All posts by azadebram

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرتمێتاهه‌ڵویست

لە جەنگەکاندا ئێمە باجەکەی دەدین و ئەوان قازانجەکەی کۆدەکەنەوە

13/05/2026

قازانجەکانی کۆمپانیای ئارامکۆی سعودیە سەرەڕای ململانێکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بازی گەورەی داوە.  لە سێ مانگی یەکەمی ساڵدا بە ڕێژەی 26% زیادیکردووە و گەیشتووەتە 26.9 ملیار پاوەند کە 33.6 ملیار دۆلار دەکات، هاوکات داهاتەکەی نزیکەی 7% بەرزبووەتەوە بە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو بۆ 115.5 ملیار دۆلار.

ئەمین ناسر، سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکە، وتی: “هێڵی بۆریی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوامان کە گەیشتە زۆرترین توانای خۆی کە 7 ملیۆن بەرمیل نەوتە لە ڕۆژێکدا، خۆی سەلماندووە کە خوێنبەرێکی گرینگی دابینکردنە، یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی شۆکێکی وزەی جیهانی و یارمەتیدانی ئەو کڕیارانەی کە کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی سنووردارکردنی کەشتیوانی لە گەرووی هورمز.”

سعودیە بۆ دابینکردنی بودجەی خەرجییە ناوخۆییەکان زۆر پشت بە پاداشتەکانی ئارامکۆ دەبەستێت. حکومەت ڕاستەوخۆ خاوەنی زیاتر لە 80%ی ئەو کارەیە، لەکاتێکدا وەبەرهێنەرە سەروەرەکەی کە سندوقی وەبەرهێنانی گشتی 16%ی هەیە. کۆمپانیای ئارامکۆ کە بارەگا سەرەکیەکەی لە شاری “دەهران”ی سعودیە، زیاتر لە 76 هەزار کەس لە جیهاندا کاری بۆ دەکەن  و یەکێکە لە گەورەترین بزنس و بەرهەمهێنەرانی نەوت لە جیهاندا.

سێ وڵات لەم جەنگەدا زۆرترین قازانجیان کردووە : ڕوسیا ، ئەمریکا ، سعودییە.

كوردی - Kurdiمێتالێدوانمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

“ئەمە کۆلۆنیالیزمی زبڵ و بەرماوەکانە”

02/05/2026

دەوڵەتانی وڵاتانی ئەوروپی چەکێکی دیکەشیان بۆ وێرانکردن هەیە کە گەر بۆیان بلوێ یا ڕاستتر گەر کەمتر پارەی تێبچێت هەرچی پلاستیک و زبڵ و پیسییان هەیە هەناردەی وڵاتانی دیکە دەکەن .

ڕاپۆرتێکی نوێی ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانی زانیارییەکی زۆری تێدایە لەسەر ئەو بابەتەی سەرەوە.  ئێمەش لێرەدا چەند بڕگەیەکی دەکوردێنم تاکو ئەوەی بەرچاوی دەکەوێت بزانێت کە کۆڵۆنیالیزمی پلاستیک و  زبلیش هەیە .

ڕاپۆرت و شیکارییەکە دەڵێت :

شیکارییەکان دەریانخستووە کە ئەڵمانیا لە ساڵی 2025 زۆرترین هەناردەکاری پاشماوەی پلاستیکی بووە و 810 هەزار تۆنی بۆ دەرەوەی وڵات ناردووە بەریتانیا لە پلەی دووەمدا نزیک بووەوە و 675 هەزار تۆن هەناردە دەکات و بەشێکی زۆری پاشماوەکان ڕەوانەی تورکیا و مالیزیا و ئەندەنوسیا کراوە.

بەپێی شیکارییەکانی لێکۆڵینەوەکانی ناوچە ئاوییەکان و تۆڕی چالاکییەکانی بازل، بەریتانیا لە دوای ئەڵمانیاوە زیاتر لە 675 هەزار تۆنی هەناردە کردووە، کە بەرزترین ئاستی بووە لە ماوەی هەشت ساڵدا . بەشێکی زۆری پاشماوەکان  ڕەوانەی تورکیا کراوە  و دواتر مالیزیا  و ئەندەنوسیاش کە  شوێنێکی ئاسایی بوو. لێکۆڵینەوەکان چەندین جار پیشەسازی ڕیسایکلکردنی پلاستیک لەم وڵاتانەدا بە زیانەکانی ژینگە و فڕێدان و سووتاندنی نایاسایی و خراپ بەکارهێنانی کارەوە گرێداوە.

سێدات گوندۆغدو، زانای بایۆلۆجی دەریایی تورکیا کە لێکۆڵینەوە لە پیسبوونی پلاستیک دەکات، دەڵێت: “کەنارەکانی دەریای ناوەڕاستی تورکیا پیسترین کەناراوەکانە لە هەموو دەریای ناوەڕاستدا بەهۆی ئەو پاشماوە پلاستیکیانەی کە لە کارگەکانی ڕیسایکلکردنەوە دێن. بڕێکی زۆر لە مایکرۆپلاستیک هەیە – هەندێکجار خەڵک تەنانەت ناتوانن بچنە ناو دەریاوە بەهۆی هەموو پاشماوەکانەوە.”

وڵاتانی گەورەی وەک ئەمریکا و چین، پاشماوەی پلاستیکی کەمتر هەناردە دەکەن، بەشێکیش لەبەر ئەوەیە کە زیاتر لە ناوخۆدا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، لە ڕێگەی زبڵدان، سووتاندن یان ڕیسایکلکردنەوە، و ئەوان تووشی هەمان فشارەکانی ئامانجی ڕیسایکلکردن نین وەک ئەوروپا و بەریتانیا، کە هەناردەکردن دەتوانێت بۆ ڕێژەی فەرمی ڕیسایکلکردن هەژمار بکرێت. ئەمریکا لە ساڵی 2025 دا 385 هەزار تۆنی هەناردە کردووە، بەمەش پێنجەمین گەورەترین هەناردەکاری جیهان بووە، لە کاتێکدا لە ساڵی 2024 چین 18 هەمین گەورەترین هەناردەکار بووە.

یەکێتی ئەوروپا ڕەزامەندی دەربڕیوە تا مانگی نۆڤەمبەری 2026 هەناردەکردنی پاشماوەی پلاستیکی بۆ وڵاتانی دەرەوەی گروپی وڵاتانی دەوڵەمەندی ڕێکخراوی OECD قەدەغە بکات، بەڵام هێشتا نیوەی دەنێردرێت بۆ ئەو شوێنانە. بەشێکی زۆری ئەو بەشەی کە دەمێنێتەوە دەچێتە تورکیا کە ئێستا گەورەترین وەرگری پاشماوەی پلاستیکی ئەوروپییە.

سارا ماتیو، ئەندامی پەرلەمانی ئەوروپا لەسەر حسابی گروپی سەوزەکان/هاوپەیمانی ئازادی ئەوروپی، قەدەغەکردنی هەناردەکردنی نزیک بە “ساتێکی ئاو” وەسفکرد، وتی ئەوروپا دەستیکردووە بە بەرپرسیارێتی پاشماوەکانی خۆی. بەڵام ئاماژەی بەوەشکردووە، “بەهۆی هێرشەکانی سەر سیاسەتە سەوزەکان لەلایەن کۆنەپەرستان و ڕاستڕەوە توندڕەوەکانەوە” توانای یەکێتی ئەوروپا بۆ ڕیسایکلکردن لە ناوخۆدا لە چەند ساڵی ڕابردوودا یەک ملیۆن تۆن کەمیکردووە.

ماتیو وتی: “کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە پلاستیکە تازە بەرهەم هێنراوەکان هێشتا زۆر هەرزانترن لە کەرەستە دووبارە بەکارهێنراوەکان و ڕیسایکل کراوەکان. ئێمە ساڵانێکە لەبارەی ئەم شکستەی بازاڕەوە دەزانین، بەڵام کۆمیسیۆنی یەکێتی ئەوروپا زیاتر لەسەر تایەی ئۆتۆمبێلەکە خەوتووە [و] ڕوبەڕوی ڕەگی تەحەددیاتەکان نەبووەتەوە.”

بەریتانیا بەڵێنێکی هاوشێوەی سەبارەت بە هەناردەکردنی پلاستیک بۆ وڵاتانی دەرەوەی ڕێکخراوی OECD داوە، کە لە یاسای ژینگەی ساڵی ٢٠٢١دا نووسراوە، بەڵام تا ئێستاش کەوتۆتە ژێر ڕاوێژکارییەوە. لە ساڵی 2025دا، نزیکەی یەک لەسەر پێنجی هەناردەکردنی پاشماوەی پلاستیکی بەریتانیا هێشتا بۆ وڵاتانی دەرەوەی OECD بووە، لەگەڵ بارکردن بۆ مالیزیا – ئێستا سێیەم گەورەترین شوێنی بەریتانیا – لە ساڵی 2024 وە نزیکەی 60% بەرزبووەتەوە. پوا لای پێنگ، چالاکوانێکی مالیزیا کە هەڵمەتی دژ بە لێشاوی پاشماوەی پلاستیکی بیانی و پیسبوونی دەرئەنجامی ئەو هەڵمەتە دەکات، دەڵێت: “ئەمە کۆلۆنیالیزمی پاشماوەیە”.

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتالێدوان

سەرمایەداری لە قەیراندا نییە :

Zaher Baher

24/04/2026

زۆرێك لە چەپەکان بە هەموو جۆرەکانییەوە کاتێک کە دەبینن تێشکانێکی دارایی ڕودەدات وەکو داخستنی هەندێك لە بانقەکان یاخود ئاڵوگۆڕێک لە بارودۆخی ئابووریی، وەکو بەرزبوونەوەی هەڵئاوسانی پارە ( بەرزبوونەوەی تێچووەکانی پێداویستییەکانی ڕۆژانە ) ئیتر ئەو برادەرانە دەڵێن سەرمایەداری لە قەیراندایە ، هەر لەبەر ئەوەی کە لە کتێبەکاندا خوێندویانەتەوە کە بیرمەندەکان ئاوایان وتووە .

من لەم بارەوە زۆرم نوسیوە و پۆستی زۆرم کردوە یاخود لە کۆمێنتی هاوڕێیان و برادەران لەسەر پۆستەکانم سەرنجی خۆمم لەم بارەوە داوە، کە سەرمایەداری زیاتر لە سەدەیەكە قەیرانی بە خۆیەوە نەدیوە .

لێرەدا هەر ئەوەندە دەڵێم و یادی ئەو برادەرانەی دەهێنمەوە:

سەرمایەداری سییستەمێکی بەهێزی بەیەکەوە گرێداراوی هەمە لایەنەیە . سیستەمی سەرمایەداری هەر پارە و ئابووری نییە بەڵکی ڕۆشنبیری و فەرهەنگییە ، کولتورییە ، سیاسییە ، هونەرییە ، پەروەردەو خوێندنە ، سروشت و ژینگەیە،  نەریت و خووە، دین و مەزهەبە، نەژادپەرستی و ڕایسیزم و فاشیسزمە  …… تد

هەمو ئەوانە سیستەمی سەرمایەدارییان تەکمیلە کردووە .  گرنگ نییە ئەگەر سەراپای بانقەکانی سەرمایەداری بە صندوقی دراوی نێودەولەتی و بانقی مەرکەزی ئەوروپا و بانقی جیهانییە و لە قەیراندا بن ، یاخوود بەشە ئابوورییەکەی سەرمایەداری لە قەیراندا بێت .  ئەمە مانای ئەوە نییە کە سیستەمی سەرمایەداری لە قەیراندایە .  لەبەرئەوەی بەشەکانی دیکەی کە لە سەرەوە ناوم هێنان زۆر جالاک و کاران هێشتا سەلامەتن ، چونکە مانەوەی کولتور و پەروەردەی سەرمایەدارایانە ، نەریت و خوی بورجوازییانە ، دەسەڵاتی سییاسیانە، بونییە/ پێکهاتەی کۆمەڵی هیرراشیانە / پلەبەندیانە  هەروەها چینایەتیانە هەر هەموویان هێشتا بە پێوەن و سەلامەتن.  ئەمانە دەتوانن  سیستەمەکە بە باشی ڕاگرن ئەو داڕمان و قەیرانەش کە لەو دوو بەشەی کە باسم کردن ڕووی داوە، ژیانیان بەبەردا ببێتەوە.

تا ئەو کاتەی کە تەنها ئەم رستەیە لەسەر زاری خەڵکی بێت و باوەڕیان پێی هەبێت  ” ئەمە دوا سیستەم و باشترین سیستەمە  کە مرۆڤایەتی پێی گەیشتووە و کۆتایی مێژووە ، گۆڕانکاری ڕوونادات ..”  دڵنیات دەکەمەوە کە سیستەمەکە لە قەیراندا نییە ئەوە ئێمەین لە قەیرانداین بە پاساو و بیانوی جیا جیا لە جەنگی خۆخۆریداین.

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

 کۆمپانیا تایبەتەکان کە خزمەتگوزاری بە بەشی تەندروستی دەکەن لە ئینگلتەرەدا لە ماوەی دوو ساڵدا 1.6 ملیار پاوەند قازانجیان کردووە

13/04/2026

کاتێك کە مارگرێت تاچەر هاتە سەر حوکم لە ساڵی 1979 دا وەکو خۆیان دەڵێن ڕیفۆرمی گەورەی لە بریتانیادا کرد، لەوانە لێدان لە نقابە و فرۆشتنی خانووەکانی شارەوانی و خانووبەرەی جەمعییەکان ، بەتایبەتکردنی کەرتە دەوڵەتییەکانی وەکو کۆمپانیای غاز و تەلەفون و هێڵی ئاسمانی بریتانی و هێڵی ئاسنین و قیتارەکانی بەیەکەوە بەستنەوەی شارەکان و خەتەکانی میترۆی ناوشاریش ،  هەروەها خزمەتگوزاری ئاو و هەندێکیش لەبەشەکانی خەستەخانەکان .

کە حیزبی کرێکرانیش ( حیزبی لەیبەر ) لە ساڵی 1997 دا هاتن گەلێك لەوانەشیان کە بە نیوەناچڵی مابوونەوە یا نەفرۆشرابوون تەواو کرد بەتایبەت هەندێك بەش لە خەستەخانەکان وەکو بەشی ئیسعافەکان.  بەشی منداڵبوون ، بەشی چارەسەری کتوپڕییش هەر لە سێ خەستەخانە کرانە یەك خەستەخانە،   لەمانەش زیاتر دەست کرا بە بەستنی کۆنتراکتێکی زۆر لەگەڵ کۆمپانیا تایبەتییەکاندا.

بەگوێرەی توێژینەوەیەك کە لە ڕۆژنامەی گاردیانی ئەمڕۆدا 13/04 بوو 760  کۆمپانیای تایبەت گرێبەستییان لەگەڵ حکومەتدا هەبووە لە ماوەی دوو ساڵدا واتە 2024 و 2025  1.6 ملیار پاوەند قازانجیان کردووە .

توێژینەوەکە دەریخستووە کە گرێبەستەکان بایی 12 ملیار پاوەند بووە  کە  ئەو پارەیەیان قازانج کردووە .  چارەسەریش لە لایەن سیاسییەکان و هەندێك لە پەڕلەمانتارەکان للیا پەرتە موعاریزەکان  یاریکردنی بڕی قازانجە بۆ ئەو کۆمپانیانە تاکو لەوە بڕە پارەیە زیاتر قازانج  نەکەن .  ئەمە لە کاتێکدا ئەو بڕە قازانجە ، 1.6 ملیار پاوەندە بەس دەبوو بۆ ئەوەی لەو ماوەیەدا 9178 پزیشک یان 19428 پەرستاری دیکە دابمەزرێت .

کۆمپانیاکانی گرێبەست بە کاری پشکنینی دەستنیشانکردن وەک سی تی سکان بۆ نەخۆشەکان، و چارەسەرکردن و گۆڕینی تۆپەکانی كڵۆك و سەر ئەژنۆ، هەروەها چارەسەری  کێشەکانی پێست و بارودۆخی تەندروستی دەروونی و نەشتەرگەری ئاوی سپی چاو.

دوو ملیار پاوەند لە گرێبەستەکانی 12 ملیار پاوەندەکە بۆ ئەو کۆمپانیایانە بووە کە خاوەنەکانیان لە دەرەوەی بەریتانیان و باج نایان گرێتەوە. 533 ملیۆن پاوەند لەو دوو ملیار پاوەندە بۆ ئەو کۆمپانیایانە بووە کە خاوەندارێتی ئەو کەسانە دەکەن کە لە پەناگەی باجەکانی وەک جێرسی و دوورگەکانی کایمان دەژین و باج نادەن.  کۆمپانیاکان، بەتایبەتی ئەوانەی خاوەندارێتی کۆمپانیا تایبەتەکان دەکەن، 353 ملیۆن پاوەندیان لە داهاتی 12 ملیار پاوەندیان لە بەشی تەندروستی ئینگلتەرە  بەکارهێناوە بۆ پێدانی سوودی قەرزەکان.

ئەمەی کە لە بریتانیادا دەکرێت بەفیڕۆدانی پارەیە و دانی گرێبەستەکانە بەو کۆمپانیانە کە بەشێكیان دۆستی دەسەڵاتدارانن ، خودی ئەمەش گەندەڵییەکی یاساییکراوە .

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

ناڕەزاییەکان دژ بە بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین و گازۆیل لە ئیرلەندەوە گەیشتە وڵاتی نەرویج

11/04/2026

ناڕەزایی گرانبوونی گازۆیل و بەنزین لە ئیرلەندە چوار ڕۆژە بەردەوامە هەتا دوێنێش کە هەینی بوو هەر بەردەوام بوو گەر چی حکومەت لەگەڵ نقابەی سایەقەکانی لۆری و شاحنەکاندا کۆبونەوەی کردووە ، بەڵام هیچ حسابێك بۆ ئەوانە کە ڕێگەی سەرەکی دیبلن ، پایتەختی ئیرلەندەیان گرتووە و هەندێك لە مەسفاکانی نەوت کە دەورە دراون .

ئەمە لە کاتێکدایە کە 100 لە بەنزیخانەکان لر ئیرلەندە لە نەبوونی بەنزین و گازۆیل دا داخراون و وا پێشبینیش کراوە گەر ئاوا بڕوات لە ڕۆژی هەینیدا دەبێت 500 بەنزیخانە.  لەبەر ئەمە حکومەت داوا لە خەڵك دەکات کە دەسبگرن بە سەرفکردنی بەنزین و گازۆیلەوە .

حکومەتی ئیرلەندە هێزی سەربازیی خستۆتە ئامادەباشییەوە ، گەر ناڕەازییکەران لۆری و شاحینە و تراکتۆرەکانیان لە سەر شەقامەکان لانەبەن ئەوە بە هێزی سەربازیی پێیان لادەبات.

ئەم ناڕەزاییە گەیشتۆتە وڵاتی نەرویجیش کە بە سەدان لۆری دوێنێ ، هەینی  گردبوونەتەوە هەندێك شەقامەکانیان بلۆک کردووە ، ئەمە لە کاتێکدا کە نەرویج خۆی نەوت دەردەهێنیت.  ناڕەزاییکەران دەڵێن ” ئیتر بەسە ، بەس” و دەیانەوێت کە نرخی بەنزین و گازۆیل زیاتر لەوەی کە حکومەت هێناوێتییە خوارەوە، دابەزێت.

بۆ چارەسەری ئەم گرفتە  هەندێک وڵات کەمکردنەوەی کاتی باجی سووتەمەنییان ڕاگەیاند و هەندێکی تریش ڕێوشوێنی سنووردارکردنی خواستیان گرتەبەر و بیریان لە بەکارهێنانی بیتاقەی وەرگرتنی بەنزین و گازۆیل کردۆتەوە.  فلیپین دۆخی “باری نائاسایی وزەی نیشتمانی”ی ڕاگەیاند.  دەسەڵاتدارانی فەرەنسا هەوڵیاندا ڕێگری لە کەمیی بەرفراوان بکەن و ڕۆژی هەینی ڕایانگەیاند کە ڕێگە بە تانکەرەکانی سووتەمەنی دەدرێت لە کۆتایی هەفتە و پشووی فەرمیدا تا 11 ی ئایار لە کاردا بن .

ڕەنگە ئەمە هەلێکی باش بێت بۆ بەخۆڕاییکردنی هاتوچۆی نێو شارەکان

بەخۆڕاییکردنی هاتووچۆ بە پاس و قیتار لە نێو شارەکاندا دەکرێت ببێتە داخوازیییەکی سەرەکی خەڵکی ولاتانی ئەوروپی بە تایبەت بریتانیا بە هۆی گرانی تکتەوە کە ڕێگرە لە چوونەدەرەوە کە خودی ئەمە یارمەتی گەشەی بزنسیش دەدات کە خەڵك دەتوانێت بگاتە هەر شوێنێک بۆ کڕینی ئەوەی پێویستیانە .

لە ئێستادا ئەم کەمپەینە لە لەندەندا هەیە و هەندێك لە گروپە خۆجێییەکانی لەندەن بەشێکین لەو کەمپەینە.

ئەو کەمپەینە لە زۆر لە شارەکانی وڵاتاندا سەرکەوتوو بووە وەکو فەرەنسا و لۆکسەمبەرگ و ئیسپانیا  و برازیل و ئۆسترالی و ئەمەریکا .

لە ئێستادا لە پاکستان ویلایەتی پەنجاب (گەورەترین ویلایەتی وڵاتەکە، کە ژمارەی دانیشتووانی 125+ ملیۆنە) و پایتەختەکەی ئیسلام ئابادە بۆ ماوەی مانگێک گواستنەوەی گشتییان بەخۆڕایی کردووە. هەروەها ویلایەتی ڤیکتۆریا لە ئوسترالیا گواستنەوەی گشتی کردووە بە بێبەرامبەر، بە شێوەیەکی کاتی. دەسەڵاتدارانی شارەوانی لە شاری هۆشی مینی ڤێتنام بیر لە پلانێکی هەمیشەیی دەکەنەوە.

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

دکتۆرە موقیمەکانی ئینگلتەرە بۆ جارێکی دیکەش مان دەگرن

06/04/2026

دکتۆرە موقیمەکانی بریتانیا لە بەیانییەوە ، سێ شەمە، 7ی نیسان ، جارێکی دیکە بۆ شەش ڕۆژ لە مانگرتندا دەبن  ئەم مانگرتنە درێژەدانە بە مانگرتنەکانی پێشویان کە لە 13/03/2023  وە دەستی پێکردووە ئەمە چواردەهەمین جاریانە.

 چەند ڕۆژێك لەمەوپێش جەمعییەی دکتۆرەکان لەگەڵ بەرپرسانی بەشی تەندروستیدا کەوتبوونە جۆرێك لە ڕێکەوتن ، بەڵام دەستوەردان و هاتنە ناوەوەی حکومەتە ڕێگری کرد کە وتووێژەکانیان بە تەواوی بچێتە پێشەوە و کۆتایی بێت .

مانگرتنی دکتۆرەکان سەبارەت بە زیادکردنی موچەیانە بە ڕێژەی لە سەدا 35 کە لە ڕاستییدا گەر تەماشای تێچوونی ژیان و بەرزبوونەوەی نرخ  لە ساڵی 2010 وە بکەیت ئەم ڕێژەیە لە حەقیقەتدا تەنها داوای لە سەدا 5 نەك لە سەدا 35 .  هەروەها دۆزینەوەی کۆرس بۆیان تاکو لەو بەشەی کە دەیانەوێت شارەزایی و جۆرێك لە پسپۆڕی بەدیبهێنن .

حکومەتی بریتانی ئۆفەرێکی نیوە ناچلیان کردن بۆ کۆتاییهێنان بە مانگرتنەکەیان بەڵام وەکو وتم ئەوە نیوە ناچڵ بوو بۆیە ئەمانیش بریاریان دا بۆ ماوەی 6 ڕۆژ مان بگرن ، هەفتەی پێشوو سەرەکوەزیران ئینزاری کردن و تەنها 48 کاژێری دا پێیان یا ئەوەتا ئەو ئۆفەر قەبوڵ بکەن یاخود ئەوەشی کە ئۆفەر کراوە دەکێشرێتەوە ، بەڵام دکتۆرەکان ئەو سازشەیان نەکردو بەردەوامییان داوە بە مانگرتنەکەیان .

شایانی وتنە کە بەشی تەندروستی فشارێکی ئێکجار زۆری لەسەرە و هەتا ئێستاش نزیکە 7 ملیۆن کەس لە لیستی چاوەروانکردندایە بۆ بینینی دکتۆری پسپۆڕ و سەرەی کیمیاوی و تیشک هەنێك لە نەشتەرگەرییەکان .

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی نوێ لە ڕۆژنامەی گاردیاندا

26/03/2026

توێژینەوەکان دەریانخستووە کە ئەمریکا لە ساڵی 1990 وە  بە بەهای 10 تریلۆن  دۆلار زیانی بە کەشوهەوا گەیاندووە. یەكێك لە زاناکان دەڵێت، ئەمریکا، کە سەرەکییە لە دەرکردنی دووەم ئۆکسیدی کاربۆندا، ‘بەرپرسیارێتییەکی زۆری’ لە ئەستۆدایە لە گەیاندنی زیانێکی ‘ گەورە’ لە ئاستی جیهانیدا

توێژینەوە نوێیەکان دەریانخستووە کە ئەمریکا لە ماوەی سێ دەیەی ڕابردوودا لە ڕێگەی دەردانی گەرمی هەسارەکانییەوە، زیانێکی گەورەی بە جیهان گەیاندووە  هاوکارتیش زیانی ئابووریی بەسەر خۆیشیدا هێناوە.

بەپێی ئەنجامەکانی توێژینەوەکە، ئەمریکا بەهۆی ئەوەی گەورەترین دەرهێنەری کاربۆنە لە مێژوودا، زیانێکی زیاتری بە گەشەی ئابووری جیهانی گەیاندووە لە لە خودی ئەمریکادا و هەروەها لە هەموو وڵاتێکی دیکە، پێش چین کەوتووە، کە ئێستا گەورەترین دەردەری کاربۆنە لە جیهاندا کە بەرپرسیارە لە زیانەکانی بەرهەمی ناوخۆیی 9 تریلۆن دۆلار لە ساڵی 1990ەوە.

بەم هۆیەوە وڵاتانی دیکەش زیانێکی زۆریان بەرکەوتووە، زیانە ئابوورییەکان بە شێوەیەکی ناڕێژەیی لە هەژارترین وڵاتەکاندا هەستیان پێکراوە.  توێژینەوەکە دەریخستووە لە ساڵی 1990 وە  دەردانی گازی ژەهراوی ئەمریکا بە مەزەندەکردنی 500 ملیار دۆلار زیانی ئابووری بە هیندستان و 330 ملیار دۆلار زیان بە بەرازیل گەیاندووە.

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

کارایی ئەم جەنگە لەسەر ژینگە و هەر ئاواش لەسەر دانیشتوانی ئێستا و نەوەی داهاتوو

22/03/2026

بە گوێرەی وتارێکی ڕۆژنامەی گاردیانی ئەمڕۆ کە من چەند برگەیەکیم کوردانووە کارایی جەنگەکە لەسەر ژینگە و هەروەها دانیشتوانیش کەمتر نییە لە کاراییەکەی کە لە ڕێگەی چەك و تەقەمەنی و مووشەک و بۆمباوە هەیەتی .

شیکارییەکان دەریانخستووە کە تەنها لە ماوەی تەنها 14 ڕۆژدا لە شەڕی ئەمریکا دژی ئێران 5 ملیۆن تۆن CO2 دەرچووە، غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن.

شەڕ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بودجەی جیهانی کاربۆن خێراتر لە 84 وڵات بەیەکەوە تێدەپەڕێنێت.

لە کاتێکدا فڕۆکە جەنگییەکان و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان و مووشەکەکان هەزاران کەس دەکوژن و ژێرخانەکان تەخت دەکەن و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەنە ناوچەیەکی زەبەلاحی قوربانیدانی ژینگەیی، یەکەم شیکاری بۆ تێچووی کەشوهەوا دەرکەوتووە کە ململانێکان بووەتە هۆی دەردانی 5 ملیۆن تۆن گازی گەرمخانەیی لە 14 ڕۆژی یەکەمیدا. شیکارییەکە کە تایبەتە بە گاردیانی بەریتانی، چینێکی دیکە زیاد دەکات بۆ ڕاپۆرتکردنی ئەو زیانە کارەساتبارانەی ژینگەیی کە بەهۆی هێرشکردنە سەر ژێرخانی سووتەمەنی بەردینی، بنکە سەربازییەکان، ناوچە مەدەنییەکان و کەشتییەکان لە دەریادا دروست دەبن.

پاتریک بیگەر، بەڕێوەبەری توێژینەوە لە پەیمانگای کەشوهەوا و کۆمەڵگە و هاوکار لە نووسینی شیکارییەکە دەڵێت: “هەموو لێدانێکی مووشەکی یەکێکی دیکەیە لە پارەی پێشەکی لەسەر هەسارەیەکی گەرمتر و ناجێگیرتر و هیچ کامیان کەس سەلامەتتر ناکەن”. “هەموو ئاگرکوژێنەوەیەکی پاڵاوگە و هێرشی تانکەرەکان بیرخستنەوەیەکە کە جیۆپۆلەتیکی سووتەمەنی بەردینی لەگەڵ هەسارەیەکی گونجاودا ناگونجێت. ئەم شەڕە دیسانەوە نیشان دەدات کە خێراترین ڕێگە بۆ سەرپێچیکردنی قەیرانی کەشوهەوا ئەوەیە کە ڕێگە بدرێت بەرژەوەندییەکانی سووتەمەنی بەردینی سیاسەتی دەرەوە دیکتە بکەن.”

بینا وێرانبووەکان گەورەترین توخم لە تێچووی خەمڵێنراوی کاربۆن پێکدەهێنن. بە پشت بەستن بە ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی مرۆیی مانگی سووری ئێران کە نزیکەی 20 هەزار بینای مەدەنی بەهۆی ململانێکانەوە زیانیان بەرکەوتووە، شیکارییەکە کۆی گشتی دەردانی گازی ژەهراوی لەم کەرتەوە بە 2.4 ملیۆن تۆن هاوتای CO2 ( دووەم ئۆکسیسی کاربۆن) مەزەندە دەکات. سووتەمەنی دووەم گەورەترین توخمە، کە فڕۆکە بۆمب هاوێژە قورسەکانی ئەمریکا لە دوورەوە وەک ڕۆژئاوای ئینگلتەرا دەفڕن بۆ ئەنجامدانی هەڵکوتانە سەر ئێران. شیکارییەکە مەزەندە دەکات کە لە نێوان 150 ملیۆن بۆ 270 ملیۆن  لیتر سووتەمەنی لەلایەن فڕۆکە و کەشتییە پاڵپشتییەکان و ئۆتۆمبێلەکانەوە لە 14 ڕۆژی یەکەمدا بەکارهێنراوە، کە کۆی گشتی دەردانی گازی ژەهراوی 529 هەزار tCO2e بووە.

یەکێک لە وێنە هەرە شۆککەرەکانی شەڕەکە، هەورە ڕەشەکان و بارانبارینی ڕەش بووە کە بەسەر تاراندا باریوە، دوای ئەوەی ئیسرائیل چوار کۆگای گەورەی هەڵگرتنی سووتەمەنی لە دەوروبەری شارەکەدا بۆردومان کرد و بە ملیۆنان لیتر سووتەمەنی ئاگری تێبەردا. شیکارییەکە مەزەندە دەکات کە لە نێوان 2.5 بۆ 5.9 ملیۆن بەرمیل نەوت لەو هێرشەدا سووتاوە و لێدانی هاوشێوە – لەنێویاندا تۆڵەسەندنەوەی ئێران لە دراوسێکانی کەنداو – کە بە مەزەندەکردنی 1.88 ملیۆن تۆن tCO2e دەرچووە. لە 14 ڕۆژی یەکەمدا ئەمریکا 4 فڕۆکەی لەدەستداوە، ئێرانیش 28 فڕۆکە و 21 کەشتی دەریایی و نزیکەی 300 مووشەکهاوێژی لەدەستداوە. ئەم ڕەقەکاڵا سەربازییە لەناوچووە مەزەندە دەکرێت کە هۆکاری دەردانی کاربۆنی بەرجەستەکراوی 172,000 tCO2e بێت.

هەروەها خودی بۆمب و مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هەیە کە بەکارهێنانیان لە هەموو لایەکەوە بەرفراوان بووە. بە پشتبەستن بەو ئیدیعایانەی کە لە 14 ڕۆژی یەکەمدا ئەمریکا و ئیسرائیل زیاتر لە شەش هەزار ئامانجیان لەناو ئێران بۆردومان کردووە، لە کاتێکدا ئێران نزیکەی هەزار مووشەک و دوو هەزار فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی تەقاندووەتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا بە مەزەندەکردنی هەزار و 900 ئامێری ڕێگریکەر بۆ بەرگریکردن لە دژی ئەوان تەقێنراوەتەوە، شیکارییەکە مەزەندەی کردووە کە تەقەمەنیەکان بەشدارییان کردووە لە نزیکەی 55 هەزار tCO2 لە دەردانی گازی ژەهراوی. بە گشتی دوو هەفتەی یەکەمی ململانێکان بووە هۆی دەردانی 5,055,016 tCO2e، کە یەکسانە بە 131,430,416 tCO2e لە ساڵێکدا – کە بە نزیکەیی هەمان ئابوورییەکی قەبارە مامناوەندە و سووتەمەنی بەردینی چڕ دەکات وەک کوێت. بەڵام هەروەها هەمان 84 وڵاتی کەمترین دەردانی غازە بە کۆی گشتی.

تا مانگی حوزەیرانی ساڵی ڕابردوو، زانایانی کەشوهەوا مەزەندەیان کردووە کە مرۆڤ دەتوانێت گازی گەرمخانەیی دەربدات کە هاوتایە لەگەڵ 130 ملیار تۆن CO2 بۆ ئەوەی ئەگەری 50%مان هەبێت بۆ وەستاندنی گەرمبوونی کەشوهەوا لە دەرەوەی 1.5C. بە ڕێژەی ئێستای 40 ملیار tCO2e ئەو بودجەیە تا ساڵی 2028 تەواو دەبێت.

Englishمێتالێدوانمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

The state is not a class instrument, but an instrument of a single class, the rich  and  the powerful people.

17/03/2026

Those who expect fundamental changes in the state may not understand the essence and nature of the state. The state is never in the interest of the workers and the poor, but is an instrument in the hands of their oppressors. That is why the very rich and the powerful people  support the the elections to vote for their candidate .

In US  there are 900 billionaires , 11 of whom have a combined net worth of $ 1.35 trillion and invited to the second inauguration of President Trump.

The billionaires donated more than $450m to elect Trump last year, Trump named a dozen billionaires to top positions. They include education secretary Linda McMahon ($3bn in wealth), commerce secretary Howard Lutnick ($3.2bn), and Steve Witkoff ($2bn) as chief Iran/Ukraine/Gaza negotiator. Trump also asked Musk (more than $800bn) to run the wrecking-ball crew at the so-called “Department of Government Efficiency”.

Showing how the system serves billionaires, the ultra-rich elite won lots of goodies in Trump’s Big Beautiful Bill. Of its $2tn in tax cuts, $750bn will reportedly go to the richest 1% of Americans, according to Brookings.

It’s not your imagination that inequality is growing worse – billionaires are pulling further away from everyone else, with the number of billionaires jumping by more than 50% since 2017. The richest 1%, whose wealth has more than doubled since 2017, owns 32% of the nation’s wealth, more than 10 times the 2.5% share owned by the bottom 50%. The richest 0.1% own 14.4% of the nation’s wealth, up 6 percentage points since 1990.

Together those six donated nearly $1bn. According to OpenSecrets, Musk topped the list with more than $280m, while Timothy Mellon, an 83-year-old banking heir, was second at $197m. Miriam Adelson, widow of a casino magnate, was third at $147m. Michael Bloomberg was the top donor to Democrats at $64m.

billionaires’ political spending skyrocketed, jumping 160-fold since 2010 and 2.5 times since 2020. Billionaires gave $16m in the 2008 presidential election and $231m in the 2012 election, the first after Citizens United, before soaring to $2.6bn in 2024.

According to the Harris Poll’s annual Americans and Billionaires Survey, conducted last November, 53% of Americans believe billionaires threaten our democracy. What’s more, 71% of Americans, including 64% of Republicans, say there should be a wealth tax on top earners, and 53% (up from 46% in 2024) say there should be limits on wealth accumulation.

كوردی - Kurdiمێتالێدوانمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

دەوڵەت ئامرازی چینایەتی نییە ، بەڵکو ئامرازی تاکە چینێکە کە دەوڵەمەندان و ساماندارانن

17/03/2026

ئەوەی کە چاوەروانی گۆڕانە بنەڕەتی و ڕیشەییەکان بکات لە دەوڵەت ، ڕەنگە لە جەوهەر و سروشتی دەوڵەت تێنەگەیشتبیت .  دەوڵەت هەرگیز لە بەرژەوەندی کڕێکاران و هەژاران نییە ، بەڵکو ئامرازی دەستی زاڵم و چەوسێنەرەکانیانە .

هەر ئەوەشە کە دەوڵەمەندان و سامانداران پشتگیری لێدەکەن ، هاوکاری دارایی دەدەن، لەهەڵبژاردنەکاندا.

هەر بۆ نموونە لە ئەمریکا 900 ملیاردەر هەیە لەمانە 11 دانەیان بەیەکەوە سامانەکەیان  بڕی 1.35 تریلۆن دۆلارە و بەشدارییان لە دووەم دەستبەکاربوونی سەرۆک ترامپ- دا کرد و ئەوانیش بۆ ئاهەنگی بوونەوەی بە سەرۆکی ئەمریکا بانهێشتی کردن ، ئەو 11 کەسەش ئەوانەن کە لە وێنەکەدان .

دوای ئەوەی ملیاردێرەکان ساڵی ڕابردوو 450 ملیۆن دۆلاریان  بەخشی بۆ هەڵبژاردنی ترەمپ، ترەمپ ناوی دەیان ملیاردێری بۆ پۆستە باڵاکان هێنایە ئاراوە. لەوانە لیندا مەکماهۆن وەزیری پەروەردە (سێ ملیار دۆلار سامان)، وەزیری بازرگانی هاوارد لوتنیک (3.2 ملیار دۆلار) و ستیڤ ویتکۆف (2 ملیار دۆلار) وەک سەرۆکی دانوستانکاری ئێران/ئۆکرانیا/غەززە.

بە نیشاندانی ئەوەی کە سیستەمەکە چۆن خزمەت بە ملیاردێرەکان دەکات، نوخبەی زۆر دەوڵەمەند لە پڕۆژە یاسای گەورەی جوانی ترەمپدا چەندین شتی باشیان بەدەستهێنا. بەپێی زانیارییەکانی بروکینگز، لە کۆی دوو ملیار دۆلاری بەخشراو بە کەمپەینی هەڵبژاردنەکە بەپێی زانیارییەکان ٧٥٠ ملیار دۆلاریان بۆ گەڕاوەتەوە کە دەچێتەوە خەزێنەی دەوڵەمەندترین ١%ی ئەمریکییەکان.

ژمارەی ملیاردێرەکان لە ساڵی 2017 دا زیاتر لە 50% زیادیان کردووە. دەوڵەمەندترین 1% کە لە ساڵی 2017 وە سامانەکەیان زیاتر لە دوو هێندە زیادیکردووە، خاوەنی 32%ی سامانی وڵاتن، کە زیاتر لە 10 هێندەی 2.5%ی پشکەکانی خوارەوەی 50% کەیەتی. دەوڵەمەندترین 0.1% خاوەنی 14.4%ی سامانی وڵاتن، کە لە ساڵی 1990ەوە بەڕێژەی 6 خاڵ زیادیکردووە..

خەرجییە سیاسییەکانی ملیاردێران بەرزبووەوە و لە ساڵی 2010 وە 160 هێندە و لە ساڵی 2020 وە 2.5 هێندە بازدانی بەخۆیەوە بینیوە. ملیاردێرەکان لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی 2008 دا 16 ملیۆن دۆلاریان بەخشی و لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2012 دا 231 ملیۆن دۆلاریان بەخشی، کە یەکەمجارە دوای سیتیزن یونایتد، پێش ئەوەی لە ساڵی 2024 دا بەرزبێتەوە بۆ 2.6 ملیار دۆلار.

بەپێی ڕاپرسی ساڵانەی ئەمریکی و ملیاردێرەکانی ڕاپرسی هاریس کە لە مانگی نۆڤەمبەری ساڵی ڕابردوودا ئەنجامدراوە، 53%ی ئەمریکییەکان پێیان وایە ملیاردێرەکان هەڕەشە لە دیموکراسی دەکەن. لەمەش زیاتر، 71%ی ئەمریکییەکان، لەنێویاندا 64%ی کۆمارییەکان، دەڵێن پێویستە باجی سەروەت و سامان لەسەر ئەو کەسانە دابنرێت کە داهاتی سەرەکییان هەبووە، 53% (لە ساڵی 2024دا 46% بەرزبووەتەوە) دەڵێن پێویستە سنوورێک بۆ کەڵەکەکردنی سامان هەبێت.