17/04/2024

ئەمریکا و کەنەدا و ئۆسترالیا  وڵاتانی غەرب هەر بە نانەوەی جەنگ و تێکدانی ژینگە و بڕینی دارستان و بڕدانی لەوەڕگەی ( پاکژ) ی ئاژەڵ… شەڕ لەگەل دانیشتوانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوین ئەفەریقا و ئەمەریکای لاتین و ئاسیا ناکەن بەڵکو لە ڕێگای کۆمپانیاکانی دیکەیانەوە بە جۆری جیا جیا هێڕشەکان بەردەوامن.

بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی ئەمڕۆی ڕۆژنامەی گاردیان لەڕێگای ئەوانەی کە کەمپەینی نەهێڵانی قەڵەوی زۆر، دەکەن و دەیانەوێت ڕێگری بکەن و منداڵان و گەورەساڵان بە ئاگا بێننەوە لە قەڵەوی کە زۆرێك لە نەخۆشییەکان بەدواوەیین . ئەم کەسانەی کە بەشداری لە کەمپەینێکی ئاوادا دەکەن پاش ئاشکراکردن و ناردنی نموونە بۆ پشکنینی شیر و عەلەف بۆیان دەرکەوتووە کە کۆمپانیای نەستەلە لە ناردنی ئەوانەدا بۆ ئەو شوێنانەی کە لەسەرەوە ناوم هێنان شەکری زێدە و هەنگوین دەکاتە ناویانەوە کە زەرەری گەورە بە تەندروستی ساوایان و منداڵان دەگەیەنێت.  ئەمە لە کاتێکدا لە ناردنی هەمان شتدا بۆ ولاتانی ئەوروپا کۆمپنایاکە ئەوە ناکات.

ساڵانە شیری  نیدۆ و عەلەف هەر یەکەیان بە بڕی یەك ملیار دۆلار لەمە بۆ ساوایان دەفرۆشرێت. لە سەدا 40 ئەمەش هەر بە بەرازیل و هیندستان دەفرۆشرێت.

ئەمەی کە ئەم کۆمپانیایە دەیکات شکاندنی بڕیارەکەی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانییە .  وەکو دەریش کەوتوە کە گرفتی قەڵەوێتی منداڵ لە ئەفەریقا لە ساڵی 2000 وە تا ئێستا بە ڕێژەی لە سەدا 23 سەرکەوتووە.

بێ گومان لە شوێنەکانی دیکەش هەر وایە بەڵام ئامارێکی فەرمی پشتڕاستکەرەوە بۆ ئەو شوێنانە لەبەر دەستدا نییە .

03/04/2024

ساڵانە جگە لە کۆبوونەوەی لوتکەیی سەبارەت بە ژینگە و پاراستنی و کەمکردنەوە پیسی و غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن بە سەدەها کۆبونەوەی وەزیران کۆبونەوەی لاوەکی و سمینیار و قسەو باس و لیدوان لەسەر ژینگە و پاراستنی دەکرێت، بەڵام هەرگیز نەیتوانیوە و ناتوانێت سەرمایەداری و سەرمایەداران لە وێرانکردنی ژینگە و برسیکردنی خەڵکانێکی زۆر و بڕیادان و کردنی جەنگگەلێکی زۆر  بوەستێنێت .

هەر ئەمساڵ بوو زیاتر لە هەفتەیەك لە کۆبونەوە لوتکەیەکەدا چەندەها بڕیار درا بۆ کەمکرنەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن پاكڕاگرتنی ژینگە بەڵام لەوە ناکات بڕیارەکان نیوەشیان جێبەجێ بکرێت.      

بریتانیا هێشتا هەر بەردەوامە بە دانی مۆڵەت بە کۆمپنایا نەوتییەکان بۆ پشکنین و گەڕان بەدوای وزەی دیکەدا. یەکێتی ئەوروپاش چوار هێندە زیاتر پارە دەداتە کێڵگەوانەکان لە بەخیوکردنی ئاژەڵەژکانیاندا لە چاو هاوکاریکردنی گەشەکردنی ڕووەک.

 بەپێی توێژینەوەیەکی ڕۆژنامەی Nature Food، زیاتر لە 80%ی پارەی گشتی کە لە ڕێگەی سیاسەتی کشتوکاڵی هاوبەشی یەکێتی ئەوروپا  EU’s common agriculture policy (CAP) بە کێڵگەوانەکان لە ساڵی 2013دا بۆ بەرهەمە ئاژەڵییەکان دراوە سەرەڕای ئەو زیانانەی کە بە کۆمەڵگەی دەگەیەنن.

یەکێتی ئەوروپا کە بەنیازە تا ساڵی 2050 ئەوروپا بکاتە یەکەم کیشوەری بێلایەن، نەبوونی کارایی خراپ  لەسەر کەشوهەوا، نزیکەی یەک لەسەر سێی تەواوی بودجەی خۆی بۆ یارمەتییەکانی CAP خەرج دەکات. پۆڵ بێهرێنس، توێژەرێکی گۆڕانکاری ژینگەیی لە زانکۆی لایدن کە هاوکارە لە نووسینی توێژینەوەکە دەڵێت: “زۆربەی زۆری ئەو شتانە بەرەو بەرهەمەکانی ئاژەڵ دەڕوات کە ژیانی ئێمە بەرەو لێواری خراپی دەبات”.

توێژەران بۆیان دەرکەوتووە، پلانی یارمەتییەکان کە پارەی زیاتر دەدات بەو کێڵگانەی کە زەوییەکی زیاتر داگیر دەکەن، ئەنجامەکەی “دەرئەنجامێکی چەوتی  بۆ گواستنەوەی خۆراک دەبێت”  چونکە ئاژەڵەکان شوێنی زیاتر لە ڕووەکەکان دەگرن و بە شێوەیەکی ناکارامە خۆراکیان پێدەدرێت کە دەکرا ئەو خۆراکانە بگەنە دەستی خەڵک. بۆ بەرهەمهێنانی هەمان بڕی پرۆتین، گۆشتی مانگا پێویستی بە 20 هێندەی ڕواندنی گوێز و بادەم و ئەوانی دیکەی هاوتایپی ئەوان  زەوی زیاتر دەگرێت  و 35 هێندەی چاندنی دانەوێڵەش زیاتر.

توێژەران بۆیان دەرکەوتووە کە 12%ی مەنحەکانی دەدرێت و لە بەرهەمەکاندا بەرجەستە بوون بۆ دەرەوەی یەکێتی ئەوروپا دەنێردرێت، زۆربەیان بۆ وڵاتانی سەروی ناوەڕاست و وڵاتانی داهاتی بەرز. توێژینەوەکە دەریخستووە چین لە مەنحەکانی کشتوکاڵی یەکێتی ئەوروپای زیاتر  لە هۆڵەندا بەکارهێناوە، لەکاتێکدا ئەمریکا زیاتر لە دانیمارک بەکارهێناوە

بەخێوکردنی ئاژەڵان  یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی خێرابوونی مردنی گیانلەبەرە کێوییەکان لە سەرانسەری جیهان و بەرپرسە لە 12%-20%ی پیسکەرەکانی گەرمکردنی هەسارەکان کە کەشوهەوا توند توندوتیژتر دەکات. لە دوایین چاکسازیدا بۆ ماوەی 2023–2027، یەکێتی ئەوروپا بڕیاریدا چارەکێک لە پارەی ڕاستەوخۆی CAP بۆ “پلانی ژینگەیی” تەرخان بکات کە کێڵگەوانەکان هان دەدات  بۆ کشتوکاڵکردن بە شێوەیەکی ژینگەدۆستانە.

زاهیر باهیر

18/03/2024

کولتور چییە؟ کولتور کۆمەڵە ئاداب و هەڵسوەکەوت و تێڕانینییکی هاوبەشی کۆمەڵێك خەڵکە وەکو پێوەرێكی کۆمەڵایەتی دایانناوە کە گرنگ نییە زۆر بن یا کەم کە لە شوێنیکدا جێگیر بوون.  هەرگیز کۆمەڵەکانی بەشەرییە بێ کولتور نەبوون چونکە پێداویستی ژیان و هەڵکردن بە یەکەوە و هەندێ کاری هاوبەش و چەندەها شتی دیکە زەروورییەتی دانانی جۆرێك لە یاسا و ڕێسای بەسەردا سەپاندوون.

ئاین چییە؟ ئاین بڕوا و ئیمانێکە کە خودی ئەو کۆمەڵە کەسە بۆ خۆیانی دیاری دەکەن و دروستی دەکەن  کە ئاسوودە و ئارامییەك دەداتە ڕۆحیان، ئیدی ئەوەی کە بڕوایان پێی هەبووە بینراوە یا نەبینراوە، هەستپێکراوە یاخود هەستپێنەکراو گرنگ نەبووە.  مێژوی ئاین و ئاینەکان لە چاو مێژوی کولتوری کۆمەڵەکاندا هەر زۆر زۆر نزیکە.

ماوەیەکی زۆری پێچووە کە دین/ئاین ببیتە بەشێك لە کولتوری خەڵکەکە، کۆمەڵەکە. پاشان ئەمیش بووەتە بەشێك لە داب و نەرێتی کۆمەڵ و کۆمەڵاتی ئەو کۆمەڵە ، بەڵام هەرگیز ئاین لە ململانێد نەبووە کە پاوانەی کولتور بکات، بەڵکو هاوسەنگی و ئاشتەواییەکی زۆر هەبووە لە نێوانیاندا ، هەر لەبەر ئەوەش کەس زۆری لە کەس نەکردووە و فشاری نەخستۆتە سەر ئەوی دیکە. 

بێ گومان بە تێپەڕینی زەمەن و قۆناخەکانی بەشەرییەت کارایی لەسەر هاوسەنگی نێوانی کولتور و ئاین دانراوە.  کۆمەڵگەی کوردی هەتا کۆتایی پەنجاکان-یش ئاین و کولتور لای ئاوێتە بووە و هەوڵی ئەوەی داوە کە تەنانەت  ئایەت  و وتە شەرەنگێزەکانی موحەمەدی پەیامهێنەریش ڕەتبکرێتەوە بۆیە نە لە مزگەوتەکاندا و نە لە ماڵ و نە لە قوتابخانەکاندا زۆربەی کات ئایەتە باشەکانی قورئان و وتە باشەکانی موحەمەد باسکراون و ناوهێنراون.  کەس مەبەستی نەبووە کە دین بکاتە داردەستێك بۆ مەبەستی دەسەڵاتخوازیی .

لە سەرەتای شەستەکانەوە و دواتریش بەهاتنی ئاخوندەکانی ئێران بۆ سەر حوکم، ڕێڕەوی دین لە بەشێك لە کولتوری کۆمەلایەتی و تا ڕادەیەك لەوەی لاوەکی بێت گۆڕدرا .  بە واتایەکی دیکە پەیوەندی نێوانی کولتور و ئاین / دین لە هاوسەنگی دەرچوو و ململانێیەکی تووندوتیژ کەوتە نێوانیانەوە تاکو دین سەرکەوێت بەسەر کولتوردا، بە مانایەکی دیکە لە بری ئەوەی کە دین وەکو بەشێك لە کولتوردا بمێنێتەوە ئاشتەوایی نێوانیان بەردەوام بێت بۆ خزمەتی کۆمەڵ، دین هەوڵی پاوانەکردنی کولتوری دا و ویستی خۆی ببێتە سەرەکی و کولتور ببێتە بەشێك لێی .  بەمشێوەیە ڕۆیشت تاکو بە گوێرەی دین داب و نەرێتی کۆمەڵایەتی و کاروباری ڕۆژانە و مامەڵە و پەیوەندی کۆمەڵایەتی بسەپێنرێت بەسەر کۆمەڵدا .

بە داخەوە کە سەرەنجام دین بەسەر کولتوردا سەرکەوت و ئەو هەموو کارەساتە دڵتەزێنانەیان بۆ بەشەرییەت هێناوە کە کۆمەڵگەی ئیسلامی لە هەموو شوێنێکی ئەم جیهانەدا پێوەی دەنالێنێت.

16/03/2024

پێشتر بە پۆستێك  قسەمان لەسەر ئەمە کردووە و بە ئامارەوە نیشانمان داوە کە دوای ڕوداوەکەی 7ی ئۆکتۆبەری ساڵی پار مەیلی ڕایسستی و هەراسانکردنی ڕایسستیانە بەرانبەر بە موسڵمانان و جوولەکەکان لە زیاد بووندایە .

ڕۆژ بە ڕۆژ ئەم دیاردە قێزەوەندە لە برەودایە و لە ئێستاشدا وەزیر و ئەندام پەڕلەمانتارەکانی حیزبی موحافزین ، حیزبی حاكم ، هەروەها هەندێك لەوانەشی کە هاوکای پارەیان بە حیزبی موحافیزین کردووە کە یەكێك لەوانە کە ناوی فرانک هێستەیەر ئیرلەندییە هەر لە ئەمساڵدا 10 ملیۆن پاوەندی بەخشیوە بەو حیزبە .

پرسەکە لێرەشدا ناوەستێت بەڵکو لەناو ئەندامانی حیزبەکەشدا بووەتە  دیاردەیەکی باو . لە 521 ئەندامی حیزبی موحافیزین لە سەدا 58 یان دەڵێن ئیسلام هەڕەشەیە لەسەر ڕێڕەوی ژیانی بریتانییەکان.  تەنها لە سەدا 18یان دەڵێن ئەم دوانە جووتن ، واتە ئیسلام و ڕێڕەوی ژیانی بریتانییەکان [ دیارە بەشێکی ئەمانە ئەندامە موسڵمانەکانی ناو حیزبە] . نیوەشیان بروایان وایە بەشێك لە شارەکانی ئەوروپا لەژێڕ کۆنترۆڵی یاسای شەریعەتدایە زۆنی نەڕۆیشتنی غەیرە موسڵمانە ، تەنهاش یەك لەسەر پێنجی ئەندامەکان باوەڕیان وایە کە ڕاگەیاندنەکە هەڵەیە. ئەندامەکانی حیزبی موحافیزین دووجار زیاتر دیدی نەرێیانەی بۆ ئیسلام هەیە، کە بەڕێژەی سەدی دەکاتە لە سەدا 40 ی ئەندامان.

لە ساڵی 2020 دا هەمان ڕاپرسی لە نێو ئەندامانی حیزبی موحافزین دا کرا تەنها لە سەدا 47 ڕایان وابوو کە ئیسلام هەڕەشەیە لەسەر ڕێڕەوی ژیانی بریتانییەکان بەڵام ئێستا ئەو ڕێژەیە سەرکەوتووە بۆ لە سەدا 58.

هەر ئاواش بە گوێرە ڕاپرسییەك لە لایەنی کۆمەڵی ” هیوا نەك ڕک و کینە”  کە لە نێوانی 25 هەزار کەسدا کراوە ، لە سەدا 43 یان وتویانە کە بریتانیا لە لێژی و تلبوونەوەدایە ،  واتە بەرەو خراپتر ڕۆیشتوە ، لە سەدا 6 یان دەڵێن ڕژێمەکە باش بەرێوە دەبرێت و لە سەدا 79 یان دەڵێن ” سیاسییەکان گوێ لە خەڵکی وەکو من ناگرن “

لە لایەکی دیکەوە پرسیاری  ئەوە کراوە کە ئایا دەنگدەرانی حیزبی موحافیزین هەر عاشقی دیمۆکراتین ، لە سەدا 48ی ئەوانەی کە جاری پێشتر دەنگیان بۆ حیزبی موحافیزین داوە حەز دەکەن کە ” سەرکردەیەکی بەهێز و یەكلاییکەرەوەیان هەبێت کە گوێ بە دەنگی پەڕلەمان نەدات و پشتگوێی بخات یاخود پەسەندی نەکات ” سێیەکی ئەو 25 هەزار کەسە دەڵێن ” لە هەندێك بارودۆخدا بەکارهێنانی تووندوتیژی زەروویە بۆ بەرگرییکردن لە شتێك کە باوەڕی بەهێزت پێی هەیە”

دژ بە پانابەران کۆچ هێنەران بە بەراورد بە سالی 2022 بە ڕێژەی لە سەدا 20 سەرکەوتووە.   سەبارەت بە کێشەی خۆرهەڵاتی ناوەند ، لە سەردا 38ی ئەمانە لایەنگری لایەنێکیان دەکەن ، لە سەدا 22 لەگەل فەلەستینییەکاندان و لە سەدا 16 لەگەرڵ ئیسرائیل دا ، لە سەدا 27 یش لایەنگری هیچ لایەکیان ناکەن. 

15/03/2024

دوێنێ لە بریتانیا پێناسەی نوێی فەرمی سەبارەت بە ” تودندووتیژی” بە پەڕلەمانتاران وترا و ئیتر ئەمە ڕێسا و یاسایەك دەبێت کە بە گوێرەی ئەوە مامەڵە لە گەڵ گروپە تودندڕەواکان دەکرێت.

پێش ئەوەی بێمە سەر کرۆکی بابەتەکە، پرسیارێك دێتە پێشەوە:  ئایا لە حکومەت ، دەوڵەت لە دونیادا توندووتیژتر هەیە؟ ئایا ئەوە کە لە دونیادا ڕوودددات دەوڵەت باعیسی نییە ؟ هەژاری ، بێ کاری ، بێ شوێن و جێگایی ، نەخۆشییەکان ، دروستکردنی گروپە تووندڕەوەکان، شەڕی نێو گەلان دەوڵەتان یاخود شەڕی ناوخۆ ، سەرچاوەی ڕایسیسزم ، فاشیسزم ، هەڵاواردان  دەیان کەم وکووڕی دیکەی نێو کۆمەڵ، دەیەها نادادوەری کۆمەڵایەتیی، نەبوونی یەکسانیی …. هەمو ئەمان کێ دەیکات و کێی لە پشتەوەیە بە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ؟  ئەگەر دەوڵەت نییە کە پایەی سەرەکی سیستەمەکەیە؟!!

لەگەڵ ئەو بڕە پێناسەی کە من لەسەرەوە کردم بۆ دەوەلەت ،  کەچی هێشتا ئەو پێناسە بۆ توندووتیژی دەکات !! دونیایەکی سەیرە گوڵم…

ێناسەکە چۆن گۆڕاوە؟ پێناسە نوێیەکە چەق و دیقەت دەخاتە سەر ئایدۆلۆژیای گروپەکە ، کەسەکە ، لایەنەکە کە پێشتر ئەو تەرکیزە لەسەر کردار و هەڵسوکەوتەکانی گروپ و کەسەکان بوو کە دەگەڕێتەو بۆ ساڵی 2011.

پێناسە کۆنەکە  بۆ ‘ توندووتیژیی-توندڕەویی:  بەم شێوەیە :  “دژایەتی چالاکانە بەرامبەر بە بەها بنەڕەتییەکانی بەریتانیا، لەوانەش دیموکراسیی، سەروەری یاسا، ئازادیی تاک و ڕێزگرتن و لێبوردەیی یەکتر بۆ باوەڕ و بیروباوەڕە جیاوازەکان“.

 پێناسە نوێیەکە دەڵێت توندڕەوی – توندووتیژی “بەرەوپێشبردن یان پێشخستنی ئایدۆلۆژیایەک کە لەسەر بنەمای توندوتیژیی، ڕق و کینە یان لێبوردەیی دامەزراوە، کە ئامانجی ئەوەیە: 1- ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی ئەوانی دیکە نکۆڵی لێبکات یان لەناوببات؛ یان 2-  تێکدان، هەڵوەشاندنەوە یان گۆڕینی سیستەمی دیموکراسی پەرلەمانی لیبڕاڵ و مافە دیموکراسیەکانی بەریتانیا؛ یاخود 3 – بە مەبەست ژینگەیەکی ڕێگەپێدراو بۆ ئەوانی تر دروست بکەن بۆ بەدەستهێنانی سەبارەت بە ئەوەی سەرەوە : یەک و دوو”

ئەو گروپانەی کە دەخرێنە ژێر چاودێرییەوە کە ‘ توندووتیژن- توندڕەون’ ئەمانەن. من بە ئینگلیزی وەکو خۆیان دای دەنێمەوە. ئەوەی مەبەستێتی دەتوانێت بیدات لە گۆگڵ بۆ وەرگێڕانی بۆ کوردی یا عەرەبی .  گروپەکانی کە بریارەکە دەیانگرێتەوە:

the far-right groups the British National Socialist Movement and Patriotic Alternative and the Muslim groups the Muslim Association of Britain, Muslim Engagement and Development (Mend) and Cage

ئەو ڕێکخراوانەی دیکە کە ناوەکانیان دزەیپێکراوە و بە ئەگەرێکی زۆرەوە دەچێتە چوارچێوەی پێناسەکە بریتین لە برادەران و  دۆستانی ئەقسا، 5 پایەکە و فەلەستین ئەکشن.

هەروەها ڕێگانادرێت کە وەزیرەکان و بەرپرسان دیمانە و قسە و پەیوەندی بکەن لەگەڵ هیچ کام لەو ڕێکخراوانە.

ئایا ئەمە هەنگاوێکی باشە بۆ بنەبڕکردنی توندووتیژیی – توندڕەویی ؟

بەڕای من ئەمە جگە لەوەی کە ئەم چوارچێوەیە دواتر زۆر گروپ و لایەنی دیکە دەگرێتەوە تا وای لێدێت کە زۆرینەی گروپەکان دەچنە لیستی ڕەشەوە، هاوکاتیش   ئەمە پێچەوانەی ئەم بڕیارە دەچنێتەوە.  هەر بۆ نموونە فشاردانان و پاڵنان بەو گروپانەوە کە بکەونە پەراوێزەوە و قسەنەکردن لەگەڵیانا و بڕینی پەیوەندی لە تەکیاندا زیاتر هانیان دەدات بەوەی کە بە ئاڕاستەی توندووتیژیدا بڕۆن لەبری هاتنیان بەرە و ئاشتی ئاشتەوایی ، هانیان دەدات کە زیاتر پەیوەندی لەگەڵ گروپی تووندڕەو و تیرۆرییستیدا دروست بکەن بە تایبەت گروپ و کۆمەڵە ئیسلامیەکان.

ئەگەر حکومەت بیەوێت هەژموون و کارایی توندووتیژی کەم بکاتەوە ئەوە دەبێت لانی کەم ئەو هەنگاوە بچوک و ئاسایانە بنێت کە من لە پۆستی پێشوومدا هەندێکیانم لیستم کردون.

04/03/2024

سیاسییەکانی بریتانیا بچوکترین نە بەسەریاندا تێدەپەڕێت و نە بە قەرزیشی دەدەن.  لەوەتی ڕووداوەکەی 7ی ئۆکتۆبەری ساڵی پار ڕوویداوە هێڕشی دڕندانەی ئیسرائیل بۆ سەر غەزە و ڕەنگدانەوەی،  ئەوە هیچ بووەت هۆی گرانبوونی زیاتری پێداویستییەکانی ژیان لەهەموو ئەوروپادا و دڵەڕواکێی خەڵکی سەبارەت بە گەورەبوونی ئەم جەنگە، بەڵکو باشترین بیانووش بوو بۆ زیاتر کەمکرندەوەی ئازادییەکانمان .

دەربڕینی ناڕەزایی خەڵك دژ بەو کوشتار و جێنۆساسیدەی کە لە فەلەستین ڕۆژانە ڕوودەدات هەفتانە بە دەیەهاهەزار کەس دەچنە سەر شەقامەکان و داوای وەستانی شەرەکە دەکەن.  لە لایەکی دیکەشەوە مەیلی ئیسلامگەرایی و ئیسلامخوازی زیاتر بووە و هاوکاتیش هەراسانکردن و هێڕشکردنە سەر جوولەکە و موسڵمانانیش  لە زیادەبووندایە تا ئەو ڕادەیەی موسسڵـمانان هێڕش بۆ سەریان لە لایەن ڕاستڕەو و کەسانی ڕایسست و فاشیەوە بە ڕێژەی لە سەدا 365 زیادی کردوە ، هەر ئاواش هەمان شت بۆ جولەکەکان بەڵام نەک بەو ڕێژەیە.

لەتەك ئەمانەشدا سساسییە ڕایسستەکانی حیزبی حاکم ، موحافیزین ، چی تر ناتوانن مەیلی ڕایسستیانە و دژە ئیسلامییەتی خۆیان بشارنەوە خۆیان کەشف دەکەن بە ڕاگەیاندن و قسەکانیان کە خودی ئەمەش هانی زیادبوونی ڕق و کینە بەرانبەر بە موسڵمانانی بریتانی دەدات .

حکومەت و وەزیرەکانی بەوەشەوە نەوەستاون کە زۆربەی مافەکانی خۆپیشاندەران و ئەوانەی کە ناڕەزایی دەردەبڕن ، زەوت بکەن و یاسای نوێ دابنین .  لە ئێستادا دەیانەوێت کە ئەو ئەندام پەڕلەمانتارانەی کە هاوپشتی خۆیان بۆ فەلەستین و فەلەستینییەکان و گروپی ژەست فۆڕ ئۆیەل، کە گروپێکی بەرگریکەرن لە ژینگە  دەردەبڕن و دەچنە خۆپیشاندانەکان و تێكەلاویان دەبن لە پەڕلەمان سڕیان بکەن واتە مافی پەڕلەمانتارییان هەڵپەسێرن .

ئەمڕۆ بڕیارە کە وەزیری ناوخۆ و پۆلیس لەگەڵ سەرەك وەزیران کۆببێتەوە و لەسەر ئەو پێشنیارە قسە بکەن و دواتر بیخەنە پەڕلەمانەوە .  گەر ئەمە بکرێت و لە پەڕلەماندا دەنگی پێبدرێت ئەوە ئەمە دەبێتە یاسا و ئیتر پەڕلەمانتار مافی ئەوەی نابێت کە هاوپشتی فەلەستینییەکان بکات ، یانی ناتوانێت نیگەرانی خۆی و ئەوانەی کە دەنگیان بۆ داوە بگەیەنێتە پەرلەمان. 

ئەمەیە ڕووی ڕاستی دیمۆکراتییەتی بریتنایی .

گروپی بەڕێکردنی  شەمەندەفەر، The Rail Delivery Group (RDG) لە ڕێگای توێژینەیەکەوە لەسەر دەردانی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن  لا لایەن شەمەنەفەرەکانەوە و سەیارە کارەباییەکانەوە کە  ئەو داتایە  وردترین داتاکانی پیشەسازییە تا ئێستا کە جۆرەکانی شەمەندەفەر و ژمارەی سەرنشینەکانی تێدایە دەرکەوتووە کە شەمەندەفەرەکان نیوەی سەیارە کارەباییەکان غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەردەن .

بەراوردکردنەکە ئامارە فەرمییەکانی حکومەت بەکاردەهێنێت بۆ تێکڕای دەردانی گازی ژەهراوی ئۆتۆمبیلی بەڕێوەبەری جێبەجێکار بەپێی دووری   باتری سەیارەی کارەبایی پەیوەدنی بە کارەباوە هەیە و باتریەکەش مادەی nickel, manganese, cobalt, lithium تێدایە .

بەپێی زانیارییەکانی RDG، چوون لە شاری ئێدنبرگەوە بۆ  لەندەن، 116 کیلۆگرام CO2 لە ئۆتۆمبێلێکی دیزڵ و 31.8 کیلۆگرام لە ئۆتۆمبێلێکی کارەبایی  پاتری و 12.7 کیلۆگرام بۆ هەر کەسێک کە بە شەمەندەفەر دەڕوات، دەردەدات.

28/02/2024

جەنگ  و کاراییەکانی

شاخ

28/02/2024

لە دوای دۆزینەوەی کشتوکاڵەوە گرنگترین بووارێک کە مرۆڤ تیایدا زۆرترین وزە و قوربانی تیادا خەرجکرد، پەین و چاککردنی زەوی و ئامێری کشتوکاڵی و زیادکردنی بەرهەم نەبوو.. بەڵکو جەنگ بوو.. ئەوەش تەنها و تەنها بەهۆی ئەوەی کە دۆزینەوە و چالاکی کشتوکاڵی پاوانگەرایی تایبەتی یان (موڵکیەتی تایبەتی) لێکەوتەوە.  لە پێنج هەزار ساڵی رابردوودا نزیکەی 15هەزار جەنگ روویداوە، کە نزیکەی 25 ملیۆن قوربانی لێکەوتۆتەوە، تۆ ئێستا یەکێکیت لەو یەك کەسەی کە لەناو 19 کەسدا رزگارت بووە و ماویت. تەنها لە سەدەی شازدەدا 106 و لە سەدەی حەڤدە و هەژدەدا بەدوای یەکدا 231 و 730 جەنگ رویداوە، سەدە دوای سەدە ئەوەی زیاتر لە هەرشتێک پەرەی پێدرواوە جەنگە، لە سەدەی بیستدا زیاتر لە 1183 جەنگ روویداوە.. کە هەموو ساڵێکی ئەو سەدەیە نزیکەی 12 جەنگی بەردەکەوێت.. لە حاڵی حازردا نزیکەی 43 جەنگی گەرمی چەکداری لەسەر زەوی هەیە. ئاوا حسابکراوە کە مرۆڤ لەو ماوەیەدا 213 ساڵ لە جەنگدا ژیاوە بەرامبەر بە تەنها 1 ساڵ لە ئاشتی سەیر لەوەدایە هەمووش پێیانوایە جەنگەکانیان رەوان! جەنگ و تفاقە مادی و مەعنەوییەکانی، زیاتر لە هەر شێک پەرەی پێدراوە، لە راستیدا باروت و خوێنی مرۆڤ گەورترین بابەتی سەرمایەگوزاری بووە نەک کشتوکاڵ و کانزا، هەزاران جار زیاتر لە ئاودێری کشتوکاڵی، خوێنی رژاوی مرۆڤ بابەتی بازاڕی سەرمایەداری بووە، هیچ ئامرازێك نییە هێندەی ئامرازەکانی کوشتن و جەنگ و کاولکاری بەرەوپێش چووبێت.  لەگەڵ هەموو ئەوانەدا هەن کە ئەم سیستمە مرۆڤخۆرە، بە لوتکەی پێشکەوتنەکانی مرۆڤایەتی دەزانن..

کاراییەکانی  

جەنگ و پاشکاراییەکانی: – ئاوارەکردن – بێکارکردن – برسیکردن – شێواندنی باری دەروونیی نیشتەنێیانی ناوچە جەنگییەکان بەتاییبەت منداڵان – پارچەپارچەکردنی ژیان و یاداوەریی و خەونەکانی مرۆڤی جەنگزەدە – پچڕان و تێکدانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان – لە ڕووی ئابوورییەوە گوڕێنی جوتیارە ئازادەکان بە کرێکارانی کرێگرتەی شاریی و کرێجی بێبەرهەم – تێکدانی دیمۆگرفیای ناوچەکان – وێران کردنی گوند و شارەکان – ژاراویکردنی زەوییەکان و سەرچاوە ئاوییەکان – تێکدانی ژیانی ئاژەڵان، زیاتر ژنان و منداڵان و پیر و پەککەوتوانی دەبنە قوربانی، زیادکردنی مەیلی ڕایسستی و ڕەگەزپەرستی ، لێکەوتنەوەی کوژراو و بریندار و پەککەوتە و هەژاری و نەبوونی و گرانی ، هەروەها دابەشکردنی خەڵکی و لاوازکردنی بزوتنەوەی کرێکاران ، زیادکردنی ڕۆحییەتی قەومگەرایی زۆری دیکە لەمانە…  

27/02/2024

بە گوێرەی ئەو ڕاپۆرتە ئەو نەوەیە بە هۆی کێشەی هەژاری دەروونییەوە کەمتر کاریان دەست دەکەوێت تاکو ئەوانەی کە لە چلەکانی تەمەنیاندان .

توێژینەوەکە ئاشکرایکردووە، ئەو کەسانەی تەمەنیان لە سەرەتای بیستەکاندایە و کێشەی تەندروستی دەروونییان هەیە، ڕەنگە دەستیان بە خوێندنێکی جێگیر نەگەیشتبێت و لە کۆتاییدا دەتوانن لە کارەکانیان دووربکەونەوە یان لە کارگەلێکی کەم مووچەدا بن.  بەگوێرەی داتا فەرمییەکان، 34%ی ئەو کەسانەی تەمەنیان لە تەمەنی 18 بۆ 24 ساڵدایە، نیشانەکانی تێکچوونی دەروونییان وەک خەمۆکی، دڵەڕاوکێ یان نەخۆشی دوو جەمسەری [ ئیزدیواجی] لە ساڵی 2021-22دا ڕاگەیاندووە. ئەمەش زیادبوونێکی بەرچاوە بە بەراورد بە ژمارەی ساڵی 2000 کە 24% بووە، کە ژنانی گەنج یەک هێندە و نیو زیاتر ئەگەری کاریگەری نەرێنییان لەسەرە.

لە ڕاپۆرتەکەدا کە داوای ڕێوشوێنی حکومەت دەکات، هەروەها دەرکەوتووە کە 79%ی ئەو کەسانەی تەمەنیان لە تەمەنی 18 بۆ 24 ساڵدایە و بەهۆی نەخۆشییەوە بێکارن، تەنها بڕوانامەیان لە ئاستی GCSE [ واتە پۆلی 3ی ناوەندی جاران ]  یان کەمتر هەیە. ئەمەش بەراورد دەکرێت بە 34%ی هەموو کەسانی ئەو گروپە تەمەنییە. هاوکات لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە، لە وەرزی پاییزی ساڵی 2023دا 12%ی ئەو منداڵانەی تەمەنیان لە تەمەنی 11 بۆ 16 ساڵدایە کە تەندروستی دەروونییان خراپە، زیاتر لە 15 ڕۆژ لە خوێندن بێبەشبوون، بە بەراورد لەگەڵ یەکێکیان لە هەر 50 هاوپۆلێکی تەندروستتر.

لە ساڵی 2022،دا 40%ی ئەو کەسانەی تەمەنیان لە 18 بۆ 24 ساڵدا کێشەی تەندروستی دەروونییان هەبووە و لە کاردا بوون، لە کارێکی کەم مووچەدا بوون، بە بەراورد لەگەڵ 35%ی هاوتەمەنەکانیان کە تەندروستترن.  یەک لەسەر سێی ئەو گەنجانەی کە کێشەی تەندروستی دەروونییان هەیە و هیچ بڕوانامەیەکیان نییە، لە کارەکانیان دوورکەوتوونەتەوە، بە بەراورد بە 17%ی دەرچووان کە هەمان نەخۆشییان هەیە. 

ڕاپۆرتێکی دیکە کە توێژینەوەیەکە لەسەر هەژاری و نەبوونی متمانەی حاسڵکردنی خۆراکە.  داتاکان دەریدەخەن لە مانگی ڕابردوودا 15%ی ماڵەکانی بەریتانیا برسی بوون، لە کاتێکدا ملیۆنان کەس ژەمێکی خواردن دەبوێرن و ناتوانن بە بەردەوامی بازاریی بکەن، دامەزراوەی خۆراک هۆشداری دەدات کە ئەمە دەبێتە هۆکاری فراوانبوونی نایەکسانی تەندروستی.

بەپێی زانیارییە نوێیەکانی نائاسایشی ، واتە متمانە نەکردن بەبەردەوامی دەستەبەرکردنی خۆراک، ملیۆنان کەس – لەنێویاندا یەک لە هەر پێنج خێزانێک کە منداڵیان هەیە – لە چەند هەفتەی ڕابردوودا برسی بوون یان ژەمەکانیان بواردووە، چونکە بە بەردەوامی توانای کڕینی خواردنیان نەبووە. بەپێی شوێنپێهەڵگری دامەزراوەی خۆراک، 15%ی ماڵەکانی بەریتانیا – کە یەکسانە بە نزیکەی 8 ملیۆن کەسی گەورەساڵ و 3 ملیۆن منداڵ – لە مانگی یەکدا تووشی نەتوانایی کڕینی خۆراک بوون، چونکە بەرزبوونەوەی نرخی خۆراک بەردەوام بووە بۆ  گیرفانی خێزانە کەم داهاتەکان.

نزیکەی دوو لەسەر سێ (60%)ی ئەو ماڵانەی کە لە خۆراکدا نائەمنن، ڕایانگەیاندووە کە کەمتر میوەیان کڕیوە و 44% سەوزەیان کەمتر کڕیوە، چونکە لەگەڵ قەیرانی بەردەوامی تێچووی ژیاندا دەجەنگن.  لەبەرامبەردا تەنها 11%ی ئەو ماڵانەی کە خۆراکیان هەیە کەمتر میوەیان کڕیوە و 6%ی کەمتر سەوزەیان کڕیوە.

ئاستی نائاسایشیی خۆراک، واتە نەبونی متمانە بەداهات لە کڕینی خۆراکدا – بە پشتبەستن بە ڕاپرسییەکی ئاسایی دامەزراوەی خۆراک کە زیاتر لە 6 هەزار کەسی تێدا ئەنجامیداوە – کەمێک دابەزیوە لە 17.5% لە مانگی یەکی ساڵی 2023 بەڵام وەک ئەوەی لە هەفتەکانی یەکەمی پشێوی پەتای کۆرۆنا کە لە ساڵی 2020 دا بەرز بووەتەوە.

ڕاپۆرتیکی دیکە لایەنی تەندروستی بریتانییەکان دەربارەی  چارەسەری شێرپەنجە  هەڵدەسەنگێنێت  . توێژینەوەکان ئاشکرایان کردووە، تووشبووانی شێرپەنجە لە بەریتانیا تا حەوت هەفتە زیاتر چاوەڕێ دەکەن بۆ دەستپێکردنی چارەسەری تیشکی یان چارەسەری کیمیایی لە چاو کەسانی وڵاتانی بەراوردکراو. دۆزینەوە ئەو راستیانە بەڵگەیەکن سەبارەت بەوەی  کە بەریتانیا تا چەند لە دوای نەتەوەکانی دیکەیە، چونکە پسپۆڕان هۆشداری دەدەن لەوەی کە چانسی مانەوەی خەڵک کاریگەری چاوەڕوانییەکی زۆر بۆ چارەسەرکردن لەسەرە. لە یەکەم توێژینەوەی لەم جۆرەدا، پسپۆڕانی زانکۆی کۆلێژی لەندەن داتای زیاتر لە 780 هەزار نەخۆشی شێرپەنجەیان شیکردەوە کە لە نێوان ساڵانی 2012 بۆ 2017 لە چوار وڵاتی بەراوردکاریدا دەستنیشانکرابوون، ئەوانیش ئوسترالیا، کەنەدا، نەرویج و بەریتانیا. هەشت جۆری شێرپەنجەی لەخۆگرتبوو: شێرپەنجەی سورێنچک، گەدە، قۆڵۆن، کۆم، جگەر، پەنکریاس، سییەکان و هێلکەدان.

زاهیر باهیر

24/02/2024

لەم ڕۆژانەدا پەڕلەمانی ئەڵمانیا بڕیاری بەیاساییکردنی کانەبییان دا.  بە گوێرەی یاسای نوێ بۆ هەر تاکە کەسێکی ئەڵمانی کە تەمەنی 18 ساڵ و سەروترەوەیە دەتوانێت 3 بڕی کانەبی لە ماڵەوە بروێنیت یاخود دەتوانت 50 گرام کانەبی هەبێت لە ماڵەوە و لە دەرەوەش 25 گرامی پێبێت . 

مشتومڕی بەیاساییکردنی کانەبی و جۆری مادە هۆشبەرەکانی دیکە جگە لە کۆکاین لە ناو پەڕلەمانەکانی وڵاتانی ئەوروپییدا بۆ ماوەیەکی زۆرە کە بەردەوامی هەیە. لە بریتانیاش ئەمە مەسەلەیەکە بە سەدەها وتاری لە لایەن سەرکردەکانی پۆلیس و پارێزەر و خەڵکانی چەپ و سۆشیالیت و خودی پزیشك و پسپۆڕانی کە بە چارەسەرییەوە سەرقاڵن نوسراوە ، کە هەموویان لەگەڵ بەیاسایی کردنیدان.

یاساخکردنی کانەبی ، حەشیش ئەوانی دیکە بازاڕێکی گەورەی بۆ قاچاخچییەکان دروستکردووە ، مەیدانێکی کوشتارگەلی گەورەشی بۆ گەنجان و منداڵانی بریتانی درووست کردووە کە هەر ڕؤژ ناڕۆژێك گەنجێك دەدرێتە بەر چەقۆ و زۆر کاتیش چەقۆلێدراو دەمرێت .  هاوکاتیش بازاڕی بوون و وجودو فشاری گەورە و پشکنینی خەڵکانی بێ گومان و هەراسانکردنی گەنجانی ڕەشپێست و ئاسێوییەکانی لەلایەن پۆلیسەوە دروست کردووە.

لە ئەڵمانیا ماوەیەکی زۆر جەدەلی لەسە دەکرێت چونکە 7 ملیۆن ئەڵمانی دەیکێشن .  یاساکە منداڵانێک کە تەمەنیان نەگەیشتۆتە 18 ساڵ ئەم  یاسایە نایانگرێتەوە .  یاساکەش لە 01/04 وە جێبەجێدەکرێت و دوای 3 مانگیش دەکرێتە مۆڵەت وەرگرتن بەڵام بۆ مەرامی فۆرشتن نا.  ئەڵمایان سێیەم ولاتە دوای لۆکسەمبەرگ و ماڵتا لە بەیاساییکردنی کانەبیدا.

ئەگەر لە بریتانیاش ئەوە بکەن لە ماوەیەکی تۆزێك درێژدا نەك هەر گیانی سەدەها گەنج دەپارێزریت بەڵکو پارەیەکی خەیاڵیش بۆ بەشی تەندروستیش دەگێڕێتەوە و هەر ئاواش بۆ ئەرك و میزانییەی پۆلیسیش .  لە لایەکی دیکەشەوە ئەو بازاڕە ڕەشە تەسك دەبێتەوە بۆ قاچاخچییەکان کە جۆرەها مادەی نەشیا و نامۆ تێکەڵی بڕە سافییەکەی کانەبی ، حەشیش دەکەن تاکو کێشی زیاتر بکەن ،پارەی زیاتریان دەست بکەوێت و هاوکاتیش بەکارهێنەرەکانی کانەبی و حەشیش رووبەڕووی  نەخۆشی کوشندە دەکاتەوە و هەر بە گەنجێتی لە کەڵک دەکەون.