Zaher Baher

Jun 2026

ئێمەی ئەنارکستی کوردزمان زۆر جار لەگەڵ مارکسیستەکاندا  بەرکەوتنمان  دەبێت. ئەوان ئەنارکستەکان تۆمەتبار دەکەن کە کێشەی سەرەکی ئەم سیستەمە بە پرسی سەرەکی دەوڵەتەوە دەبەستنەوە و بایاخیان بۆ پرسی ئابووری و ململانێی چینایەتی  نییە.

 ئەم تۆمەتە کە ئێمە ڕووبەرووی دەبینەوە نوێ نییە. ئەنارکستەکان  هەر لە کۆنەوە لە لایەن  زۆرێك لە مارکسیستەکانەوە ئەم تۆمەتەیان دراوەتە پاڵ. بێ گومان ئەمەش تاکە تۆمەتێك نەبووە بەڵکو تۆمەتی باوەڕنەبوون بە ڕێکخستن و گێرەشێوێنی و گرتنەبەری توندوو تیژی و  زۆر  تۆمەتی دیکە کە هیچ کام لەم تۆمەتانە دروست نین و تا ئێستاش بێ بەڵگە ماونەتەوە.

  بۆ ئەوەی بچمە ناو باسەکەوە پێویستمان بەوەیە کە بنەماکانی ئەنارکیزم و مارکسیزم لەم بارەوە  بپشکنین، ئەو کاتەش لە وەڵامی پرسیارەکاند یاخود ئەرگویمێنتەکاندا بە قووڵبوونەوە لەو مەسەلەیە دەکرێت تەواوی بنەمای هەردوو بیرۆکەکە بکەوێتە ڕوو، ئیدی خوێنەر خۆی دەتوانێت حوکم بدات و ڕەنگە پرسیارگەلێکی زۆریشی لا دروست ببێت.

مارکسیستەکان باوەڕیان بە بوونی دەوڵەت هەیە بە پاساوی بوونی چینەکان، ئەم پاساوەش بڕوای ئەوەیان پێدەدات کە ناتوانرێت پێش هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەی چینایەتی دەوڵەت هەڵبوەشێنرێتەوە.  بەڵام  بنەماکانی ئەنارکیزم پێداگری بە تەنها لەسەر پرسی دژایەتی دەسەڵات و دەوڵەت و ناوەندگەرایی و ڕێکخستنی هیرراشی ناکات، بەڵکو پرسی ئابووریی و ململانێی چینایەتی و ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتیش لە خۆی دەگرێت.

بەڕای من دەبێت قسەکردن لەسەر ئەم بابەتە زۆر بە وردی و بە بەڵگەوە بێت تاکو غەدرێك و بەکەمگرتنێك لە ئەنارکیزم و بنەماکانی و بزوتنەوەی ئەنارکستی، نەکرێت.

ئاشکرایە مارکسیستەکان بە گشتی پێداگریی لەسەر دەسەڵاتی سیاسی لە لایەن کرێکارانەوە دەکەن و بوونی دەوڵەتی کرێکاریی یاخود “دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا” بە شێوەیەکی کاتیی بۆ ئەوان زەروورە. لای ئەوان بوونی ئەو دەوڵەتە ڕێگایەکە یا ئامرازێکە بۆ تێپەڕکردنی قۆناخی سۆشیالیزم بەرەو کۆمۆنیزم . واتە داڕمانی سەرمایەداری و لابەلاکردنەوەی جیاوازی چینایەتی، بە تێپەڕینی ئەم قۆناخە ڕوودەدات کە وردە وردە دەوڵەت لەبەرچاو وندەبێت و کۆمەڵگە پێدەنێتە قۆناخی کۆمۆنیزمەوە.

پێداگرتنی ئەنارکستەکان لە دژایەتی دەوڵەت و دەسەڵاتدا  ڕاستییەکی نکوڵی لێنەکراوە. ئەمەش هۆکاری بوونی بیانووە لای مارکسیستەکان تاکو ئەو تۆمەتە بخەنە پاڵ ئەنارکستەکان، گوایە ئەنارکستەکان ئایدیالستین نەك واقیعیی. ئەوان هەموو تێکۆشانی ئەنارکستەکان لە چوراچێوەی دژە دەسەڵات و دژ بە دەوڵەتدا دەبینن، نەك ململانێی چینایەتی و تەواوی پرنسپڵەکانی دیکەی ئەنارکیزم کە بزوتنەوەی ئەنارکستی بە درێژایی مێژوی، خەباتی بۆ کردووە.

خاڵێکی گرنگی تێڕوانینی مارکسیستەکان بۆ کێشەی چیانیەتی و کاتێك باس لەم ململانێیەش دەکەن قسەی ئەوان لەسەر بە تەنها ململانێی نێوانی کرێکاران و سەرمایەدارانە، یاخود کار و سەرمایە و ئەمەش زۆرجار لە بازنەی کرێکارانی پیشەسازیدا بەندکراوە. هاوکاتیش بناخەی هەموو ڕووداوەکانی مێژووش بۆ ئەو ململانێە دەگێڕنەوە. تەنانەت مێژوی ململانێی بەشەرییەت بە پلەی یەکەم بۆ مێژوی کێشەی نێوانی چینەکان دەگێڕنەوە، پرسی هیرراشی/ پلەبەندی کە بەردی بناخەی دروستبوونی چینەکانە فەرامۆش دەکەن وەکو ئەوەی مێژووی ململانێ لە مێژوی چینەکانەوە دەستی پێکردبێت. لای ئەوان بەلابەلاکردنەوەی پرسە چیانیەتییەکە، پرسی هیرراشی/ پلەبەندیش میکانیکیانە، ئۆتۆماتیکی نامێنێت و حەل دەبێت .

ئەو تێڕوانینەی ئەوان، نکوڵی کردنە لەو راستییە کە مێژوی ململانێی نێو کۆمەڵگەکان هەمو وەخت لە نێوانی چەوساوان و چەوسێنەراندا نەبووە، بەڵکو مێژوی بەیەکادان و شەڕە گەورەکان زیاتر لە نێوانی خودی چەوسێنەران و دەسەڵاتداران ودەوڵەتەکاندا بووە.  هەموو جەنگەکانیش جەنگی دەسەڵات بوون نەك جەنگی چینایەتی، کێشەکانی نێو کۆمەڵگە، کێشە چینایەتییەکان وەکو تاکتیکێك بۆ ستراتیجییەتی بەدەستهێنانی جۆری جیاوازی دەسەڵات بەکارهێنراوە وەکو دەسەڵاتی ئابووری، سیاسی، کۆمەڵایەتیی … تد. بە واتایەکی دیکە مێژوی ململانێیکان هەر بە تەنها  لە نێوانی کار و سەرمایەدا نەبووە، بەڵکو لە نێوانی خودی زاڵمان و دەسەڵاتداران و تیرە و هۆز و دەوڵەتاندا بووە. ئەم جەنگانەش بە هەزاران ساڵ پێش سەرهەڵدانی چینی کرێکاری پیشەسازی یاخود  کرێکارانی هەندێك بەشی تر بوونیان هەبووە .

وەکو پێشتر وتم، مارکسیستەکان لە تۆمەتەکانیاندا کە دەیدەنە پاڵ ئەنارکستەکان نە کاتی خۆی بەڵگەیەکیان هەبووە و نە ئێستاش. زۆربەی ئاراستە یا نەریتە ئەناکستەکان نەك هەر بە قووڵی قسەیان لەسەر خەبات و ململانێی چینایەتی کردووە، بەڵکو زۆر چالاکانەش بەشدارییان کردووە  وەکو ئەنارکۆ-سەندیکالیزم، ئەنارکیزمی کۆمەڵگەرایی، ئەنارکیست کۆمۆنیست. لەمەش زیاتر خودی بیرمەندانی ئەنارکستی وەك باکۆنین، کرۆپتیکن، مالاتێستا، گۆڵدمان و بێرکمان بەو پەڕی توانا و هێزی خۆیانەوە پشتیوانی بزوتنەوەی کرێکارانیان کردووە.

ئەنارکستەکان لە وەڵامی مارکسیستەکاندا سەبارەت بە دەسەڵات و دەوڵەت و دەوڵەتی کاتیی وتویانە و دەڵین ئەوەی لای ئەوان ناوی دەوڵەتی شۆڕشگێڕی لێنراوە لەناوناچێت، بەڵکو چینێکی نوێی حوکمڕانان دروست دەکاتەوە. دروستی ئەم قسەیەش بە عەمەلی و فیعلی لە دەوڵەتی بەلشەفی و هەموو دەوڵەتە کۆمۆنیست و بەناو سۆشیالیستەکاندا سەلمێنرا، هەر ئاواش سەبارەت بە خولقاندنی چینێك یا تۆێژاڵێکی نوێی دەوڵەتداران و لە پرسی ناوەندگەرایی و تێشکانی بزوتنەوەی کرێکارانیشەوە ئەوە سەلمێنرا.  مێژوو سەلماندی کە دەوڵەتە سۆسیالیستییە ناوەندگەراییەکان بوونەتە دەسەلاتی بیرۆکراسی تاکڕەو لەبری دروستکەری  کۆمەڵگەیەك کە کرێکاران تێیدا  ئازاد بن.

ئەنارکیستەکان پێیان وایە خودی پلەبەندیی خۆی مەترسیدارە و دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندی زاڵبوو بەرهەم دەهێنێتەوە.  ڕزگاریی دەبێت لە ڕێگەی ڕێکخراوە جەماوەرییە ئاسۆییەکان و فیدراسیۆن و سەندیکا شۆڕشگێڕ و کۆموونە دیموکراسییە ڕاستەوخۆکانەوە ڕووبدات نەك لە ڕێگەی “دەوڵەتێکی شۆڕشگێڕی کاتییەوە.”

لێرەدا دوو خاڵی گرنگ هەیە :

یەك: ئەنارکستەکان دەزانن کە هیچ جۆرە گریمانێک نییە بۆ بوونی ئازادی تاك و کۆمۆنێتیەکان و کۆمەڵگەکان و یەکسانی ئابووری و دادوەری کۆمەڵایەتی لە هیچ قۆناخ و لە نێو هیچ جۆرە کۆمەڵیکدا ئەوەندەی دەسەڵات هەبێت ئیتر شێوەی دەسەڵات و ناوەرۆکەکەی هەرچی بێت.  مێژو بە سەدان بەڵگەی لەم بارەوە نیشان داوە. کەواتە بوونی دەسەڵات ئەو پایەیە کە تەواوی نەبوونی ئازادیی و مەحرومی نایەکسانی ئابووری و نادادپەروەری کۆمەڵایەتی و زوڵم و زۆر لەسەری ڕاوەستاوە.  لە بارێکی ئاوادا هەتا پایە سەرەکییەکە نەڕوخێت ئەوانی دیکە هەرەس ناهێنن .

دوو: ئەو گۆڕانکاریانەی کە دەکرێت و دەبێت بکرێن وەکو گۆرانکاری کۆمەڵایەتی، جەماوەریی، دەبێت ڕەگووڕیشەیی بێت لەم بارەدا دەبێت لە بنەوە و لە نێوەندی هەموو توێژاڵە کۆمەڵایەتییەکان دەستی بۆ ببرێت نەك لە سەرەوە.  ئەم بابەتەش لای ئەنارکستەکان ڕوونە و دەزانن چۆن مامەڵەی دەکەن. هەرچی مارکسیستەکانە دەیانەوێت ئەو پرسانەی کە لە سەرەوە ناوم هێنان لە ڕێگەی دەوڵەتی وەك دیکتاتۆرێتی یاخود دەوڵەتی کرێکاری و پڕۆلیتارییەوە چارەسەر بکەن. بە حسابی ئەوان کرێکاران لە دابینکردنی دەوڵەتدا دەبێتە خاوەنی ئیدارە، خاوەنی هێز و یاسا ئەو کاتە سەراپای کێشەکان حەلکردنیان زۆر ئاسانە.

مێژوو نیشانی داوە لەوەتەی دەسەڵات دروست بووە کە دواتریش لە دەسەڵاتی دەوڵەتدا خۆی تۆکمە کردووە تا ئێستاش هیچ کاتێك دەسەڵاتێك، حکومەتێك نەبووە لە بری حەلکردنی کێشەکان زەقتر و تۆختری نەکردبێتەوە، لە سای ئەو دەوڵەتەدا هەمیشە خەڵکانێك هەبوون ئەگەر  کەمایەتیش بووبن لەو مافانە بێ بەش و سەرکوت کراو بوون، زوڵمیان لێکراوە.

کەواتە بەرنامە و پلانی مارکسیستەکان و بنەماکانی مارکسیزم نەك هەر ناتوانێت پرسی ناکۆکی چینایەتی لابەلا بکاتەوە بەڵکو ئەو  دەسەڵاتەشی کە دەیگرێتە دەست بەرەو توندوتیژی و دیکتاتۆرییەت دەبات، ئەمە چ جای ئەوەی بەرەو پوکانەوەی بەرێت و بگاتە دوا مەنزڵ کە کۆمۆنیزمە.

دوو پرسیار لێرەدا لەبارەی شێوازی ئابووری و شێوازی دەسەڵات دێنە پێشەوە کە کامیان چەقی کێشەی چینایەتین؟  ئایا دەسەڵاتگرتنە دەست بە پلەی یەکەم دێت و لەوێوە کێشە ئابوورییەکە و ململانێی چینایەتی لابەلا دەبێتەوە یاخود لە ڕێگەی نەهێڵانی دەسەڵات و دەوڵەت لە شانی ململانێی چیانیەتیەوە؟

بەڕای من ئەم دوو پرسییارە تەواکەری یەکدین، بێ کێشەی چینایەتی نایەکسانی ئابووری ڕوونادات. هەر ئاواش پرس و نایەکسانی ئابووریش لەسەر پایەی دەسەڵات وەستاوە، ئەوە نایەکسانییە کە دەسەڵاتی دروست کردووە ، ئەوەش دەسەڵاتە کە نایەکسانی دروست کردوە و دەیپارێزێت و بەردەوامیی پێدەدات.  زۆر بە جوانی لە وێنەیەکی هەرەمیدا دەتوانین ئەمە ببینین. لەو وێنەیەدا دەتوانین بڵێین بنچینەی دەسەڵات لە بنی هەرەمەکەوەیە و ئابوری و پرسی ئابووری بە هەموو گرفتەکانییەوە لە لوتکەی هەرەمەکەدایە. ئا لەم بارەدا چەندێك لوتکەی هەرەمەکە بشکێنرێت،  مادام بنچینە و دیوار و پایەکانی هەرەمەکە بە پێوەن هیچ درز و شکستێکی نەهێناوە ئەوە دواتر دەتوانرێت هەمان شتی لەسەر دروست بکرێتەوە بەڵام رەنگە لە شێوەیەکی دیکەدا بکرێت، چونکە پرسە چینایەتی و کێشە ئابوورییەکە هەر لەوێن و ئەوەی کە گۆرراوە  جۆری دەسەڵاتەکەیە بۆ دیکتاتۆرییەت، دیمۆکراتییەت، لیراڵ، نیو-لیبراڵ، دەسەڵات و دەوڵەتی کرێکاری، پرولیتاریی .

وەکو وتم ئەم دوو پرسە تەواوکەری یەکترین بەهیچ شێوەیەك ناتوانرێت نەك هەر لە یەکیان دابڕیت بەڵکو چارەسەریشیان بێ یەك هەرگیز لابەلانابنەوە. ئەمەش خەباتی دوولایەنەی بەسەر ئەنارکستەکاندا سەپاندووە، واتە خەباتی دژە دەسەڵات و دەوڵەت و خەباتی چیانیەتی کە  هەردووکیان لە شانی یەکدییەوە دەڕۆن بەڵام ئەوەش ڕاستییە کە هەتا دەسەڵات هەبێت پرسە ئابوورییەکە وەکو خۆی بە کێشەیی دەمێنیتەوە .

ئەم دوو لایەنەی خەبات لای ئەنارکستەکان هەردوکیان چەقی کێشەکانن.  گەر کێشەی دەوڵەت و دەسەڵات چارەسەر نەکرێت ئەوە کێشەی ئابووری وەکو خۆی دەمێنێتەوە کە کێشەی ئابووریش وەکو خۆی مایەوە ئەوە کێشەی چینایەتیش وەکو خۆی دەمێنیتەوە، کە کێشەی چینایەتیش وەکو کێشە مایەوە، بە دڵنیاییەوە لەوێدا ڕاناوەستێت و کێشەکان گەورەتر دەبن و شەبەقی نێوانی چینەکان و کەلێنەکان فراونتر دەبن وەکو لەئێستادا بە باشی دەیانبینین.

دەسەڵات و دەوڵەت ئەو پایە گەورەیە کە سیستەمەکەی لەسەر ڕاگیراوە، سیستەمەکەش ئەو دامەزراوەیە کە لە ڕێگەی دەوڵەتەوە دەپارێزرێت و گەشە دەکات و زیاتر ڕیشەی خۆی لەناو کۆمەڵگەدا دادەکوتێت.  سەرمایەداری بە بێ بوونی دەوڵەت نە هێزی هەیە و نە دەسەڵات، ئەوە دەوڵەتە کە ئەو هێزەی دەداتێ  کە بەردەوام بەهێزتر بێت لە ڕێگەی یاسا و پۆلیس و سووپا و تۆڕی سیخوڕی و میدیا و دادگە و دامەزراوەکانی خوێندن و پەروەردەوە و پارێزگاری لێدەکات.

گەر دەوڵەت و هێز و  یاساکانی  نەبن هەرگیز هیچ کۆمپانیایەك، هیچ کارگە و دامەزاراوەیەکی سەرمایەداری ناتوانێت لە بەرانبەر مانگرتن و دەستبەسەراگرتن لە لایەن کرێکاران و بەکارهێنەرانییەوە بۆ ماوەیەکی زۆر کورتیش دەوام بکات.  ئەوە یاسا و هێز و هەژموون و کۆنترۆڵی دەوڵەت و دەسەڵاتە کە ڕێگە نادات گۆڕانکاری ڕووبدات، سنور بۆ چالاکی و ئازادییەکان دادەنێت و دژ بە یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی دەوەستێتەوە . 

لە کۆتاییدا دەبێت ئەوە بڵێم گەر چی ئەنارکستەکان و مارکسیستەکان لەگەڵ  چەمکی کۆمەڵگەی ناچیانیەتی، سۆشیالیستی یەکدەگرنەوە بەڵام چەقی جیاوازی و ناکۆکییەکانیان لە هەنگاوی یەکەم بۆ بەدیهێنانی ئەو کۆمەڵگەیە دروست دەبێت. لێرەدا دەبینین جیاوازییەکی گەورەیان هەیە کە لای یەکێکیان کێشەکە بە بەردەوامی دەمێنێتەوە و گەورە دەبێت و لای ئەوی دیکەیان لە ڕیشەوە حەل دەبێت. لای مارکسیستەکان خەباتی چینایەتی پێویستی بە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی دەوڵەت هەیە، لای ئەنارکستەکانیش  دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی دەوڵەت ستەمێکی نوێ دروست دەکات و خیانەت لە شۆڕش دەکات.

12/06/2026

خۆپیشاندەران دژی گەشەپێدانی پلانی داڕێژراو لە زڤێرنێک، داوای دەست لەکارکێشانەوەی سەرۆکوەزیران دەکەن.  هەروەها توڕەیی ناوخۆیی لە گەندەڵی حکومەت و بەرژەوەندی جیهانی لە مامەڵە بازرگانییەکانی بنەماڵەی سەرۆکی ئەمریکا، نائارامییەکانی هەڵگیرساندووە و خۆپیشاندانەکانی بەر فراوانتر کردووە.

. بەشداربووانی خۆپیشاندانەکان  لە ژێر دروشمی “ئەلبانیا بۆ فرۆشتن نییە” گردبوونەوە، پێش ئەوەی بەرەو نووسینگەی سەرۆکوەزیران بڕۆن، لە گۆڕەپانی سکاندەربێگ کۆبوونەوە. .  ئەمان دژی پلانەکانی پەرەپێدانی پڕۆژەیەکی گەشتیارین لە ناوچەی ڤلۆرا و ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بەو هەواڵانەی کە باس لەوە دەکەن کەنار دەریایەک لە ناوچەی زڤێرنێک لە چوارچێوەی پڕۆژەیەکدا بفرۆشرێت کە گوایە پەیوەندی بەو وەبەرهێنەرانەوە هەیە کە پەیوەندییان بە ئیڤانکا ترەمپ کچەکەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا و جارێد کوشنەری زاوای ئەمریکاوە هەیە.

تا ئێستا هیچ ڕاوێژێکی گشتی نەکراوە، بەڵام نیشانەیەک هەیە کە بیرۆکەکە لە ڕێگادایە بۆ ئەوەی ببێتە واقیع. ئەلبانیا بەهۆی نزیکەی دوو هەفتەی ناڕەزایەتی توندەوە هەژاوە.

زانیارییە بڵاونەکراوەکانی دەریدەخەن لە کۆی 2509 جۆر باڵندە و زیندەور  لە دێڵتا 279 جۆریان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا مەترسییان لەسەرە. .

ئەلیکۆ میهۆ، زانای بایۆلۆجی لە زانکۆی تیرانا، کە ساڵانە لەگەڵ خوێندکارەکانی چاودێری ناوچەکە دەکات، دەڵێت: “ئەمە شوێنی نیشتەجێبوونی گرنگن، گرنگ نییە کێ لە پشتیەوەیە، گرنگ ئەوەیە ئەو فشارەی کە دەیخاتە سەر ناوچەیەکی پارێزراو.”

ئاکیل کالا، چالاکوانێکی بەشداربووی خۆپیشاندانەکە بە ئانادۆڵوی ڕاگەیاند، ئەوان بە یەک مەبەست کۆبوونەتەوە، ئەویش دەستلەکارکێشانەوەی حکومەتە. ئاماژەشی  بەوەدا کە حکومەت هیچ داهاتوویەکی پێشکەش نەکردووە و ئابوورییان تێکداوە و ئێستا دەیەوێت زەویەکانیان بفرۆشێت.  ئەو دەڵێت “بۆیە یەکێک لە هۆکارەکانی هاتنی ئەلبانییەکان بۆ ئێرە، بۆچی لەم گۆڕەپانە کۆبوونەتەوە، ئەوەیە کە هەوڵی فرۆشتنی زەویەکانمان دەدەن، ئێمە نامانەوێت ئەمە ڕووبدات”. “کێشەیەکی دیکە ئەوەیە کە بەپێی ئەوەی لە میدیاکان بیستوومانە، ئەم زەوییە بە وەبەرهێنەرێک دەفرۆشرێت کە پێشینەیەکی زایۆنیستی هەیە. ئەگەر ڕاستگۆ بین کەس نایەوێت ئەلبانیا ببێتە فەلەستینی دووەم.”

ئەلبانیا لەژێر فشاردایە بۆ ئەوەی یاساکانی ژینگەپارێزی توندتر بکاتەوە بۆ ئەوەی مەرجەکانی یەکێتی ئەوروپا بەدیبهێنێت، کە هیوادارە تا ساڵی 2030 بەشداری یەکێتی ئەوروپا بکات.  ڕۆژی سێشەممە کۆمیسیۆنی ئەوروپا ڕایگەیاند کە پێویستە خۆی لەو کارانە بەدوور بگرێت کە داواکارییەکەی تێکدەدەن و داوای لێکرد “بەبێ دواکەوتن کاربکات” لە پابەندبوون بە ڕێساکانی ژینگە. هەر لەو ڕۆژەدا 96 ڕێکخراوی کۆمەڵگەی مەدەنی نامەیەکیان بۆ پەرلەمانی ئەلبانیا نووسی و داوایان کرد هەموارکردنەوەی یاسای پاراستنی ژینگە لە ساڵی 2024 هەڵبوەشێننەوە و ئاماژەیان بەو مەترسیانە کرد کە بۆ پەیوەستبوون بە یەکێتی ئەوروپا دروستی دەکات.

04/06/2026

لە دوێنێوە  ، ڕۆژی 4شەمە ، بە سەدان هەزار کەس ڕژاونەتە سەر شەقامەکانی تیرانا ، پایتەختی ئەلبانیا ، دژ بە پرۆژەکەی جیراد کوشنەی زاوای دۆناڵد ترامپ.

سەرەتای ئەمساڵ ئیڤانکا ترەمپ لەگەڵ تیمێکی تەلارساز سەردانێکی لەناکاوی ئەلبانیایان ئەنجامدا، گەشتێکیان بەو شوێنەدا کرد کە لەلایەن کۆمپانیای وەبەرهێنانی هاوسەرەکەیەوە بۆ پەرەپێدان و ئاوەدانکردنەوە، تەرخانکرابوو. مەبەست لەم یەکەیە / پرۆژە هاوینەهەوارییە ڕووبەرێک بگرێتەوە کە نەک تەنها ڕووبەری بێ دانیشتووی سازان کە تاکە دوورگەی ئەلبانیایە لەخۆدەگرێت، بەڵکو شوێنی نیشتەجێبوونی کەنار دەریاکان لە پارکە نەتەوەییەکەی دەریاییدا کە دەوری داوە. ئەم پرۆژەیەش دروستکردنی یەکینەیەکە ،  مەجمەع، کە بە شێوەیەکی نوێ کە بریتییە لە خانو و وئوتێلی گرانبەها شوێنی حەوانەوە و پرۆژەی خزمەتگوزاری دیکە کە لە ڕاستیدا وێرانکردنی ژینگە و دەرکردنی کەسانێکن کە لەوێ دەژین هەروەها لەوێ زیاتر لە 200 جۆر باڵندەی لێیە کە ئەوانەش یا لەناو دەچن یا دەبێت کۆچ بکەن بۆ شوێنی نەگونجاو بۆیان .

حکومەتی ئەلبانیا دەیەوێت خۆپیشاندانەکان خامۆش بکات بەوەی کە گوایە ئەم پرۆژەیە وڵات پێشدەخات و هەڵی کار دێنێتە پێشەوە ، بەڵام کار بۆ کی و خزمەتگوزاری چۆن و بۆ کێ  و چەند پرسیارێکی دیکە؟

ئەم پرۆژەیە وا خەمڵێنراوە کە 1.19 ملیار دۆلاری تێبچێت لە ناوچەیەکدا کە لە مێژە وەک یەکێک لە هەستیارترینەکانی دەریای ناوەڕاست لە ڕووی ژینگەییەوە سەیر دەکرێت. ئەلێکساندەر ترایسێ، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری گروپی پێشەنگی پاراستنی وڵاتەکە، پاراستن و پاراستنی ژینگەی سروشتی لە ئەلبانیا (PPNEA) وتی: “لە سەرەتاوە تا کۆتایی بە تەواوی شەفافیەت نەبووە.” ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئێمە هیچ ڕاوێژێکی گشتی و بەڵگەنامەیەکی گشتیمان نەبینیوە سەبارەت بە مۆڵەتەکان، بۆیە ئێستا ئەوەی دەیڵێین ئەوەیە، ئەگەر بولدۆزەرەکان لاببەن و سیاجەکە لاببەن و شوێنی نیشتەجێبوونەکان، تاکو  بگەڕێننەوە بۆ ئەوەی کە پێش دەستپێکردنی کارەکان  بوون، ئەوا دەتوانین دەست بە قسەکردن بکەین”.

یەکێکی دیکە وتی ئەمە ناوچەیەکی جۆراوجۆری بایۆلۆجی ناوازە و میراتی کولتوورییە کە  لە مەترسی لەناوچووندایە. : “ئەوە بوو خەڵکی ناوچەکە بەڕاستی توڕە بوون.” “ئەو کەسانەی لەوێ زەوییان هەیە، یان لەوێ لەسەر زەوی کاردەکەن، لەناکاو نەیانتوانی بگەنە ئەو شوێنە … ئێستا لەوە زیاتر بووە کە پرسێکی ژینگەیی بێت، بەڵکو بووە شتێکی هاووڵاتییانە و  زۆر گەورەترە.”   هاوکاتیش لەم هەفتەیەدا، دەزگای تایبەتی داواکاری گشتی دژە گەندەڵی ئەلبانیا، SPAK، ڕایگەیاند کە لێکۆڵینەوەیەکیان لە گۆڕانکارییە یاساییە مشتومڕاوییەکان دەستپێکردووە کە لە ساڵی ٢٠٢٤ سەبارەت بە ناوچە پارێزراوەکان پەسەندکراون.

02/06/2026

زیاتر لە نیوەی شۆفێرانی قیتارەکانی ژێرزەمین لە لەندەن ڕۆژی ئەمڕۆ،  سێشەممە ، 02/06و پێنجشەمە، 04/06 مانگرتنی دووەم ئەنجام دەدەن.

لە ئێستادا مانگرتنێکی 24 کاتژمێری لەلایەن شۆفێرانی ژێرزەمین لەندەن دەستیپێکردووە، کە لەندەنی توشی شەلەل کردووە، چونکە رۆژانە زیاتر لە 3 ملیۆن کەسە قیتار بەکاردەهێنن. لەم مانگرتنەدا زیاتر لە  نیوەی شۆفێرانی قیتارەکان بەشداری مانگرتنەکەن .

یەکێك لە ڕیفۆرمەکانی مارگرێت تاچەر ئەوە بوو کە کەرتە حکومەتییەکانی وەکو خزمەتگوزاری قیتاری سەرزەمینی و ژێرزەمینی کردە کەرتی تایبەتی ، لێرەشدا هەر بەشێکی یا هەر خەتێکی بە کۆمپانیایەکی تایبەت فۆرشران ، هەر لە سەر ئەو بناخەیەش کرێکارانی بەشەکان بوونە خاوەنی چەند نقابەیەك واتە هەر نقابەیەك بۆ بەشێك کە ئەمەش لێدانێك بوو لە کرێکاران .

شۆفێرەکانی قیتاری ژێرزەمینی سەر بە دوو نقابەن : RMT  و Alef . ئیدارەی قیتارەکان دەیانەوێت کە ڕۆژی سەر کاری هەفتانە لە 5 ڕۆژەوە بکەنە 4 ڕۆژ ئەو بە شەی کە سەر بە ئاڕ ئێم تین ڕازی نین بەوە و هۆکاری خۆیانیان هەیە بەشەکەی دیکە کە سەر بە نقابەی ئەسلیفن ڕازین ، واتە ناکۆکی لە نێوانیاندا هەیە لەسەر ئەم مانگرتنەوە ئەمەش وا دەکات کە کرێکارانی سەر بە ئەسلیف مان نەگرن هەر لەبەر ئەمەشە کە نیوەیان مان دەگرن و نیوەکەی دیکەیان مان ناگرن .  دوێنی پاش 11 سەعات لێدوان داناوستاندن لە نێوانی نقابە و ئیدارەی قیتارەکاندا نەگەیشتنە هیچ ئەنجامێك ..

RMT ”  بڕیارەکەی ئیدارەی ڕەت کردەوە و نیگەرانییان هەیە سەبارەت بە شێوازە پێشنیارکراوەکانی کارکردنی 4 ڕۆژی. وتەبێژەکەیان وتی: “سەرەڕای هەموو هەوڵەکانمان لە دانوستانەکانی ئاکاسدا، ئیدارەی قیتارەکان ،  TfL ،  نەیتوانیوە دڵنیایی بدات لەسەر نیگەرانییە قووڵەکانی ئەندامەکانمان کە سەبارەت بە ماندوێتی و ناروونی و تەم و مژ و هەروەها کەمبوونەوەی نەرمی نواندن و  درێژی شفتی کارکردن و کەهەموو ئەمانە کارایی خۆیان دادەنێن و ڕٶڵی گرنگیان هەیە لەسەر  سەلامەتی وەک لێخوڕینی قیتارەکان . ئێمە ئامادەین بۆ گفتوگۆی مانادار و بەسوود، بەڵام مانگرتنەکانی سبەی [ واتە 3شەمە ]  و ڕۆژی 5 شەمە بەردەوام دەبێت “

28/05/2026

ڕۆژی سێ شەمە ئێوارەکەی پاش ئەو ماوە درێژە، 88 ڕۆژ،  حکومەت لە ئێراندا بڕیاری دا کە هێلی ئینتەرنێت بکاتەوە .   لەم بارەشدا کاردانەوەی خەڵکی لە ئێراندا بە دوو ئاراستەدا ڕۆیشت .  ئاراستەیەکیان کە دەستیانکرد بە ئاهەنگ گێڕان بە هاتنەوەی ئینتەرنێت ، دەستەی دووهەمی خەڵکیش نەك هەر ئاهەنگیان بۆ نەگێڕا بەڵکو توڕەیی و ناڕەزایی خۆیان دەربڕی کە ئینتەرنێت مافێکی رەوای خەڵکییە و دەبێت خەڵکی لەو مافە بێ بەش نەبیت .

لە دیمانەکردنی چەند کەسێکدا بە ناوی گۆڕراوەوە کاردانەوەی خۆیان بەرانبەر کردنەوەی هێڵی ئینتەرنێت نیشاندا.

ئیلی* تەمەن ٤٢ ساڵ، هونەرمەندێکی خەڵکی تارانە، لە دوای ٢٨ی مانگی شوباتەوە بۆ یەکەمجار توانی پەیوەندی بکات.  ئاماژەی بەوەشکردووە، جگەرەیەکم داگیرساند و ساوندکلاودم لێدا و گوێم لە مۆسیقای دڵخوازمان گرت. . من و عەلی [هاوسەرەکەی] فرمێسکەکانمان ڕاگرت، پاشان گریاین و خۆمان قەناعەت پێکرد کە ئەمە تامێکی بچووکی ئازادییەکی زۆر گەورەترە دوای ڕووخانی ئەم ڕژێمە … و ئێمە بەڕاستی باوەڕمان پێیەتی.”

مریەم*، فۆتۆگرافەر لە تاران، دەڵێت “سەیرکردنی ئاهەنگەکان و چەپڵە لێدان، سکچوونە”. دایکی گوتی: “چ گاڵتەیەکی ڕەهایە”. “بەڕاستی سەیرکردنی میدیای ڕۆژئاوایی کە ئاهەنگی کرانەوەی ئینتەرنێت بە نیوەناچلی دەگێڕن وەک ئەوەی دەستکەوتێک بێت بۆ ئەوەی چەپڵە بۆ ڕژێمەکە لێبدەین، ئینتەرنێت مافی بنەڕەتی ئێمەیە، بێمانا بووە.”

ئاماژەی بەوەشکردووە، زیاتر لە شەش هەفتەیە کە ئەرکێکی حجزکردووە، ناچار بووە پارە لە دایک و باوکی قەرز بکات و هاتنەوەی ئینتەرنێت بە بچڕ بچڕیە و خاوێتی ڕێگەی پێنادات بە شێوەیەکی کاریگەر کار بکات. ئاماژەی بەوەشکردووە، “هێشتا ئینتەرنێتی مۆبایل ناتوانێت پەیوەندی بکات”. “واتسئەپ بەزەحمەت بەکاردەهێنرێت، تاکە شتێک ئەوەیە کە ئێستا VPN ئاسانترە پەیوەندی پێوە بکرێت. ئەوە تەنها شتێکە.”

بۆ ئەوانەی کە توانای کڕینی نرخی بەرزبوونەوەی VPN یان نییە کە بە دەگمەن کاریان دەکرد، ڕۆژی سێشەممە یەکەمجار بوو کە توانیان لە ئەکاونتی سۆشیال میدیاکانیان پۆست بکەن. خوێندکارێکی دانیشتووی تاران لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئینستاگرام نووسیویەتی: سڵاو هاوڕێیانی زیندانیان، هەست دەکەم بە شێوەیەکی کاتیی لە زیندانا نیم .

مینا* تەمەن 23 ساڵ، خۆپیشاندەرێکە و لە مانگی یەکدا دەستگیرکرا، وتی ترسی هەیە چاودێری فراوانتر بکرێت نەک هاتنەوەی ئینتەرنێت بە تەواوی. ئاماژەی بەوەشکردووە، “هیچ هۆکارێکیان نییە بۆ کردنەوەی ئینتەرنێت مەگەر ئەمە ڕێگەیەک بێت بۆ گواستنەوەی دانیشتووان بەرەو ‘پڕۆ ئینتەرنێت’ یان بۆ ناو تونێلەکان کە بتوانن بە ئاسانی چاودێریمان بکەن.” “ئێمە پێی دەڵێین ئەم فلتەرنێتە، ئەمە نیشانەی ئازادی نییە.”

ئەمین*، پرۆفیسۆر کە بنکەکەی لە تاران، دەڵێت: “ئەکاونتەکانم پڕن لە گرتەی پرسەی دایکان کە هاوار دەکەن، باوکان هاوار دەکەن و منداڵان لەسەر گۆڕی دایک و باوکیان پاڵکەوتوون، دڵم تەنگترە لەوەی کە پێشتر بووە”. “ئێمە گەورەترین دۆڕاوین لەم شەڕەدا. ئەوە ئەمریکا و ئیسرائیل و نە کۆماری ئیسلامی نین. ئێمە بژێوی ژیانمان و گەنجەکانمان و متمانەمان بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەدەستدا.”

ئەمین وتی گەڕانەوەی ئینتەرنێت بیرهێنانەوەی هەموو ئەو شتانەیە کە لەدەستچووبوون: “ئەوەی بەڕاستی گەڕایەوە سەر ئینتەرنێت، نەهامەتی ئێمەیە نەک ئازادی.”

 مۆین*، کارمەندی پیشەیی ئایتی لە شاری کەرەج دەڵێت: “ترامپ پێویستی بە داخستنی دی ئێمەکانی هەیە، چونکە ڕووبەڕووی توڕەیی ڕاستەقینەی ئەو کەسانە نەبووەتەوە کە متمانەیان پێی هەبووە بۆ یارمەتیدان.” “ڕژێم بە ڕوونی لە شەڕی PRدا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، چونکە تەنانەت ئەوانەی ڕقیان لە ڕژێمە، ئێستاش لە ترەمپ توڕەن.”

هەروەها گەڕانەوەی ئۆنلاین هاوڕێ و خێزان هەستی تێکەڵاوی بۆ ئێرانییەکان لە هەندەران هێنایە ئاراوە. مەحشید نازمی تەمەن 38 ساڵ، داکۆکیکار لە مافی مرۆڤ و لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا، دەڵێت: هەستێکی سەیر و سەمەرەم ئەزموون کرد، هەم دڵخۆشی و هەم دڵتەنگ. دەشڵێت: دڵتەنگ بووم بۆ هاوڕێکانم کە لە ئۆنلاین نەبوون و بەردەوام ئەکاونتەکانیانم دەپشکنم بۆ ئەوەی بزانم پەیوەندییان هەیە یان نا، دڵنیا نیم دەستگیرکراون یان کوژراون.

27/05/2026

چەند ڕۆژێك لەمەوبەر دەرکەوت کە هەڵبژاردنی گشتی لە تورکیا لە ساڵی 2028 دا دەست پێدەکات .  ئەردۆگان بۆ ئەوەی کە هیچ ڕکەبەرێکی نەمێنیت و بە ئاسانی سوڕێکی دیکەش بیباتەوە ، لە ڕێگەی دادگاوە ڕۆژی 5شەمەی ڕابوردوو توانی سەرۆکی پارتی کۆماری، ئۆزگور ئۆزێل،  لاوە بخات .

بە گوێرەی بریارەکەی دادگە کە فەرمانی بە کەمال کلیچدارئۆغڵو، ڕکابەری دۆڕاوی ئۆزێل داوە کە وەک سیاسەتمەدارێکی بێ ڕەنگ سەیر دەکرێت، پۆستەکەی وەک سەرۆکی جەهەپە دەستپێبکاتەوە.

ئەو بڕیارە شۆکهێنەرەی ڕٶژی 5شەمە ڕابردوو هەڵبژاردنی سەرەتایی پارتەکانی ساڵی 2023 ی هەڵوەشاندەوە کە ئۆزێلی هەڵبژارد ئەمە دوایین هەنگاوی زنجیرەیەک بوو لە دژی جەهەپە، کە کۆنترین پارتی سیاسی تورکیایە، کە لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی 2024 دا سەرکەوتنی بەسەر ئاکەپەی دەسەڵاتداری ڕەجەب تەیب ئەردۆغان بەدەستهێنا و لە ڕاپرسییەکاندا بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە بینی.

بڕیارەکەی دادگە بووە هۆی دەربڕینی ناڕەزاییەکی گەورە لەناو ئەندمان و دۆستانی ئەو پارتەدا ، سەرۆکی پارتەکە داوای کرد کە خەڵکی لە ئەزمیر گردببێتەوە و ناڕەزایی دەربڕن بۆ دژایەتیکردنی بڕیارەکەی ئەردۆگان و دادگا  لە دوورخستنەوەی سەرۆکی پارتەکەدا. 

وەکو لە وێنەکاندا دەردەکەوێت پۆلیسی تورکیا گازی فرمێسکڕێژ بەکاردەهێنرێت  بۆ تێکدانی ناڕەزایەتییەکان . هاوکاتیش  ئۆزێل لە قسەکردنیا بۆ گردبووان ، وتی ڕۆژی یەکشەممە پۆلیس هێڕشی کردۆتە سەر بارەگای پارتەکەیان دەستیان کردووە بە لێدان و دەرکردنی ئەندامەکانی ناو بارەگاکە.

بەڵام ئەزموونەکانی دونیا دەریان خستووە کە لە ڕێگای هەڵبژاردنەوە هیچ گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و سەرەکی ڕوونادات ، ئەمە لە هیچ وڵاتێکی دونژیادا نەبووە و بە دڵنیاییشەوە لە توکیاشادا ئەزموونێکی شکدتهێنەر دەبێت بۆ کرێکاران و چەوساوانی تورکیا .

23/05/2026

لە ئەفغانستان لە سەردەمی تاڵیبان هیچ قەدەغەکردنی هاوسەرگیری منداڵان لە ئەفغانستاندا نییە، بەڵام پێدەچێت یاسایەکی نوێی کە هەفتەی ڕابردوو پەسەندکرا، ئەوە پیشان بدات کە کچێک کە دواتر دەڵێت بە پێچەوانەی ویستی خۆی هاوسەرگیری کردووە، ئەگەر هاوسەرەکەی ڕازی نەبێت، ڕێگەی جیابوونەوەی پێنادرێت. هەروەها پێدەچێت یاسا نوێیەکە ئەوە پیشان بدات کە ژن ناتوانێت تەنها بە بیانووی نەبوونی مێردەکەی یان نەکردنی پاڵپشتی دارایی لە مێردەکەی جیاببێتەوە.

پێدەچێت هاوسەرگیری منداڵان بۆ یەکەمجار لەلایەن تاڵیبانەوە لە ئەفغانستان بە شێوەیەکی یاسایی ناسێندرابێت، چونکە چالاکوانان دەڵێن یاسا نوێیە “شەرمەزارکەرەکان” نزیکە لە مەحاڵەوە کچان و ژنانی گەنج بە پێچەوانەی ویستی هاوسەرەکانیانەوە داوای جیابوونەوە بکەن.

لە مانگی ئازاردا ژنان لە کابول ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە هاوسەرگیری منداڵان وەکو لە وێنەکەدا دەبینرێت. لەسەر دیوارەکە نووسیویانە: ” ئێمە دەنگی قوربانیانین. نا بۆ هاوسەرگیری منداڵان.”

چالاکوانان هۆشداری دەدەن، تالیبان ” شەرعیەت دەدەن بە هاوسەرگیری منداڵان’ بە یاسایەکی نوێ ڕەنگە تا ٧٠٪ کچان لە هاوسەرگیری پێشوەختە یان زۆرەملێدا بن بەڵام ئێستا یاسای جیابوونەوە لە هاوسەرەکەی  مەحاڵ دەکات ئەگەر مێردەکان ناکۆک بن”

یەکێک لە خەمڵاندنە نافەرمیەکان پێشنیاری ئەوە دەکات کە بەو پێیەی تالیبان ڕێگرییان لە خوێندن کردووە نزیکەی ٧٠% ی کچان پاڵیان پێوەنراوە بۆ هاوسەرگیری پێشوەختە یان زۆرەملێ و لە ٦٦%ی ئەم هاوسەرگیریانە کچانی خوار تەمەنی ١٨ ساڵیان تێدایە.

لە وەڵامی ناڕەزایی ژنانی چالاکواناندا ، وتەبێژی حکومەت وتی ” نابێ هیچ بایەخێک بە ناڕەزایەتی ئەو کەسانە بدەین کە دوژمنایەتی بیارەکان دەکەن چونکە ئەوان کێشەیان لە

گەڵ ئیسلام و لەگەڵ ئایین و لەگەڵ بناغەکانی سیستەمی ئیسلامیدا هەیە”.

13/05/2026

قازانجەکانی کۆمپانیای ئارامکۆی سعودیە سەرەڕای ململانێکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بازی گەورەی داوە.  لە سێ مانگی یەکەمی ساڵدا بە ڕێژەی 26% زیادیکردووە و گەیشتووەتە 26.9 ملیار پاوەند کە 33.6 ملیار دۆلار دەکات، هاوکات داهاتەکەی نزیکەی 7% بەرزبووەتەوە بە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو بۆ 115.5 ملیار دۆلار.

ئەمین ناسر، سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکە، وتی: “هێڵی بۆریی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوامان کە گەیشتە زۆرترین توانای خۆی کە 7 ملیۆن بەرمیل نەوتە لە ڕۆژێکدا، خۆی سەلماندووە کە خوێنبەرێکی گرینگی دابینکردنە، یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی شۆکێکی وزەی جیهانی و یارمەتیدانی ئەو کڕیارانەی کە کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی سنووردارکردنی کەشتیوانی لە گەرووی هورمز.”

سعودیە بۆ دابینکردنی بودجەی خەرجییە ناوخۆییەکان زۆر پشت بە پاداشتەکانی ئارامکۆ دەبەستێت. حکومەت ڕاستەوخۆ خاوەنی زیاتر لە 80%ی ئەو کارەیە، لەکاتێکدا وەبەرهێنەرە سەروەرەکەی کە سندوقی وەبەرهێنانی گشتی 16%ی هەیە. کۆمپانیای ئارامکۆ کە بارەگا سەرەکیەکەی لە شاری “دەهران”ی سعودیە، زیاتر لە 76 هەزار کەس لە جیهاندا کاری بۆ دەکەن  و یەکێکە لە گەورەترین بزنس و بەرهەمهێنەرانی نەوت لە جیهاندا.

سێ وڵات لەم جەنگەدا زۆرترین قازانجیان کردووە : ڕوسیا ، ئەمریکا ، سعودییە.

02/05/2026

دەوڵەتانی وڵاتانی ئەوروپی چەکێکی دیکەشیان بۆ وێرانکردن هەیە کە گەر بۆیان بلوێ یا ڕاستتر گەر کەمتر پارەی تێبچێت هەرچی پلاستیک و زبڵ و پیسییان هەیە هەناردەی وڵاتانی دیکە دەکەن .

ڕاپۆرتێکی نوێی ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانی زانیارییەکی زۆری تێدایە لەسەر ئەو بابەتەی سەرەوە.  ئێمەش لێرەدا چەند بڕگەیەکی دەکوردێنم تاکو ئەوەی بەرچاوی دەکەوێت بزانێت کە کۆڵۆنیالیزمی پلاستیک و  زبلیش هەیە .

ڕاپۆرت و شیکارییەکە دەڵێت :

شیکارییەکان دەریانخستووە کە ئەڵمانیا لە ساڵی 2025 زۆرترین هەناردەکاری پاشماوەی پلاستیکی بووە و 810 هەزار تۆنی بۆ دەرەوەی وڵات ناردووە بەریتانیا لە پلەی دووەمدا نزیک بووەوە و 675 هەزار تۆن هەناردە دەکات و بەشێکی زۆری پاشماوەکان ڕەوانەی تورکیا و مالیزیا و ئەندەنوسیا کراوە.

بەپێی شیکارییەکانی لێکۆڵینەوەکانی ناوچە ئاوییەکان و تۆڕی چالاکییەکانی بازل، بەریتانیا لە دوای ئەڵمانیاوە زیاتر لە 675 هەزار تۆنی هەناردە کردووە، کە بەرزترین ئاستی بووە لە ماوەی هەشت ساڵدا . بەشێکی زۆری پاشماوەکان  ڕەوانەی تورکیا کراوە  و دواتر مالیزیا  و ئەندەنوسیاش کە  شوێنێکی ئاسایی بوو. لێکۆڵینەوەکان چەندین جار پیشەسازی ڕیسایکلکردنی پلاستیک لەم وڵاتانەدا بە زیانەکانی ژینگە و فڕێدان و سووتاندنی نایاسایی و خراپ بەکارهێنانی کارەوە گرێداوە.

سێدات گوندۆغدو، زانای بایۆلۆجی دەریایی تورکیا کە لێکۆڵینەوە لە پیسبوونی پلاستیک دەکات، دەڵێت: “کەنارەکانی دەریای ناوەڕاستی تورکیا پیسترین کەناراوەکانە لە هەموو دەریای ناوەڕاستدا بەهۆی ئەو پاشماوە پلاستیکیانەی کە لە کارگەکانی ڕیسایکلکردنەوە دێن. بڕێکی زۆر لە مایکرۆپلاستیک هەیە – هەندێکجار خەڵک تەنانەت ناتوانن بچنە ناو دەریاوە بەهۆی هەموو پاشماوەکانەوە.”

وڵاتانی گەورەی وەک ئەمریکا و چین، پاشماوەی پلاستیکی کەمتر هەناردە دەکەن، بەشێکیش لەبەر ئەوەیە کە زیاتر لە ناوخۆدا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، لە ڕێگەی زبڵدان، سووتاندن یان ڕیسایکلکردنەوە، و ئەوان تووشی هەمان فشارەکانی ئامانجی ڕیسایکلکردن نین وەک ئەوروپا و بەریتانیا، کە هەناردەکردن دەتوانێت بۆ ڕێژەی فەرمی ڕیسایکلکردن هەژمار بکرێت. ئەمریکا لە ساڵی 2025 دا 385 هەزار تۆنی هەناردە کردووە، بەمەش پێنجەمین گەورەترین هەناردەکاری جیهان بووە، لە کاتێکدا لە ساڵی 2024 چین 18 هەمین گەورەترین هەناردەکار بووە.

یەکێتی ئەوروپا ڕەزامەندی دەربڕیوە تا مانگی نۆڤەمبەری 2026 هەناردەکردنی پاشماوەی پلاستیکی بۆ وڵاتانی دەرەوەی گروپی وڵاتانی دەوڵەمەندی ڕێکخراوی OECD قەدەغە بکات، بەڵام هێشتا نیوەی دەنێردرێت بۆ ئەو شوێنانە. بەشێکی زۆری ئەو بەشەی کە دەمێنێتەوە دەچێتە تورکیا کە ئێستا گەورەترین وەرگری پاشماوەی پلاستیکی ئەوروپییە.

سارا ماتیو، ئەندامی پەرلەمانی ئەوروپا لەسەر حسابی گروپی سەوزەکان/هاوپەیمانی ئازادی ئەوروپی، قەدەغەکردنی هەناردەکردنی نزیک بە “ساتێکی ئاو” وەسفکرد، وتی ئەوروپا دەستیکردووە بە بەرپرسیارێتی پاشماوەکانی خۆی. بەڵام ئاماژەی بەوەشکردووە، “بەهۆی هێرشەکانی سەر سیاسەتە سەوزەکان لەلایەن کۆنەپەرستان و ڕاستڕەوە توندڕەوەکانەوە” توانای یەکێتی ئەوروپا بۆ ڕیسایکلکردن لە ناوخۆدا لە چەند ساڵی ڕابردوودا یەک ملیۆن تۆن کەمیکردووە.

ماتیو وتی: “کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە پلاستیکە تازە بەرهەم هێنراوەکان هێشتا زۆر هەرزانترن لە کەرەستە دووبارە بەکارهێنراوەکان و ڕیسایکل کراوەکان. ئێمە ساڵانێکە لەبارەی ئەم شکستەی بازاڕەوە دەزانین، بەڵام کۆمیسیۆنی یەکێتی ئەوروپا زیاتر لەسەر تایەی ئۆتۆمبێلەکە خەوتووە [و] ڕوبەڕوی ڕەگی تەحەددیاتەکان نەبووەتەوە.”

بەریتانیا بەڵێنێکی هاوشێوەی سەبارەت بە هەناردەکردنی پلاستیک بۆ وڵاتانی دەرەوەی ڕێکخراوی OECD داوە، کە لە یاسای ژینگەی ساڵی ٢٠٢١دا نووسراوە، بەڵام تا ئێستاش کەوتۆتە ژێر ڕاوێژکارییەوە. لە ساڵی 2025دا، نزیکەی یەک لەسەر پێنجی هەناردەکردنی پاشماوەی پلاستیکی بەریتانیا هێشتا بۆ وڵاتانی دەرەوەی OECD بووە، لەگەڵ بارکردن بۆ مالیزیا – ئێستا سێیەم گەورەترین شوێنی بەریتانیا – لە ساڵی 2024 وە نزیکەی 60% بەرزبووەتەوە. پوا لای پێنگ، چالاکوانێکی مالیزیا کە هەڵمەتی دژ بە لێشاوی پاشماوەی پلاستیکی بیانی و پیسبوونی دەرئەنجامی ئەو هەڵمەتە دەکات، دەڵێت: “ئەمە کۆلۆنیالیزمی پاشماوەیە”.