04/06/2026

لە دوێنێوە  ، ڕۆژی 4شەمە ، بە سەدان هەزار کەس ڕژاونەتە سەر شەقامەکانی تیرانا ، پایتەختی ئەلبانیا ، دژ بە پرۆژەکەی جیراد کوشنەی زاوای دۆناڵد ترامپ.

سەرەتای ئەمساڵ ئیڤانکا ترەمپ لەگەڵ تیمێکی تەلارساز سەردانێکی لەناکاوی ئەلبانیایان ئەنجامدا، گەشتێکیان بەو شوێنەدا کرد کە لەلایەن کۆمپانیای وەبەرهێنانی هاوسەرەکەیەوە بۆ پەرەپێدان و ئاوەدانکردنەوە، تەرخانکرابوو. مەبەست لەم یەکەیە / پرۆژە هاوینەهەوارییە ڕووبەرێک بگرێتەوە کە نەک تەنها ڕووبەری بێ دانیشتووی سازان کە تاکە دوورگەی ئەلبانیایە لەخۆدەگرێت، بەڵکو شوێنی نیشتەجێبوونی کەنار دەریاکان لە پارکە نەتەوەییەکەی دەریاییدا کە دەوری داوە. ئەم پرۆژەیەش دروستکردنی یەکینەیەکە ،  مەجمەع، کە بە شێوەیەکی نوێ کە بریتییە لە خانو و وئوتێلی گرانبەها شوێنی حەوانەوە و پرۆژەی خزمەتگوزاری دیکە کە لە ڕاستیدا وێرانکردنی ژینگە و دەرکردنی کەسانێکن کە لەوێ دەژین هەروەها لەوێ زیاتر لە 200 جۆر باڵندەی لێیە کە ئەوانەش یا لەناو دەچن یا دەبێت کۆچ بکەن بۆ شوێنی نەگونجاو بۆیان .

حکومەتی ئەلبانیا دەیەوێت خۆپیشاندانەکان خامۆش بکات بەوەی کە گوایە ئەم پرۆژەیە وڵات پێشدەخات و هەڵی کار دێنێتە پێشەوە ، بەڵام کار بۆ کی و خزمەتگوزاری چۆن و بۆ کێ  و چەند پرسیارێکی دیکە؟

ئەم پرۆژەیە وا خەمڵێنراوە کە 1.19 ملیار دۆلاری تێبچێت لە ناوچەیەکدا کە لە مێژە وەک یەکێک لە هەستیارترینەکانی دەریای ناوەڕاست لە ڕووی ژینگەییەوە سەیر دەکرێت. ئەلێکساندەر ترایسێ، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری گروپی پێشەنگی پاراستنی وڵاتەکە، پاراستن و پاراستنی ژینگەی سروشتی لە ئەلبانیا (PPNEA) وتی: “لە سەرەتاوە تا کۆتایی بە تەواوی شەفافیەت نەبووە.” ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئێمە هیچ ڕاوێژێکی گشتی و بەڵگەنامەیەکی گشتیمان نەبینیوە سەبارەت بە مۆڵەتەکان، بۆیە ئێستا ئەوەی دەیڵێین ئەوەیە، ئەگەر بولدۆزەرەکان لاببەن و سیاجەکە لاببەن و شوێنی نیشتەجێبوونەکان، تاکو  بگەڕێننەوە بۆ ئەوەی کە پێش دەستپێکردنی کارەکان  بوون، ئەوا دەتوانین دەست بە قسەکردن بکەین”.

یەکێکی دیکە وتی ئەمە ناوچەیەکی جۆراوجۆری بایۆلۆجی ناوازە و میراتی کولتوورییە کە  لە مەترسی لەناوچووندایە. : “ئەوە بوو خەڵکی ناوچەکە بەڕاستی توڕە بوون.” “ئەو کەسانەی لەوێ زەوییان هەیە، یان لەوێ لەسەر زەوی کاردەکەن، لەناکاو نەیانتوانی بگەنە ئەو شوێنە … ئێستا لەوە زیاتر بووە کە پرسێکی ژینگەیی بێت، بەڵکو بووە شتێکی هاووڵاتییانە و  زۆر گەورەترە.”   هاوکاتیش لەم هەفتەیەدا، دەزگای تایبەتی داواکاری گشتی دژە گەندەڵی ئەلبانیا، SPAK، ڕایگەیاند کە لێکۆڵینەوەیەکیان لە گۆڕانکارییە یاساییە مشتومڕاوییەکان دەستپێکردووە کە لە ساڵی ٢٠٢٤ سەبارەت بە ناوچە پارێزراوەکان پەسەندکراون.

02/06/2026

زیاتر لە نیوەی شۆفێرانی قیتارەکانی ژێرزەمین لە لەندەن ڕۆژی ئەمڕۆ،  سێشەممە ، 02/06و پێنجشەمە، 04/06 مانگرتنی دووەم ئەنجام دەدەن.

لە ئێستادا مانگرتنێکی 24 کاتژمێری لەلایەن شۆفێرانی ژێرزەمین لەندەن دەستیپێکردووە، کە لەندەنی توشی شەلەل کردووە، چونکە رۆژانە زیاتر لە 3 ملیۆن کەسە قیتار بەکاردەهێنن. لەم مانگرتنەدا زیاتر لە  نیوەی شۆفێرانی قیتارەکان بەشداری مانگرتنەکەن .

یەکێك لە ڕیفۆرمەکانی مارگرێت تاچەر ئەوە بوو کە کەرتە حکومەتییەکانی وەکو خزمەتگوزاری قیتاری سەرزەمینی و ژێرزەمینی کردە کەرتی تایبەتی ، لێرەشدا هەر بەشێکی یا هەر خەتێکی بە کۆمپانیایەکی تایبەت فۆرشران ، هەر لە سەر ئەو بناخەیەش کرێکارانی بەشەکان بوونە خاوەنی چەند نقابەیەك واتە هەر نقابەیەك بۆ بەشێك کە ئەمەش لێدانێك بوو لە کرێکاران .

شۆفێرەکانی قیتاری ژێرزەمینی سەر بە دوو نقابەن : RMT  و Alef . ئیدارەی قیتارەکان دەیانەوێت کە ڕۆژی سەر کاری هەفتانە لە 5 ڕۆژەوە بکەنە 4 ڕۆژ ئەو بە شەی کە سەر بە ئاڕ ئێم تین ڕازی نین بەوە و هۆکاری خۆیانیان هەیە بەشەکەی دیکە کە سەر بە نقابەی ئەسلیفن ڕازین ، واتە ناکۆکی لە نێوانیاندا هەیە لەسەر ئەم مانگرتنەوە ئەمەش وا دەکات کە کرێکارانی سەر بە ئەسلیف مان نەگرن هەر لەبەر ئەمەشە کە نیوەیان مان دەگرن و نیوەکەی دیکەیان مان ناگرن .  دوێنی پاش 11 سەعات لێدوان داناوستاندن لە نێوانی نقابە و ئیدارەی قیتارەکاندا نەگەیشتنە هیچ ئەنجامێك ..

RMT ”  بڕیارەکەی ئیدارەی ڕەت کردەوە و نیگەرانییان هەیە سەبارەت بە شێوازە پێشنیارکراوەکانی کارکردنی 4 ڕۆژی. وتەبێژەکەیان وتی: “سەرەڕای هەموو هەوڵەکانمان لە دانوستانەکانی ئاکاسدا، ئیدارەی قیتارەکان ،  TfL ،  نەیتوانیوە دڵنیایی بدات لەسەر نیگەرانییە قووڵەکانی ئەندامەکانمان کە سەبارەت بە ماندوێتی و ناروونی و تەم و مژ و هەروەها کەمبوونەوەی نەرمی نواندن و  درێژی شفتی کارکردن و کەهەموو ئەمانە کارایی خۆیان دادەنێن و ڕٶڵی گرنگیان هەیە لەسەر  سەلامەتی وەک لێخوڕینی قیتارەکان . ئێمە ئامادەین بۆ گفتوگۆی مانادار و بەسوود، بەڵام مانگرتنەکانی سبەی [ واتە 3شەمە ]  و ڕۆژی 5 شەمە بەردەوام دەبێت “

28/05/2026

ڕۆژی سێ شەمە ئێوارەکەی پاش ئەو ماوە درێژە، 88 ڕۆژ،  حکومەت لە ئێراندا بڕیاری دا کە هێلی ئینتەرنێت بکاتەوە .   لەم بارەشدا کاردانەوەی خەڵکی لە ئێراندا بە دوو ئاراستەدا ڕۆیشت .  ئاراستەیەکیان کە دەستیانکرد بە ئاهەنگ گێڕان بە هاتنەوەی ئینتەرنێت ، دەستەی دووهەمی خەڵکیش نەك هەر ئاهەنگیان بۆ نەگێڕا بەڵکو توڕەیی و ناڕەزایی خۆیان دەربڕی کە ئینتەرنێت مافێکی رەوای خەڵکییە و دەبێت خەڵکی لەو مافە بێ بەش نەبیت .

لە دیمانەکردنی چەند کەسێکدا بە ناوی گۆڕراوەوە کاردانەوەی خۆیان بەرانبەر کردنەوەی هێڵی ئینتەرنێت نیشاندا.

ئیلی* تەمەن ٤٢ ساڵ، هونەرمەندێکی خەڵکی تارانە، لە دوای ٢٨ی مانگی شوباتەوە بۆ یەکەمجار توانی پەیوەندی بکات.  ئاماژەی بەوەشکردووە، جگەرەیەکم داگیرساند و ساوندکلاودم لێدا و گوێم لە مۆسیقای دڵخوازمان گرت. . من و عەلی [هاوسەرەکەی] فرمێسکەکانمان ڕاگرت، پاشان گریاین و خۆمان قەناعەت پێکرد کە ئەمە تامێکی بچووکی ئازادییەکی زۆر گەورەترە دوای ڕووخانی ئەم ڕژێمە … و ئێمە بەڕاستی باوەڕمان پێیەتی.”

مریەم*، فۆتۆگرافەر لە تاران، دەڵێت “سەیرکردنی ئاهەنگەکان و چەپڵە لێدان، سکچوونە”. دایکی گوتی: “چ گاڵتەیەکی ڕەهایە”. “بەڕاستی سەیرکردنی میدیای ڕۆژئاوایی کە ئاهەنگی کرانەوەی ئینتەرنێت بە نیوەناچلی دەگێڕن وەک ئەوەی دەستکەوتێک بێت بۆ ئەوەی چەپڵە بۆ ڕژێمەکە لێبدەین، ئینتەرنێت مافی بنەڕەتی ئێمەیە، بێمانا بووە.”

ئاماژەی بەوەشکردووە، زیاتر لە شەش هەفتەیە کە ئەرکێکی حجزکردووە، ناچار بووە پارە لە دایک و باوکی قەرز بکات و هاتنەوەی ئینتەرنێت بە بچڕ بچڕیە و خاوێتی ڕێگەی پێنادات بە شێوەیەکی کاریگەر کار بکات. ئاماژەی بەوەشکردووە، “هێشتا ئینتەرنێتی مۆبایل ناتوانێت پەیوەندی بکات”. “واتسئەپ بەزەحمەت بەکاردەهێنرێت، تاکە شتێک ئەوەیە کە ئێستا VPN ئاسانترە پەیوەندی پێوە بکرێت. ئەوە تەنها شتێکە.”

بۆ ئەوانەی کە توانای کڕینی نرخی بەرزبوونەوەی VPN یان نییە کە بە دەگمەن کاریان دەکرد، ڕۆژی سێشەممە یەکەمجار بوو کە توانیان لە ئەکاونتی سۆشیال میدیاکانیان پۆست بکەن. خوێندکارێکی دانیشتووی تاران لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئینستاگرام نووسیویەتی: سڵاو هاوڕێیانی زیندانیان، هەست دەکەم بە شێوەیەکی کاتیی لە زیندانا نیم .

مینا* تەمەن 23 ساڵ، خۆپیشاندەرێکە و لە مانگی یەکدا دەستگیرکرا، وتی ترسی هەیە چاودێری فراوانتر بکرێت نەک هاتنەوەی ئینتەرنێت بە تەواوی. ئاماژەی بەوەشکردووە، “هیچ هۆکارێکیان نییە بۆ کردنەوەی ئینتەرنێت مەگەر ئەمە ڕێگەیەک بێت بۆ گواستنەوەی دانیشتووان بەرەو ‘پڕۆ ئینتەرنێت’ یان بۆ ناو تونێلەکان کە بتوانن بە ئاسانی چاودێریمان بکەن.” “ئێمە پێی دەڵێین ئەم فلتەرنێتە، ئەمە نیشانەی ئازادی نییە.”

ئەمین*، پرۆفیسۆر کە بنکەکەی لە تاران، دەڵێت: “ئەکاونتەکانم پڕن لە گرتەی پرسەی دایکان کە هاوار دەکەن، باوکان هاوار دەکەن و منداڵان لەسەر گۆڕی دایک و باوکیان پاڵکەوتوون، دڵم تەنگترە لەوەی کە پێشتر بووە”. “ئێمە گەورەترین دۆڕاوین لەم شەڕەدا. ئەوە ئەمریکا و ئیسرائیل و نە کۆماری ئیسلامی نین. ئێمە بژێوی ژیانمان و گەنجەکانمان و متمانەمان بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەدەستدا.”

ئەمین وتی گەڕانەوەی ئینتەرنێت بیرهێنانەوەی هەموو ئەو شتانەیە کە لەدەستچووبوون: “ئەوەی بەڕاستی گەڕایەوە سەر ئینتەرنێت، نەهامەتی ئێمەیە نەک ئازادی.”

 مۆین*، کارمەندی پیشەیی ئایتی لە شاری کەرەج دەڵێت: “ترامپ پێویستی بە داخستنی دی ئێمەکانی هەیە، چونکە ڕووبەڕووی توڕەیی ڕاستەقینەی ئەو کەسانە نەبووەتەوە کە متمانەیان پێی هەبووە بۆ یارمەتیدان.” “ڕژێم بە ڕوونی لە شەڕی PRدا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، چونکە تەنانەت ئەوانەی ڕقیان لە ڕژێمە، ئێستاش لە ترەمپ توڕەن.”

هەروەها گەڕانەوەی ئۆنلاین هاوڕێ و خێزان هەستی تێکەڵاوی بۆ ئێرانییەکان لە هەندەران هێنایە ئاراوە. مەحشید نازمی تەمەن 38 ساڵ، داکۆکیکار لە مافی مرۆڤ و لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا، دەڵێت: هەستێکی سەیر و سەمەرەم ئەزموون کرد، هەم دڵخۆشی و هەم دڵتەنگ. دەشڵێت: دڵتەنگ بووم بۆ هاوڕێکانم کە لە ئۆنلاین نەبوون و بەردەوام ئەکاونتەکانیانم دەپشکنم بۆ ئەوەی بزانم پەیوەندییان هەیە یان نا، دڵنیا نیم دەستگیرکراون یان کوژراون.

27/05/2026

چەند ڕۆژێك لەمەوبەر دەرکەوت کە هەڵبژاردنی گشتی لە تورکیا لە ساڵی 2028 دا دەست پێدەکات .  ئەردۆگان بۆ ئەوەی کە هیچ ڕکەبەرێکی نەمێنیت و بە ئاسانی سوڕێکی دیکەش بیباتەوە ، لە ڕێگەی دادگاوە ڕۆژی 5شەمەی ڕابوردوو توانی سەرۆکی پارتی کۆماری، ئۆزگور ئۆزێل،  لاوە بخات .

بە گوێرەی بریارەکەی دادگە کە فەرمانی بە کەمال کلیچدارئۆغڵو، ڕکابەری دۆڕاوی ئۆزێل داوە کە وەک سیاسەتمەدارێکی بێ ڕەنگ سەیر دەکرێت، پۆستەکەی وەک سەرۆکی جەهەپە دەستپێبکاتەوە.

ئەو بڕیارە شۆکهێنەرەی ڕٶژی 5شەمە ڕابردوو هەڵبژاردنی سەرەتایی پارتەکانی ساڵی 2023 ی هەڵوەشاندەوە کە ئۆزێلی هەڵبژارد ئەمە دوایین هەنگاوی زنجیرەیەک بوو لە دژی جەهەپە، کە کۆنترین پارتی سیاسی تورکیایە، کە لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی 2024 دا سەرکەوتنی بەسەر ئاکەپەی دەسەڵاتداری ڕەجەب تەیب ئەردۆغان بەدەستهێنا و لە ڕاپرسییەکاندا بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە بینی.

بڕیارەکەی دادگە بووە هۆی دەربڕینی ناڕەزاییەکی گەورە لەناو ئەندمان و دۆستانی ئەو پارتەدا ، سەرۆکی پارتەکە داوای کرد کە خەڵکی لە ئەزمیر گردببێتەوە و ناڕەزایی دەربڕن بۆ دژایەتیکردنی بڕیارەکەی ئەردۆگان و دادگا  لە دوورخستنەوەی سەرۆکی پارتەکەدا. 

وەکو لە وێنەکاندا دەردەکەوێت پۆلیسی تورکیا گازی فرمێسکڕێژ بەکاردەهێنرێت  بۆ تێکدانی ناڕەزایەتییەکان . هاوکاتیش  ئۆزێل لە قسەکردنیا بۆ گردبووان ، وتی ڕۆژی یەکشەممە پۆلیس هێڕشی کردۆتە سەر بارەگای پارتەکەیان دەستیان کردووە بە لێدان و دەرکردنی ئەندامەکانی ناو بارەگاکە.

بەڵام ئەزموونەکانی دونیا دەریان خستووە کە لە ڕێگای هەڵبژاردنەوە هیچ گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و سەرەکی ڕوونادات ، ئەمە لە هیچ وڵاتێکی دونژیادا نەبووە و بە دڵنیاییشەوە لە توکیاشادا ئەزموونێکی شکدتهێنەر دەبێت بۆ کرێکاران و چەوساوانی تورکیا .

23/05/2026

لە ئەفغانستان لە سەردەمی تاڵیبان هیچ قەدەغەکردنی هاوسەرگیری منداڵان لە ئەفغانستاندا نییە، بەڵام پێدەچێت یاسایەکی نوێی کە هەفتەی ڕابردوو پەسەندکرا، ئەوە پیشان بدات کە کچێک کە دواتر دەڵێت بە پێچەوانەی ویستی خۆی هاوسەرگیری کردووە، ئەگەر هاوسەرەکەی ڕازی نەبێت، ڕێگەی جیابوونەوەی پێنادرێت. هەروەها پێدەچێت یاسا نوێیەکە ئەوە پیشان بدات کە ژن ناتوانێت تەنها بە بیانووی نەبوونی مێردەکەی یان نەکردنی پاڵپشتی دارایی لە مێردەکەی جیاببێتەوە.

پێدەچێت هاوسەرگیری منداڵان بۆ یەکەمجار لەلایەن تاڵیبانەوە لە ئەفغانستان بە شێوەیەکی یاسایی ناسێندرابێت، چونکە چالاکوانان دەڵێن یاسا نوێیە “شەرمەزارکەرەکان” نزیکە لە مەحاڵەوە کچان و ژنانی گەنج بە پێچەوانەی ویستی هاوسەرەکانیانەوە داوای جیابوونەوە بکەن.

لە مانگی ئازاردا ژنان لە کابول ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە هاوسەرگیری منداڵان وەکو لە وێنەکەدا دەبینرێت. لەسەر دیوارەکە نووسیویانە: ” ئێمە دەنگی قوربانیانین. نا بۆ هاوسەرگیری منداڵان.”

چالاکوانان هۆشداری دەدەن، تالیبان ” شەرعیەت دەدەن بە هاوسەرگیری منداڵان’ بە یاسایەکی نوێ ڕەنگە تا ٧٠٪ کچان لە هاوسەرگیری پێشوەختە یان زۆرەملێدا بن بەڵام ئێستا یاسای جیابوونەوە لە هاوسەرەکەی  مەحاڵ دەکات ئەگەر مێردەکان ناکۆک بن”

یەکێک لە خەمڵاندنە نافەرمیەکان پێشنیاری ئەوە دەکات کە بەو پێیەی تالیبان ڕێگرییان لە خوێندن کردووە نزیکەی ٧٠% ی کچان پاڵیان پێوەنراوە بۆ هاوسەرگیری پێشوەختە یان زۆرەملێ و لە ٦٦%ی ئەم هاوسەرگیریانە کچانی خوار تەمەنی ١٨ ساڵیان تێدایە.

لە وەڵامی ناڕەزایی ژنانی چالاکواناندا ، وتەبێژی حکومەت وتی ” نابێ هیچ بایەخێک بە ناڕەزایەتی ئەو کەسانە بدەین کە دوژمنایەتی بیارەکان دەکەن چونکە ئەوان کێشەیان لە

گەڵ ئیسلام و لەگەڵ ئایین و لەگەڵ بناغەکانی سیستەمی ئیسلامیدا هەیە”.

13/05/2026

قازانجەکانی کۆمپانیای ئارامکۆی سعودیە سەرەڕای ململانێکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بازی گەورەی داوە.  لە سێ مانگی یەکەمی ساڵدا بە ڕێژەی 26% زیادیکردووە و گەیشتووەتە 26.9 ملیار پاوەند کە 33.6 ملیار دۆلار دەکات، هاوکات داهاتەکەی نزیکەی 7% بەرزبووەتەوە بە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو بۆ 115.5 ملیار دۆلار.

ئەمین ناسر، سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکە، وتی: “هێڵی بۆریی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوامان کە گەیشتە زۆرترین توانای خۆی کە 7 ملیۆن بەرمیل نەوتە لە ڕۆژێکدا، خۆی سەلماندووە کە خوێنبەرێکی گرینگی دابینکردنە، یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی شۆکێکی وزەی جیهانی و یارمەتیدانی ئەو کڕیارانەی کە کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی سنووردارکردنی کەشتیوانی لە گەرووی هورمز.”

سعودیە بۆ دابینکردنی بودجەی خەرجییە ناوخۆییەکان زۆر پشت بە پاداشتەکانی ئارامکۆ دەبەستێت. حکومەت ڕاستەوخۆ خاوەنی زیاتر لە 80%ی ئەو کارەیە، لەکاتێکدا وەبەرهێنەرە سەروەرەکەی کە سندوقی وەبەرهێنانی گشتی 16%ی هەیە. کۆمپانیای ئارامکۆ کە بارەگا سەرەکیەکەی لە شاری “دەهران”ی سعودیە، زیاتر لە 76 هەزار کەس لە جیهاندا کاری بۆ دەکەن  و یەکێکە لە گەورەترین بزنس و بەرهەمهێنەرانی نەوت لە جیهاندا.

سێ وڵات لەم جەنگەدا زۆرترین قازانجیان کردووە : ڕوسیا ، ئەمریکا ، سعودییە.

02/05/2026

دەوڵەتانی وڵاتانی ئەوروپی چەکێکی دیکەشیان بۆ وێرانکردن هەیە کە گەر بۆیان بلوێ یا ڕاستتر گەر کەمتر پارەی تێبچێت هەرچی پلاستیک و زبڵ و پیسییان هەیە هەناردەی وڵاتانی دیکە دەکەن .

ڕاپۆرتێکی نوێی ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانی زانیارییەکی زۆری تێدایە لەسەر ئەو بابەتەی سەرەوە.  ئێمەش لێرەدا چەند بڕگەیەکی دەکوردێنم تاکو ئەوەی بەرچاوی دەکەوێت بزانێت کە کۆڵۆنیالیزمی پلاستیک و  زبلیش هەیە .

ڕاپۆرت و شیکارییەکە دەڵێت :

شیکارییەکان دەریانخستووە کە ئەڵمانیا لە ساڵی 2025 زۆرترین هەناردەکاری پاشماوەی پلاستیکی بووە و 810 هەزار تۆنی بۆ دەرەوەی وڵات ناردووە بەریتانیا لە پلەی دووەمدا نزیک بووەوە و 675 هەزار تۆن هەناردە دەکات و بەشێکی زۆری پاشماوەکان ڕەوانەی تورکیا و مالیزیا و ئەندەنوسیا کراوە.

بەپێی شیکارییەکانی لێکۆڵینەوەکانی ناوچە ئاوییەکان و تۆڕی چالاکییەکانی بازل، بەریتانیا لە دوای ئەڵمانیاوە زیاتر لە 675 هەزار تۆنی هەناردە کردووە، کە بەرزترین ئاستی بووە لە ماوەی هەشت ساڵدا . بەشێکی زۆری پاشماوەکان  ڕەوانەی تورکیا کراوە  و دواتر مالیزیا  و ئەندەنوسیاش کە  شوێنێکی ئاسایی بوو. لێکۆڵینەوەکان چەندین جار پیشەسازی ڕیسایکلکردنی پلاستیک لەم وڵاتانەدا بە زیانەکانی ژینگە و فڕێدان و سووتاندنی نایاسایی و خراپ بەکارهێنانی کارەوە گرێداوە.

سێدات گوندۆغدو، زانای بایۆلۆجی دەریایی تورکیا کە لێکۆڵینەوە لە پیسبوونی پلاستیک دەکات، دەڵێت: “کەنارەکانی دەریای ناوەڕاستی تورکیا پیسترین کەناراوەکانە لە هەموو دەریای ناوەڕاستدا بەهۆی ئەو پاشماوە پلاستیکیانەی کە لە کارگەکانی ڕیسایکلکردنەوە دێن. بڕێکی زۆر لە مایکرۆپلاستیک هەیە – هەندێکجار خەڵک تەنانەت ناتوانن بچنە ناو دەریاوە بەهۆی هەموو پاشماوەکانەوە.”

وڵاتانی گەورەی وەک ئەمریکا و چین، پاشماوەی پلاستیکی کەمتر هەناردە دەکەن، بەشێکیش لەبەر ئەوەیە کە زیاتر لە ناوخۆدا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، لە ڕێگەی زبڵدان، سووتاندن یان ڕیسایکلکردنەوە، و ئەوان تووشی هەمان فشارەکانی ئامانجی ڕیسایکلکردن نین وەک ئەوروپا و بەریتانیا، کە هەناردەکردن دەتوانێت بۆ ڕێژەی فەرمی ڕیسایکلکردن هەژمار بکرێت. ئەمریکا لە ساڵی 2025 دا 385 هەزار تۆنی هەناردە کردووە، بەمەش پێنجەمین گەورەترین هەناردەکاری جیهان بووە، لە کاتێکدا لە ساڵی 2024 چین 18 هەمین گەورەترین هەناردەکار بووە.

یەکێتی ئەوروپا ڕەزامەندی دەربڕیوە تا مانگی نۆڤەمبەری 2026 هەناردەکردنی پاشماوەی پلاستیکی بۆ وڵاتانی دەرەوەی گروپی وڵاتانی دەوڵەمەندی ڕێکخراوی OECD قەدەغە بکات، بەڵام هێشتا نیوەی دەنێردرێت بۆ ئەو شوێنانە. بەشێکی زۆری ئەو بەشەی کە دەمێنێتەوە دەچێتە تورکیا کە ئێستا گەورەترین وەرگری پاشماوەی پلاستیکی ئەوروپییە.

سارا ماتیو، ئەندامی پەرلەمانی ئەوروپا لەسەر حسابی گروپی سەوزەکان/هاوپەیمانی ئازادی ئەوروپی، قەدەغەکردنی هەناردەکردنی نزیک بە “ساتێکی ئاو” وەسفکرد، وتی ئەوروپا دەستیکردووە بە بەرپرسیارێتی پاشماوەکانی خۆی. بەڵام ئاماژەی بەوەشکردووە، “بەهۆی هێرشەکانی سەر سیاسەتە سەوزەکان لەلایەن کۆنەپەرستان و ڕاستڕەوە توندڕەوەکانەوە” توانای یەکێتی ئەوروپا بۆ ڕیسایکلکردن لە ناوخۆدا لە چەند ساڵی ڕابردوودا یەک ملیۆن تۆن کەمیکردووە.

ماتیو وتی: “کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە پلاستیکە تازە بەرهەم هێنراوەکان هێشتا زۆر هەرزانترن لە کەرەستە دووبارە بەکارهێنراوەکان و ڕیسایکل کراوەکان. ئێمە ساڵانێکە لەبارەی ئەم شکستەی بازاڕەوە دەزانین، بەڵام کۆمیسیۆنی یەکێتی ئەوروپا زیاتر لەسەر تایەی ئۆتۆمبێلەکە خەوتووە [و] ڕوبەڕوی ڕەگی تەحەددیاتەکان نەبووەتەوە.”

بەریتانیا بەڵێنێکی هاوشێوەی سەبارەت بە هەناردەکردنی پلاستیک بۆ وڵاتانی دەرەوەی ڕێکخراوی OECD داوە، کە لە یاسای ژینگەی ساڵی ٢٠٢١دا نووسراوە، بەڵام تا ئێستاش کەوتۆتە ژێر ڕاوێژکارییەوە. لە ساڵی 2025دا، نزیکەی یەک لەسەر پێنجی هەناردەکردنی پاشماوەی پلاستیکی بەریتانیا هێشتا بۆ وڵاتانی دەرەوەی OECD بووە، لەگەڵ بارکردن بۆ مالیزیا – ئێستا سێیەم گەورەترین شوێنی بەریتانیا – لە ساڵی 2024 وە نزیکەی 60% بەرزبووەتەوە. پوا لای پێنگ، چالاکوانێکی مالیزیا کە هەڵمەتی دژ بە لێشاوی پاشماوەی پلاستیکی بیانی و پیسبوونی دەرئەنجامی ئەو هەڵمەتە دەکات، دەڵێت: “ئەمە کۆلۆنیالیزمی پاشماوەیە”.

Zaher Baher

24/04/2026

زۆرێك لە چەپەکان بە هەموو جۆرەکانییەوە کاتێک کە دەبینن تێشکانێکی دارایی ڕودەدات وەکو داخستنی هەندێك لە بانقەکان یاخود ئاڵوگۆڕێک لە بارودۆخی ئابووریی، وەکو بەرزبوونەوەی هەڵئاوسانی پارە ( بەرزبوونەوەی تێچووەکانی پێداویستییەکانی ڕۆژانە ) ئیتر ئەو برادەرانە دەڵێن سەرمایەداری لە قەیراندایە ، هەر لەبەر ئەوەی کە لە کتێبەکاندا خوێندویانەتەوە کە بیرمەندەکان ئاوایان وتووە .

من لەم بارەوە زۆرم نوسیوە و پۆستی زۆرم کردوە یاخود لە کۆمێنتی هاوڕێیان و برادەران لەسەر پۆستەکانم سەرنجی خۆمم لەم بارەوە داوە، کە سەرمایەداری زیاتر لە سەدەیەكە قەیرانی بە خۆیەوە نەدیوە .

لێرەدا هەر ئەوەندە دەڵێم و یادی ئەو برادەرانەی دەهێنمەوە:

سەرمایەداری سییستەمێکی بەهێزی بەیەکەوە گرێداراوی هەمە لایەنەیە . سیستەمی سەرمایەداری هەر پارە و ئابووری نییە بەڵکی ڕۆشنبیری و فەرهەنگییە ، کولتورییە ، سیاسییە ، هونەرییە ، پەروەردەو خوێندنە ، سروشت و ژینگەیە،  نەریت و خووە، دین و مەزهەبە، نەژادپەرستی و ڕایسیزم و فاشیسزمە  …… تد

هەمو ئەوانە سیستەمی سەرمایەدارییان تەکمیلە کردووە .  گرنگ نییە ئەگەر سەراپای بانقەکانی سەرمایەداری بە صندوقی دراوی نێودەولەتی و بانقی مەرکەزی ئەوروپا و بانقی جیهانییە و لە قەیراندا بن ، یاخوود بەشە ئابوورییەکەی سەرمایەداری لە قەیراندا بێت .  ئەمە مانای ئەوە نییە کە سیستەمی سەرمایەداری لە قەیراندایە .  لەبەرئەوەی بەشەکانی دیکەی کە لە سەرەوە ناوم هێنان زۆر جالاک و کاران هێشتا سەلامەتن ، چونکە مانەوەی کولتور و پەروەردەی سەرمایەدارایانە ، نەریت و خوی بورجوازییانە ، دەسەڵاتی سییاسیانە، بونییە/ پێکهاتەی کۆمەڵی هیرراشیانە / پلەبەندیانە  هەروەها چینایەتیانە هەر هەموویان هێشتا بە پێوەن و سەلامەتن.  ئەمانە دەتوانن  سیستەمەکە بە باشی ڕاگرن ئەو داڕمان و قەیرانەش کە لەو دوو بەشەی کە باسم کردن ڕووی داوە، ژیانیان بەبەردا ببێتەوە.

تا ئەو کاتەی کە تەنها ئەم رستەیە لەسەر زاری خەڵکی بێت و باوەڕیان پێی هەبێت  ” ئەمە دوا سیستەم و باشترین سیستەمە  کە مرۆڤایەتی پێی گەیشتووە و کۆتایی مێژووە ، گۆڕانکاری ڕوونادات ..”  دڵنیات دەکەمەوە کە سیستەمەکە لە قەیراندا نییە ئەوە ئێمەین لە قەیرانداین بە پاساو و بیانوی جیا جیا لە جەنگی خۆخۆریداین.

13/04/2026

کاتێك کە مارگرێت تاچەر هاتە سەر حوکم لە ساڵی 1979 دا وەکو خۆیان دەڵێن ڕیفۆرمی گەورەی لە بریتانیادا کرد، لەوانە لێدان لە نقابە و فرۆشتنی خانووەکانی شارەوانی و خانووبەرەی جەمعییەکان ، بەتایبەتکردنی کەرتە دەوڵەتییەکانی وەکو کۆمپانیای غاز و تەلەفون و هێڵی ئاسمانی بریتانی و هێڵی ئاسنین و قیتارەکانی بەیەکەوە بەستنەوەی شارەکان و خەتەکانی میترۆی ناوشاریش ،  هەروەها خزمەتگوزاری ئاو و هەندێکیش لەبەشەکانی خەستەخانەکان .

کە حیزبی کرێکرانیش ( حیزبی لەیبەر ) لە ساڵی 1997 دا هاتن گەلێك لەوانەشیان کە بە نیوەناچڵی مابوونەوە یا نەفرۆشرابوون تەواو کرد بەتایبەت هەندێك بەش لە خەستەخانەکان وەکو بەشی ئیسعافەکان.  بەشی منداڵبوون ، بەشی چارەسەری کتوپڕییش هەر لە سێ خەستەخانە کرانە یەك خەستەخانە،   لەمانەش زیاتر دەست کرا بە بەستنی کۆنتراکتێکی زۆر لەگەڵ کۆمپانیا تایبەتییەکاندا.

بەگوێرەی توێژینەوەیەك کە لە ڕۆژنامەی گاردیانی ئەمڕۆدا 13/04 بوو 760  کۆمپانیای تایبەت گرێبەستییان لەگەڵ حکومەتدا هەبووە لە ماوەی دوو ساڵدا واتە 2024 و 2025  1.6 ملیار پاوەند قازانجیان کردووە .

توێژینەوەکە دەریخستووە کە گرێبەستەکان بایی 12 ملیار پاوەند بووە  کە  ئەو پارەیەیان قازانج کردووە .  چارەسەریش لە لایەن سیاسییەکان و هەندێك لە پەڕلەمانتارەکان للیا پەرتە موعاریزەکان  یاریکردنی بڕی قازانجە بۆ ئەو کۆمپانیانە تاکو لەوە بڕە پارەیە زیاتر قازانج  نەکەن .  ئەمە لە کاتێکدا ئەو بڕە قازانجە ، 1.6 ملیار پاوەندە بەس دەبوو بۆ ئەوەی لەو ماوەیەدا 9178 پزیشک یان 19428 پەرستاری دیکە دابمەزرێت .

کۆمپانیاکانی گرێبەست بە کاری پشکنینی دەستنیشانکردن وەک سی تی سکان بۆ نەخۆشەکان، و چارەسەرکردن و گۆڕینی تۆپەکانی كڵۆك و سەر ئەژنۆ، هەروەها چارەسەری  کێشەکانی پێست و بارودۆخی تەندروستی دەروونی و نەشتەرگەری ئاوی سپی چاو.

دوو ملیار پاوەند لە گرێبەستەکانی 12 ملیار پاوەندەکە بۆ ئەو کۆمپانیایانە بووە کە خاوەنەکانیان لە دەرەوەی بەریتانیان و باج نایان گرێتەوە. 533 ملیۆن پاوەند لەو دوو ملیار پاوەندە بۆ ئەو کۆمپانیایانە بووە کە خاوەندارێتی ئەو کەسانە دەکەن کە لە پەناگەی باجەکانی وەک جێرسی و دوورگەکانی کایمان دەژین و باج نادەن.  کۆمپانیاکان، بەتایبەتی ئەوانەی خاوەندارێتی کۆمپانیا تایبەتەکان دەکەن، 353 ملیۆن پاوەندیان لە داهاتی 12 ملیار پاوەندیان لە بەشی تەندروستی ئینگلتەرە  بەکارهێناوە بۆ پێدانی سوودی قەرزەکان.

ئەمەی کە لە بریتانیادا دەکرێت بەفیڕۆدانی پارەیە و دانی گرێبەستەکانە بەو کۆمپانیانە کە بەشێكیان دۆستی دەسەڵاتدارانن ، خودی ئەمەش گەندەڵییەکی یاساییکراوە .

11/04/2026

ناڕەزایی گرانبوونی گازۆیل و بەنزین لە ئیرلەندە چوار ڕۆژە بەردەوامە هەتا دوێنێش کە هەینی بوو هەر بەردەوام بوو گەر چی حکومەت لەگەڵ نقابەی سایەقەکانی لۆری و شاحنەکاندا کۆبونەوەی کردووە ، بەڵام هیچ حسابێك بۆ ئەوانە کە ڕێگەی سەرەکی دیبلن ، پایتەختی ئیرلەندەیان گرتووە و هەندێك لە مەسفاکانی نەوت کە دەورە دراون .

ئەمە لە کاتێکدایە کە 100 لە بەنزیخانەکان لر ئیرلەندە لە نەبوونی بەنزین و گازۆیل دا داخراون و وا پێشبینیش کراوە گەر ئاوا بڕوات لە ڕۆژی هەینیدا دەبێت 500 بەنزیخانە.  لەبەر ئەمە حکومەت داوا لە خەڵك دەکات کە دەسبگرن بە سەرفکردنی بەنزین و گازۆیلەوە .

حکومەتی ئیرلەندە هێزی سەربازیی خستۆتە ئامادەباشییەوە ، گەر ناڕەازییکەران لۆری و شاحینە و تراکتۆرەکانیان لە سەر شەقامەکان لانەبەن ئەوە بە هێزی سەربازیی پێیان لادەبات.

ئەم ناڕەزاییە گەیشتۆتە وڵاتی نەرویجیش کە بە سەدان لۆری دوێنێ ، هەینی  گردبوونەتەوە هەندێك شەقامەکانیان بلۆک کردووە ، ئەمە لە کاتێکدا کە نەرویج خۆی نەوت دەردەهێنیت.  ناڕەزاییکەران دەڵێن ” ئیتر بەسە ، بەس” و دەیانەوێت کە نرخی بەنزین و گازۆیل زیاتر لەوەی کە حکومەت هێناوێتییە خوارەوە، دابەزێت.

بۆ چارەسەری ئەم گرفتە  هەندێک وڵات کەمکردنەوەی کاتی باجی سووتەمەنییان ڕاگەیاند و هەندێکی تریش ڕێوشوێنی سنووردارکردنی خواستیان گرتەبەر و بیریان لە بەکارهێنانی بیتاقەی وەرگرتنی بەنزین و گازۆیل کردۆتەوە.  فلیپین دۆخی “باری نائاسایی وزەی نیشتمانی”ی ڕاگەیاند.  دەسەڵاتدارانی فەرەنسا هەوڵیاندا ڕێگری لە کەمیی بەرفراوان بکەن و ڕۆژی هەینی ڕایانگەیاند کە ڕێگە بە تانکەرەکانی سووتەمەنی دەدرێت لە کۆتایی هەفتە و پشووی فەرمیدا تا 11 ی ئایار لە کاردا بن .

ڕەنگە ئەمە هەلێکی باش بێت بۆ بەخۆڕاییکردنی هاتوچۆی نێو شارەکان

بەخۆڕاییکردنی هاتووچۆ بە پاس و قیتار لە نێو شارەکاندا دەکرێت ببێتە داخوازیییەکی سەرەکی خەڵکی ولاتانی ئەوروپی بە تایبەت بریتانیا بە هۆی گرانی تکتەوە کە ڕێگرە لە چوونەدەرەوە کە خودی ئەمە یارمەتی گەشەی بزنسیش دەدات کە خەڵك دەتوانێت بگاتە هەر شوێنێک بۆ کڕینی ئەوەی پێویستیانە .

لە ئێستادا ئەم کەمپەینە لە لەندەندا هەیە و هەندێك لە گروپە خۆجێییەکانی لەندەن بەشێکین لەو کەمپەینە.

ئەو کەمپەینە لە زۆر لە شارەکانی وڵاتاندا سەرکەوتوو بووە وەکو فەرەنسا و لۆکسەمبەرگ و ئیسپانیا  و برازیل و ئۆسترالی و ئەمەریکا .

لە ئێستادا لە پاکستان ویلایەتی پەنجاب (گەورەترین ویلایەتی وڵاتەکە، کە ژمارەی دانیشتووانی 125+ ملیۆنە) و پایتەختەکەی ئیسلام ئابادە بۆ ماوەی مانگێک گواستنەوەی گشتییان بەخۆڕایی کردووە. هەروەها ویلایەتی ڤیکتۆریا لە ئوسترالیا گواستنەوەی گشتی کردووە بە بێبەرامبەر، بە شێوەیەکی کاتی. دەسەڵاتدارانی شارەوانی لە شاری هۆشی مینی ڤێتنام بیر لە پلانێکی هەمیشەیی دەکەنەوە.