ئەرشیفەکانى هاوپۆل: لێدوان

لێدوان

Cultural Clashes, or Failures of Mutual Understanding and Conflicting Interests

Zaher Baher

Sep 2026

This article  argues that conflicts arise mainly from power, domination, political and economic interests, and the systems that turn human differences into division and violence. From an anarchist perspective, it calls for mutual understanding, cultural exchange, international solidarity, and the creation of free societies and communities beyond state power and hierarchy.
 

The phrase “culture clash” has been around for a long time, but the September 11, 2001, attacks on the World Trade Centre and the Pentagon made the idea even more prominent. On the same day, George W. Bush Jr. said, “Today, our fellow citizens, our way of life, our freedom itself came under attack in a series of deliberate and deadly acts of terrorism.”

The idea of the “clash of cultures” later became more commonly known as the “clash of civilizations.” The idea became widely known after Samuel P. Huntington wrote an article in 1993 titled The Clash of Civilizations. In 1996, he expanded the article into a book. Huntington argued that post-Cold War conflicts would be driven more by cultural and religious differences than by ideological or economic differences.

George W. Bush’s announcement on the day of the September 2001 attacks marked the beginning of, or a leap towards, a different view and interpretation that could be used as an excuse to look at different cultures as desired. To the extent that the attacks were interpreted as a clash between different national cultures that did not like Americans. In Britain, it was interpreted as an attack on our way of life.

It was during the attacks on the World Trade Centre and the Pentagon that many politicians, journalists, and analysts became more familiar with the term “clash of civilizations” and began to talk about relations between the West and parts of the Muslim world, interpreting the attacks as a clash between them. Others, however, argued that this interpretation oversimplified complex political, historical, and economic issues.

Undoubtedly, differences between nations, ethnic minorities, and communities, as well as differences between tribes, give rise to different cultures. These cultural differences may sometimes seem unfamiliar or strange to people from other cultures and may give rise to either positive or negative reactions, depending on how they are understood.

When the concept of “cultural clashes” is used widely, and takes on an elastic form, it becomes subject to different criticisms and analyses. At the same time, many people have criticised the view that cultural differences inevitably lead to conflict. They argue that conflicts are not the inevitable outcome of cultural differences.

Today, the system, through states, authorities, official media, social media, the ruling class, and the elite, does not listen to these criticisms. Instead, it imposes its own views and interests through laws and legal provisions, while misleading people and preventing them from recognising the reality of domination. It is obvious that the system, with the state as one of its main pillars, takes advantage of divisions among people based on language, colour, skin, culture, and traditions, and treats them according to its own interests. However, language is important in expressing ideas and communicating with others. At the same time, language has sometimes been used to justify domination and exclusion. We hear this every day from those who benefit from the system, including politicians, statesmen, intellectuals, and journalists, and we can see how they use language to serve their own interests. 

There may be no doubt that the term “clash of cultures” has been used in Britain to describe the arrogance of the British establishment and the sense of cultural inferiority that some people in other nations may feel in relation to Britain’s dominant cultural and political position. This sentiment can be understood in the context of Britain’s imperial political background. However, the issue is not simply one of cultural differences or feelings of inferiority. It is also closely connected to power, who holds it, and how it is used by dominant states and ruling establishments.

I think British institutions are extremely clever and do not use concepts or terms without a flexible meaning. That is, words and terms can be interpreted in either a positive or a negative way. However, because Britain was once a powerful imperialist and colonialist power, I believe that, in their use of such concepts and terms, they often intend the negative interpretation. In other words, they use language in ways that can create divisions, justify domination, or present other cultures and societies as inferior.

Evidence of the above opinion can be seen in the use of the term “naturalisation.” The process of “naturalisation” applies when refugees come to the UK and are granted asylum. After a period of indefinite leave to remain, they may become entitled to apply for British citizenship. The process they go through is called “naturalisation.”

Defenders of the term argue that the word “naturalisation” does not mean that a person was “unnaturalised” before becoming a citizen. Its meaning comes from legal history, not from the ordinary meaning of the word “natural.” They say that naturalisation is the legal process by which a person who was not a citizen at birth acquires the same legal status later in life. Many legal scholars and governments also retain the term, supposedly not intending to make a judgment about a person’s values, identity, or humanity, but because it has an internationally established technical meaning.

It is true that, in everyday English conversation, the word “natural” means something normal or occurring naturally. However, the term “naturalisation” can carry a different implication when used in relation to refugees and citizenship. As refugees go through the naturalisation process, some people may interpret the term as suggesting that refugees only become “natural” or properly accepted as people in the UK after obtaining British citizenship. In this sense, the term can unintentionally or deliberately create a distinction between those who are regarded as naturally belonging to the country and those who are not.

Here I am talking about the term “culture clash,” which is based on cultural differences between nations. This would indicate conflict or misunderstanding between people from different cultural backgrounds. However, it can also be understood as an opportunity to understand the history and identity of different cultures.

When there is no understanding of other cultures, whether due to a lack of knowledge or deliberate ignorance, intense debate, anger, confrontation, and conflict can prevail and replace dialogue and understanding. What may be nothing more than a misunderstanding can therefore develop into difficulties or conflict.

Of course, there are some social or religious norms, such as ignoring women’s rights, inequality, forced marriage, child marriage, female genital mutilation, and opposition to homosexual and transgender people. These issues must be confronted, but not through violence or war. Certainly, when such customs and traditions are practised by some communities in countries such as the United Kingdom and other European countries, they can create tensions between these customs and the established customs, traditions, and social norms of those countries.

The failure to distinguish between genuine cultural conflict and misunderstandings of different cultures can make cultural conflict appear inevitable or impossible to overcome. This can be used to mislead people into believing that differences between cultures must necessarily lead to hostility or conflict. Politically, such misunderstandings can also be exploited to justify hostility, discrimination, and even violent conflict.

In contrast, talking about “understanding each other’s cultures” should emphasise dialogue, learning, and mutual respect, and encourage people to understand different customs or beliefs before judging them. Not understanding another culture highlights the need for education and communication. Respectful dialogue and a willingness to understand others can reduce prejudice and lack of knowledge about different cultures, and therefore reduce the risk of conflict. This does not mean that people have to agree on every value or custom. It is possible to deeply understand another culture while still disagreeing with some of its customs or beliefs. This itself would indicate understanding between people from different cultural backgrounds.

Can this problem be solved in the shadow of this system?

First of all, I must say that the phrase “clash of civilisations” has been interpreted in both positive and negative ways. The September 2001 attacks had a very negative impact on the way relations between different cultural and religious communities were perceived, particularly in the United States and elsewhere. However, this does not mean that all communities reacted in the same way. At the same time, many voices rejected hostility and discrimination and called instead for greater dialogue, mutual understanding, peaceful coexistence, and solidarity between different communities.  The problem is that the word “clash” itself can suggest conflict and confrontation, and in some contexts even violence. It does not necessarily encourage people to think first about dialogue, understanding, or collaboration. Therefore, when politicians or the media use the phrase without explaining what they mean by it, it can reinforce fear, suspicion, and hostility towards other cultures or communities.

When it comes to changing the term “clash of cultures” to another expression, many leftists, politicians, and scholars believe that changing the name alone is not enough. If governments, the media, or political movements continue to portray other cultures as the enemy, a new term may eventually acquire the same negative connotation. In other words, both the language we use and the way we use it matter.

They argue that more clarification is needed and that, in many contexts, a less confrontational term is preferable. A concept should describe reality as accurately as possible without implying that conflict is natural or inevitable.

It is a fact that language reflects how people think, and terms that suggest inevitable hostility can contribute, especially during periods of political tension, to generating belligerence and, in some cases, support for war. However, changing the wording alone cannot eliminate these risks, even if it is accompanied by more detailed explanations and responsible public discussion. Doing so may blur the issue to some extent, but it does not eradicate it.

Therefore, the answer to this question depends on the political views and perspectives of those addressing it. Many leftists and reformists have brought the term “clash of cultures” into mainstream public and political debate, mostly in the way I described above. For them, overcoming the problem depends on taking political power, changing the state, and establishing a democratic state that represents the whole population. In their view, the issue would then become a concern of the state and its institutions, creating opportunities for negotiation, mutual learning, and peaceful coexistence.

In my opinion, the problem is not just the terms, nor can it be removed simply through a change of political power or the state. It is also about how we understand the relationship between different cultures and peoples. From an anarchist perspective, there is no reason to assume that large, stable entities described as “civilisations” will not come into very violent conflict with each other. Having said that, however, this does not mean that we should overlook the importance of the relationships between people and communities, or the concerns that arise from them. In other words, it does not mean that all civilizations are naturally in conflict. There are undoubtedly Muslims who oppose Islamic authoritarianism, just as there are Westerners who oppose Western imperialism. There are also Muslims and Westerners who cooperate and live peacefully with each other.

I believe it may be more appropriate to replace the term “clash of different cultures or civilisations” with “conflict of power and interest.” Who can deny that the cultures of some Islamic countries, such as Saudi Arabia, Pakistan, the Gulf states, and others, are very different from those of the United States, Britain, and other European countries? Yet cultural differences do not necessarily lead to violence or war. Countries with very different cultures can cooperate when their political and economic interests coincide. Whenever there is a serious conflict of interests or another major political dispute, however, their relationships can develop into a struggle for power and control, which in some circumstances may lead to war. At the same time, cultural differences can be used or presented as a justification for hostility, conflict, or war, even when the underlying causes are political, economic, or related to power and interests.

Human differences do not inevitably produce conflict. Conflict arises when differences develop into hostility between people as a result of systems of power, domination, supremacy, competition, and intolerance.

At this stage, while the state, class differences, and hierarchical society continue to exist, the anarchist struggle can include reducing the structures of power that turn differences and relationships between people into means of pursuing self-interest, domination, hostility, and violence. In other words, the task of the anarchist struggle today must be to encourage the creation of free societies and communities, cultural exchange, and individual independence and autonomy.

The struggle must be against power and the state in all its forms, and for international solidarity, rather than what is called today civilisation, nationalism, state power, military conflict and competition, hierarchical society, and religious or ideological power.

بەرکەوتن و بەیەکدادانی کولتووریی، یان شکستی لێکتێگەیشتنی یەکدی و بەرژەوەندخوازیی

28/08/2026

دەستەواژەی ” بەیەکدادانی یاخود بەریەککەوتنی کولتوور” ماوەیەکی درێژە لە ئارادایە بەڵام هێرشەکانی 11 ی ئەیلوولی 2001 بۆ سەر ناوەندی بازرگانی جیهانی و پنتاگۆن ئەم بیرۆکەیەی زۆر زیاتر بەرچاو خست.  هەر ئەو ڕۆژە جۆرج بوشی کوڕ وتی “ئەمڕۆ هاوشاریانمان، شێوازی ژیانمان، خودی ئازادیمان لە زنجیرەیەک کردەوەی تیرۆریستی بە ئەنقەست و کوشندەدا کەوتە بەر هێرش”.

بیرۆکەی ‘بەیەکادانی کولتوور’ کە دواتر بە شێوەیەکی گشتی ” بە بەریەککەوتنی شارستانیەتەکان” ناسراوە. بیرۆکەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان دوای ئەوەی ساموێل پی هەنتینگتۆن ، Samuel P. Huntington ، بابەتێکی لە ساڵی 1993دا بە ناوی پێکدادانی شارستانیەتەکان نووسی ناسرا.  دواتر لە ساڵی 1996 دا فراوانتری کرد و کردییە کتێبێك. هەنتینگتۆن ئاماژەی بەوە دا کە لە دوای جەنگی ساردەوە ململانێکانی داهاتوو زیاتر بەهۆی جیاوازییە کولتووری و ئایینییەکانەوە دەبن نەک جیاوازییە ئایدیۆلۆژییەکان یان ئابوورییەکان.

ڕاگەیاندنەکەی جۆرج بووش لە ڕۆژی کارە تیرۆریستییەکەی ئەیلولی 2001 دا سەرەتایەك بوو یاخود بازدانێك بوو بۆ تێڕوانین و شرۆڤەکردنێکی جیاوازتر تاکو بکرێتە بەهانەیەك بۆ تێڕاونین لە کولتوورە جیاوازەکانی میللەتان  بەو شێوەیەی کە دەویسترێت تا ئەو ڕادەیەی کە وا لێکدەدرایەوە کە ئەمەی ڕوی داوە بەیەکدادانی کولتوورە و میللەتە کوولتور جیاوازەکانن کە خۆشییان بە کولتووری ئەمریکییەکاندا نایەت.  لە بریتانیاش وا شرۆڤەو دەکرا کە گوایە هێڕش دەکرێتە سەر شێوازی ژیانمان.

هەر لەو سەردەمەی هێڕشەکەدا بۆ سەر ناوەندی بازرگانی جیهانی و پنتاگۆن  زۆرێک لە سیاسەتمەداران و ڕۆژنامەنووسان و شرۆڤەکاران بە فراوانتر زاراوەی “بەریەککەوتنی شارستانیەتەکانیان” ناسی و دەستیان کرد بە باسکردنی پەیوەندییەکانی نێوان ڕۆژئاوا و بەشێك لە جیهانی موسڵمانان. بەڵام هەندێکی تر دەیانگوت ئەم لێکدانەوەیە پرسە سیاسی و مێژوویی و ئابوورییە ئاڵۆزەکانی زۆر ئاسان کردووە.

بێ گومان جیاوازی نەتەوەکان و کەمایەتییە نەتەوەکان و کۆمۆنێتییەکان تا دەگاتە جیاوازی نێوانی خێڵەکانیش، جیاوازی کولتوور بەخۆوە دەگرێت، کە ڕەنگە ئادابێکی کولتووری نەتەوەیەك، میللەتێك، لە لایەن نەتەوەکان و میللەتەکانی دیکەوە تا ڕادەیەك غەریب بێت و دەشکرێت بکەوێتە بەر کاردانەوەی خراپیشەوە.

کاتێك کە ئەم دەستەواژەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەهێنرێت، واتە کە شێوەیەکی لاستیکی وەردەگرێت، دەشکەوێتە بەردەم ڕەخنە و شیکاری جیاوازیشەوە.  هاوکاتیش خەڵکانێکی زۆریش زاراوەکە پێچەوانەی ئەوانەی سەرەوە دەبینن و ڕەخنەیەکی زۆرییشیان لەو ڕوانگانە گرتووە و دەگرن. ئەوان دەڵێن ململانێکان دەرئەنجامی حەتمی جیاوازییە کولتوورییەکان نین.

ئەمڕۆ سیستەم لە ڕێگای دەوڵەت و دەسەڵات و میدیای فەرمی و سۆشیال میدیا و چین و تۆێژاڵی باڵادەستی وەکو دەستەبژێر گوێ بەو ڕەخنانە نادەن ، بگرە تێڕوانین و ئەوەی کە خۆیان پێویستیان پێیەتی بۆ چاوبەستکردنی خەڵکی دەیخەنە نێو بڕگە یاساییەکانەوە. ئاشکرایە سیستەم کە دەوڵەت و پایە سەرەکییەکەی مانەوەیەتی سوود لە دابەشکردنی خەڵك لە ڕێگای جیاوازی  زمان و ڕەنگ و پێست و کولتوور و نەریتی جیاوازەوە دەبینێت بەو جۆرە مامەڵەیان دەکات کە لە بەررژەوەندی خۆیەتی.  سەرەڕای ئەمەش زمان گرنگە لە دەربڕینی شتەکاندا هەندێك جار بەڕاستی زمان بۆ پاساوهێنانەوە بۆ هەیمەنەکردن یان دوورخستنەوە بەکارهێنراوە و بەکاردەهێنرێت، کە ئەو زمانە هەموو بەرژەوەندخوازانی سیستەمەکە بە سیاسی و دەوڵەتمەداران و ڕۆشنبیران و ڕۆژنامەنوسانەوە ڕۆژانە گوێمان لێیانە کە چۆن بەکاری دەهێنن.

ڕەنگە جێی گومان نەبێت ئەگەر بڵیین لە بریتانیا دەستەواژەی بەیەکدادانی کولتوور بە باری لوتبەرزی دامەزراوەی بریتانی و  بە نزمبینینی نەتەوەکانی دیکەوە بە هۆی کوولتورە جیاوازەکەیانەوە بە هۆکاری بوونی ئەو پاشخانە سیاسییە ئیمپریالانەوە هەیبووە ، زاراوەکان بەکارهێنراوە و مامەڵەیان پێوەکراوە.

من وەکو خۆم پێم وایە دامەزراوەی بریتانیا لەڕادەبەدەر زیرەکن و چەمکێك بەکارناهێنن بەبێ هەبوونی مانایەکی لاستیکیانە. واتە لێکدانەوە بۆ وشە/زاراوە  دەتوانێت نەرێنی و ئەرێنی بێت بەڵام چونکە بریتانیا ئیمپریالیست و کۆڵۆنیستێکی کۆنی بەهێز بووە، لە بەکارهێنانی چەمك و زاراوەکاندا پێموایە  هەمیشە لە ناو هێنانی چەمك و زاراوەکان مەبەستیان لایەنی نەرێنی بووە.

بەڵگەیەک بۆ ئەو ڕایەی سەرەوەم بەکارهێنانی دەستەواژەی ” سروشتیکردنە” .  پرۆسەی ‘سروشتیکردن’ ئەو پرۆسەیە  کاتێك پەنابەران دێنە بریتانیا و مافی پەنابەرییان پێدەدرێت ، دوای ساڵێک لە مۆڵەتی نادیار، مافی Indefinite leave یان، هەیە کە ببنە هاووڵاتی ئەم وڵاتە و خاوەنی پێناسەی بریتانی. ئەو پرۆسەیەی کە پێیدا دەڕۆن پێی دەوترێت ” سروشتیکردن، Naturalisation “.  بەرگریکەرانی ئەم دەستەواژەیە دەڵێن ئەم وشەیە “سروشتیکردن” بەو مانایە نییە کە مرۆڤ پێش ئەوەی ببێتە هاوڵاتی، “ناسروشتی” بووە.  ماناکەی لە مێژووی یاساییەوە هاتووە نەك لە مانای ئاسایی وشەی سروشتی. دەڵێن ناسنامەدان ئەو پرۆسە یاساییە کە کەسێك کە لە کاتی لەدایکبوونیدا هاوڵاتی نەبووە، دواتر لە ژیانیدا هەمان پێگەی یاسایی بەدەست دەهێنێت. هەروەها زۆرێك لە زانایانی یاسایی و حکومەتەکان ئەم زاراوەیە دەهێڵنەوە گوایە مەبەستیان ئەوە نییە کە حوکمێك لەسەر بەها و ناسنامە و مرۆڤایەتی کەسێك بدەن، بەڵکو مانای تەکنیکی جێگیرکراوی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا هەیە.

 بەڵگەیەکی تریان ئەوەیە : زاراوەکە تەمەنی چەندین سەدەیە و لە زۆر وڵاتدا بەکارهاتووە، لەوانە بەریتانیا، ئەمریکا، کەنەدا و ئوسترالیا.  بەڵام ئەم پاساوە دروست نییە چونکە کەنەدا و ئەمریکا و ئوسترالیا هەموویان لە سەردەمی جیاوازدا کۆلۆنی بەریتانیا بوون.

ئەوە ڕاستە گەر بڵێین لە وتووێژی ڕۆژانەی ئینگلیز-زماندا  زاراوەی “سروشتی” بەمانای شتێکی ئاسایی یان سروشتی باس دەکرێت .  بەڵام لە کاتێکدا کە پەنابەران بەو پرۆسەیەدا دەڕۆن دەکرێت کەسەکان هەست بکەن کە “سروشتیبوون”  ئەوە دەگەیەنێت کە پەنابەران تەنها دوای بەدەستهێنانی هاووڵاتیبوون دەبنە کەسێکی “سروشتی” لە بریتانیادا.

لێرەدا من قسەم لەسەر زاراوەی ‘ بەریەککەوتنی کولتوورە ‘ کە زەمینەی دروستکردنی ئەم دەستەواژەیە بوونی ئەو جیاوازییە کولتوری و نەریت  ئادابەیە کە هەیە لە نێوان میللەتاند. ئەمەش ئاماژە دەبێت بۆ ململانێ، یان تێنەگەیشتن لە نێوان کەسانی پاشخان کولتووری جیاوازدا. لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت بە جۆرێك لە تێگەیشتن لە مێژو و پێناسینی کولتوورە جیاوازەکە مامەڵە بکرێت .  

کاتێك ئەو تێگەیشتن و زانیارییە نییە دەربارەی کولتوورەکانی دیکە ئیتر لە نەزانییەوە بێت یاخود گوێ پێنەدان بێت  مشتومڕێکی توند و تیژ، توڕەیی و  ڕووبەڕووبوونەوە و ململانێکان زاڵ دەبێت و  جێگای گفتوگۆ و لەیەکتێگەیشتن  دەگرێتەوە ، کە لەوانەیە تەنها تێنەگەیشتنێك بێت، هیچ دژواری و ناکۆکییەکی تێدا نەبێت.  

بێ گومان هەندێك ئادابی کۆمەڵایەتی یا دینی هەن لەوانە نەناسینی مافی ژنان و بە کەمگرتنیان، نایەکسانییان، بەشوودانیان بە زۆر، بەشوودانی کچانی منداڵ ، خەتەنەکردنی کچان، دژایەتیکردنی هاوڕەگەزخوازان و ترانس،  ئەمانە دەبێت ڕووبەروویان ببینەوە بەڵام نەك بە بەکارهێنانی توندوتیژی و شەڕ و شۆڕ.  بەدڵنیاییەوە ئەم جۆرە ئاداب و نەریتە و پەیڕەوکردنی لە وڵاتانی ئەوروپا و پیشەسازی پێشکەوتودا بەیەکدادانێك لە نێوانی ئادابی ئەوان و ئاداب و نەریتی ئەمان دا دروست دەکات .

ئەو جیاوازییە گەورەیەی کە هەیە لە نێوانی بەیەکادانی کولتوور و تێنەگەیشتن و نەناسینی کولتوری جیاواز، ئەو جیاوازیانە دەکرێت وەك حەتمی یان مەحاڵ دەربکەون و زاڵ ببن کە چەقبەستووانە بۆ چەواشەکردنی لایەنە جیاوازەکانی دیکە بەکاربهێنرێت.  لە ڕوی سیاسیشەوە  دەتوانرێت ئیستغلال بکرێت بۆ پاساوهێنانەوە بۆ دوژمنایەتی، جیاکاری، یان تەنانەت ململانێی خوێناوی.

لە بەرامبەردا قسەکردن لەسەر “تێگەیشتن لە کولتووری یەکدی” جەخت لەسەر گفتوگۆ و فێربوون و ڕێزگرتنی یەکتر بکرێتەوە و  خەڵك هان بدرێت پێش تێگەیشتن لە داب و نەریت یان بیروباوەڕی جیاوازیان کە هەیانە،  پێش ئەوەی حوکمیان لەسەر بدەن. تێنەگەیشتن لە کولتوورێکی تر تیشك دەخاتە سەر بوونی پێویستی پەروەردە و پەیوەندی.  گفتوگۆی ڕێزدار و ئامادەیی بۆ تێگەیشتن لە کەسانی دیکە دەتوانێت پێشوەختە نەزانین و نەناسینی کولتورەکان کەم بکاتەوە هەر ئاواش  مەترسی ململانێکانیش. ئەمەش مانای ئەوە ناگەیەنێت کە خەڵك لەسەر هەموو بەهایەك یان ئادابێك  ڕێکبکەون.  دەکرێت بە قووڵی لە کولتوورێکی دیکە تێبگەین لە کاتێکدا کە هێشتا لەگەڵ هەندێك لە داب و نەریت یان بیروباوەڕەکانیدا ناکۆك بین. خودی ئەمەش ئاماژە دەبێت  بۆ تێگەیشتن لە نێوان کەسانی پاشخانی کولتووری جیاوازدا.

ئایا لە سای ئەم سیستەمەدا دەکرێت چارەسەری ئەو کێشەیە بکرێت ؟

پێشەکی دەبێت ئەوە بڵێم دەستەواژەکە بە هەردوو شێوەی ئەرێنی و نەرێنی لێکدانەوەی بۆ کراوە و بۆ دەکرێت. ڕووداوەکەی سێبتەمبەری 2001 کارایی زۆر خراپی لەسەر چەمکی بەیەکەوە ژیانی کۆمەڵ و کۆمۆنێتی کولتور جیاواز بە شێوەیەکی نەرێیانە هەبووە و لێکدراوەتەوە. چونکە  گرفتی ئەم پرسە ئەوەیە کە زاراوەی “بەریەککەوتن” ئاماژەیە بۆ ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوە و تەنانەت توندوتیژیش. هانی خەڵک نادات سەرەتا بیر لە دیالۆگ، تێگەیشتن، یان هاوکاری بکەنەوە. بۆیە کاتێك سیاسەتمەداران یان میدیاکان ئەو دەربڕینە بەبێ ڕوونکردنەوە بەکاردەهێنن، دەتوانێت ترس و دوژمنایەتی بەرامبەر کولتوورەکانی دیکە بەهێزتر بکات. زۆرێکیش لە خوێنەران ئەو دەستەواژەیەیان بەو مانایە لێکداوەتەوە کە جیاوازی شارستانیەتەکان بە شێوەیەکی سروشتی قەدەریان هەیە شەڕ لەگەڵ یەکتر بکەن.

کاتێکیش کە قسە لەسەر گۆڕینی زاراوەکە دەکرێت بە زاراوەیەکی دیکە،  زۆرێك لە چەپەکان ، سیاسییەکان ، زانایان ڕایان وایە  کە تەنها گۆڕینی ناوەکە بەس نییە. ئەگەر حکومەتەکان، میدیاکان، یان بزووتنەوە سیاسییەکان بەردەوام بن لە وێناکردنی کولتوورەکانی دیکە وەك دوژمن، ڕەنگە لە کۆتاییدا زاراوەیەکی نوێ هەمان مانای نەرێنی بەدەستبهێنێت. بە واتایەکی تر، هەم زمان و هەم شێوازی بەکارهێنانی گرنگە.

ئەوان دەڵین ڕوونکردنەوەی زیاتر پێویستە و لە زۆرێك لە چوارچێوەکاندا بەکارهێنانی زاراوەیەکی کەمتر ڕووبەڕووبوونەوە، باشترە. چەمکێك دەبێ تا دەتوانێت بە وردی واقیع وەسف بکات بەبێ ئەوەی ئاماژە بەوە بکات کە ململانێ سروشتییە یان شتێکی حەتمییە.

ئەوە ڕاستییە کە  زمان کاریگەری لەسەر چۆنیەتی بیرکردنەوەی مرۆڤەکان هەیە و ئەو زاراوانەی کە پێشنیاری دوژمنایەتی حەتمی دەکەن دەتوانن بەشداری بکەن، بە تایبەت لە قۆناغەکانی گرژی سیاسیدا، ڕەنگە  شەڕەنگێزی و لە هەندێک حاڵەتدا پشتگیری لە شەڕ بخولقێنێت.  بەڵام گۆڕینی وشەکان بە تەنیا ناتوانێت ئەو مەترسیانە لەناو ببات، هەتا ئەگەر  ڕوونکردنەوەی وردتر و گفتوگۆی گشتی بەرپرسیارانەشی لەگەڵدا بێت. ڕەنگە کردنی ئەوانە تا ڕادەیەك پرسەکە کاڵ بکاتەوە بەڵام لە ڕەگوڕیشە هەڵیناکێشێت.

کەواتە وەڵامی ئەو پرسیارە دەکەوێتە سەر تێروانین و ئاراستەی فکری کەس و لایەنەکان کە ئەمەش وا دەکات کە وەڵامەکە ڕێژەیی بێت.  هەرچی چەپەکان و ڕیفرۆمیستەکان هەن زاراوەکە دەخەنە ناو مشتومڕی گشتی و سیاسیی سەرەکییەوە. زۆربەیان ئەوەی کە لە سەرەوە بەیانم کرد لایان پەسەندە .  بەڵام لابەلاکردنەوەی تەواوی کێشەکە لای ئەوان بەستراوە بە دەسەڵات وەرگرتن، دەوڵەت و گۆڕانکاری بۆ دەسەڵات و دەوڵەتێکی دیمۆکراسی کە نوێنەرایەتی تەواوی گەل بکات. بە ڕای ئەوان ئەو کاتە ئەم پرسەش دەبێتە یەکێك لە پرسەکانی دەوەڵەت و دامەزراوەکانی  کە دەتوانن بوار بۆ دانوستان و فێربوون و پێکەوەژیانی ئاشتیانە بخولقێنن.       

بەڕای من کێشەکە تەنها زاراوە نییە، هەروەها لە پرۆسەی گۆڕانی دەسەڵات و دەوڵەتیشدا لابەلا نابێتەوە.  شێوازی تێگەیشتنە لە پەیوەندی نێوان کولتوور و گەلە جیاوازەکان.  ئەوەندەی من بزانم ڕێبازی  ئەنارکیستی ئەو بیرۆکەیە ڕەتدەکاتەوە کە بوونە گەورە و جێگیرەکان کە پێیان دەوترێت “شارستانیەتەکان” بە شێوەیەکی سروشتی لەگەڵ یەکتردا ناکەونە ململانێ . بێ گومان زۆر یان کەم  موسڵمانان هەن دژایەتی پاوانخوازی ئیسلامی دەکەن و ڕۆژئاواییش هەن دژایەتی ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا دەکەن.  هەروەها دەشکرێت موسڵمانانێك و ڕۆژئاوایی هەبن کە هاوکارییەکی تەواو باشیان هەبێت.

بەڕای من ڕەنگە دروستتر بێت کە دەستەواژەی “ململانێی دەسەڵات و بەرژەوەندی”  لە جێگای  دەستەواژەی ” بەیەکادانی کولتوری جیا یاخود شارەستانی جیا” دابنرێت.  کێ هەیە نکوڵی لەوە بکات کە کولتوری هەندێك لە وڵاتە ئیسلامییەکان، وەکو سعودییە ، پاکستان و دەولۆتکەکانی کەنداو و ئەوانی دیکە  لەگەڵ ئەمەریکا و بریتانیاو وڵاتانی ئەوروپادا زۆر جیاوازن بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ‘ جیاوازی ئەو کولتورە نابێتە بەکارهێنانی توندوریژی و جەنگ لە نێوانیاندا، چونکە لە بەرژەوەندی یەکدیدا پەیوەندییەکانیان یەکە ، هەر کاتێکیش بەرژەوەندی نێوانیان نەما پەیوەدنییان گەیشتە ڕادەیەك، بێ گومان ململانێی پاوانەخوازی و دەسەڵات دەکەوێتە بەینیانەوە، لە هەندێك کاتیشدا ڕەنگە بگاتە جەنگ . لەو کاتەشدا زاراوەی کولتووری جیاواز و بەیەکادانی کولتوورەکان بۆ ناکۆکی جەنگەکان دەبنە پاساو.

جیاوازی مرۆڤایەتی بە ناچاریی، ناکۆکی و ململانێ بەرهەم ناهێنێت. ململانێ و ناکۆکی کاتێك سەرهەڵدەدات کە جیاوازییەکان بەهۆی سیستەمی دەسەڵات و باڵادەستی و کێبڕکێ و لێبوردەیی، بگۆڕدرێن بۆ دوژمنایەتی نێوان مرۆڤەکان.

لەم قۆناخەی ئێستادا کە هێشتا دەوڵەت و پایە سەرەکییەکانی، جیاوازی چینایەتی و کۆمەڵی پلەبەندیی / هیرراشی هەن و بەردەوامن دەکرێت لە ئێستادا بەشێك لە خەباتمان کەمکردنەوەی پێکهاتەکانی دەسەڵات بەخۆوە بگرێت کە جیاوازی و پەیوەندی نێوان خەڵك دەگۆڕن بۆ بەرژەوەندخوازی و هەژموون و دوژمنایەتی و توندوتیژی. واتە زەروورە ئەرکی هەنووکەیمان  هاندانی دروستبوونی ، دروستکردنی  کۆمەڵگە و کۆمۆنێتی ئازاد، ئاڵوگۆڕی کولتووریی، سەربەخۆیی/ئۆتۆنۆمی تاك بێت. هەروەها خەبات دژ بە دەسەڵات و دەوڵەت بە هەموو شێوەکانییەوە ، هاوپشتی نێونەتەوەیی، نەك ئەوەی کە ئەمڕۆ ناوی لێنراوە  شارستانیەت، ناسیۆنالیزم، دەسەڵاتی دەوڵەت، ململانێ و کێبڕکێی میلیتەریی، کۆمەڵی پلەبەندیی / هەرەمیی و  دەسەڵاتی ئایینی یان ئایدیۆلۆژی.

ملیارێک واژۆ و گلەیی و بناشت سەنگ و کارایی کردنی چالاکی ڕاستەو خۆی نییە

Zaher Baher

17/08/2026

ئەوەی کە ئەمڕۆ لە هەریـم دا دەگوزەرێت بە فرۆشتنی زەی و خاك و میللەت و پیسکردنی ژینگە و وێرانکردنی وڵات ، بازرگانی بە هەموو شتێکەوە لە گیاندار و بێ گیان ئەوەندەی پارە بۆ بازرگان و بەرپرسە مافیاکان دروست بکات ، سیخوڕی و بوون بە پیاوی دەوڵەتانی دراوسێ و لە هۆشبردنی گەنجان بە هاوردەکردنی جۆرەها مادەی هۆشبەر، گوێنەدان بە نەبوونی و بێ کاری و برسێتی و شەڕ سەیارە و ڕوداوەکانی ڕێگەو بان … زۆری تر کە هەموو ئەمانە دەکرێن و ڕوودەدەن ، لە کاتێکدا باوەڕ ناکەم لە هیچ وڵاتێکی دیکەدا بکرێن قبوڵکراو بێت .

بە کوردی ئەوەی دەسەڵاتی خۆیی کوردایەتی کردویەتی صەدام حسەین هەرگیز توخنی نەکەوتووە و نەبیریشی لێکردۆتەوە کە بیکات و نە وویستویشێتی بکرێن.

لەگەڵ کردنی ئەمانەدا ناو بەناو دەبینین ڕٶشبیران و چالاکوانان دەستبەجێ بەیانێك ، ڕاگەیاندنێك دەردەکەن لەگەڵ لیستی واژۆ کردندا داو لە خەڵک دەکەن ناوی خۆی زیاد بکات .  یاخود دەکەونە دەرکردنی ڤیدۆی یوتیوب لەو بارەوە، یان کردنی دیمانەی ڕادیۆ و تی ڤی یان نوسینی پۆست و وتار .. هەمو ئەم کار و چالاکیانە تەنها بە فیڕۆدانی وزە و توانای خەڵکە ، تەنها نائومێدکردن و چەواشەکردنیانە ، تەنها هاوکاری دەسەڵات و حکومەتە چونکە ئەوان باش دەزانن کە ئەمە دوا خەباتی خەڵکە و وەکو گیزەی مێشوولە بە بناگوێیاندا تێدەپەڕێت.

من تێناگەم بۆچی گلەییکەران و واژۆچییان و دیمانەکەران لە بری ئەوەی کە دەیکەن نایەن گروپێك دروست بکەن و با ژمارەشیان زۆر کەم بێت وەکو 20 بۆ 30 کەس لەبەردەم ئەو شوێنەی کە بڕیاری ئەو گەندەڵییەی تێدا دراوە نارەزایی دەرنابڕن ، بۆ نموونە ئەگەر مزگەوتێکە و مەلا سوکایەتی بە ژنان دەکات ، ئەگەر ئەنجومەنی شارەوانییە بڕیاری فرۆشتنی پارجە زەوویەك دەدات کە موڵکی گەلە ، کارگەیەكی چیمەنتۆ یا هەر کارگەیەکی دیکە کە لە شوێنی نیستەجێبوونەکاندا دروست دەکرێت ، کردنی شوێنێك بە زبڵدان و کۆکردنەوەی هەموو کەرەسە و مادەیەکی زیانبەخشی وەکو تانجەرۆ، دروستکردنی مۆڵێك یا بارەگای حیزبێك و دائیرەیەك بۆ حکومەت لە پارچە زەوویەکدا لەبری کردنی بە باخچەیەك، بە خەستەخانەیەکی بچوکی حکومی  … ئەمڕۆ ئەوەندەی کەم و کوڕی ، ئەوەندەی گەندەڵی ، ئەوەندەی ڕاووڕوت ، ئەوەندو وێرانکاری  هەیە دەکرێت ئەوەندەش گروپی چالاکی لۆکاڵی بۆ هەر یەکێك لەوان دروست ببێت و چالاکی راستەوخۆ ئەنجام بدەن ، خۆیان ڕێكبخەن لە گروپی ئاسۆییدا ، بەبەکارهێنانی دیمۆکراتی ڕاستەوخۆ دەنگ و بڕیاریان بدەن لەسەر هەرچی دەیانەوێت. لیفلێت بنوسن و بڵاوی بکەنەوە ، ماڵپەڕ دروستبکەن و چالاکی بکەن ….دواتر لە تۆڕێكی کۆمەڵایەتیدا لەگەڵ گروپەکانی دیکەدا یەكبگرنەوە و هاوکاری و هاوپشتی یەکدی بکەن.

ئەمانەن کاری عەمەلی بەرهەمدار لەبری ئەو چەلەحانیانەی کە لەسەر دیوارەکانی فەیسبوك و دیمانەکانی تی ڤی و دەرکردنی ڤیدۆ و کۆکردنەوەی واژۆ…تد

قازانجی کۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی نەرویج لە سەردەمی ئەم شەڕەی نێوانی ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیلدا  دوو هێندە بۆ 11.5 ملیار دۆلار سەرکەوتووە.

23/07/2026

کورد دەڵێت خۆشیان بێت جووتی دەگەڕێت، باران بێت ئاشی دەگەڕێت ئەمە بە تەواوی بەسەر کۆمپانیاکانی نەوت و کۆمپانیا زەبەلاحەکانی دیکەدا جێ بەجێ دەبێت .

 کۆمپانیای ‘ ئیکوینەر’ لە دوولاوە سوودمەند بووە لە بارودۆخەکە .  لە لایەکەوە بەگەمارۆدانی گەروی هورمز کە کارایی زۆر خراپی لەسەر وزەی چیهانی بە تایبەت ئەوروپا دانا.  بەمەش کۆمپانیای ئیکوینەر سوودمەندە بووە  لە بڕیاری زیادکردنی بەرهەمهێنانی نەوت و گاز.  لە لایەکی دیکەوە بەرزبوونەوەی نرخی وزە [ کارەبا،  بەنزین، گازۆیل و غاز]  کە نرخیان زۆر سەرکەوتووە ، هەر لە بریتانیا بە تەنها کارەبا بە بڕی نزیکەی لە سەدا 50 لە ماوەی ئەم دوو ساڵەدا نرخەکەی زیادی کردوە.

قازانجەکانی کۆمپانیای نەوتی دەوڵەتی نەرویج لە ماوەی سێ مانگی تا کۆتایی مانگی حوزەیران نزیکەی دوو هێندە زیادیکردووە و گەیشتووەتە 11.5 ملیار دۆلار (8.6 ملیار پاوەند)، ئەمەش بەهۆی بازدانی نرخی نەوت و گاز کە بەهۆی شەڕەکەوە خولقاوە.

کاتێک لەتەک دەسەڵاتدارێکدا رووبەڕوویت، خۆت بە کەم مەزانە، بەڵکو لەتەک هیچ و پوچترین و خۆبەکەمزانترین مرۆڤدا رووبەڕوویت.

Shax

08/07/2026

ئایا بۆ تۆش جێی پرسیار و تێبینی نییە کە هەرە هیچ و پوچەکان، یان ئەوانەن کە پۆست و پلە و پایە و دەسەڵاتیات هەیە، یاخود ئەوانەن کە هەڵپەی بۆ دەکەن؟

کۆمەڵێک دەرونناس هەن کە بەشێوەی زانستی و ورد سەرنجی ئەمەیان داوە و لێیان توێژیوەتەوە، هەرە گرنگترینیان (ئالفرێد ئادلەر)ە کە لایوایە گەشتن بە دەسەڵات و هەڵپەکردن بۆی، رەنگدانەوەی راستەوخۆی ترس و پوچێتی و ناهاوسەنگی ناوەکییە و دەسەڵات بەلایانەوە ئامرازێکی گونجاوە بۆ شاردنەوە، یاخود پێچەوانەکردنەوەی دۆخەکە (واتا هیچ و پوچی و بەکەمزانینی خۆی بگۆڕێت بۆ هیچوپوچکردن و بەکەمزانینی خەڵکی).

لایوایە دەسەڵات دەتوانێت ئەو سیمایە بە مرۆڤێکی هیچ و پوچ ببەخشێت و وەک مرۆڤێکی خاوەن شەهامەت نیشانی بدات.

لە شوێنێکدا دەنوسێت: [هەرکاتێک بینیمان کەسێک هەڵپەی دەسەڵات و سەپاندنی هەژموونی خۆی دەکات، ئەوە نیشانەیەکی روونە بۆ هەستێکی قوڵی خۆبەکەمزانی- Inferiority، دەسەڵاتخوازی قەرەبووکردنەوەیەکی دەستکردە بۆ ئەو بێدەسەڵاتییەی کە مرۆڤ لە ناخیدا هەستی پێدەکات]

رایوایە کە مرۆڤی دەرونبیمار بە نەخۆشی (گرێی خۆبەکەمزانی- The Inferiority Complex) کە مرۆڤێکی بێبڕست و هیچ لەبارانەبووە لە چارەسەرکردنی کێشەکانی ژیانیدا، لەجیاتی ئەوەی تیماری دەردەکەی بکات، باز دەدات بۆ بیمارییەکی تر کە گرێی باڵادەستییە (Superiority Complex). ئەمەش تەنها بۆ پەشتەماڵکردنی گرێی یەکەم و دەرکەوتنی وەک ئەوەی لە باریدایە لەوانی تر باڵادەستتر بێت و بەمەش دڵی ناخی شڵەژاوی خۆیان دەدەنەوە. ئەم هەڵپەی هێز (Will to Power)ە رەگ و ریشەکەی لە سوکێتی و خۆبەکەمزانی و پوچێتییەوەیە، بۆیەشە هەمیشە دەسەڵات بە توندوتیژی و سەرکوت و چەوسانەوە دەگات.

کارین هۆرنای یەکێکی ترە لە درونشیکارەکان کە بەهەمان شێوە جەغد لەوە دەکاتەوە کە کاتێک مرۆڤ لە ژینگەیەکی نادروستدا گەورە دەبێت و هەست بە سوکایەتی و پشتگوێ خستن دەکات، دەسەڵات وەک قەڵغانێک دەبینێت بۆ پاراستنی خۆی لە ترسی ناخی خۆی [لای ئەم جۆرە کەسانە کۆنترۆڵکردنی ئەوانی تر ئامرازێکە بۆ رێگریکردن لەوەی کەسانی تر بە (هیچ و پوچ)یان نەزانن]

تۆ هێشتا هیچ و پۆچترین نیت ئەگەر لەم پێڕە نیت، بەڵام دەشێت گەمژێنراوترین بیت، ئەگەر پێتوابێت مرۆڤی دەسەڵاتخواز فریادڕەسە.

“ئەمە کۆلۆنیالیزمی زبڵ و بەرماوەکانە”

02/05/2026

دەوڵەتانی وڵاتانی ئەوروپی چەکێکی دیکەشیان بۆ وێرانکردن هەیە کە گەر بۆیان بلوێ یا ڕاستتر گەر کەمتر پارەی تێبچێت هەرچی پلاستیک و زبڵ و پیسییان هەیە هەناردەی وڵاتانی دیکە دەکەن .

ڕاپۆرتێکی نوێی ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانی زانیارییەکی زۆری تێدایە لەسەر ئەو بابەتەی سەرەوە.  ئێمەش لێرەدا چەند بڕگەیەکی دەکوردێنم تاکو ئەوەی بەرچاوی دەکەوێت بزانێت کە کۆڵۆنیالیزمی پلاستیک و  زبلیش هەیە .

ڕاپۆرت و شیکارییەکە دەڵێت :

شیکارییەکان دەریانخستووە کە ئەڵمانیا لە ساڵی 2025 زۆرترین هەناردەکاری پاشماوەی پلاستیکی بووە و 810 هەزار تۆنی بۆ دەرەوەی وڵات ناردووە بەریتانیا لە پلەی دووەمدا نزیک بووەوە و 675 هەزار تۆن هەناردە دەکات و بەشێکی زۆری پاشماوەکان ڕەوانەی تورکیا و مالیزیا و ئەندەنوسیا کراوە.

بەپێی شیکارییەکانی لێکۆڵینەوەکانی ناوچە ئاوییەکان و تۆڕی چالاکییەکانی بازل، بەریتانیا لە دوای ئەڵمانیاوە زیاتر لە 675 هەزار تۆنی هەناردە کردووە، کە بەرزترین ئاستی بووە لە ماوەی هەشت ساڵدا . بەشێکی زۆری پاشماوەکان  ڕەوانەی تورکیا کراوە  و دواتر مالیزیا  و ئەندەنوسیاش کە  شوێنێکی ئاسایی بوو. لێکۆڵینەوەکان چەندین جار پیشەسازی ڕیسایکلکردنی پلاستیک لەم وڵاتانەدا بە زیانەکانی ژینگە و فڕێدان و سووتاندنی نایاسایی و خراپ بەکارهێنانی کارەوە گرێداوە.

سێدات گوندۆغدو، زانای بایۆلۆجی دەریایی تورکیا کە لێکۆڵینەوە لە پیسبوونی پلاستیک دەکات، دەڵێت: “کەنارەکانی دەریای ناوەڕاستی تورکیا پیسترین کەناراوەکانە لە هەموو دەریای ناوەڕاستدا بەهۆی ئەو پاشماوە پلاستیکیانەی کە لە کارگەکانی ڕیسایکلکردنەوە دێن. بڕێکی زۆر لە مایکرۆپلاستیک هەیە – هەندێکجار خەڵک تەنانەت ناتوانن بچنە ناو دەریاوە بەهۆی هەموو پاشماوەکانەوە.”

وڵاتانی گەورەی وەک ئەمریکا و چین، پاشماوەی پلاستیکی کەمتر هەناردە دەکەن، بەشێکیش لەبەر ئەوەیە کە زیاتر لە ناوخۆدا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، لە ڕێگەی زبڵدان، سووتاندن یان ڕیسایکلکردنەوە، و ئەوان تووشی هەمان فشارەکانی ئامانجی ڕیسایکلکردن نین وەک ئەوروپا و بەریتانیا، کە هەناردەکردن دەتوانێت بۆ ڕێژەی فەرمی ڕیسایکلکردن هەژمار بکرێت. ئەمریکا لە ساڵی 2025 دا 385 هەزار تۆنی هەناردە کردووە، بەمەش پێنجەمین گەورەترین هەناردەکاری جیهان بووە، لە کاتێکدا لە ساڵی 2024 چین 18 هەمین گەورەترین هەناردەکار بووە.

یەکێتی ئەوروپا ڕەزامەندی دەربڕیوە تا مانگی نۆڤەمبەری 2026 هەناردەکردنی پاشماوەی پلاستیکی بۆ وڵاتانی دەرەوەی گروپی وڵاتانی دەوڵەمەندی ڕێکخراوی OECD قەدەغە بکات، بەڵام هێشتا نیوەی دەنێردرێت بۆ ئەو شوێنانە. بەشێکی زۆری ئەو بەشەی کە دەمێنێتەوە دەچێتە تورکیا کە ئێستا گەورەترین وەرگری پاشماوەی پلاستیکی ئەوروپییە.

سارا ماتیو، ئەندامی پەرلەمانی ئەوروپا لەسەر حسابی گروپی سەوزەکان/هاوپەیمانی ئازادی ئەوروپی، قەدەغەکردنی هەناردەکردنی نزیک بە “ساتێکی ئاو” وەسفکرد، وتی ئەوروپا دەستیکردووە بە بەرپرسیارێتی پاشماوەکانی خۆی. بەڵام ئاماژەی بەوەشکردووە، “بەهۆی هێرشەکانی سەر سیاسەتە سەوزەکان لەلایەن کۆنەپەرستان و ڕاستڕەوە توندڕەوەکانەوە” توانای یەکێتی ئەوروپا بۆ ڕیسایکلکردن لە ناوخۆدا لە چەند ساڵی ڕابردوودا یەک ملیۆن تۆن کەمیکردووە.

ماتیو وتی: “کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە پلاستیکە تازە بەرهەم هێنراوەکان هێشتا زۆر هەرزانترن لە کەرەستە دووبارە بەکارهێنراوەکان و ڕیسایکل کراوەکان. ئێمە ساڵانێکە لەبارەی ئەم شکستەی بازاڕەوە دەزانین، بەڵام کۆمیسیۆنی یەکێتی ئەوروپا زیاتر لەسەر تایەی ئۆتۆمبێلەکە خەوتووە [و] ڕوبەڕوی ڕەگی تەحەددیاتەکان نەبووەتەوە.”

بەریتانیا بەڵێنێکی هاوشێوەی سەبارەت بە هەناردەکردنی پلاستیک بۆ وڵاتانی دەرەوەی ڕێکخراوی OECD داوە، کە لە یاسای ژینگەی ساڵی ٢٠٢١دا نووسراوە، بەڵام تا ئێستاش کەوتۆتە ژێر ڕاوێژکارییەوە. لە ساڵی 2025دا، نزیکەی یەک لەسەر پێنجی هەناردەکردنی پاشماوەی پلاستیکی بەریتانیا هێشتا بۆ وڵاتانی دەرەوەی OECD بووە، لەگەڵ بارکردن بۆ مالیزیا – ئێستا سێیەم گەورەترین شوێنی بەریتانیا – لە ساڵی 2024 وە نزیکەی 60% بەرزبووەتەوە. پوا لای پێنگ، چالاکوانێکی مالیزیا کە هەڵمەتی دژ بە لێشاوی پاشماوەی پلاستیکی بیانی و پیسبوونی دەرئەنجامی ئەو هەڵمەتە دەکات، دەڵێت: “ئەمە کۆلۆنیالیزمی پاشماوەیە”.

سەرمایەداری لە قەیراندا نییە :

Zaher Baher

24/04/2026

زۆرێك لە چەپەکان بە هەموو جۆرەکانییەوە کاتێک کە دەبینن تێشکانێکی دارایی ڕودەدات وەکو داخستنی هەندێك لە بانقەکان یاخود ئاڵوگۆڕێک لە بارودۆخی ئابووریی، وەکو بەرزبوونەوەی هەڵئاوسانی پارە ( بەرزبوونەوەی تێچووەکانی پێداویستییەکانی ڕۆژانە ) ئیتر ئەو برادەرانە دەڵێن سەرمایەداری لە قەیراندایە ، هەر لەبەر ئەوەی کە لە کتێبەکاندا خوێندویانەتەوە کە بیرمەندەکان ئاوایان وتووە .

من لەم بارەوە زۆرم نوسیوە و پۆستی زۆرم کردوە یاخود لە کۆمێنتی هاوڕێیان و برادەران لەسەر پۆستەکانم سەرنجی خۆمم لەم بارەوە داوە، کە سەرمایەداری زیاتر لە سەدەیەكە قەیرانی بە خۆیەوە نەدیوە .

لێرەدا هەر ئەوەندە دەڵێم و یادی ئەو برادەرانەی دەهێنمەوە:

سەرمایەداری سییستەمێکی بەهێزی بەیەکەوە گرێداراوی هەمە لایەنەیە . سیستەمی سەرمایەداری هەر پارە و ئابووری نییە بەڵکی ڕۆشنبیری و فەرهەنگییە ، کولتورییە ، سیاسییە ، هونەرییە ، پەروەردەو خوێندنە ، سروشت و ژینگەیە،  نەریت و خووە، دین و مەزهەبە، نەژادپەرستی و ڕایسیزم و فاشیسزمە  …… تد

هەمو ئەوانە سیستەمی سەرمایەدارییان تەکمیلە کردووە .  گرنگ نییە ئەگەر سەراپای بانقەکانی سەرمایەداری بە صندوقی دراوی نێودەولەتی و بانقی مەرکەزی ئەوروپا و بانقی جیهانییە و لە قەیراندا بن ، یاخوود بەشە ئابوورییەکەی سەرمایەداری لە قەیراندا بێت .  ئەمە مانای ئەوە نییە کە سیستەمی سەرمایەداری لە قەیراندایە .  لەبەرئەوەی بەشەکانی دیکەی کە لە سەرەوە ناوم هێنان زۆر جالاک و کاران هێشتا سەلامەتن ، چونکە مانەوەی کولتور و پەروەردەی سەرمایەدارایانە ، نەریت و خوی بورجوازییانە ، دەسەڵاتی سییاسیانە، بونییە/ پێکهاتەی کۆمەڵی هیرراشیانە / پلەبەندیانە  هەروەها چینایەتیانە هەر هەموویان هێشتا بە پێوەن و سەلامەتن.  ئەمانە دەتوانن  سیستەمەکە بە باشی ڕاگرن ئەو داڕمان و قەیرانەش کە لەو دوو بەشەی کە باسم کردن ڕووی داوە، ژیانیان بەبەردا ببێتەوە.

تا ئەو کاتەی کە تەنها ئەم رستەیە لەسەر زاری خەڵکی بێت و باوەڕیان پێی هەبێت  ” ئەمە دوا سیستەم و باشترین سیستەمە  کە مرۆڤایەتی پێی گەیشتووە و کۆتایی مێژووە ، گۆڕانکاری ڕوونادات ..”  دڵنیات دەکەمەوە کە سیستەمەکە لە قەیراندا نییە ئەوە ئێمەین لە قەیرانداین بە پاساو و بیانوی جیا جیا لە جەنگی خۆخۆریداین.

The state is not a class instrument, but an instrument of a single class, the rich  and  the powerful people.

17/03/2026

Those who expect fundamental changes in the state may not understand the essence and nature of the state. The state is never in the interest of the workers and the poor, but is an instrument in the hands of their oppressors. That is why the very rich and the powerful people  support the the elections to vote for their candidate .

In US  there are 900 billionaires , 11 of whom have a combined net worth of $ 1.35 trillion and invited to the second inauguration of President Trump.

The billionaires donated more than $450m to elect Trump last year, Trump named a dozen billionaires to top positions. They include education secretary Linda McMahon ($3bn in wealth), commerce secretary Howard Lutnick ($3.2bn), and Steve Witkoff ($2bn) as chief Iran/Ukraine/Gaza negotiator. Trump also asked Musk (more than $800bn) to run the wrecking-ball crew at the so-called “Department of Government Efficiency”.

Showing how the system serves billionaires, the ultra-rich elite won lots of goodies in Trump’s Big Beautiful Bill. Of its $2tn in tax cuts, $750bn will reportedly go to the richest 1% of Americans, according to Brookings.

It’s not your imagination that inequality is growing worse – billionaires are pulling further away from everyone else, with the number of billionaires jumping by more than 50% since 2017. The richest 1%, whose wealth has more than doubled since 2017, owns 32% of the nation’s wealth, more than 10 times the 2.5% share owned by the bottom 50%. The richest 0.1% own 14.4% of the nation’s wealth, up 6 percentage points since 1990.

Together those six donated nearly $1bn. According to OpenSecrets, Musk topped the list with more than $280m, while Timothy Mellon, an 83-year-old banking heir, was second at $197m. Miriam Adelson, widow of a casino magnate, was third at $147m. Michael Bloomberg was the top donor to Democrats at $64m.

billionaires’ political spending skyrocketed, jumping 160-fold since 2010 and 2.5 times since 2020. Billionaires gave $16m in the 2008 presidential election and $231m in the 2012 election, the first after Citizens United, before soaring to $2.6bn in 2024.

According to the Harris Poll’s annual Americans and Billionaires Survey, conducted last November, 53% of Americans believe billionaires threaten our democracy. What’s more, 71% of Americans, including 64% of Republicans, say there should be a wealth tax on top earners, and 53% (up from 46% in 2024) say there should be limits on wealth accumulation.

دەوڵەت ئامرازی چینایەتی نییە ، بەڵکو ئامرازی تاکە چینێکە کە دەوڵەمەندان و ساماندارانن

17/03/2026

ئەوەی کە چاوەروانی گۆڕانە بنەڕەتی و ڕیشەییەکان بکات لە دەوڵەت ، ڕەنگە لە جەوهەر و سروشتی دەوڵەت تێنەگەیشتبیت .  دەوڵەت هەرگیز لە بەرژەوەندی کڕێکاران و هەژاران نییە ، بەڵکو ئامرازی دەستی زاڵم و چەوسێنەرەکانیانە .

هەر ئەوەشە کە دەوڵەمەندان و سامانداران پشتگیری لێدەکەن ، هاوکاری دارایی دەدەن، لەهەڵبژاردنەکاندا.

هەر بۆ نموونە لە ئەمریکا 900 ملیاردەر هەیە لەمانە 11 دانەیان بەیەکەوە سامانەکەیان  بڕی 1.35 تریلۆن دۆلارە و بەشدارییان لە دووەم دەستبەکاربوونی سەرۆک ترامپ- دا کرد و ئەوانیش بۆ ئاهەنگی بوونەوەی بە سەرۆکی ئەمریکا بانهێشتی کردن ، ئەو 11 کەسەش ئەوانەن کە لە وێنەکەدان .

دوای ئەوەی ملیاردێرەکان ساڵی ڕابردوو 450 ملیۆن دۆلاریان  بەخشی بۆ هەڵبژاردنی ترەمپ، ترەمپ ناوی دەیان ملیاردێری بۆ پۆستە باڵاکان هێنایە ئاراوە. لەوانە لیندا مەکماهۆن وەزیری پەروەردە (سێ ملیار دۆلار سامان)، وەزیری بازرگانی هاوارد لوتنیک (3.2 ملیار دۆلار) و ستیڤ ویتکۆف (2 ملیار دۆلار) وەک سەرۆکی دانوستانکاری ئێران/ئۆکرانیا/غەززە.

بە نیشاندانی ئەوەی کە سیستەمەکە چۆن خزمەت بە ملیاردێرەکان دەکات، نوخبەی زۆر دەوڵەمەند لە پڕۆژە یاسای گەورەی جوانی ترەمپدا چەندین شتی باشیان بەدەستهێنا. بەپێی زانیارییەکانی بروکینگز، لە کۆی دوو ملیار دۆلاری بەخشراو بە کەمپەینی هەڵبژاردنەکە بەپێی زانیارییەکان ٧٥٠ ملیار دۆلاریان بۆ گەڕاوەتەوە کە دەچێتەوە خەزێنەی دەوڵەمەندترین ١%ی ئەمریکییەکان.

ژمارەی ملیاردێرەکان لە ساڵی 2017 دا زیاتر لە 50% زیادیان کردووە. دەوڵەمەندترین 1% کە لە ساڵی 2017 وە سامانەکەیان زیاتر لە دوو هێندە زیادیکردووە، خاوەنی 32%ی سامانی وڵاتن، کە زیاتر لە 10 هێندەی 2.5%ی پشکەکانی خوارەوەی 50% کەیەتی. دەوڵەمەندترین 0.1% خاوەنی 14.4%ی سامانی وڵاتن، کە لە ساڵی 1990ەوە بەڕێژەی 6 خاڵ زیادیکردووە..

خەرجییە سیاسییەکانی ملیاردێران بەرزبووەوە و لە ساڵی 2010 وە 160 هێندە و لە ساڵی 2020 وە 2.5 هێندە بازدانی بەخۆیەوە بینیوە. ملیاردێرەکان لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی 2008 دا 16 ملیۆن دۆلاریان بەخشی و لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2012 دا 231 ملیۆن دۆلاریان بەخشی، کە یەکەمجارە دوای سیتیزن یونایتد، پێش ئەوەی لە ساڵی 2024 دا بەرزبێتەوە بۆ 2.6 ملیار دۆلار.

بەپێی ڕاپرسی ساڵانەی ئەمریکی و ملیاردێرەکانی ڕاپرسی هاریس کە لە مانگی نۆڤەمبەری ساڵی ڕابردوودا ئەنجامدراوە، 53%ی ئەمریکییەکان پێیان وایە ملیاردێرەکان هەڕەشە لە دیموکراسی دەکەن. لەمەش زیاتر، 71%ی ئەمریکییەکان، لەنێویاندا 64%ی کۆمارییەکان، دەڵێن پێویستە باجی سەروەت و سامان لەسەر ئەو کەسانە دابنرێت کە داهاتی سەرەکییان هەبووە، 53% (لە ساڵی 2024دا 46% بەرزبووەتەوە) دەڵێن پێویستە سنوورێک بۆ کەڵەکەکردنی سامان هەبێت.

ڕاپەڕینەکەی  ئێران لە قۆناغێکی زۆر ناسکدایە

Zaher Baher

09/01/2026

بەگوێرەی سەرچاوە ئاگادارەکان، لەماوەی دوازدە ڕۆژی ڕابردوودا  لە 31  پارێزگای ئێراندا کە 150شار و 600   و شارۆچکە پەیوەست بوون بە خۆپیشاندانەکانەوە.  ڕاپۆرتەکان وای رادەگەیەنن کە چەند شارۆچکەیەك و شاری عەبادان چی تر لەژێر کۆنترۆڵ و ئیدارەی حکومەتدا نەماوە و کەوتونەتە ژێر دەسەڵاتی خەڵکەوە.

ئەو ناڕەزایەتییەی کە لە 27 ی مانگی ڕابوردووەوە دەستیپێکرد، بەهۆی دابەزینی بەرچاوی دراوی نیشتمانییەوە بوو. ئەم پێشهاتە وایکرد کە لای حکومەت قورستر بێت تاکو چارەسەری ئەو نیگەرانیانە بکات کە لەلایەن هاوڵاتیان و خۆپیشاندەرانەوە وروژێنراون. جگە لەوەش حکومەت کۆتایی هاتنی نرخی ئاڵوگۆڕی پاڵپشتیکراوی بۆ هاوردەکاران ڕاگەیاند، بڕیارێک کە پێشتر بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی بەقاڵی.

دوێنێ شەو ، پێنج شەمە، ناڕەزاییەکان فراوانتر و کاریگەر تر و شاری گەورەی وەك تاران و مەشهەدی بەخۆوە گرتووە کە هەموو ئەوە دەڤەرانەی سەرەوە و گەلێك لە شار و شارۆچکەکانی گرتۆتەوە. بە سەدان هەزار کەس هاتوونەتە سەر شەقامەکان. هاوکاتیش لە زۆربەی شار و شارۆچکە گەورەکانی کۆردستان، خەڵکی مانگرتنیان کردووە و دووکان و قوتابخانە و خەستەخانە و شارەوانی شوێنە خزمەتگوزارییەکان و ئەوانی دیکە هەر هەموویان داخراون و خەڵکی لەسەر شەقامەکان بوون . گەرچی دەسەڵات هێڵی ئینتەرنێتی لە خەڵکی بڕی، بەڵام  هێشتا وێنە و ڤیدۆکانی ئاپورەی خەڵکی و سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران لە لایەن پۆلیس و پاسادارەوە، دزەیان  بۆ سۆشیال میدیا کرد .

ئەوەی مایەی دڵخۆشییە تا ئێستا خەڵکانی ڕاپەڕیو لە لایەن هیچ لایەن و پارتییەکەوە کۆنترۆڵ نەکراون و تا ئێستا سێنتەرێکی نییە ، گەرچی ڕەزا پەهلەوی دەیەوێت خاوەندارێتی لێبکات ، لە دوورەوە پەیام دەنێرێت و فرمان دەردەکات بەڵام ئەو لە ناو ئێراندا پێگەیەکی بەهێزی نییە. زۆربەی هاوکاران و لایەنگرانی ئەو لە وڵاتانی ئەوروپا و کەنەدە و ئەمەریکا و وڵاتانی دیکەن .

ئەمەی کە دوێنێ شەو ڕوویدا تەکانێکی گەورەی بە خۆپیشاندان و ئارەزاییەکانی خەڵکی دا،  ڕاپەڕینەکەی خستە قۆناخێکی سەخت و ناسکەوە.  لەوە دەکات ئا لێرەوە هەنگاوەکانی داهاتوی ئەم راپەڕینە مەزنە دیاری بکرێت و ناکرێت هەر لەم شێوەییەی ئێستادا بمێنیتەوە یا ئەوەتا بەردەوام دەبێت بەڵام بە گوژمی بەهێزتر و بە ژمارەی زۆرتر و بە شداری شاران و شارۆچکەی فرەترەوە ، یاخود بەرەو خامۆشی بڕوات .  من هەرگیز ناڵێم شکست دەهێنێت، چونکە  ناکرێت شکست بهێنێت لە کاتێکدا هەر ئەمان خۆیان یاخود ئەوانەی لە دوای خۆیان دەکەون بە سەر خەزێنەیەکی گەورە لە ئەزموونی زیاتر . هاوکاتیش کەمێک لە داخوازییەکانیان دێتە دی، بە جۆرێکیش  لە جۆرەکان بنکەنی ڕژێمی کردووە و درزی گەورەی تێخستووە کە بە  تەکانێکی تر دەستەبەری هەرەسهێنانی ڕژێمەکە دەکات . ئەمە جگە لەوەی کە سروشتی ڕاپەڕین و شۆڕش هەر ئاوایە.

با ئەوەشمان لە بیر نەچێت خەڵکی لە بەرانبەر ڕژێمێکی فاشی سەرکوتکەر ڕاوەستاون، ڕژێمێک کە هیچ بەزەیی و سۆز و دەستگێڕانەوەیەکی نییە لە بەرانبەر ئەم خەڵکە مەزنەی ئێراندا ، کە لە ئێستادا خەڵکی ئەو پەڕی بوێرییان نیشانداوە کە لە چەند شوێنێکدا تەنانەت هەیکەلی قاسمی سڵێمانیان شکاند و بە پێلەقە چوونە سەری ، کە ئەو بە پاڵەوان و پلاندانەر و نەخشەکێشی نەك پێشەوەچونی خودی ئێران دەناسرا، بەڵکو هەناردەکردنی هاوکاری و هەموو جۆرە سەپۆرتێك بۆ گروپانی تیرۆریستی ئیسلامی لە وڵاتانی دیکە  بوو .

لە لایەکی دیکەوە  ڕژێم باش دەزانێت کە خەڵکی عەرشی حوکمڕانییانی لەرازندووە لەوە دەکات هەرەسی پێبهێنن بۆیە هەموو جۆرە تاکتیك و فێڵ و سەرکوتکردنێك دەگرنە بەر لە پێناوی مانەوەیاندا. ئەوەی زانراوە لە ڕێگەی ‘ هەنگاو’ کە ڕێکخراوێکی مافی مرۆڤە  تا ئێستا ژمارەی قوربانییەکان 45 کەسن، زیاتریش لە 200 بریندار هەیە و هەروەها زیاتریش لە 2400 کەسیش دەستگیر کراون.

لێرەدا ڕاستیەکی دیکەش هەیە ئەویش، هێشتا قەوارەی ڕاپەڕیوان ئەوەندەی ڕاپەڕینی ‘ژن، ژیان ، ئازدایی’ یاخود قەبارەی بزوتنەوەی گرین-ی 2009-2010  گەورەتر و فراوانتر نییە.  ئەوەش راستییە کە ئەو دوو بزوتنەوەیە بە تایبەت ‘ژن ، ژیان ، ئازادیی’ ، هەنگاوی گەورەی نا، تا ڕادەیەك جڵەوی دەسەڵاتدارانی ئێرانی شل کرد و وانەیەکی باشی پیدان و هاوکاتیش ورە و بوێری و متمانەی جارێکی دیکە بۆ خەڵكی ئێران گەڕانەوە .  لەمانەش گرنگتر بناغەیەکی دروستکرد بۆ ئەم ڕاپەڕینەی ئێستا.  جیاوازییەکەی ئەمەی ئێستا و ئەو کاتە ئەوەیە کە ئێرانی ئێستا پاش شەڕە دوازدە ڕۆژییەکەی لەگەڵ ئیسرائیلدا زۆر لاواز بووە ، هاوکاتیش خەڵکی بوونەتە خاوەنی ئەزموونێکی زیاتر لە گردبوونەوەیان و لە گۆڕینی تاکتیکەکانیان لە بەرانبەر پۆلیس و بەسیج و پاسداراندا.

ناتوانرێت پێشبیی دروستی ئەم ڕاپەرینە بکرێت کە ئایا لێرەدا تەواو دەبێت، یاخود هەرەس بە ڕژێمی ئێران دەهێنێت؟ بەڵام دەکرێت پێشبینی ئەوە بکرێت ئەگەر خەڵکی لە ئێراندا هەر گۆڕانکاری دەم و چاوەکانیان بوێت ، گۆڕینی ئەم دەسەڵات بە یەکێکی دیکە ، کۆتایی چەوساندنەوە و دەردەسەریی و نەبوونی و ئازادی و برسێتیەکەی ئەم 47 ساڵەی ژێر حوکمی ئاخوندەکان و پێشتریش حوکمی شا-یان لەسەر دەمێنێت .

دەی با بەهیوابین کە خەڵکی لە ئێراندا ئاراستەیەکی دیکە دەگرنە بەر کە هەموو ئەو جێگۆڕکیانەی ئەم دەسەڵات بەو دەسەڵات ڕەتبکەنەوە و خۆیان بتوانن کاروبار و ژیانی خۆیان بە خۆیان بەڕێوەبەرن دوور لە هەموو دەسەڵاتێکی ناوەندی و ناناوەندیی . بگەنە ئەو قەناعەتەی کە ئازادیی هەموان لە درەوەی دەسەڵات و حکومەت و دەوڵەتدا دەستبەر دەبێت و، تا هەمووانیش ئازاد نەبن ئازادی تاک و لایەن بەدی نایەت، ئەمەش هەر لە سای ڕێکستنی ئاسۆیانەی خودی خەڵکەکە خۆیەتی و گەڕانەوەی هەموو بڕیارەکان بۆ خۆی خۆی خاوەنی سەروەری خۆی بێت و نە بەندیی کەس بێت نە کەسیش بەندی بێت .