كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتامشتومڕ

دەسەڵات و دەوڵەت و چین: دوو بەرەی سەرەکی خەباتی ئەنارکییەکانە

Zaher Baher

Jun 2026

ئێمەی ئەنارکستی کوردزمان زۆر جار لەگەڵ مارکسیستەکاندا  بەرکەوتنمان  دەبێت. ئەوان ئەنارکستەکان تۆمەتبار دەکەن کە کێشەی سەرەکی ئەم سیستەمە بە پرسی سەرەکی دەوڵەتەوە دەبەستنەوە و بایاخیان بۆ پرسی ئابووری و ململانێی چینایەتی  نییە.

 ئەم تۆمەتە کە ئێمە ڕووبەرووی دەبینەوە نوێ نییە. ئەنارکستەکان  هەر لە کۆنەوە لە لایەن  زۆرێك لە مارکسیستەکانەوە ئەم تۆمەتەیان دراوەتە پاڵ. بێ گومان ئەمەش تاکە تۆمەتێك نەبووە بەڵکو تۆمەتی باوەڕنەبوون بە ڕێکخستن و گێرەشێوێنی و گرتنەبەری توندوو تیژی و  زۆر  تۆمەتی دیکە کە هیچ کام لەم تۆمەتانە دروست نین و تا ئێستاش بێ بەڵگە ماونەتەوە.

  بۆ ئەوەی بچمە ناو باسەکەوە پێویستمان بەوەیە کە بنەماکانی ئەنارکیزم و مارکسیزم لەم بارەوە  بپشکنین، ئەو کاتەش لە وەڵامی پرسیارەکاند یاخود ئەرگویمێنتەکاندا بە قووڵبوونەوە لەو مەسەلەیە دەکرێت تەواوی بنەمای هەردوو بیرۆکەکە بکەوێتە ڕوو، ئیدی خوێنەر خۆی دەتوانێت حوکم بدات و ڕەنگە پرسیارگەلێکی زۆریشی لا دروست ببێت.

مارکسیستەکان باوەڕیان بە بوونی دەوڵەت هەیە بە پاساوی بوونی چینەکان، ئەم پاساوەش بڕوای ئەوەیان پێدەدات کە ناتوانرێت پێش هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەی چینایەتی دەوڵەت هەڵبوەشێنرێتەوە.  بەڵام  بنەماکانی ئەنارکیزم پێداگری بە تەنها لەسەر پرسی دژایەتی دەسەڵات و دەوڵەت و ناوەندگەرایی و ڕێکخستنی هیرراشی ناکات، بەڵکو پرسی ئابووریی و ململانێی چینایەتی و ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتیش لە خۆی دەگرێت.

بەڕای من دەبێت قسەکردن لەسەر ئەم بابەتە زۆر بە وردی و بە بەڵگەوە بێت تاکو غەدرێك و بەکەمگرتنێك لە ئەنارکیزم و بنەماکانی و بزوتنەوەی ئەنارکستی، نەکرێت.

ئاشکرایە مارکسیستەکان بە گشتی پێداگریی لەسەر دەسەڵاتی سیاسی لە لایەن کرێکارانەوە دەکەن و بوونی دەوڵەتی کرێکاریی یاخود “دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا” بە شێوەیەکی کاتیی بۆ ئەوان زەروورە. لای ئەوان بوونی ئەو دەوڵەتە ڕێگایەکە یا ئامرازێکە بۆ تێپەڕکردنی قۆناخی سۆشیالیزم بەرەو کۆمۆنیزم . واتە داڕمانی سەرمایەداری و لابەلاکردنەوەی جیاوازی چینایەتی، بە تێپەڕینی ئەم قۆناخە ڕوودەدات کە وردە وردە دەوڵەت لەبەرچاو وندەبێت و کۆمەڵگە پێدەنێتە قۆناخی کۆمۆنیزمەوە.

پێداگرتنی ئەنارکستەکان لە دژایەتی دەوڵەت و دەسەڵاتدا  ڕاستییەکی نکوڵی لێنەکراوە. ئەمەش هۆکاری بوونی بیانووە لای مارکسیستەکان تاکو ئەو تۆمەتە بخەنە پاڵ ئەنارکستەکان، گوایە ئەنارکستەکان ئایدیالستین نەك واقیعیی. ئەوان هەموو تێکۆشانی ئەنارکستەکان لە چوراچێوەی دژە دەسەڵات و دژ بە دەوڵەتدا دەبینن، نەك ململانێی چینایەتی و تەواوی پرنسپڵەکانی دیکەی ئەنارکیزم کە بزوتنەوەی ئەنارکستی بە درێژایی مێژوی، خەباتی بۆ کردووە.

خاڵێکی گرنگی تێڕوانینی مارکسیستەکان بۆ کێشەی چیانیەتی و کاتێك باس لەم ململانێیەش دەکەن قسەی ئەوان لەسەر بە تەنها ململانێی نێوانی کرێکاران و سەرمایەدارانە، یاخود کار و سەرمایە و ئەمەش زۆرجار لە بازنەی کرێکارانی پیشەسازیدا بەندکراوە. هاوکاتیش بناخەی هەموو ڕووداوەکانی مێژووش بۆ ئەو ململانێە دەگێڕنەوە. تەنانەت مێژوی ململانێی بەشەرییەت بە پلەی یەکەم بۆ مێژوی کێشەی نێوانی چینەکان دەگێڕنەوە، پرسی هیرراشی/ پلەبەندی کە بەردی بناخەی دروستبوونی چینەکانە فەرامۆش دەکەن وەکو ئەوەی مێژووی ململانێ لە مێژوی چینەکانەوە دەستی پێکردبێت. لای ئەوان بەلابەلاکردنەوەی پرسە چیانیەتییەکە، پرسی هیرراشی/ پلەبەندیش میکانیکیانە، ئۆتۆماتیکی نامێنێت و حەل دەبێت .

ئەو تێڕوانینەی ئەوان، نکوڵی کردنە لەو راستییە کە مێژوی ململانێی نێو کۆمەڵگەکان هەمو وەخت لە نێوانی چەوساوان و چەوسێنەراندا نەبووە، بەڵکو مێژوی بەیەکادان و شەڕە گەورەکان زیاتر لە نێوانی خودی چەوسێنەران و دەسەڵاتداران ودەوڵەتەکاندا بووە.  هەموو جەنگەکانیش جەنگی دەسەڵات بوون نەك جەنگی چینایەتی، کێشەکانی نێو کۆمەڵگە، کێشە چینایەتییەکان وەکو تاکتیکێك بۆ ستراتیجییەتی بەدەستهێنانی جۆری جیاوازی دەسەڵات بەکارهێنراوە وەکو دەسەڵاتی ئابووری، سیاسی، کۆمەڵایەتیی … تد. بە واتایەکی دیکە مێژوی ململانێیکان هەر بە تەنها  لە نێوانی کار و سەرمایەدا نەبووە، بەڵکو لە نێوانی خودی زاڵمان و دەسەڵاتداران و تیرە و هۆز و دەوڵەتاندا بووە. ئەم جەنگانەش بە هەزاران ساڵ پێش سەرهەڵدانی چینی کرێکاری پیشەسازی یاخود  کرێکارانی هەندێك بەشی تر بوونیان هەبووە .

وەکو پێشتر وتم، مارکسیستەکان لە تۆمەتەکانیاندا کە دەیدەنە پاڵ ئەنارکستەکان نە کاتی خۆی بەڵگەیەکیان هەبووە و نە ئێستاش. زۆربەی ئاراستە یا نەریتە ئەناکستەکان نەك هەر بە قووڵی قسەیان لەسەر خەبات و ململانێی چینایەتی کردووە، بەڵکو زۆر چالاکانەش بەشدارییان کردووە  وەکو ئەنارکۆ-سەندیکالیزم، ئەنارکیزمی کۆمەڵگەرایی، ئەنارکیست کۆمۆنیست. لەمەش زیاتر خودی بیرمەندانی ئەنارکستی وەك باکۆنین، کرۆپتیکن، مالاتێستا، گۆڵدمان و بێرکمان بەو پەڕی توانا و هێزی خۆیانەوە پشتیوانی بزوتنەوەی کرێکارانیان کردووە.

ئەنارکستەکان لە وەڵامی مارکسیستەکاندا سەبارەت بە دەسەڵات و دەوڵەت و دەوڵەتی کاتیی وتویانە و دەڵین ئەوەی لای ئەوان ناوی دەوڵەتی شۆڕشگێڕی لێنراوە لەناوناچێت، بەڵکو چینێکی نوێی حوکمڕانان دروست دەکاتەوە. دروستی ئەم قسەیەش بە عەمەلی و فیعلی لە دەوڵەتی بەلشەفی و هەموو دەوڵەتە کۆمۆنیست و بەناو سۆشیالیستەکاندا سەلمێنرا، هەر ئاواش سەبارەت بە خولقاندنی چینێك یا تۆێژاڵێکی نوێی دەوڵەتداران و لە پرسی ناوەندگەرایی و تێشکانی بزوتنەوەی کرێکارانیشەوە ئەوە سەلمێنرا.  مێژوو سەلماندی کە دەوڵەتە سۆسیالیستییە ناوەندگەراییەکان بوونەتە دەسەلاتی بیرۆکراسی تاکڕەو لەبری دروستکەری  کۆمەڵگەیەك کە کرێکاران تێیدا  ئازاد بن.

ئەنارکیستەکان پێیان وایە خودی پلەبەندیی خۆی مەترسیدارە و دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندی زاڵبوو بەرهەم دەهێنێتەوە.  ڕزگاریی دەبێت لە ڕێگەی ڕێکخراوە جەماوەرییە ئاسۆییەکان و فیدراسیۆن و سەندیکا شۆڕشگێڕ و کۆموونە دیموکراسییە ڕاستەوخۆکانەوە ڕووبدات نەك لە ڕێگەی “دەوڵەتێکی شۆڕشگێڕی کاتییەوە.”

لێرەدا دوو خاڵی گرنگ هەیە :

یەك: ئەنارکستەکان دەزانن کە هیچ جۆرە گریمانێک نییە بۆ بوونی ئازادی تاك و کۆمۆنێتیەکان و کۆمەڵگەکان و یەکسانی ئابووری و دادوەری کۆمەڵایەتی لە هیچ قۆناخ و لە نێو هیچ جۆرە کۆمەڵیکدا ئەوەندەی دەسەڵات هەبێت ئیتر شێوەی دەسەڵات و ناوەرۆکەکەی هەرچی بێت.  مێژو بە سەدان بەڵگەی لەم بارەوە نیشان داوە. کەواتە بوونی دەسەڵات ئەو پایەیە کە تەواوی نەبوونی ئازادیی و مەحرومی نایەکسانی ئابووری و نادادپەروەری کۆمەڵایەتی و زوڵم و زۆر لەسەری ڕاوەستاوە.  لە بارێکی ئاوادا هەتا پایە سەرەکییەکە نەڕوخێت ئەوانی دیکە هەرەس ناهێنن .

دوو: ئەو گۆڕانکاریانەی کە دەکرێت و دەبێت بکرێن وەکو گۆرانکاری کۆمەڵایەتی، جەماوەریی، دەبێت ڕەگووڕیشەیی بێت لەم بارەدا دەبێت لە بنەوە و لە نێوەندی هەموو توێژاڵە کۆمەڵایەتییەکان دەستی بۆ ببرێت نەك لە سەرەوە.  ئەم بابەتەش لای ئەنارکستەکان ڕوونە و دەزانن چۆن مامەڵەی دەکەن. هەرچی مارکسیستەکانە دەیانەوێت ئەو پرسانەی کە لە سەرەوە ناوم هێنان لە ڕێگەی دەوڵەتی وەك دیکتاتۆرێتی یاخود دەوڵەتی کرێکاری و پڕۆلیتارییەوە چارەسەر بکەن. بە حسابی ئەوان کرێکاران لە دابینکردنی دەوڵەتدا دەبێتە خاوەنی ئیدارە، خاوەنی هێز و یاسا ئەو کاتە سەراپای کێشەکان حەلکردنیان زۆر ئاسانە.

مێژوو نیشانی داوە لەوەتەی دەسەڵات دروست بووە کە دواتریش لە دەسەڵاتی دەوڵەتدا خۆی تۆکمە کردووە تا ئێستاش هیچ کاتێك دەسەڵاتێك، حکومەتێك نەبووە لە بری حەلکردنی کێشەکان زەقتر و تۆختری نەکردبێتەوە، لە سای ئەو دەوڵەتەدا هەمیشە خەڵکانێك هەبوون ئەگەر  کەمایەتیش بووبن لەو مافانە بێ بەش و سەرکوت کراو بوون، زوڵمیان لێکراوە.

کەواتە بەرنامە و پلانی مارکسیستەکان و بنەماکانی مارکسیزم نەك هەر ناتوانێت پرسی ناکۆکی چینایەتی لابەلا بکاتەوە بەڵکو ئەو  دەسەڵاتەشی کە دەیگرێتە دەست بەرەو توندوتیژی و دیکتاتۆرییەت دەبات، ئەمە چ جای ئەوەی بەرەو پوکانەوەی بەرێت و بگاتە دوا مەنزڵ کە کۆمۆنیزمە.

دوو پرسیار لێرەدا لەبارەی شێوازی ئابووری و شێوازی دەسەڵات دێنە پێشەوە کە کامیان چەقی کێشەی چینایەتین؟  ئایا دەسەڵاتگرتنە دەست بە پلەی یەکەم دێت و لەوێوە کێشە ئابوورییەکە و ململانێی چینایەتی لابەلا دەبێتەوە یاخود لە ڕێگەی نەهێڵانی دەسەڵات و دەوڵەت لە شانی ململانێی چیانیەتیەوە؟

بەڕای من ئەم دوو پرسییارە تەواکەری یەکدین، بێ کێشەی چینایەتی نایەکسانی ئابووری ڕوونادات. هەر ئاواش پرس و نایەکسانی ئابووریش لەسەر پایەی دەسەڵات وەستاوە، ئەوە نایەکسانییە کە دەسەڵاتی دروست کردووە ، ئەوەش دەسەڵاتە کە نایەکسانی دروست کردوە و دەیپارێزێت و بەردەوامیی پێدەدات.  زۆر بە جوانی لە وێنەیەکی هەرەمیدا دەتوانین ئەمە ببینین. لەو وێنەیەدا دەتوانین بڵێین بنچینەی دەسەڵات لە بنی هەرەمەکەوەیە و ئابوری و پرسی ئابووری بە هەموو گرفتەکانییەوە لە لوتکەی هەرەمەکەدایە. ئا لەم بارەدا چەندێك لوتکەی هەرەمەکە بشکێنرێت،  مادام بنچینە و دیوار و پایەکانی هەرەمەکە بە پێوەن هیچ درز و شکستێکی نەهێناوە ئەوە دواتر دەتوانرێت هەمان شتی لەسەر دروست بکرێتەوە بەڵام رەنگە لە شێوەیەکی دیکەدا بکرێت، چونکە پرسە چینایەتی و کێشە ئابوورییەکە هەر لەوێن و ئەوەی کە گۆرراوە  جۆری دەسەڵاتەکەیە بۆ دیکتاتۆرییەت، دیمۆکراتییەت، لیراڵ، نیو-لیبراڵ، دەسەڵات و دەوڵەتی کرێکاری، پرولیتاریی .

وەکو وتم ئەم دوو پرسە تەواوکەری یەکترین بەهیچ شێوەیەك ناتوانرێت نەك هەر لە یەکیان دابڕیت بەڵکو چارەسەریشیان بێ یەك هەرگیز لابەلانابنەوە. ئەمەش خەباتی دوولایەنەی بەسەر ئەنارکستەکاندا سەپاندووە، واتە خەباتی دژە دەسەڵات و دەوڵەت و خەباتی چیانیەتی کە  هەردووکیان لە شانی یەکدییەوە دەڕۆن بەڵام ئەوەش ڕاستییە کە هەتا دەسەڵات هەبێت پرسە ئابوورییەکە وەکو خۆی بە کێشەیی دەمێنیتەوە .

ئەم دوو لایەنەی خەبات لای ئەنارکستەکان هەردوکیان چەقی کێشەکانن.  گەر کێشەی دەوڵەت و دەسەڵات چارەسەر نەکرێت ئەوە کێشەی ئابووری وەکو خۆی دەمێنێتەوە کە کێشەی ئابووریش وەکو خۆی مایەوە ئەوە کێشەی چینایەتیش وەکو خۆی دەمێنیتەوە، کە کێشەی چینایەتیش وەکو کێشە مایەوە، بە دڵنیاییەوە لەوێدا ڕاناوەستێت و کێشەکان گەورەتر دەبن و شەبەقی نێوانی چینەکان و کەلێنەکان فراونتر دەبن وەکو لەئێستادا بە باشی دەیانبینین.

دەسەڵات و دەوڵەت ئەو پایە گەورەیە کە سیستەمەکەی لەسەر ڕاگیراوە، سیستەمەکەش ئەو دامەزراوەیە کە لە ڕێگەی دەوڵەتەوە دەپارێزرێت و گەشە دەکات و زیاتر ڕیشەی خۆی لەناو کۆمەڵگەدا دادەکوتێت.  سەرمایەداری بە بێ بوونی دەوڵەت نە هێزی هەیە و نە دەسەڵات، ئەوە دەوڵەتە کە ئەو هێزەی دەداتێ  کە بەردەوام بەهێزتر بێت لە ڕێگەی یاسا و پۆلیس و سووپا و تۆڕی سیخوڕی و میدیا و دادگە و دامەزراوەکانی خوێندن و پەروەردەوە و پارێزگاری لێدەکات.

گەر دەوڵەت و هێز و  یاساکانی  نەبن هەرگیز هیچ کۆمپانیایەك، هیچ کارگە و دامەزاراوەیەکی سەرمایەداری ناتوانێت لە بەرانبەر مانگرتن و دەستبەسەراگرتن لە لایەن کرێکاران و بەکارهێنەرانییەوە بۆ ماوەیەکی زۆر کورتیش دەوام بکات.  ئەوە یاسا و هێز و هەژموون و کۆنترۆڵی دەوڵەت و دەسەڵاتە کە ڕێگە نادات گۆڕانکاری ڕووبدات، سنور بۆ چالاکی و ئازادییەکان دادەنێت و دژ بە یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی دەوەستێتەوە . 

لە کۆتاییدا دەبێت ئەوە بڵێم گەر چی ئەنارکستەکان و مارکسیستەکان لەگەڵ  چەمکی کۆمەڵگەی ناچیانیەتی، سۆشیالیستی یەکدەگرنەوە بەڵام چەقی جیاوازی و ناکۆکییەکانیان لە هەنگاوی یەکەم بۆ بەدیهێنانی ئەو کۆمەڵگەیە دروست دەبێت. لێرەدا دەبینین جیاوازییەکی گەورەیان هەیە کە لای یەکێکیان کێشەکە بە بەردەوامی دەمێنێتەوە و گەورە دەبێت و لای ئەوی دیکەیان لە ڕیشەوە حەل دەبێت. لای مارکسیستەکان خەباتی چینایەتی پێویستی بە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی دەوڵەت هەیە، لای ئەنارکستەکانیش  دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی دەوڵەت ستەمێکی نوێ دروست دەکات و خیانەت لە شۆڕش دەکات.

گشتی

ئەرێ بە ڕاست نەخشەی ناوچەکە گۆڕرا یاخود دەگۆڕرێت؟

Zaher Baher

18/06/2026

دوای هێڕشە ترۆریستییەکەی  حەماس بۆ سەر ئیسرائیل  لە 07/10/2023   و وەڵامدانەوەی دەوڵەتی تیرۆریستی ئیسرائیلی بە جینۆسایدکردنی خەڵکانی غەزە  خەیاڵێك لە مێشکی گەلێك لە ڕۆشبیران و سیاسییەکان و ئەکادیمییەکاندا ماخۆلانی بوو کە گوایە نەخشەی ناوچەکە دەگۆڕێت. ئەم بیر و بۆچونە لەناو هەندێکیاندا کە هەرە دیارەکەیان خانمی مامۆستای زانکۆ و بە ناو شارەزا  لە سیاسەتی ئەمریکا ‘خاتوو شاڵی’ تا ئەو ڕادەیە دەڕۆیشت کە هیچ گومان و لێکدانەوەیەکی بۆ ڕای پێچەوانە نەدەهێڵایەوە .

لە ڕاستیدا خاتوو شاڵی ئەوەندە بە جوانی و ئاسانی و وردەکاری  و بەڵگەی نادروستەوە باسەکەی دەکرد و ڤیدۆی لەسەر دەکرد ، کە ئەوانەمان باوەڕمان پێی نەبوو هەر زۆر زۆر کەمینە بوین . ئەو ڤیدۆیانەی ئەو و قسە و خیتابی سیاسییەکان و نوسین و وتاری ئەکادیمیەکان و ڕۆشنبیران بە ڕوودانی شەڕ ڕەحمەت بەسەر کورددا دەبارێت کارێکی زۆریان کرد لەسەر شۆردنەوەی مێشکی تاکی کورد و کۆمەڵگەی کوردی تا ئەو ڕادەیەی کە خەیاڵپڵاوی و کەلەپووتی جێگە بە هەموو ڕاستی دروستییەك لە مێشکیاندا لێژبکات و جێگایان بگرێتەوە .

پاش ئەم هەموو ماوەیە ئەوەی ئاشکرایە گۆرانکاراییەکی وا لە ناوچەکەدا ڕوی نەداوە جگە لە هێنانی بەشێکی داعش بۆ حوکمڕانی سوریا، ئەو نەخشەیەی کە لە خەیاڵی ئەو توێژاڵە کۆمەڵایەتییەی سەرەوە داڕێژرابوو نەك هەر ڕووی نەدا، بەڵکو ڕووش نادات چونکە بەرژەوەندی ئێستای ئەمریکا و ڵاتانی ڕۆژئاوا و ئەوانی دیکەیان ئەوە ناخوازێت . تورکیا و ئێران و  عێراق و سعودییە و میرنشینەکانی کەنداو وەکو خۆیان مانەوە و ئەوەی زەرەرمەندی سەرەکی و هەمیشەیی بوو نەگبەتەکانی فەلەستین بوون . هەرچیش پەیوەندی بە بارودۆخی کوردەوە هەیە ئەوەندەی من مێژوی کوردم خوێندبێتەوە هەرگیز بارودۆخی کورد لە هەر چوار پارچەکەی کوردستاندا وەکو ئێستا خراپ و مەترسیدار نەبووە .  بە خوێندنەوەیەکی خێرای بارودۆخی بەشەکانی کوردستان دەکرێت ئەوەی کە وتوومە ڕوون بکەمەوە.

باشووری کوردستان :  لام وایە دەربارەی کوردانی باشوور زۆر ئاشکرایە کە ناکۆکی هەردوو پارتە سەرەکییەکەی  کوردستان لەسەر پشکی پارە و پایە و پلە و دەسەڵات هەرگیز ئەوەندە خراپ نەبووە .  ئەوە بیست مانگ بەسەر هەڵبژاردندا تێپەڕی هێشتا دیوەخانی چەلەحانییەی  دەمهەراشان و چەنەبازان و مشەخۆرانی پەڕلەمانتاری دەنگپێدراو نەکراوەتەوە تاکو  بەردەوام بن لە هەڵخەڵەتاندن و درۆ کردن لەگەڵ خەڵکی کوردستاندا. هاوکاتیش هەموان دەزانن کە هیچ کام لەو حیزبانە بە حیزبە موعارەزەکانیشەوە هیچ کامیان  نە خاوەنی ڕاوبۆچوونی خۆیانن و نە خاوەنی بەرنامە و پلانیان. ئاشکرایە کە  ئێران و تورکیا و ئەمریکا بۆیان دادەنێن و هەڵیاندەسوڕێنن.

ڕۆژئاوای کوردستان: بە داخەوە کە بە دەردێك چووە و دەچێت کە نەك هیچ بەهایەك بۆ ئەوانەی کە دروشـم بوون وەکو : خۆسەری و فێمێنزم و کۆنفیداراڵیزمی دیمۆکراتیك و ئیکۆلۆجی و ئابووری هەرەوەزییانە نییەو نەماوەتەوە، بەڵکو ئەمانە  تا نەمانیان کاڵ بووەنەتەوە.  لەگەڵ ئەوەشدا  هێشتا حکومەتەکەی جۆلانی و ئەمریکا پێی رازی نین و دەیانەوێت هەسەدە و پەیەدە لەوە زیاتریش سازش بکەن.  لەمەش خراپتر تا ئێستاش کەسمان نازانین چارەنوسی ڕۆژئاوا بەرەو کوێ دەڕوات.

باکوری کوردستان: تاکە هەنگاوێکی گەورە کە نرابێت بێ دەنگکردنی چەکەکانی پەکەکەیە کە گەورەترین خزمەتی بە کوردی سێ پارچەی کوردستان کردووە . جگە لەمە پرسی کورد لە باکوردا لە ماوەی ئەم 16 مانگەدا هەنگاوێك نەچۆتە پێشەوە.

ئۆجەلان چەند پێشنیارێکی تاکلایەنانەی بێ گەڕانەوە بۆ قەندیل بۆ دەوڵەتی تورکیا کرد بەڵام تا ئێستا هیچ ئەنجامێکی دیاری نیە و نەبووە.  ئەم پێشنیارەی ئۆجەلان کە پەکەکە و هەرە زۆرینەی ڕۆشنبیران و ئەکادیمی و سیاسییەکان بە پرس و پرۆسەی ئاشتی دایانە قەڵەم زیانێكی گەورەی بە متمانە دا و تۆوی بێ هیوایی و بێ بڕوایی لە دڵی کوردانی هەموو پارچەکاندا چاند. لەوێش وەکو ڕۆژئاوا هەموو پرسی کورد لەو دروشمە بریقەدارانەی پەکەکەوە هاتۆتە سەر سێ خاڵی سەرەکی کە مورات قەریلان لەم ڕۆژانەدا بەیانی کرد :  ​یەکەم: ئازادکردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان و دیاریکردنی پێگەیەکی سیاسی و یاسایی بۆی وەک نوێنەری سەرەکیی کورد.

​دووەم: داننان بە بوون و ناسنامەی گەلی کورد بە شێوەیەکی فەرمی لە ناو دەستوور و یاساکانی تورکیادا.

​سێیەم: دەرکردنی یاسایەکی تایبەت بۆ گەڕانەوە و تێکەڵبوونی دیموکراسییانەی چەکدارەکان (گەریلا) بە ژیانی مەدەنی و سیاسییەوە.

ئەم سێ مەرجە یاخود داخوازیانە کە هیچ نین بۆ بزوتنەوەیەکی وەکو پەکەکە کە ئەو هەموو قوربانییەیان داوە ، لە ئێستادا لانی زۆری یا لانی باڵای داخوازی پەکەکەیە.  کەچی دەوڵەتی تورکیا بەوەش ڕازی نییە و دەیەوێت کە پەکەکە بێ چەند و چوون ، بێ یەکدی بینین و وتووێژ  خۆی لە چەك داماڵێت و خۆی ڕادەستی دەوڵەت بکات. دەوڵەتیش بە گوێرەی یاسای ” تاوان و تێوەگلانیان” لە کێشەی “تیرۆریزم و تیرۆریستیدا” مامەڵەیان بکات. هەرچیش  سەرکردەکانیشیانە لەبەرخاتری خاترداران ڕێگایان پێبدرێت  کە بچنە وڵاتێکی ئەوروپی یا وڵاتانی  دیکە بەو مەرجەی کە دەستبەرداری سیاسەت ببن.

ڕۆژهەڵاتی کوردستان : نە ئێستا و نە ئایندەش کەس نازانێت حیزبە موعاریزەکانی ئەوێ چارەنوس و دواڕۆژیان چییە و چی دەبێت .  سیاسەتی ئێستای ئیدارەی ئەمەریکا کە لە ڕێگەی تۆم باڕاك-ەوە جێبەجێ دەکرێت دوور نییە کە پێداگری و فشاری زۆر لەسەر حکومەتی هەرێم دابنێت کە سەران و بەرپرسانی ئەو حیزبانە ڕادەستی ئێران بکرێنەوە، یاخود ڕێگەیان پێبدرێت بەرەو ئەوروپا و وڵاتانی دیکە بڕۆن.  ئەمە گومانێکی چاوەرواننەکراو نییە کاتێك سیاسەتی ئەمریکا لە ڕۆژئاوا و لە تورکیا و لە عێراق و ڕێکەوتنی لەگەڵ ئێراندا دەبینین .

هاوکاتیش مەترسی بوونەوەی شەڕی ئیسرائیل و ئەمریکا و ئێران کە کورد زەرەرمەندی زیاتر دەبێت گریمانی ڕوودانی زۆرە  تا ئەو کاتەی  حکومەتی ئێران ئاوا بمێنێتەوە کە زۆربەی گرفتەکانی کە لە ناوچەکەدا ڕوودەدەن لە ملی ئەودایە، هاوکاتیش هیچ ئاشتەواییەك لە نێوانی ئێران و ئیسرائیلدا نییە .

لەسەر بناخەی ئەوانەی سەرەوە ناکرێت لەسەر بۆش و بێ بەڵگە و لە کاتێکیشدا  کە سیاسەتی ئەمریکا لە ناوچەکەدا دەبینین گەشبین بین بەرانبەر بە بارودۆخەکە.  لەبەر ئەوە وا هەست دەکەم کە بارودۆخی کورد لە هەر چوار پارچەکەدا نادیارە و لەو پەڕی خراپیدایە.  لێرەشدا تەنها سیاسییەکان و سەرانی پارتەکانی هەموو پارچەکانی کوردستان دەبێت بەرپرسیاری ئەم مەترسییە هەڵگرن و لۆمەی خۆیان بکەن نەك ئەمریکا و حکومەتەکانی دەر و دراوسێ و عێڕاقیش .

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

ناڕەزایەتییەکان دژی پڕۆژەی گەشتیاری لە ئەلبانیا بێ وەستان بەردەوامن

12/06/2026

خۆپیشاندەران دژی گەشەپێدانی پلانی داڕێژراو لە زڤێرنێک، داوای دەست لەکارکێشانەوەی سەرۆکوەزیران دەکەن.  هەروەها توڕەیی ناوخۆیی لە گەندەڵی حکومەت و بەرژەوەندی جیهانی لە مامەڵە بازرگانییەکانی بنەماڵەی سەرۆکی ئەمریکا، نائارامییەکانی هەڵگیرساندووە و خۆپیشاندانەکانی بەر فراوانتر کردووە.

. بەشداربووانی خۆپیشاندانەکان  لە ژێر دروشمی “ئەلبانیا بۆ فرۆشتن نییە” گردبوونەوە، پێش ئەوەی بەرەو نووسینگەی سەرۆکوەزیران بڕۆن، لە گۆڕەپانی سکاندەربێگ کۆبوونەوە. .  ئەمان دژی پلانەکانی پەرەپێدانی پڕۆژەیەکی گەشتیارین لە ناوچەی ڤلۆرا و ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بەو هەواڵانەی کە باس لەوە دەکەن کەنار دەریایەک لە ناوچەی زڤێرنێک لە چوارچێوەی پڕۆژەیەکدا بفرۆشرێت کە گوایە پەیوەندی بەو وەبەرهێنەرانەوە هەیە کە پەیوەندییان بە ئیڤانکا ترەمپ کچەکەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا و جارێد کوشنەری زاوای ئەمریکاوە هەیە.

تا ئێستا هیچ ڕاوێژێکی گشتی نەکراوە، بەڵام نیشانەیەک هەیە کە بیرۆکەکە لە ڕێگادایە بۆ ئەوەی ببێتە واقیع. ئەلبانیا بەهۆی نزیکەی دوو هەفتەی ناڕەزایەتی توندەوە هەژاوە.

زانیارییە بڵاونەکراوەکانی دەریدەخەن لە کۆی 2509 جۆر باڵندە و زیندەور  لە دێڵتا 279 جۆریان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا مەترسییان لەسەرە. .

ئەلیکۆ میهۆ، زانای بایۆلۆجی لە زانکۆی تیرانا، کە ساڵانە لەگەڵ خوێندکارەکانی چاودێری ناوچەکە دەکات، دەڵێت: “ئەمە شوێنی نیشتەجێبوونی گرنگن، گرنگ نییە کێ لە پشتیەوەیە، گرنگ ئەوەیە ئەو فشارەی کە دەیخاتە سەر ناوچەیەکی پارێزراو.”

ئاکیل کالا، چالاکوانێکی بەشداربووی خۆپیشاندانەکە بە ئانادۆڵوی ڕاگەیاند، ئەوان بە یەک مەبەست کۆبوونەتەوە، ئەویش دەستلەکارکێشانەوەی حکومەتە. ئاماژەشی  بەوەدا کە حکومەت هیچ داهاتوویەکی پێشکەش نەکردووە و ئابوورییان تێکداوە و ئێستا دەیەوێت زەویەکانیان بفرۆشێت.  ئەو دەڵێت “بۆیە یەکێک لە هۆکارەکانی هاتنی ئەلبانییەکان بۆ ئێرە، بۆچی لەم گۆڕەپانە کۆبوونەتەوە، ئەوەیە کە هەوڵی فرۆشتنی زەویەکانمان دەدەن، ئێمە نامانەوێت ئەمە ڕووبدات”. “کێشەیەکی دیکە ئەوەیە کە بەپێی ئەوەی لە میدیاکان بیستوومانە، ئەم زەوییە بە وەبەرهێنەرێک دەفرۆشرێت کە پێشینەیەکی زایۆنیستی هەیە. ئەگەر ڕاستگۆ بین کەس نایەوێت ئەلبانیا ببێتە فەلەستینی دووەم.”

ئەلبانیا لەژێر فشاردایە بۆ ئەوەی یاساکانی ژینگەپارێزی توندتر بکاتەوە بۆ ئەوەی مەرجەکانی یەکێتی ئەوروپا بەدیبهێنێت، کە هیوادارە تا ساڵی 2030 بەشداری یەکێتی ئەوروپا بکات.  ڕۆژی سێشەممە کۆمیسیۆنی ئەوروپا ڕایگەیاند کە پێویستە خۆی لەو کارانە بەدوور بگرێت کە داواکارییەکەی تێکدەدەن و داوای لێکرد “بەبێ دواکەوتن کاربکات” لە پابەندبوون بە ڕێساکانی ژینگە. هەر لەو ڕۆژەدا 96 ڕێکخراوی کۆمەڵگەی مەدەنی نامەیەکیان بۆ پەرلەمانی ئەلبانیا نووسی و داوایان کرد هەموارکردنەوەی یاسای پاراستنی ژینگە لە ساڵی 2024 هەڵبوەشێننەوە و ئاماژەیان بەو مەترسیانە کرد کە بۆ پەیوەستبوون بە یەکێتی ئەوروپا دروستی دەکات.

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

خۆپیشاندانەکان لە ئەلبانیا لە فراوانبوون و گەشەکردنی زیاتردایە

04/06/2026

لە دوێنێوە  ، ڕۆژی 4شەمە ، بە سەدان هەزار کەس ڕژاونەتە سەر شەقامەکانی تیرانا ، پایتەختی ئەلبانیا ، دژ بە پرۆژەکەی جیراد کوشنەی زاوای دۆناڵد ترامپ.

سەرەتای ئەمساڵ ئیڤانکا ترەمپ لەگەڵ تیمێکی تەلارساز سەردانێکی لەناکاوی ئەلبانیایان ئەنجامدا، گەشتێکیان بەو شوێنەدا کرد کە لەلایەن کۆمپانیای وەبەرهێنانی هاوسەرەکەیەوە بۆ پەرەپێدان و ئاوەدانکردنەوە، تەرخانکرابوو. مەبەست لەم یەکەیە / پرۆژە هاوینەهەوارییە ڕووبەرێک بگرێتەوە کە نەک تەنها ڕووبەری بێ دانیشتووی سازان کە تاکە دوورگەی ئەلبانیایە لەخۆدەگرێت، بەڵکو شوێنی نیشتەجێبوونی کەنار دەریاکان لە پارکە نەتەوەییەکەی دەریاییدا کە دەوری داوە. ئەم پرۆژەیەش دروستکردنی یەکینەیەکە ،  مەجمەع، کە بە شێوەیەکی نوێ کە بریتییە لە خانو و وئوتێلی گرانبەها شوێنی حەوانەوە و پرۆژەی خزمەتگوزاری دیکە کە لە ڕاستیدا وێرانکردنی ژینگە و دەرکردنی کەسانێکن کە لەوێ دەژین هەروەها لەوێ زیاتر لە 200 جۆر باڵندەی لێیە کە ئەوانەش یا لەناو دەچن یا دەبێت کۆچ بکەن بۆ شوێنی نەگونجاو بۆیان .

حکومەتی ئەلبانیا دەیەوێت خۆپیشاندانەکان خامۆش بکات بەوەی کە گوایە ئەم پرۆژەیە وڵات پێشدەخات و هەڵی کار دێنێتە پێشەوە ، بەڵام کار بۆ کی و خزمەتگوزاری چۆن و بۆ کێ  و چەند پرسیارێکی دیکە؟

ئەم پرۆژەیە وا خەمڵێنراوە کە 1.19 ملیار دۆلاری تێبچێت لە ناوچەیەکدا کە لە مێژە وەک یەکێک لە هەستیارترینەکانی دەریای ناوەڕاست لە ڕووی ژینگەییەوە سەیر دەکرێت. ئەلێکساندەر ترایسێ، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری گروپی پێشەنگی پاراستنی وڵاتەکە، پاراستن و پاراستنی ژینگەی سروشتی لە ئەلبانیا (PPNEA) وتی: “لە سەرەتاوە تا کۆتایی بە تەواوی شەفافیەت نەبووە.” ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئێمە هیچ ڕاوێژێکی گشتی و بەڵگەنامەیەکی گشتیمان نەبینیوە سەبارەت بە مۆڵەتەکان، بۆیە ئێستا ئەوەی دەیڵێین ئەوەیە، ئەگەر بولدۆزەرەکان لاببەن و سیاجەکە لاببەن و شوێنی نیشتەجێبوونەکان، تاکو  بگەڕێننەوە بۆ ئەوەی کە پێش دەستپێکردنی کارەکان  بوون، ئەوا دەتوانین دەست بە قسەکردن بکەین”.

یەکێکی دیکە وتی ئەمە ناوچەیەکی جۆراوجۆری بایۆلۆجی ناوازە و میراتی کولتوورییە کە  لە مەترسی لەناوچووندایە. : “ئەوە بوو خەڵکی ناوچەکە بەڕاستی توڕە بوون.” “ئەو کەسانەی لەوێ زەوییان هەیە، یان لەوێ لەسەر زەوی کاردەکەن، لەناکاو نەیانتوانی بگەنە ئەو شوێنە … ئێستا لەوە زیاتر بووە کە پرسێکی ژینگەیی بێت، بەڵکو بووە شتێکی هاووڵاتییانە و  زۆر گەورەترە.”   هاوکاتیش لەم هەفتەیەدا، دەزگای تایبەتی داواکاری گشتی دژە گەندەڵی ئەلبانیا، SPAK، ڕایگەیاند کە لێکۆڵینەوەیەکیان لە گۆڕانکارییە یاساییە مشتومڕاوییەکان دەستپێکردووە کە لە ساڵی ٢٠٢٤ سەبارەت بە ناوچە پارێزراوەکان پەسەندکراون.

English

Interview with APO (Anarchist Political Organisation, Greece) at the IFA Congress

Interview with APO (Anarchist Political Organisation, Greece) at the IFA Congres

 

Posted on by

Interview with AΠΟ – Αναρχική Πολιτική Οργάνωση, Ομοσπονδία Συλλογικοτήτων – Anarchist Political Organisation – Federation of collectives (Greece), member of IFA

by Ouzo, Fédération Anarchiste Marseille – groupe Oaï

 

Demonstration during the first day of the International Fair of Thessaloniki, September 2025

Ouzo (FA) : Morning comrades, this interview follows the 13th Congress of IFA which you organised here in Athenes. Can you share with us the story of your organisation that is 10 years old this year ? From which political context it emerged? How are you organised as a federation ?

APO :

The Anarchist Political Organization – Federation of Collectives (APO), was founded as a federalist organization active in Greece since 2015 and a member of the International Federation of Anarchist Associations (IFA). Currently, three anarchist collectives participate in APO, two from Athens, the anarchist collective “Circle of Fire” and the anarchist collective “Omicron72” and one from Thessaloniki, the collective for social anarchism “Black and Red”. The collectives & groups are active also through their own squats and self-organized structures. More specifically, the collective “Circle of Fire” through the squat Lelas Karagianni 37 (founded in 1988) & the collective “Omikron.72” through the anarchist – antiauthoritarian center Antipnoia (founded in 2007), the collective “Black and Red” though the libertarian center No Pasaran (founded in 2023, after the eviction of anarchist squat Mundo Nuevo, which founded in 2015). The autonomous action of the collectives in the cities in which each of them is active and their participation in local actions, processes and projects contribute in the direction of common goals and strategies that emerge within the common project of APO.

APO is organized as a federation with its collectives being its cells, co-operating in a horizontal structure. It is constituted on coherent and adequate political agreements between anarchist collectives that shape their unified movement on a nationwide level through collective procedures in which they coexist equally. Since December 2015, A.P.O. publishes the anarchist newspaper “Γη και Ελευθερία” (in English “Land and Freedom”) and since December 2020 operates the website of libertarian counter-info “Land and Freedom”. Since 2017, we formed a specific thematic group against patriarchy by the women comrades of the groups and collectives of A.P.O. and has a stable and constant presence in the struggles against the state-capitalistic-patriarchic authoritarian system.

A.P.O. is structured on common political beliefs, principles and positions and aims to acquire more and more coherent political agreements in order to be able to formulate long-term strategies of struggle. It seeks to spread the proposals of the anarchist struggle in the movement and society and to form consciences. To contribute in this way, for its part, to the creation of a coherent, radical movement. A movement that will put a stop to any attempt to manipulate, hijack and mediate social and class struggles and to integrate them by reformism. A movement that will clearly promote social revolution as the only realistic way to their final liberation of the people from below from domination and will connect the partial struggles to the overall revolutionary target of overthrowing the state and capital.

The creation of the Anarchist Political Organization – Federation of Collectives ten years ago, is a political and organizational intersection of our functioning and action so far. This choice encapsulates conclusions and experiences from the struggles of yesterday as it is a product of critique and self-criticism while opening new perspectives for the transition from protest and rebellion to the ongoing struggle for social revolution. A.P.O. is the child of the social and class riots of December 2008 (taking under consideration the possibilities and also the limitations that were brought about) and of the great mobilization in 2010-2012. We are inspired by the libertarian movement of CNT-FAI, that through tough struggles, riots and mostly the class, social, political organization managed to make into practice the idea of general subversion of the state and capitalism and the development of social self-management.

Demonstration 15th years since the Revolt of 2008, 6th December 2023, Athens

Ouzo (FA) : Thank you for this. I know that you are involved in many struggles, the students, the squat, palestine, trials support… How do you manage to impose your anarchist agenda within these struggles that are too often co-opted by authoritarians, Marxist, leftists… ?

APO :

For us, A.P.O. is the vehicle of struggle for our constant and consistent intervention in the battles of the social and class war, from the struggles against class exploitation, state repression, fascism and war, against the plunder of nature, against patriarchy and gender violence to the struggles for the defense of public spaces, of the public character of education and health care and the struggles in solidarity with refugees and immigrants and political prisoners. For the more effective diffusion of the anarchist vision of a society of equality, justice, freedom and solidarity, for social and class emancipation, for the organization of the struggle for social revolution and the creation of a bridge between everyday struggle and the vision of anarchy and libertarian communism.

We seek to participate and intervene continuously and actively in the social and class struggles that are antagonistic to the state-capitalist plans, with the aim of radicalizing their content, the processes that frame them and the means of struggle. To interact with social and class projects, in every field of social life, in the workplaces, in schools, universities, neighborhoods, promoting the development of unmediated, anti-hierarchical and anti-institutional struggles.

Within these fields, we are constantly in confrontation with reformism, a perception antagonistic to the revolutionary perspective. Its actors – whether they come from the forces of the parliamentary left, or from the bureaucratic trade union leaderships or from extra-parliamentary bodies and alternative organizations – systematically attempt to mediate social and class struggles and their people, through the assignment of initiatives to “experts”, thus limiting the scope and forms of the struggle, and ultimately leading to denervation, their distortion and slander.

Therefore, it is our constant concern to fight against these reformist logics and perceptions within the struggles and to be constantly awake to prevent attempts to assimilate social and class resistances. Our distinct participation in the open processes of social and class struggle, with full respect for their autonomy, allows us to defend the self-organization and the unconstrained participation of all people in them and the choice of the means of struggle according to their capabilities. Through this vital interaction and the continuous enrichment of our political experiences, we constantly update our political discourse regarding the situation and the prospects of the social and class struggles today. At the same time, we promote the formation of stable structures of resistance in every social and class field, seeking to disseminate our anarchist positions and proposals, not only in the direction of highlighting the limitations of the partial struggles in the present, but promoting their continuous radicalization and connection with the overall prospect of Social Revolution.

Ouzo : How do you feel about IFA after this congress you organised ? Meeting each others was a strong moment of international anarchist cooperation. What are your perspectives as a federation within the IFA ?
APO :

At this point we would like to say that we have not completed our assessment as APO for the Congress of the International of Anarchist Federations that took place in early April 2026 in Athens. This process will be completed in the immediate future, where we have scheduled our organization’s Congress in early June 2026. For our part, however, we can submit a preliminary conclusions of this process, which we believe moved in a positive and productive context towards producing an international position on issues such as the intensification of state and capitalist brutality, the threat of generalization of war, fascism and internationalist solidarity among the oppressed, while offered interesting exchanges of experiences on the intensification of patriarchal violence and the plundering of nature and local peoples worldwide. We hope that this positive direction will continue, with joint agreements on additional issues and with initiatives that will have the horizon of strengthening anarchist positions, discourse and action.

Especially in a period where military operations are expanding abroad and state repression is intensifying at home, we believe that the need for the anarchist movement to be able to form its political value and ideological framework is even more acute, both to influence the consciences of those from below and to defend its positions against the attempts to impose foreign perceptions of the anarchist struggle and the internationalist struggle solidarity. On the one hand, the very dynamics of the changes and overthrows sought by the rulers require the rapid reconstruction of the current at an international level, the urgent need to expand the network of contacts and communication of anarchists at an international level is proven, with the main aim of exchanging experiences, informing about how authoritarian politics is shaped in every geography and the social resistances that are manifested in every part of the planet. In addition, the debate at the international level on the war treaty and the generalized threat of war is crucial.

It is literally a matter of life and death both for the movement and for societies and the oppressed, to be able to form and adopt as coherent as possible a stance amongst anarchists towards militarism, the threat of war and resistance to world domination. We believe that this can be achieved if the comrades in every geography manage to realize that as long as there are visible historical, political, social or even cultural differences between the individual societies (and therefore the movements) that are necessarily formed under the shadow of the nation state, which must be respected, at the same time today’s anarchist analysis ascertains a single state and capitalist condition that dominates and oppresses the entire planet. The deepening of the relevant debate and the corresponding cooperation of anarchists at an international level are basic prerequisites for the strengthening of the anarchist struggle, that is, the strengthening of the very social and class resistances that can protect societies from the threat of war and the intensification of exploitation and oppression.

Ouzo : Efcharisto para poli sidrofoi. Do you have something else to say ? A slogan to share ?

Thank you very much for this interview and we send our solidarity to the comrades all over the world who are fighting in every corner of the earth for a society of Equals, without exploitation and oppression, without masters and slaves, for the new world that we carry in our hearts!

As a closure, we will borrow a phrase from the indigenous Mapuche: MARICHIWEU! (“We will win a thousand times”)

Long live Anarchy!

.

https://i-f-a.org/2026/06/01/interview-with-apo-anarchist-political-organisation-greece-at-the-ifa-congress/

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

مانگرتنی شۆفێرەکانی قیتاری ژێرزەمینی لە لەندەن

02/06/2026

زیاتر لە نیوەی شۆفێرانی قیتارەکانی ژێرزەمین لە لەندەن ڕۆژی ئەمڕۆ،  سێشەممە ، 02/06و پێنجشەمە، 04/06 مانگرتنی دووەم ئەنجام دەدەن.

لە ئێستادا مانگرتنێکی 24 کاتژمێری لەلایەن شۆفێرانی ژێرزەمین لەندەن دەستیپێکردووە، کە لەندەنی توشی شەلەل کردووە، چونکە رۆژانە زیاتر لە 3 ملیۆن کەسە قیتار بەکاردەهێنن. لەم مانگرتنەدا زیاتر لە  نیوەی شۆفێرانی قیتارەکان بەشداری مانگرتنەکەن .

یەکێك لە ڕیفۆرمەکانی مارگرێت تاچەر ئەوە بوو کە کەرتە حکومەتییەکانی وەکو خزمەتگوزاری قیتاری سەرزەمینی و ژێرزەمینی کردە کەرتی تایبەتی ، لێرەشدا هەر بەشێکی یا هەر خەتێکی بە کۆمپانیایەکی تایبەت فۆرشران ، هەر لە سەر ئەو بناخەیەش کرێکارانی بەشەکان بوونە خاوەنی چەند نقابەیەك واتە هەر نقابەیەك بۆ بەشێك کە ئەمەش لێدانێك بوو لە کرێکاران .

شۆفێرەکانی قیتاری ژێرزەمینی سەر بە دوو نقابەن : RMT  و Alef . ئیدارەی قیتارەکان دەیانەوێت کە ڕۆژی سەر کاری هەفتانە لە 5 ڕۆژەوە بکەنە 4 ڕۆژ ئەو بە شەی کە سەر بە ئاڕ ئێم تین ڕازی نین بەوە و هۆکاری خۆیانیان هەیە بەشەکەی دیکە کە سەر بە نقابەی ئەسلیفن ڕازین ، واتە ناکۆکی لە نێوانیاندا هەیە لەسەر ئەم مانگرتنەوە ئەمەش وا دەکات کە کرێکارانی سەر بە ئەسلیف مان نەگرن هەر لەبەر ئەمەشە کە نیوەیان مان دەگرن و نیوەکەی دیکەیان مان ناگرن .  دوێنی پاش 11 سەعات لێدوان داناوستاندن لە نێوانی نقابە و ئیدارەی قیتارەکاندا نەگەیشتنە هیچ ئەنجامێك ..

RMT ”  بڕیارەکەی ئیدارەی ڕەت کردەوە و نیگەرانییان هەیە سەبارەت بە شێوازە پێشنیارکراوەکانی کارکردنی 4 ڕۆژی. وتەبێژەکەیان وتی: “سەرەڕای هەموو هەوڵەکانمان لە دانوستانەکانی ئاکاسدا، ئیدارەی قیتارەکان ،  TfL ،  نەیتوانیوە دڵنیایی بدات لەسەر نیگەرانییە قووڵەکانی ئەندامەکانمان کە سەبارەت بە ماندوێتی و ناروونی و تەم و مژ و هەروەها کەمبوونەوەی نەرمی نواندن و  درێژی شفتی کارکردن و کەهەموو ئەمانە کارایی خۆیان دادەنێن و ڕٶڵی گرنگیان هەیە لەسەر  سەلامەتی وەک لێخوڕینی قیتارەکان . ئێمە ئامادەین بۆ گفتوگۆی مانادار و بەسوود، بەڵام مانگرتنەکانی سبەی [ واتە 3شەمە ]  و ڕۆژی 5 شەمە بەردەوام دەبێت “

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

ئەمەی کە هەیە ئینتەرنێت نییە بەڵکو فلتەرنێتە ، نیشانەی ئازادیی نییە

28/05/2026

ڕۆژی سێ شەمە ئێوارەکەی پاش ئەو ماوە درێژە، 88 ڕۆژ،  حکومەت لە ئێراندا بڕیاری دا کە هێلی ئینتەرنێت بکاتەوە .   لەم بارەشدا کاردانەوەی خەڵکی لە ئێراندا بە دوو ئاراستەدا ڕۆیشت .  ئاراستەیەکیان کە دەستیانکرد بە ئاهەنگ گێڕان بە هاتنەوەی ئینتەرنێت ، دەستەی دووهەمی خەڵکیش نەك هەر ئاهەنگیان بۆ نەگێڕا بەڵکو توڕەیی و ناڕەزایی خۆیان دەربڕی کە ئینتەرنێت مافێکی رەوای خەڵکییە و دەبێت خەڵکی لەو مافە بێ بەش نەبیت .

لە دیمانەکردنی چەند کەسێکدا بە ناوی گۆڕراوەوە کاردانەوەی خۆیان بەرانبەر کردنەوەی هێڵی ئینتەرنێت نیشاندا.

ئیلی* تەمەن ٤٢ ساڵ، هونەرمەندێکی خەڵکی تارانە، لە دوای ٢٨ی مانگی شوباتەوە بۆ یەکەمجار توانی پەیوەندی بکات.  ئاماژەی بەوەشکردووە، جگەرەیەکم داگیرساند و ساوندکلاودم لێدا و گوێم لە مۆسیقای دڵخوازمان گرت. . من و عەلی [هاوسەرەکەی] فرمێسکەکانمان ڕاگرت، پاشان گریاین و خۆمان قەناعەت پێکرد کە ئەمە تامێکی بچووکی ئازادییەکی زۆر گەورەترە دوای ڕووخانی ئەم ڕژێمە … و ئێمە بەڕاستی باوەڕمان پێیەتی.”

مریەم*، فۆتۆگرافەر لە تاران، دەڵێت “سەیرکردنی ئاهەنگەکان و چەپڵە لێدان، سکچوونە”. دایکی گوتی: “چ گاڵتەیەکی ڕەهایە”. “بەڕاستی سەیرکردنی میدیای ڕۆژئاوایی کە ئاهەنگی کرانەوەی ئینتەرنێت بە نیوەناچلی دەگێڕن وەک ئەوەی دەستکەوتێک بێت بۆ ئەوەی چەپڵە بۆ ڕژێمەکە لێبدەین، ئینتەرنێت مافی بنەڕەتی ئێمەیە، بێمانا بووە.”

ئاماژەی بەوەشکردووە، زیاتر لە شەش هەفتەیە کە ئەرکێکی حجزکردووە، ناچار بووە پارە لە دایک و باوکی قەرز بکات و هاتنەوەی ئینتەرنێت بە بچڕ بچڕیە و خاوێتی ڕێگەی پێنادات بە شێوەیەکی کاریگەر کار بکات. ئاماژەی بەوەشکردووە، “هێشتا ئینتەرنێتی مۆبایل ناتوانێت پەیوەندی بکات”. “واتسئەپ بەزەحمەت بەکاردەهێنرێت، تاکە شتێک ئەوەیە کە ئێستا VPN ئاسانترە پەیوەندی پێوە بکرێت. ئەوە تەنها شتێکە.”

بۆ ئەوانەی کە توانای کڕینی نرخی بەرزبوونەوەی VPN یان نییە کە بە دەگمەن کاریان دەکرد، ڕۆژی سێشەممە یەکەمجار بوو کە توانیان لە ئەکاونتی سۆشیال میدیاکانیان پۆست بکەن. خوێندکارێکی دانیشتووی تاران لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئینستاگرام نووسیویەتی: سڵاو هاوڕێیانی زیندانیان، هەست دەکەم بە شێوەیەکی کاتیی لە زیندانا نیم .

مینا* تەمەن 23 ساڵ، خۆپیشاندەرێکە و لە مانگی یەکدا دەستگیرکرا، وتی ترسی هەیە چاودێری فراوانتر بکرێت نەک هاتنەوەی ئینتەرنێت بە تەواوی. ئاماژەی بەوەشکردووە، “هیچ هۆکارێکیان نییە بۆ کردنەوەی ئینتەرنێت مەگەر ئەمە ڕێگەیەک بێت بۆ گواستنەوەی دانیشتووان بەرەو ‘پڕۆ ئینتەرنێت’ یان بۆ ناو تونێلەکان کە بتوانن بە ئاسانی چاودێریمان بکەن.” “ئێمە پێی دەڵێین ئەم فلتەرنێتە، ئەمە نیشانەی ئازادی نییە.”

ئەمین*، پرۆفیسۆر کە بنکەکەی لە تاران، دەڵێت: “ئەکاونتەکانم پڕن لە گرتەی پرسەی دایکان کە هاوار دەکەن، باوکان هاوار دەکەن و منداڵان لەسەر گۆڕی دایک و باوکیان پاڵکەوتوون، دڵم تەنگترە لەوەی کە پێشتر بووە”. “ئێمە گەورەترین دۆڕاوین لەم شەڕەدا. ئەوە ئەمریکا و ئیسرائیل و نە کۆماری ئیسلامی نین. ئێمە بژێوی ژیانمان و گەنجەکانمان و متمانەمان بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەدەستدا.”

ئەمین وتی گەڕانەوەی ئینتەرنێت بیرهێنانەوەی هەموو ئەو شتانەیە کە لەدەستچووبوون: “ئەوەی بەڕاستی گەڕایەوە سەر ئینتەرنێت، نەهامەتی ئێمەیە نەک ئازادی.”

 مۆین*، کارمەندی پیشەیی ئایتی لە شاری کەرەج دەڵێت: “ترامپ پێویستی بە داخستنی دی ئێمەکانی هەیە، چونکە ڕووبەڕووی توڕەیی ڕاستەقینەی ئەو کەسانە نەبووەتەوە کە متمانەیان پێی هەبووە بۆ یارمەتیدان.” “ڕژێم بە ڕوونی لە شەڕی PRدا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، چونکە تەنانەت ئەوانەی ڕقیان لە ڕژێمە، ئێستاش لە ترەمپ توڕەن.”

هەروەها گەڕانەوەی ئۆنلاین هاوڕێ و خێزان هەستی تێکەڵاوی بۆ ئێرانییەکان لە هەندەران هێنایە ئاراوە. مەحشید نازمی تەمەن 38 ساڵ، داکۆکیکار لە مافی مرۆڤ و لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا، دەڵێت: هەستێکی سەیر و سەمەرەم ئەزموون کرد، هەم دڵخۆشی و هەم دڵتەنگ. دەشڵێت: دڵتەنگ بووم بۆ هاوڕێکانم کە لە ئۆنلاین نەبوون و بەردەوام ئەکاونتەکانیانم دەپشکنم بۆ ئەوەی بزانم پەیوەندییان هەیە یان نا، دڵنیا نیم دەستگیرکراون یان کوژراون.

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

شەڕی دەسەڵات، شەڕی حوکمڕانی لە تورکیا بەردەوامە

27/05/2026

چەند ڕۆژێك لەمەوبەر دەرکەوت کە هەڵبژاردنی گشتی لە تورکیا لە ساڵی 2028 دا دەست پێدەکات .  ئەردۆگان بۆ ئەوەی کە هیچ ڕکەبەرێکی نەمێنیت و بە ئاسانی سوڕێکی دیکەش بیباتەوە ، لە ڕێگەی دادگاوە ڕۆژی 5شەمەی ڕابوردوو توانی سەرۆکی پارتی کۆماری، ئۆزگور ئۆزێل،  لاوە بخات .

بە گوێرەی بریارەکەی دادگە کە فەرمانی بە کەمال کلیچدارئۆغڵو، ڕکابەری دۆڕاوی ئۆزێل داوە کە وەک سیاسەتمەدارێکی بێ ڕەنگ سەیر دەکرێت، پۆستەکەی وەک سەرۆکی جەهەپە دەستپێبکاتەوە.

ئەو بڕیارە شۆکهێنەرەی ڕٶژی 5شەمە ڕابردوو هەڵبژاردنی سەرەتایی پارتەکانی ساڵی 2023 ی هەڵوەشاندەوە کە ئۆزێلی هەڵبژارد ئەمە دوایین هەنگاوی زنجیرەیەک بوو لە دژی جەهەپە، کە کۆنترین پارتی سیاسی تورکیایە، کە لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی 2024 دا سەرکەوتنی بەسەر ئاکەپەی دەسەڵاتداری ڕەجەب تەیب ئەردۆغان بەدەستهێنا و لە ڕاپرسییەکاندا بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە بینی.

بڕیارەکەی دادگە بووە هۆی دەربڕینی ناڕەزاییەکی گەورە لەناو ئەندمان و دۆستانی ئەو پارتەدا ، سەرۆکی پارتەکە داوای کرد کە خەڵکی لە ئەزمیر گردببێتەوە و ناڕەزایی دەربڕن بۆ دژایەتیکردنی بڕیارەکەی ئەردۆگان و دادگا  لە دوورخستنەوەی سەرۆکی پارتەکەدا. 

وەکو لە وێنەکاندا دەردەکەوێت پۆلیسی تورکیا گازی فرمێسکڕێژ بەکاردەهێنرێت  بۆ تێکدانی ناڕەزایەتییەکان . هاوکاتیش  ئۆزێل لە قسەکردنیا بۆ گردبووان ، وتی ڕۆژی یەکشەممە پۆلیس هێڕشی کردۆتە سەر بارەگای پارتەکەیان دەستیان کردووە بە لێدان و دەرکردنی ئەندامەکانی ناو بارەگاکە.

بەڵام ئەزموونەکانی دونیا دەریان خستووە کە لە ڕێگای هەڵبژاردنەوە هیچ گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و سەرەکی ڕوونادات ، ئەمە لە هیچ وڵاتێکی دونژیادا نەبووە و بە دڵنیاییشەوە لە توکیاشادا ئەزموونێکی شکدتهێنەر دەبێت بۆ کرێکاران و چەوساوانی تورکیا .

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

حکومەتی تالیبان و یاسا نوێیەکانیان سەبارەت بە ژنان

23/05/2026

لە ئەفغانستان لە سەردەمی تاڵیبان هیچ قەدەغەکردنی هاوسەرگیری منداڵان لە ئەفغانستاندا نییە، بەڵام پێدەچێت یاسایەکی نوێی کە هەفتەی ڕابردوو پەسەندکرا، ئەوە پیشان بدات کە کچێک کە دواتر دەڵێت بە پێچەوانەی ویستی خۆی هاوسەرگیری کردووە، ئەگەر هاوسەرەکەی ڕازی نەبێت، ڕێگەی جیابوونەوەی پێنادرێت. هەروەها پێدەچێت یاسا نوێیەکە ئەوە پیشان بدات کە ژن ناتوانێت تەنها بە بیانووی نەبوونی مێردەکەی یان نەکردنی پاڵپشتی دارایی لە مێردەکەی جیاببێتەوە.

پێدەچێت هاوسەرگیری منداڵان بۆ یەکەمجار لەلایەن تاڵیبانەوە لە ئەفغانستان بە شێوەیەکی یاسایی ناسێندرابێت، چونکە چالاکوانان دەڵێن یاسا نوێیە “شەرمەزارکەرەکان” نزیکە لە مەحاڵەوە کچان و ژنانی گەنج بە پێچەوانەی ویستی هاوسەرەکانیانەوە داوای جیابوونەوە بکەن.

لە مانگی ئازاردا ژنان لە کابول ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە هاوسەرگیری منداڵان وەکو لە وێنەکەدا دەبینرێت. لەسەر دیوارەکە نووسیویانە: ” ئێمە دەنگی قوربانیانین. نا بۆ هاوسەرگیری منداڵان.”

چالاکوانان هۆشداری دەدەن، تالیبان ” شەرعیەت دەدەن بە هاوسەرگیری منداڵان’ بە یاسایەکی نوێ ڕەنگە تا ٧٠٪ کچان لە هاوسەرگیری پێشوەختە یان زۆرەملێدا بن بەڵام ئێستا یاسای جیابوونەوە لە هاوسەرەکەی  مەحاڵ دەکات ئەگەر مێردەکان ناکۆک بن”

یەکێک لە خەمڵاندنە نافەرمیەکان پێشنیاری ئەوە دەکات کە بەو پێیەی تالیبان ڕێگرییان لە خوێندن کردووە نزیکەی ٧٠% ی کچان پاڵیان پێوەنراوە بۆ هاوسەرگیری پێشوەختە یان زۆرەملێ و لە ٦٦%ی ئەم هاوسەرگیریانە کچانی خوار تەمەنی ١٨ ساڵیان تێدایە.

لە وەڵامی ناڕەزایی ژنانی چالاکواناندا ، وتەبێژی حکومەت وتی ” نابێ هیچ بایەخێک بە ناڕەزایەتی ئەو کەسانە بدەین کە دوژمنایەتی بیارەکان دەکەن چونکە ئەوان کێشەیان لە

گەڵ ئیسلام و لەگەڵ ئایین و لەگەڵ بناغەکانی سیستەمی ئیسلامیدا هەیە”.

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرتمێتاهه‌ڵویست

لە جەنگەکاندا ئێمە باجەکەی دەدین و ئەوان قازانجەکەی کۆدەکەنەوە

13/05/2026

قازانجەکانی کۆمپانیای ئارامکۆی سعودیە سەرەڕای ململانێکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بازی گەورەی داوە.  لە سێ مانگی یەکەمی ساڵدا بە ڕێژەی 26% زیادیکردووە و گەیشتووەتە 26.9 ملیار پاوەند کە 33.6 ملیار دۆلار دەکات، هاوکات داهاتەکەی نزیکەی 7% بەرزبووەتەوە بە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو بۆ 115.5 ملیار دۆلار.

ئەمین ناسر، سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکە، وتی: “هێڵی بۆریی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوامان کە گەیشتە زۆرترین توانای خۆی کە 7 ملیۆن بەرمیل نەوتە لە ڕۆژێکدا، خۆی سەلماندووە کە خوێنبەرێکی گرینگی دابینکردنە، یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی شۆکێکی وزەی جیهانی و یارمەتیدانی ئەو کڕیارانەی کە کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی سنووردارکردنی کەشتیوانی لە گەرووی هورمز.”

سعودیە بۆ دابینکردنی بودجەی خەرجییە ناوخۆییەکان زۆر پشت بە پاداشتەکانی ئارامکۆ دەبەستێت. حکومەت ڕاستەوخۆ خاوەنی زیاتر لە 80%ی ئەو کارەیە، لەکاتێکدا وەبەرهێنەرە سەروەرەکەی کە سندوقی وەبەرهێنانی گشتی 16%ی هەیە. کۆمپانیای ئارامکۆ کە بارەگا سەرەکیەکەی لە شاری “دەهران”ی سعودیە، زیاتر لە 76 هەزار کەس لە جیهاندا کاری بۆ دەکەن  و یەکێکە لە گەورەترین بزنس و بەرهەمهێنەرانی نەوت لە جیهاندا.

سێ وڵات لەم جەنگەدا زۆرترین قازانجیان کردووە : ڕوسیا ، ئەمریکا ، سعودییە.