مانگرتنەکانی ئیڕان لە فراوانبوودایە

06/12/2022

دوای ئەوەی کە بۆ سێ ڕۆژ مانگرتن لە ئێراندا لە دوێنیوە ، دووشەمە، 05/12 ، ڕاگەیەنرا وردە وردە بەرەو فراوانتر دەچێت .  لە ئێستادا لە 40 شاردا مانگرتن بەردەوامە و سایەقی لۆرییەکانیش لە مانگرتن و وپرۆتێستادان ، هەروەها زانکۆکانی تاران ، بەندییە سیاسییەکانیش ڕایانگەیاند کە بۆ 3 ڕۆژ لە پرۆتێست و مانگرتندا دەبن بۆ هاوپشتی پرۆتێستەکانی سەر شەقامەکان .  ئەو شارانەی کە مانگرتنی تێدا بەردەوامە : تاران ، مەشهەد ، کەرەج، زایدان ، ئەسفەهان ، تەبرێز  ، شیراز،  زائیدەن 19 شار و شارۆچەکەی کوردستان .

مانگرتنەکان بۆ ئەوەیە کە بە فەرمی دەوڵەت بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی پۆلیسی ئەخلاق بدات، چونکە تا ئێستا ئەوان هەر لە سەر شەقامەکانن گەرچی جوڵەیەکی وایان نییە ئەویش لەبەر ئەوەیە کە پرۆتێستەکان و ناڕەزیی خەڵکی ئەوەندە زۆرە و ئەوەند شوێنی گرتۆتەوە کە کە دەوڵەت نە وەکو هیزی ئابووری دەرەقەت دێت نە وەکو هێزی سەربازی و پۆلیس و پاسدار ، بۆیە لەئێستتادا ژنان بە بێ پەچە دەسوڕێنەوە و پۆلیس و پاسداریش هیچ ناڵێن چونکە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان بۆ ئەوان سەرەکی ترە .

بەیانی ، چوارشەمە ، بڕیارە کە قسەکەری پەڕلەمان و ئیراهیم ڕایسی بچن بۆ زانکۆی تاران و قسە لەگەڵ خوێندکاران بکەن سەبارەت بە مانگرتنەکانیان.  هاوکاتیش وەزیری دەرەوەی ئێران حسەین ئەمیر عەبدوڵایدین لە وەڵامی پرسیاری ڕۆژنامەوانیکدا سەبارەت بە حیجاب و پۆلیسی ئەخلاق ڕۆژی یەکشەمە  لە سێربییا وتی ” لە ئێران هەموو شتێك لە جوڵەدایە بەرەو پێشەوە دەچێت لە چوارچیوەی دیمۆکراسییەت و ئازادییدا”

ڕۆژی بەرەنگاربوونەوەی دژ بە هەژاریی وزە

04/12/2022

دوێنێ ڕۆژی شەمە، 03/12/22، ڕۆژی کردنی چالاکی  هاوبەش بوو  لە نێوانی هەندێك گروپدا لە چەند شارێکی گەورەی بریتانیا کە ماوەی 10 ڕۆژێکە ئەو چالاکییە ڕاگەیاندراوە.

بۆ ئەمەش دوێنێ ، بە کاتی بریتانیا سەعات 12 نیوەڕۆ  لە لەندەن و مانشستەر و گڵاسکۆ و بێرمینگەهام و برستڵ و گەلێك شاری دیکە چالاکی جیا جیا لەسەر دەستی گروپە جیاوازەکاندا بەڵام هاو ئامانج  ئەنجام درا.

یەكێك لە تایتڵی کەمپینەکە کە ڕەنگدانەوەی چالاکییەکەیان بوو لەژێر ناوی ” گەرم کردنەوە ، خۆت گەرم بکەرەوە” بوو .  لە لەندەن گرووپی کەمپەینی Don’t Pay The Bill  پارەی وزە مەدە لەسەر ئاستی شارەوانییەکان پرۆتێستی خۆیان کرد ، لە گلاسکۆ دایان بەسەر سکۆتش پاوەر کە یەکێکە لە 5 کۆمپانیە گەرەکانی  بریتانیا کە غاز وو کارەبای ماڵان و دوکانەکانیان لە دەستدایە .  ئەم گروپە  سەعات 9 ی سەر لەبەیانی بەو چالاکییەیان هەڵسان و دایان بەسەر ئۆفیسی ئەو کۆمپانیایەدا لەگەڵ خۆیان چاو بەتانی  و شتی پێویستیان بردبو .

گروپێکی دیکە لە لەندەن  دایان بەسەر مۆزەخانەی بریتانیادا و چوونە ناو هۆڵی گەورەی مۆزەخانەی بەریتانیا – گەورەترین گۆڕەپانی گشتی ناوماڵ لە ئەوروپا –تیشکیان خستە سەر پەیوەندییە سپۆنسەرییەکانی شوێنی بلومسبێری لەگەڵ بی پی[ ئاماژەیە بە  کۆمپانیای نەوتی بریتانیایە ] . لە گرتە ڤیدیۆییەکاندا کە  دەردەکەون بە بازنەیەک لەسەر زەوی دانیشتبوون.  گروپی دیکە چوونە ناو سەنتەری بازرگانی وێستفیڵد لە گەڕەکی  ستراتفۆرد لە ڕۆژهەڵاتی لەندەن خۆپیشاندەران تابلۆیەکیان هەڵواسی کە لەسەری نووسرابوو ” بخۆ و گەرمببەرەوە ڕیشی [ ئاماژە بە سەرەك وەزیرانی بریتانیا : ڕیشی سوناك] ” و “دەستبەجێ  کۆتایی بە هەژاریی سووتەمەنی بهێنە“.

  هەر ئاواش گروپی Just Stop Oil دایان بەسەر کەشخەترین شۆپی بریتانیانادا بە ناوی ‘ هارودس ‘ چونە سەر بەشی سیستەمی خەو و قەنەفەی دانیشتنەکان و بوونە هۆی نانەوەی ئاژاوە لەوێ ، زۆری خایاند تاکو بە 20 سکوێرێتی بیانکەنە دەرەوە .  

ئەوان لە ڕاگەیاندنێکیاندا وتیان “ئەم حکومەتە ڕێگە بە خەڵکی ئاسایی دەدات لەم زستانەدا برسی بمێنن و بەستوو بن، چونکە کۆمپانیا تەماحکارەکانی وزە هەموو دوا فلسێکمان لێدەکەنەوە. خزمەتگوزاری تەندروستی لە قەیراندایە،  کرێکاران بە کرێیەکی کەم دەچەوسێتەوە و پەرستاران سێنتەری خۆراک بەخشینەوە  بەکاردەهێنن ……خۆپارێزی لە هاوکاری دانیشتوان  هەڵبژاردەیەکی سیاسییە و قەیرانی تێچووی ژیان هێرشێکی بێ ئیستفزازییە بۆ سەر خەڵکی ئاسایی.

ئاماژەشیان  بەوەشکرد “لەمە خراپتر ئەوەیە، بەرزبوونەوەی نرخی وزە، پارەی ئەو کۆمپانیایانە دابین دەکات کە کەش وهەوا دەشێوێنن ،  حکومەتی ڕیشی سوناک پلانی هەیە ڕێگە بە زیاتر لە 100 پڕۆژەی نوێی سووتەمەنی بەردینی بەریتانیا بدات.  بەمەش فەرمانی لەسێدارەدانمان واژۆ دەکەن ،  نەوت و غازی نوێ تاوانکارییە، کردەوەی جینۆسایدکردنە بەرامبەر بە ملیارەها مرۆڤ لە هەژارترین وڵاتانی سەر زەوی و کردەوەیەکی شەڕە دژی گەنجان”.

هەنگاوی یەکەمی سەرکەوتنی ڕاپەڕینەکەی ئێران :

04/12/2022

دوای زیاتر لە دوو مانگ و نیو خۆپیشاندان و پرۆتێست ، دوای قوربانیدانی زیاتر لە 500 لە کوڕان و کچانی گەنج، دوای دەستگیرکردنی زیاتر 14 هەزارکەس  و ڕاونان و هەراسانکردنی خەڵك  و هەڵکوتانە سەر ماڵان و دەسگیرکردنی هونەمەندان و وەرزشوان نوسەر و ڕۆژنامەوان و کەسایەتیەکانی دیکە …. داوجار دەسەڵاتدارانی ئێران ناچار بوون مل بۆ داخوازییە ڕەواکانی ڕاپەڕیووان بدەن .

 لەم چەند ڕۆژەی پێشوودا لیژنەیەك بۆ پێداچونەوەی دەستوری ئیسلامی ئێران سەبارەت بە لەچك و حیجاب دروستبووە و ئەم لیژنەیە دانیشتنیان کردووە و بڕیارە لەم هەفتەیەدا یاخود هەفتەی ئایندەدا بڕیارەکانیان ئاشکرا بکەن پرسی لەچك و حیجاب مۆدێرەنایز بکەن کە لە ساڵی 1983 وە بەزۆر سەپێنراوە بەسەر کچان و ژنانی ئێراندا .

هاوکاتیش ئاخوندەکان کەوتونەتە ژێر فشاری کۆمەڵی ڕیفۆرمخوازی گروپەکەی موحەمەد خاتەمی کە ئەوان داوا دەکەن کە دەستورەکە پێداچوونەوەی بۆ بکرێت ، وەکو کورد دەڵێت تۆزێک شلی بکەن.

لە پاساو و بەرگریکردن لە ڕووززەردی و پاشەکشەکردنیاندا  ئیبراهیم ڕەئیسی ، سەرۆک کۆماری ئێران ڕۆژی شەممە ڕایگەیاند کە ” بناغە کۆماری و ئیسلامییەکانی ئێران لە ڕووی دەستوورییەوە چەسپاون”. لە لێدوانێکی تەلەفزیۆنیدا وتی:” بەڵام شێوازی جێبەجێکردنی دەستوور هەیە کە دەتوانێت نەرم و نیان بێت.

ڕاپەڕینەکەی ئێران هەنگاوێکی دیکە چووە پێشەوە

03/12/2022

ئەوەی کە ڕەنگە زەحمەتبوایە کە چاوەڕوان بکرێت ژنانی حیجابداربووە کە بە ڕاپڕینەکەوە پەییوەست ببونایەتەوە.

دوێنێ هەینی، 02/12 ، دوای نوێژی هەینی بە سەدەها ژنانی حیجابپۆش وەکو لە وێنەکەدا دەیبینیت لە زاهیدان هاتنە سەر شەقام بۆ پشتگیری لە ڕاپەڕینەکە هەر یەکە بە دروشمێکەوە .

بەلوجستان هەژارترین دەڤەری ئێرانە هەر بە مەبەست جیاوازییەکی گەورە لە نێوانی هاووڵاتیانیی ئەوێ و شوێنەکانی ئێران دەکرێت لە ڕوی کار دەستکەوتن و خزمەتگوزاری و دەستکەوتنی ئیشی حکومەتی و دەوڵەتی ، بێ چارەسەری تەندروستی و زۆری تر .

ئەم ژنانەی کە دوێنێ هاتنە سەر شەقام دەزانن کە ژنانی بەلوجستان چەوساوەترین ئافرەتی ئێرانین دروشمی ” ژن، ژیان ، ئازادییان هەڵگرتوە لەگەڵ دروشمێکی زۆر مەزندا کە نوسروە ” بە حیجابەوە یا بێ حیجاب بەرەو پێشەوە شۆڕش”  دروشمێکی چەند دڵخۆشکەر و مەزنە .

بایدن لەژێر فشاری بزنسدا لە بڕیارەکانی پاشگەزدەبێتەوە

01/12/2022

گرنگ نییە لە دەرەوەی دەسەڵات خۆت چۆن ڕەنگە دەکەیت، چۆن پلان دەکێشیت ، چۆن لاف و گەزاف لێدەدەیت ، دەیەها و سەدەها بەڵێن دەدەییت .  چەپیت ، ڕاستیت ، سۆشیالیستی دەسەڵاتخوازیت ، کۆمۆنیستی دەوڵەتسازیت ، هەرچی هەیت ببە چونکە لە دەرەوەی دەسەڵات دەکرێت ڕەنگ و دەنگتان جیابکرێتەوە گەزافی هەرچیت بوێت لێیدەیت ، بەڵام دەسەڵات ئەو بوارەیە قولی ڕاست و چەپ جیادەکاتەوە، ئەو تاقیکردنەوەیە کە ڕوی ڕاستت دەردەخات ، ئەو پێوەرەیە هەموان دەتوانن هەڵتسەنگێنن کە ئایا بەڵێنەکات بەجێدەهێنیت یانا؟

دیمۆکراتی ئەمەریکی بە سەرۆکایەتی جۆ بایدن پێشهاتنە سەر حوکمیان زۆر بەڵێنیان دا . بەڵێنی هەرە گەورەیان پاڵپشتکردنی کرێکاران بوو لە دروستکردنی نقابەکانیان و پەیوەستبوونەوە پێیانەوە، زیادکردنی کرێ ، مافی خۆپیشاندان و مانگرتن و کەمکردنەوەی کەلێنی نێوانی سامانداران و هەژاران و  کەمکردنەوەی کوشتاری ناوخۆ کە هەفتانە دەیەها کەس دەبنە قوربانی ، بنەبڕکردنی گرفتی ڕایسیسزم  ودەیەها خاڵی تر.

ماوەیەکی زۆرە کە وتووێژ لە نێوانی نقابەکانی کرێکارانی قیتارەکان بەردەوامە بۆ زیادکردنی موچە و مافی تر. تا ئێستاش 4 نقابەی ئەم کرێکارانە لە پرسی دانوسستاندن و درێژەدان بە وتووێژ بەردەوامن .  بۆ ئەمش تا ڕۆژی 9ی مانگیان هەڵبژاردووە گەر نەگەنە ڕێکەوتن ئەوە مانگرتنەکانیان دەستپێدەکات .

ئەم 4 نقابەیە نوێنەرایەتی زیاتر لە 115 هەزار کرێکار دەکەن . داوای لە سەدا 24 ی بەرزبوونەوەی موچەیان دەکەن لەگەڵ 5000 دۆلار پاداشت.  8 نقابەکەی دیکە ڕێکەوتنیان کردووە بۆ 5 ساڵ و زیادکردنی موچەش بە ڕێژەی لە سەدا 24 .

ماوەیەك لەمەوبەر بایدن رایگەیاند  کە وەک “سەرۆکێکی سەربەرزی لایەنگری کرێکاران” ئامادە نییە بۆچوونی ئەو کەسانە سەرپێچی بکات کە دەنگیان بە دژی ڕێککەوتنەکە داوەبەڵام لەم حاڵەتەدا – کە کاریگەرییە ئابوورییەکانی داخستنی کارەکان ئازاری ملیۆنان کەس و خێزانی کرێکاری دیکە دەدات – پێموایە کۆنگرێس دەبێت دەسەڵاتەکانی خۆی بەکاربهێنێت بۆ پەسەندکردنی ئەم گرێبەستە.”

ئێستا 500 گروپی بزنس لە نامەیەکیاندا بۆ کۆنگریس داوای ئەوە دەکەن کە کۆنگریس دەستتێوەردان بکات تاکو ئەم مانگرتنە بوەستێنیت چونکە دەبێتە هۆی شکستی بزنس نەك هەر ئەوەی کە خەڵك ناگاتە سەر کار بەڵکو هەموو بزنسەکانی دیکە لە گواستنەوە و ئەرکی تردا متمانە دەکەنە سەر قیتار .  لە کاتێکدا کە خەڵك ناگاتە سەر ئیش و کاڵاکان ناگوێزرێنەوە ئیتر بزنس توشی ئیفلیجی دەبێت .

ئەو 500 تگروپە لە نامەکەیاندا دەڵێن ” : ” مانگرتنی کرێکارانی هێڵی ئاسن تەنها ئەوە دەخاتە بەرچاو هۆکاری پێشنەکەوتنی ئابووری ئەمریکا زیاددەکا”  لە نامەکەدا ئاماژە بەوەشکراوە “وەستانی شەمەندەفەر دەستبەجێ دەبێتە هۆی کەمیی دابینکردن و بەرزبوونەوەی نرخەکان و وەستاندنی خزمەتگوزارییەکانی ئامتراک و شەمەندەفەری هاتووچۆ دەبێتە هۆی پەکخستنی تا 7ملیۆن گەشتیار لە ڕۆژێکدا زۆرێک لە گروپی بزنسەکان لە ناوەڕاستی وەرزی گرینگی بازاڕکردنی جەژنەکاندا دەبینن کە فرۆشتنەکانیان تێکچووە”.

ئێستا بایدن چاری نەماوەو دەڵێت ”  مانگرتن ئابووریمان وێران دەکات”  ووتی ”  من بە ڕوونی دەیڵێم داخستنی هێڵی ئاسن ئابووریمان وێران دەکات ……..بەبێ شەمەندەفەری بارهەڵگر، زۆرێک لە پیشەسازییەکانی ئەمریکا دادەخران.”

بایدن ئێستا داوا لە کۆنگریس دەکات کە دەسەڵاتی خۆی بخاتە گەڕ .

هێڕشکردنە سەر هاوپشتیوانانی راپەڕیوانی ئێران لە قەتەر

30/11/2022

دوای ئەوەی کە ئێران یارییەکەی دۆڕاندی چەقۆکێشەکانی ئاخوندەکان هێڕشیان کردە سەر خۆپیشاندەران و فانەکانی یارییەکە کە هاوپشتی و لایەنگری ڕاپەڕیوانی ئێرانیان دەکرد .  دووان لە ژنان بریندار بوون.  پەیامنێری تی ڤی دانیمارك کە لەوێدا بوو فلیمی هێڕشکردنەکەی گرتبوو بەڵام پۆلیس ئەویان دەسگیرکردووە و بردویانە بۆ پۆلیسخانە .  پاش لێپێچینەوەی داوای ئەوەیان لێکردووە کە فلیمەکە بسڕێتەوە ، ئەویش وتویەتی نایسڕێتەوە .  پاش ماوەیەك بەرەڵایان کردووە بێ پۆزشهێنانەوە بۆی.

کرێکارانی تەلەفوناتی بریتانیا سەرکەوتنیان بەدەستهێنا

30/11/2022

پاش هەشت ڕۆژ مانگرتن لە ڕۆژانی جیاجیادا لە 35 ساڵی مێژوی بەتایبەتیکردنی کۆمپانیاکەوە،  دواجار ئیدارەی کۆمپانیای تەلەفوناتی بریتانی چۆکی داداو ئامادەبوو کە داخوازییەکانیان جێ بەجێ بکات.

ئیدارەی کۆمپانیاکە بڕیاری کە هەر کرێکارە و 1500 پاوەندیان بۆ زیاد بکەن ئەمە ئەوانەش دەگرێتە کە کەمتر لە ساڵێکە لەوێ کاردەکەن ، هەروەها ئەوانەشی کە موچەیان 50 هەزار پاوەندە لە ساڵێكد پێش لێبڕینی باج. نزیکەی 58 هەزار لەو کرێکارانە دەگرێتەوە کە زۆربەیان لە بەرەی پێشەوە کاردەکەن وەکو سێنەتەری وەلامدانەوەی تەلەفون .  کۆمپانیاکە دەڵێت لە سەدا 85 کرێکاران و کارگەرانی کۆمپانییەکە لە بەررزبوونەوەی موچەکەیان سوودمەند دەبن .  ئەمە لە کاتێکدا کە کۆمپانیاکە ساڵانە 4.8 ملیار پاوەند کرێ، مووچە و خانەنشینی دەدات .

لەسەرەتای ئەمساڵیشدا پاش وتووێژی نێوانی نقابە و کۆمپانیاکە 1500 پاوەند وەکو خەڵاتی بە سەراپای کرێکاران و کارمەندانیان دراوە وەکو پاداشتی ئەو کارە گرنگ و بە فشارەیان کە لە سەردەمی کۆرۆنادا کردویانە .

نقابە ئامۆژگاری و ڕێنمایی ئەندامەکانی کردووە کە ئەو سەرنجامە قەبوڵ بکەن و ڕەتی نەکەنەوە.

تیمی ئیسعافەکانی ئینگلەندە، ئەوانیش بڕیاری مانگرتنیان دا

30/11/2022

بە هەزاران لە سایەقەکانی ئیسعاف و ئەوانەی کە وەڵامی تەلەفونی نەخۆشەکان دەدەنەوە کە پێویستیان بە ئیسعافە یاخو ڕوداوێك ڕویداوە فریان بژەون ، هەروەها تیمی چارەسەری خێرا کە لەگەڵ ئیسعافەکەدان بڕیاریان دا پێش کریسمس مان بگرن سەبارەت بە بەرزبوونەوەی موچەیان. بەڵام هاوکات هەندێك ستاف بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ حاڵەتی تەواریدا [ ئیمێرجنسی ] دەمێننەوە . نزیکەی 80 هەزار ستاف بڕیاری مانگرتنیان داوە .

سکرتێری گشتی یونیسۆن، کریستینا مەکئانیا، وتی: بڕیاری دانی مانگرتن و لەدەستدانی مووچەی ڕۆژێک هەمیشە بانگەوازێکی سەختە.، بە تایبەتی بۆ ئەو کەسانەی کە کارەکانیان بریتییە لە گرنگیدان و ڕزگارکردنی ژیانی خەڵک و خەستە.

 بەڵام هەزاران کارمەندی ئەمبولانس و هاوکارەکانیان لە NHS [ ئاماژەیە ۆف سیستەمی تەندروستی نیستمانیی ] دەزانن دواکەوتنەکان کەم نابێتەوە، هەروەها کاتەکانی چاوەڕوانی کەم نابێتەوە، تاوەکو حکومەت کار لەسەر کرێ بکات.  هەر بۆیە بڕیاری قورسیان داوە بۆ مانگرتن . ئەو ئاماژەی بەوەشکردووە، “هەمیشە نەخۆشەکان لە پێش هەموو شتێکەوە دەبن و لە کاتی هەر مانگرتنێکدا کەڤەری فریاگوزاری بەردەست دەبێت. بەڵام مەگەر مووچە و کارمەندانی NHS چاک نەکرێنەوە، خزمەتگوزارییەکان و چاودێری بەردەوام دەبن لە دابەزین.

“خەڵکی گشتی دەزانێت خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان باشتر نابن بەبێ زیادکردنی زۆری کارمەندان و دانی پارە لە لایەن حکومەتەوە بۆ ڕزگارکردنی NHS  [ ئاماژە بە سیستەمی تەندروستی نیستمانی] کاتی ئەوە هاتووە وەزیرەکان واز لە بەکارهێنانی دەزگای پێداچوونەوە بە مووچە وەک داپۆشینی بێکردەوەیی خۆیان بهێنن. “جێرمی هانت، ڕیشی سوناک و ستیڤ بارکلی دەبێت [ ئاماژەیە بۆ وەزیری دارایی ، سەرەكوەزیران و وەزیری تەندروستی ]  قۆڵی لێهەڵماڵن و دەست بکەن بە قسەکردن لەگەڵ سەندیکاکان سەبارەت بەوەی کە چۆن کرێی باشتر بۆ کارمەندان دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ دەستپێکردنی گۆڕینی NHS.” “

کۆبوونەوەکانی لوتکەی کەش و هەوا چارەسەری گرفتی ژینگە ناکەن *

زاهیر باهیر

نۆڤەمبەرری 2022

سەرمایەداران و سیاسییەکان و دەوڵەتمەداران لە دانانی پلان و پڕۆگرامی گەمژاندنی گەلەکەیاندا زۆر زیرەکن.  بۆ ئەمەش بەگوێرەی گرفتەکان و گەورەیی و بچوکییان کار لەسەر ئەو پلانانە دەکەن.  کۆبوونەوەکانی لوتکەی کەش و هەواش یەکێكە لەو پلانانە بەڵام نەك هەر هاوکاری کەمکردنەوەی پیسی ژینگە ناکات بەڵکو خودی پرۆسەکە و کۆبونەوەی ئەو هەموو کەسە پیسخۆر و پیسڕەفتارانە لەو وڵاتەدا،  ژینگە ئەوەندەی دیکە پیس دەکات.

کۆبوونەوەی ئەمساڵ لە ڕۆژی 06/11 کە بیستوحەوتەمین جارە، دا لە شاری شەرم ئەلشێخ، میسر، بە بەشداری  زیاتر لە 44 هەزار کەس کە لە 176 وڵاتەوەن و نزیکەی 140 لە سەرۆکانی ئەو وڵاتانە  دەستیپێکرد و نزیکەی دوو هەفتەی خایاند. هاوکاتیش  زیاتر لە لایەن 630 لۆبیچی کۆمپانیا و پیشەسازییە سەرەکییەکانەوە دەوریان گیرا و دەیانەوێت کارایی خۆیان بۆ بەرژەوەندی ئەو کۆمپانیانەی کە نوێنەرایەتیان دەکەن لەسەر بەشداربوانی کۆبونەوەکە دابنێین.

ئەوەی کە حوکم دەکات، ئەوەی فرمان دەدات، ئەوەی لە پشتی حوکمرانی و دەسەڵاتەوەیە کۆمپانیا گەورەکانن بە هەمو جۆرێکیانەوە، ملیۆنەر و ملیاردەرەکانن  هەر ئەمانیشن کە ڕۆڵی سەرەکییان لە پیسکردن و ژەهراویکردنی ژینگەدا هەیە، هەر ئەمانن هۆکاری وشکەساڵی و لافاو و تۆفان و زریان و گەرمای لە رادەبەدەری هاوینان کە لە زۆر شوێندا دەبێتە هۆی ئاگرکەوتنەوە و لە دەستدانی زۆر زیندەوەر بە مرۆڤیشەوە و سوتانی دارستان و جەنگەڵەکانیش.

ئەوە ڕاستیە کە هەموو ئەم زاتانە لەژێر فشاری خەڵک و گروپەکانی دۆستی ژینگە و بەرگری لە کەش و هەوا دەیانەوێت هاوسەنگییەك لە نێوانی پاراستن و پاکی ژینگە و بزنسدا، بە واتایەکی دیکە لە نێوانی ژینگە و زیاتری پارە و قازانج و سەرمایەدا بکەن، بەڵام کۆبوونەوەکانی پێشتر و بڕیارەکانی حیزبانی حاکم و ڕاگەیاندنەکانی کۆمپانیاکان و سەرمایەداران سەبارەت بە هەڵکشانی پشکی قازانج و سەرمایەیان جگە لە پیسترکردنی زیاتری ژینگە و وێرانکردنی، پێچەوانەیەکمان ناداتە دەست .  تێگەیشتنی ئەمەش ئاسانە : بزنس لغاو ناکرێت ، سەرمایە و سامان سنوری نییە و  ڕاناگیرێت، هاوسەنگی لە نێوانی بزنس و ژینگەدا نییە و ناکرێت و بە دوو ئاراستەی دژ بەیەك دەڕۆن و بۆ هەمیشەش لەیەکدی دوور دەکەونەوە.

بێ گومان زۆربەی زۆری کۆمپانیاکان و سامانداران و سەرمایەداران ئەوروپی و ئەمەریکی و کەنەدەیی و هیندی و چینین کە ئەم کارەساتە بۆ خەڵکی دەخولقێنن.  بەڵام ئەوەی ئاشکرایە کە کارەساتەکە بەسەر وڵاتانی دەرەوەی خۆیان دەهێنن زیاتر لە خۆیان.

با داتاکان خۆیان بدوێن:.

داتا نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ساڵی 2030 ساڵانە نزیکەی 2 تریلۆن دۆلار (1.75 تریلۆن پاوەند) پێویست دەبێت بۆ یارمەتیدانی وڵاتانی ئابووری دواکەوتوو بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی کاربۆن و ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی تێکچوونی کەش و هەو.  ئەو پارە نەختینەیە پێویست دەبێت بۆ ئەوەی وڵاتانی هەژار بتوانن لە سووتەمەنی بەردینی (Fossil fuel  ) دوور بکەونەوە و وەبەرهێنان لە وزەی نوێبوونەوە و تەکنەلۆژیای تری کەمکاربۆن بکەن و ڕووبەڕووی کاریگەرییەکانی کەش و هەوای ناجۆر و توند ببنەوە. ئەمە ڕاپۆرتێکە کە بە هاوبەشی لەلایەن حکومەتی بەریتانیا و میسرەوە ڕاسپێردرا بوو تاکو لە لوتکەی کەش وهەوای نەتەوە یەکگرتووەکانی Cop27 پێشکەش بکرێت .

ئەم بڕە پارەیە زەروورە بۆ گەشەی ئابوورییەك کە لەسەر بناخەی کەمی کاربۆن و  یارمەتیدەر دەبێت بۆ دەرهێنانی ملیارەها کەس لە هەژاری و ڕەخساندنی هەلی کار و کەمکردنەوەی دەردانی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. هەروەها بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ کاریگەرییەکانی قەیرانی کەش و هەوا، بۆ نموونە لە ڕێگەی دروستکردنی ژێرخانی بەهێزتر و پاراستنی وەک دیواری دەریا و سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە.

تەواوی کیشوەری ئەفریقا بەرپرسیارە لە کەمتر لە 4%ی دەردانی گازی ژەهراوی مێژوویی جیهانی، لەگەڵ ئەوەشدا خەڵکی ئەفریقا قورسایی قەیرانی کەش وهەوا لە ئەستۆ دەگرن. ئەمە زیانێکی گەورەیە بە کۆمەڵی ئەو وڵاتانە و ئابوورییان.

بە هۆی گۆڕان و خراپی کەش و هەواوە لە سەرانسەری ئەفریقا، پێشبینی دەکرێت کەمیی ئاو لەم دەیەدا تا 700 ملیۆن کەس ئاوارە بکات و150 ملیۆن کەسی لە ئەفریقا خستۆتە بەردەم  مەترسی برسێتییەکی زۆرەوە.

قۆڕنی ئەفریقا (  The Horn of Africa ) خراپترین وشکەساڵی لە ماوەی 40 ساڵدا بەخۆیەوە دەبینێت، زیاتر لە 50 ملیۆن کەس بەدەست برسێتیەوە دەناڵێنن، دڵنیا نین لە کوێوە ژەمی داهاتوویان دێت.  سەرباری ئەوەش  116 ملیۆن ئەفریقی لەم دەیەیەدا ڕووبەڕووی مەترسی توندی خراپی کەش و هەوا دەبنەوە بەهۆی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکانەوە.

فرۆشتنی شوێنە سروشتییەکان کە خەڵکە ئەسڵییەکەی لێدەژین بە پارەیەکی ڕەمزی یا هەر وەکو خەڵاتیی بە کۆمپانیا گەوەرە بێیانەکان یاخود ساماندارانی نێوخۆ، خەڵکەکەی وڵاتی کینیای توشی نەگبەتی گەورە کردۆتەوە.  هەر بۆ نموونە پرۆژەی کێڵگەی بای دەریاچەی تورکانە لە باکووری کینیا لەسەر خاکی خەڵکە ئەسڵییەکەی دروستکراوە دوای ئەوەی 40 هەزار دۆنم زەوی ڕادەستی کۆمەڵەیەکی وەبەرهێنەران کرا بەبێ ئەوەی ڕاوێژ بە کۆمەڵگە شوانکارییە ئەسڵییەکەی  بکرێت کە بۆ سەدان ساڵ – ئەگەر هەزاران ساڵ نەبێت – بە شێوەیەکی بەردەوام لەسەر زەوییەکە ژیاون و کشتوکاڵیان کردووە. ئەم پرۆژەیە، پرۆژەی نوێکردنەوەی وزە  گەورەترین  پڕۆژەی ئەفریقایە، بووەتە هۆی کۆچی زۆرەملێ، ململانێ، توندوتیژیی جێندەری، نائاسایشی ئاو و خۆراک و هەروەها تێکچوونی نەریتی کولتووری و زمان بەهۆی لێشاوی کرێکارانی بیناسازییەوە.

ئەمەی کە دەکرێت  تەنها گواستنەوە بەرەو پێشەوەچوون نییە، ئەمە “دەستبەسەرداگرتنی زەوییە” جۆن تینگۆی تەمەن 47 ساڵ لە بزووتنەوەی خەڵکە ئەسڵییەکە  بۆ پێشخستنی ئاشتی و گۆڕینی کاریگەری ململانێکان لە باکووری کینیا وای وت ” ئەگەر تۆ مافە سەرەتاییەکانی خەڵک پێشێل بکەیت و کۆمەڵگاکان هیچ سوودێکی لێنەبینن، هەرگیز ناتوانرێت دادپەروەرانە بێت.”

سەرمایەدارانی ئەفریقا و زۆرێك لە دەسەڵاتداران لارییان نییە بەوەی کە کۆمپانیاکانی گاز و نەوت لەوێ دەست بەکاری پشکنین و دەرهێنانی نەوت و غاز دەکەن ، چونکە ئەوان دەڵێن کە ئەو پارەیە پێویستە بۆ چارەسەری نەخۆشی و فراوانکردنی  خەستەخانە و زیادکردنی ژمارەیان، هەروەها بۆ کردنەوەی قوتابخانە و نەهێڵانی نەخوێندەواری.  لە بەرانبەر ئەمەدا زۆرێک لە شارەزایان و چالاکوانانی کەش وهەوای ئەفریقا دژی فراوانبوونی گاز لەم کیشوەرەدا قسە دەکەن. ئەوان دەڵێن پێناچێت هەژارانی ئەفریقا هیچ سوودێک لەم غازە ببینن، کە پێدەچێت لەلایەن کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکانەوە هەناردە بکرێت بۆ دەرەوەی وڵات بۆ بەرزترین نرخ، قازانجەکانیش دەگوازرێنەوە بۆ دەستەبژێرانی وڵاتەکان. هاوپەیمانییەك کە لە دەیان گروپی کەشوهەوای ئەفریقا پێکهاتووە لە نامەیەکی کراوەدا لە چوارچێوەی هەڵمەتێکدا بە ناوی “Don’t Gas Africa” نووسیویەتی: “هەنگاونان بۆ غاز لە ئەفریقا مەترسیدار و کورتبینییە“.

وڵاتێکی دیکە لە ئەفریقا کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆیە کە خۆی  نزیکەی سێ دەیە لە جەنگ و ململانێی سەختدا بوە و بەرگەی گرتووە ، لەو وڵاتەدا ساڵانە تا پێنج هەزار منداڵ دەبنە سەرباز.  ئەمە نەبێت ئەم وڵاتە هەژار بێت،  بەڵکو  وڵاتێکە پڕە لە کانزای  بێئەندازە و چارەسەری کەش و هەوای داهێنەرانە.  دووەم گەورەترین دارستانە باراناوییەکانی جیهان دوای بەرازیل و ئەندەنوسیا ئەوێیە. کۆگایەکی گەورەی کۆبالت، مس و ئەلەمنیۆمی تێدایە – ئەوانە  ئەو کانزایانەن کە پێویستن بۆ گۆڕانکارییە سەرەکییەکان کە پێویستمانە بۆ وزەی نوێبووەوە و ئابووری دیجیتاڵی. دارستان و جەنگەڵەکانی کۆنگۆ توانای هەڵمژینی نزیکەی 1.2 ملیار تەن دووەم ئۆکسیدی کاربۆنیان لە ساڵێکدا هەیە  کە دەکاتە لابردنی لە  4%ی دەردانی گازی ژەهراوی جیهانی.

لە پاکستان لە سەرەتای ئەمساڵدا، لافاوێکی توند سێیەکی تەواوی وڵاتەکەی ژێرئاو خست و زیاتر لە هەزار و 700 کەسی کوشت.  بانکی نێودەوڵەتی کۆی زیانەکانی ئابووری بە هۆی ئەوەوە مەزەندە دەکات بە زیاتر لە 30 ملیار دۆلار (26 ملیار پاوەند) .  هەروەها  ئاوەدانکردنەوەشی 16 ملیار دۆلاری دیکەی تێدەچێت. ئەمە لە کاتێکدا کە ئەم وڵاتە تەنها بە 0.3%ی دەردانی گازی ژەهراوی جیهانی بەشداری کردووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا وەک کینیا و سۆماڵ، ناچارە بە ڕێژەی ئەو گازە گەرمخایەنانەی کە لەلایەن وڵاتانی دیکەوە بەرەڵای دەکەن پارەبدات .   لەمەش زیاتر، ئەم وڵاتانەی کە ئاوا باجی سەرەکی وڵاتانی پیشەسازی پێشکەوتوو دەدەن سەرچاوەیان نییە بۆ ئەوەی پارەی ئەو زیانانە بدەن کە بەسەریاندا دەسەپێنرێت.  

بەڵام کاتێک ئەڵمانیا لە ساڵی 2021دا تووشی لافاوێکی ترسناک بوو، حکومەت توانی دەستبەجێ 30 ملیار یورۆ ( 26 ملیار پاوەند) تەرخان بکات بۆ ئەوەی پارە بدات بۆ دووبارە ئاوەدانکردنەوەی ئەو شارۆچکە و ژێرخانانەی کە بەهۆی لافاوەکەوە لەناوچوون.  کەچی وڵاتی  پاکستان ناچار بووە پشت بە بانگەوازێکی فریاگوزاری نەتەوە یەکگرتووەکان ببەستێت کە تەنها بڕی لە 34% پارەی بۆ دابین دەکرێت. مۆزەمبیق ناچار بوو قەرزێکی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی وەربگرێت بۆ ئەوەی یارمەتی بدات لە پێدانی پارەی چاکبوونەوە لە دوای زریانەکەی ‘ ئیدای ‘  ساڵی 2019، ئەمەش وڵاتەکەی زیاتر پاڵنا بەرەو خراپتر بە ناڕەحەتی قەرزەکانیەوە کە لە بەرزبوونەودایە.

سەرۆکوەزیرانی پاکستان، شێهباز شەریف  کە بەشداری لە کۆبونەوەکەدا کرد سەرەڕای داتاکانی سەرەوە ئاماژەی بەوەشکردووە” لافاوە کارەساتبارەکان کاریگەرییان لەسەر 33 ملیۆن کەس هەبووە، کە زۆرینەیان  ژن و منداڵەکانمان بوون.  بارانبارینەکە حەوت جار زیاتر لە تێکڕای بارینی بارانی پێشتر بووە کە لە باشوووردا باریون.  ئێمە هەوڵێکی زۆرمان دا بەڵام هێشتا لافاوەکان ئەوەندە گەورە و تووڕە بوون  زیاتر لە 8,000 کیلۆمەتر ڕێگا کانزاییەکانیان هەڵتەکاند و زیانیان  زیاتر بە 3,000 کیلۆمەتر هێڵی شەمەندەفەرەکانمان گەیاند. هەروەها 4 ملیۆن دۆنم زەوی بەرهەمهێنەریان شۆردەوە، پاکستانیان وێران کرد”  وتنی ئەمانە، دانیشتوانی هۆڵەکەی سڕ و بێ دەنگی کرد.

بەشێکی زۆری ئەم هەژارییە لە دەرەقەت نەهاتنی  کارەساتە سروشتییەکانن،  میراتی دەرهێنانی کانزا بەهادارەکانن و تاڵانکردنی کۆلۆنیالیزمن کە لەلایەن وڵاتانی دەوڵەمەندەوە وایکردووە وڵاتانی وەک پاکستان، کینیا و مۆزەمبیق بێ سەرچاوەی پێویست بتوانن لە بەرامبەر گۆڕانی توندی کەش و هەوادا ڕوبەڕو ببنەوە.  لە کاتێکیشدا ئەم وڵاتانە پارەی چارەسەرکردنی ئەنجامکارییەکانی ڕووداوە توندەکانی کەش وهەوایان نییە، بۆیە هیوایەکی کەم هەیە بۆ ئەم وڵاتانە تاکو لە چەند دەیەی داهاتوودا بژین.

وەکو لە سەرەتادا پەنجەم بۆ ڕاکیشا دروستکردنی ئەم کارەساتانە دەستکردن نەك خواکرد، دەستکردی کۆمپانیا گەورەکانن، سامانداران و سەرمایەدارانن.  بێ گومان زۆرێك لە بزنسەکان لە بچوکیانەوە بۆ گەورەیان تا دەگاتە گواستنەوەی میوە و خواردەمەنییەکانمان بە ترێلە و بە پاپۆڕ و بە فڕۆکە لە وڵاتانی دوورەدەستی وەکو ئەمەریکای لاتین و ئەفەریقا و خۆرهەڵاتی ناوین و ئەوانی دیکە، ڕۆڵی سەرەکییان لە پیسبوون و ژەهراویبوونی ژینگەدا هەیە.  من لێرەدا تەنها ئاماژە بە سێ دانە لەو بزنسە گەورانە دەدەم :

یەك: کۆمپانیا گەورەکانی وەکو نەوت و غاز :

کۆمپانیاکانی نەوت و گاز پلانیان بۆ گەشەکردنی سووتەمەنی بەردینی ‘ترسناک’، هەیە ڕاپۆرتێك  نیشانیدەدات توێژینەوەکانی کە لە لوتکەی کەش و هەوای Cop27 بڵاوکراونەتەوە دەریدەخەن پلانەکان بەختی هێشتنەوەی گەرمبوونی جیهان بۆ پلەی 1.5ی سەدیی پووچەڵ دەکەنەوە.

شیکارییەکی نوێش دەریخستووە کۆمپانیاکانی نەوت و گاز پلانیان هەیە بۆ فراوانکردنی وەبەرهێنانیان بە شێوەیەکی ترسناک کە لە ئەنجامدا ئەگەر ئەوە سەربگرێت  115 ملیار تەن دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەردەدەنە دەرەوە.  ئەمەش  هاوتایە بەدەردانی زیاتر لە 24 ساڵ گازی ژەهراوی لە ئەمریکا.  ڕاپۆرتەکە دەریخستووە کە بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کۆمپانیاکانی نەوت و گاز پلانیان هەیە بۆ ئیستغلالکردنی زیاتری سووتەمەنی بەردینی، کە لە ساڵی 2020 وە 160 ملیار دۆلاریان بۆ گەڕان بەدوایدا خەرج کردووە.

هەر لەو کۆبونەوەیەدا بڵاوکرایەوە، کە سەرکردەکان ئاگادارکراونەتەوە کە کەمکردنەوە و پەلەکردن لە دەردانی کاربۆن پێویستە بۆ ئەوەی کارەساتی کەش و هەوا ڕوونەدات. بەڵام لەو توێژینەوەیەدا دەرکەوتووە کە 655 لە کۆی 685 ( لە سەدا 96) ی  کۆمپانیاکانی گەڕان و بەرهەمهێنان پلانی فراوانکردنیان هەیە، کە لە ساڵی 2021 وە  بە ڕێژەی  لە سەدا 20 زیادیکردووە.

ڕاپۆرتێکی نوێی هاوکاریکردن لە  زیان و خەساراتەکان دەریخستووە کە لە نیوەی یەکەمی ساڵی 2022دا، تەنها بە شەش کۆمپانیای سووتەمەنی بەردینیی، پارەی پێویستیان بەدەستهێناوە بۆ دابینکردنی کۆی تێچووی کەش و هەوای خراپ و ڕووداوەکانی پەیوەست بە کەش و هەوا لە وڵاتانی تازەپێگەیشتووی جیهان [ لە ڕوی پیشەسازییەوە] – و لە سەر و ئەوەشەوە نزیکەی 70 ملیار دۆلار (61 ملیار پاوەند) قازانجی نەختینەیان بۆ دەمێنێتەوە. تەنانەت سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای کردووە باجی داهات لەسەر کۆمپانیا زەبەلاحەکانی سووتەمەنی بەردینیی بۆ قەرەبووکردنەوەی  زیان و خەساراتەکان دانرێت.

بە گوێرەی شیکارییەکانی گروپی ژینگەپارێزی ئەڵمانی Urgewald  کە لەسەر بنەمای بنکەیەکی زانیارییە، توێژینەوەکەی  لەسەر ئاستی کۆمپانیاکانە کە بەرپرسیارن لە 95%ی بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە جیهاندا.  داتاکانی ئەو شیکارییە هەڵسەنگاندنی ئەوە دەکەن  کە ئایا چالاکییەکانی کۆمپانیایەک هاوتەریبن لەگەڵ سیناریۆی دەردانی گازی ژەهراوی لە ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە کە پاك و پلە سفر بێت لەو گازە ژەهراییە .   فیۆنا هاوک لە گروپی  Urgewald دەڵێت: “ئەنجامی حیساباتەکانمان بەڕاستی ترسناکە: پلانەکانی فراوانکردنی کورتخایەنی کۆمپانیاکانی نەوت و گاز لەگەڵ دەردانی گازی ژەهراوی پاکدا بە پلەی سفر ناگونجێت کە لەلایەن ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی نێودەوڵەتییەوە پێشکەش کراوە.”..هێشتنەوەی ئەم سەرچاوانەی نەوت و گاز لە زەویدا کەمترین شتە بۆ ئەوەی چارەسەری دۆخە خراپەکە بکرێت کەبەدەستهێنانی پلەی گەرمی 1.5 سەدیی بێت.”

ئەو پلانانەی کەش و هەوا کە لەلایەن زۆرێک لە کۆمپانیاکانی نەوت و گازەوە بڵاوکراونەتەوە، لەلایەن ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە کۆبوونەوەی Cop27 ڕۆژی سێشەممە، 15/11  ،  سەرزەنشت کران. . ئەو وتی : ” ئەوەی پێیان دەوترێت ‘بەڵێنی پلەی سفر’ لە پاککردنەوەی ژینگە لە و گازە ژەهراوییە  کە بەرهەمە سەرەکییەکانی [خەڵوز، نەوت، گاز] لە خۆیانی دەگرن ، هەسارەکەمان ژەهراوی دەکەن، ڕاست نییە.  بەکارهێنانی بەڵێنی ساختەی  پلەی‘سفر’ لە پاککردنوەی ژینگەدا بۆ داپۆشینی فراوانبوونی گەورەی سووتەمەنی بەردینی، جێگەی سەرزەنشتکردنە.  ئەم پەردەپۆشکردنە ژەهراوییە دەتوانێت جیهانەکەمان بەرە و خراپی کەش وهەوا پاڵبنێت”.

دوو: پیشەسازیی سەیارە و سەیارە دروستکردن:

داخوازی زۆر لەسەر سەیارە و بوونی خودی سەیارە وەکو زەروورەیەکی سەرەکی بە تایبەت لە کاتێکدا کە منداڵت هەبیت و لە شارۆچکەیەکدا بیت کە ئامرازە گشتییەکانی گواستنەوەی وەکو پاس و میترۆ و قیتار وەکو پێویسیت نەبێت ، یاخود کار و شوێنیی ئیشت دوورەدەست بێت.

گەورەترین کۆمپانیاکانی دروستکردنی ئۆتۆمبێل لە جیهاندا پلانیان کردووە  بۆ دروستکردنی 400 ملیۆن ئۆتۆمبێلی زیاتر، کە لەگەڵ هاتنە خوارەوەی پلەی گەرمی بۆ 1.5 سەدییدا نایەتەوە. لەوانە تۆیۆتا و ڤۆڵکسواگن و هۆندا/کیا لەسەر ڕێڕەوی دروستکردنی ئۆتۆمبێلی بەنزین و گازۆیل بەردەوام دەبێت .

توێژەرانی زانکۆی تەکنەلۆژیای سیدنی (UTS) و زانکۆی زانستە کارپێکراوەکانی پیشەسازی لە بێرگیش گلادباخ و گرینپیسی،Greenpeace ، ئەڵمانیا ، بەراوردیان کردووە بەو ڕێژەیەی کە جیهان پێویستی بە وەرگرتنی ئۆتۆمبێلی  دەردانی گازی ژەهراوی بە پلەی سفر هەیە لەگەڵ ئەو ڕێژەیەی کە کۆمپانیا گەورەکانی ئۆتۆمبێل پلانیان بۆ داناوە و مۆدێلی جۆراوجۆر بەرهەم دەهێنن جیاوازە.

لە ڕاپۆرتی ئەو توێژینەوەیەدا هاتووە: “بودجەی کاربۆنی 53 Gt  ڕێگە بە فرۆشتنی 315 ملیۆن ئۆتۆمبێلی دیکەی ICE [بزوێنەری سووتانی ناوخۆیی] تا ساڵی 2022.دەدات  هەر لە ڕاپۆرتەکەدائەوەش  پشتراستکراوەتەوە “ لە هەمان کاتدا پێشبینیکراوە کە فرۆشتنی سەیارەی کە بە بزوێنەری سوتانی ناوخۆیی کاردەکات لە نێوان لانیکەم 645 ملیۆن بۆ 778 ملیۆن ئۆتۆمبێلدایە.  ئەمەش زیادبوونی 105% بۆ 147% بە  فرۆشتنی  سەیارەیەکە کە لەگەڵ 1.5 پلەی سەدیدا دەگونجێت”.

سێ: ئاژەڵداریی و پیشەسازی گۆشت و شیرەمەنییەکان:

ئاژەڵداری و کێڵگەکانی، farms ، سەرچاوەیەکی دیکەی دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنن و ڕۆڵی گەورەیان هەیە لەسەر گەرمکردنی زەوی و پیسکردنی ژینگە ئەمە جگە لەوەی کە پانتاییەکی گەورەی فراوان بەکاردەهێنرێت بۆ بەخێوکردنیان.

بەخێوکردنی ئاژەڵ، کە توێژینەوەیەکی ئەم دواییە لە گۆڤاری Sustainability دەیخەمڵێنێت، لە نێوان 16.5% بۆ 28%ی هەموو پیسبوونی گازی گەرمخایەنی ، ” دووەم ئۆکسیدی کاربۆن”،  پێکدەهێنێت. مەودای بەرفراوانی ئەم ژمارانە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەم بابەتە چەندە خراپ پشتگوێ خراوە.  وەک لە هەمان توێژینەوەدا دەردەکەوێت، ئەو ئامارە فەرمییە (14.5%)، کە لەلایەن ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بڵاوکراوەتەوە، بە ڕوونی هەڵەیە،  هەموو کەسێکیش لەو بوارەدا دەیزانێت، لەگەڵ ئەوەشدا کەم هەوڵی نوێکردنەوەی دراوە.

لە ماوەی 20 ساڵدا تا 2018  بەکارهێنانی گۆشت لە جیهاندا بە ڕێژەی 08% زیادی کردووە.  توێژینەوەیەک لە کتێبی ‘ سیاسەتی کەش و هەوادا’ مەزەندە دەکات کە  تا ساڵی 2030  ئەو گازە گەرمخایەنە لە بەخێوکردنی ئاژەڵدا، دەکرێت کە  نیوەی تەواوی بودجەی کاربۆنی جیهان بۆ ئەوە بەکاربهێنین ئەگەر بمانەوێت خۆمان لە بەرزبوونەوەی زیاتر لە پلەی 1.5 ی گەرمبوونی جیهانی بەدوور بگرین.

کارایی پیسکردنی ژینگە بەم هۆکارە تەنانەت گەر لە ئێستاشدا ڕێگری لێبکرێت هێشتا بۆ ماوەیەکی دوورو و درێژ کارایی خۆی هەر دەمێنێت.

شیکارییەکی جیهانی هەر لەو بوارەدا بە داتاوە دەریدەخات کە تەنانەت ئەگەر ئەمڕۆ پیسبوونی گازی گەرمخایەن لە هەموو کەرتێکی دیکەدا نەهێڵرێت، تا ساڵی 2100 بەرهەمهێنانی خۆراک بەپێی ڕێڕەوی ئێستای، بودجەی جیهانی کاربۆن دوو سێ هێندە زیاتر دەشکێنێت و دەبێت زیاتر پارە بۆ ئەو مەبەستە تەرخان بکرێت.  ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو بەهۆی بەخێوکردنی ئاژەڵییەوەیە کە 57%ی گازە گەرمکەرەوەکانی سیستەمی خۆراک پێکدەهێنێت، هەرچەندە تەنها 18%ی کالۆریەکان دابین دەکات.  چونکە بەخێوکردنی ئاژەڵ گەورەترین سەرچاوەی دروستکردنی غازی میسانە، CH4 ، لە جیهاندا کە بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤەوە دەردەچێت.

پڕۆفیسۆر جۆرج مۆنبیت وانەبێژی زانکۆ، خاوەنبەرنامەی ژینگە لە تی ڤی دا هەروەها ڕێکخەری کەمپەینی گەورە بۆ بەرگریی لە ژینگە کە چەند دەیەیەکە لەو بوارەدا چالاکی دەکات و خاوەنی جەندەها کتێبە دەڵێت ”  هێزی کولتووری کەرتی ئاژەڵداریی زۆر لە هێزی ئابوورییەکەی زیاترە ، چونکە پەیوەندیمان بە خۆراکەوە زیاتر کەسییە تاکو پەیوەندیمان بە سەرچاوەی وزەوە. زۆربەی سووتەمەنی بەردینی لە دوورەوە بەکاردەهێنرێت بۆ نموونە کاتێک کارەبا بەکاردەهێنین، کە گڵۆپەکان دادەگیرسێن بیر لەوە ناکەینەوە کە لە کوێوە هاتووە، بەڵام سەبارەت بەو خواردنانەی دەیخۆین  بیرکردنەوە و هەستێکی زۆر دەکەین.”

ئەنجامگیریی: 

بێ گومان ئەوەی سەرەوە سەرەتایەکی زۆر کورتە لەسەر  پرسێکی ئێکجار گەورە و بە بایاخ کە هەزاران کتێب و وتاری لەسەر نوسراوە بێ لە کۆڕ و بەرنامە و  تاقیکردنەوەی بە کرداریی . لەگەڵ ئەوەشدا بە گوێرەی داتاکانی سەرەوە دەکرێت  زۆر شت بسەلمێنرێت یا هەر هیچ نەبێت هەلی بیرکردنەوەمان پێدەدات کە تێفکرینێك لە پەیوەستبوونەوەی خراپیبوونی ژینگە و سروشت  لەتەك کۆمپانیا زەبەلاحەکان و سیستەمی هەنووکەییدا.  ئەمەش بە ئاسانی نیشانی دەدات کە گرێدانەوەیەك لە نێوانی گەرمبوونی زەوی و کارەساتەکانی کە کەش و هەوای خراپ دەیهێنن ئاشکرایە.

لەگەڵ ئەو هەموو وردەکاری و ئامارانەدا لەسەر ڕۆلی کۆمپانیاکان کە ڕۆلی سەرەکییان لەو بارەیەوە هەیە بەڵام ڕۆلی تاکیش هەم لە پیسکردن و هەم لە ڕێگرتن لێی و کەمکردنەوەی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن بە ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەو خۆ، هەیە.  ئەمەش هەر لە پیسنەکرنی ژینگە و کاری زۆر بچوكی وەکو کردنی دوشێکی کورت  بەئاوی شلەتێن، کوڵاندنی ئاو لە کترییەكدا بە قەدەر ئەوەی کە دەتەوێت، زۆر گەرمنەکردنی ماڵ و کەمتر بەکارهێنانی ئامرازەکانی فێنککردنەوە، دانەگیرسانی گڵۆپ لە کاتی ناپێویستدا، بەکارنەهێنانیی سەیارە مەگەر لە کاتی زەرووریدا، کەمکردنەوەی سەفەر بە سەیارە و دەیەها کاری بچوکی دیکە تا دەگاتە وازهێنان لە گۆشت بە هەموو چەشنەکانییەوە. ئەمانە هەمویان ڕۆڵی خۆیان هەیە وێڕای ئەوەی کارێکی بچوکیشن .  کەواتە مرۆڤەکانیش وەكو تاك  لە ڕەفتار و کرداری ڕۆژانەیان و  شوێنی نیشتەجێبوون و کارکردنیان بە ڕۆلی خۆیان دەتوانن و دەکرێت کە کارایی ئەرێیانەی خۆیان لەسەر ئەم پرسە گەوەرەیە دابنێن.

ئەو شیکردنەوە و داتایانە پێمان دەڵێن کە هەندێك لە بەشداربووانی خودی کۆبوونەوەکە خۆیان بە گومانن کە لەم جۆرە کۆبوونەوانەدا چارەسەری ئەو کێشە گەورەیە بکرێت. ئەویش لەبەر ئەوەی :

یەك: ئەزموونی کۆبونەوەی  ساڵی 2009 لە کۆپنهاگن-یان هەیە کە بڕیار بوو ساڵانە 100 ملیار پاوەند یارمەتی وڵاتانی هەژار بدرێت ، بەڵام نەدرا. لە کۆبونەوەی Cop26  کە پارەکە، 2021 ، لە شاری گلاسکۆی بریتانیا گیرا و چەندەها بڕیاری  زۆری تێدا درا و بەڵام هەندێکیان یا جێ بە جێنەکران یاخود زۆر کەمیان کران.

هەر بۆ نموونە بریتانیا کە ڕازی بوو بە بەرنامە و بڕیارەکانی لوتکەی ساڵی پار کەچی ژێر بەژێری دەوڵەت نزیکەی 100 مۆڵەتی داوە بە کاری پشکنین و شەقکردن و هەڵکۆڵینی زەوی بۆ گەڕان بەدوای نەوت و غازدا. قسەش لەسەر ئەوە هەیە کە کانی خەڵوزی ‘ کامبریا’ بکاتەوە لەبەر ئەوەی کە ڕەنگە ئەم زستانە بریتانیا گرفتی  کارەبای هەبێت . ئەمە لە کاتێکدا ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی لە ساڵی 2021دا ڕایگەیاندبوو کە هیچ پڕۆژەیەکی نوێی سووتەمەنی بەردینی ناتوانێت لە ساڵی 2022 بەرەو پێشەوە بچێت واتە گەشەتر بکات ئەگەر جیهان ڕووبەڕووی گەرمبوونی جیهانی و خراپتربوونی کاریگەرییەکانی لەسەر ملیارەها کەس ببێتەوە.

لە لایەکی دیکەوە لە بریتانیا ساڵانە بڕێك لە بودجە تەرخان دەکرا بۆ وڵاتانی هەژار .  بەڵام ڕیشی سوناك کە وەزیری دارایی بوو ئەو بڕە پارەیەی لە کاتی پەتای کۆرۆنادا کە لە سەدا 0.7 ی داهاتی نیشتمانی بوو، هێنایە خوارەوە بۆ لە سەدا 0.5 .

ئەڵمانیاش لەگەڵ ئەوەی کە هەوڵێکی ئێکجار زۆری داوە کە وڵات لە سەرچاوەی وزەی  کانە خەڵوزەکان و سێنتەرە نوەوەییەکان ڕزگار بکات و هەڵیانی پەساردووە ، بەڵام بە هۆی جەنگی ڕوسیا و ئۆکرانیاوە کە گوایە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی کارەبا ڕەنگە پەنا بەرێتەوە بۆ بەکارهێنای سەرچاوەی خەڵوز لە وزەدا.

دوو: هەر لە سەرەتای گرتنی لوتکەدا، هەندێك لە بەشداربووان کە بە جددی دەیانەوێت شتێك بکرێت کەمتر هیوایان هەبوو بەوەی کە کۆبوونەوەکە ئەو مەبەستەی کە بۆی ئەنجام دراوە بپێکێت.

 هەر بۆ نموونە، Alok Sharma  ی پەڕلەمانتاری بریتانیا کە پارساڵ دانرا بە سەرۆکی Cop26  لە گلاسگۆ نیگەرانی خۆی دەربڕی سەبارەت بە چارەسەری کەش و هەوا لە کۆبوونەوەکەدا.  ئەو وتی ئەوانەمان کە هاتووین بۆ میسر بۆ ئەوەی پلەی گەرمی 1.5سەدیی بە زیندووی بهێڵینەوە و ڕێز لەوە بگرین کە هەر یەکێکمان لە گلاسکۆ لەسەری ڕێککەوتبووین، ئێستا ناچار بووین بێ وەستان شەڕ بکەین بۆ ئەوەی ئەوە ڕابگرین، بۆ ئەوەی لەسەر یەکێک لە دەستکەوتە سەرەکییەکانی گلاسکۆ کار بکەین بنیاتی بنێین، ئەویش بانگەوازکردنە بۆ لایەنەکان بۆ بەسەرکردنەوە و  بەهێزکردنی پلانی نیشتمانی خۆیان سەبارەت بە دەردانی گازی ژەهراوی”.

هەر ئاواش وایل ئەبولمەگد، دیپلۆماتکاری میسری بەرپرسی بەڕێوەبردنی دانوستانەکان لە کۆبونەوەی ئەم  لوتکەیەدا وتی: “بەیاننامە و بەڵێنی سیاسی لەبەردەم کامێراکاندا دەدرێت، بەڵام لە ژوورەکانی دانوستانەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ بۆ دژایەتیکردنی. ئەم [هەڵوێستە ئەرێنییە بە ئاشکرا] بەهایان نابێت تا وەرنەگێڕدرێنە ژوورەکانی دانوستان و تا ئێستاش وا نەبووە”.

عەبولمەگد وتی: “ناتوانین بەردەوام بین لەسەر ڕێگای دژایەتیی، جیابوونەوە لە نێوان ئەوەی لە کایەی گشتیدا ڕوودەدات و ئەوەی لە ژوورەکانی دانوستاندا ڕوودەدات ناتوانێت بەردەوام بێت. پێویستە هەموومان ڕۆحی سازش نیشان بدەین”.

ئەو بەردەوام بوو لە قسەکانی وتی ”  پێشکەوتن لە بواری دارایی کەش و هەوا کلیلە.  بەڵێن بە وڵاتانی تازەپێگەیشتو دراوە کە لە ساڵی 2020 وە ساڵانە 100 ملیار دۆلار دابین بکرێت، تاکو یارمەتیان لە کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی و گونجاندن لەگەڵ کاریگەرییەکانی کەش وهەوای توند بدات، بەڵام هێشتا ئەو بەڵێنە جێبەجێ نەکراوە.  ئەو 100 ملیار دۆلارە تەنانەت لە بەشێکی کەمی ئەو بڕە پارەیەی کە پێویستە نزیک نابێتەوە، ئەو ژمارانە لە تریلیۆنەکاندان ، لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەستبوون بەوەوە زۆر گرنگە و سروشتێکی ڕەمزییە، نیشاندانی متمانە و دروستکردنی متمانەیە.”

هەر لەو بارەیەوە ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە چاوپێکەوتنێکدا لە سەروبەندی دانوستانەکاندا ڕایگەیاند کە کەلێنێك لە نێوان وڵاتە دەوڵەمەندەکان کە بوونەتە هۆی قەیرانی کەش و هەوا و شکستهێنایان لە کەمکردنەوەی دەردانی گازی گەرمخانەیی لەسەر هەژاران، کە بەدەست کاریگەری و کەمی سەرچاوەی دارایی بۆ پاراستنی خۆیان دەناڵێنن .

لە لایەکی دیکەوە سەرۆکی شاندی Cop27ی گرینپیس ئینتەرناشناڵ، یاب سانۆ، قسەکانی ڕەنگدانەوەی بێزاری گشتی بوو کە وتی: “سەرۆکایەتی Cop27 کە پێداگریی لەسەر کانزاکان دەکات سەبارەت بە  دۆزەخی کەش و هەوا، کەچی لە سەرەتادا نەیتوانی تەنانەت باسی سووتەمەنی بەردینی بکات، ڕەشنووسی دەقەکە دەستبەرداربوونە لە بەرپرسیارێتی بۆ ئەو مەرامەی کە زۆرێک لە وڵاتان دەریانبڕیوە کە دەبینن کە لانی کەم نەوت و گاز و خەڵوز بۆ قۆناغێك زیاد دەکرێت.  کاتی ئەوە هاتووە کۆتایی بەو ئینکارییە بهێنرێت، دەبێت تەمەنی سووتەمەنی بەردینی بەخێرایی کۆتایی پێبهێنرێت”.

ئەمانە هەمووی  لە کۆبونەوەی لوتکەدا وترا کە هەر لەو دانیشتنەدا ئاماژە بەوەش کراوە کە  55 کۆمپانیا لە سەرانسەری میسردا بەدوای سەرچاوە نوێیەکانی نەوت و گازدا دەگەڕێن.

سێ:  وڵاتانی پیشەسازی پێشکەوتوو کە هۆکاری ئەم کارەساتانەن ئامادە نین بە گوێرەی بەرنامەی ‘ قەرەبووکردنەوەی زیان و زەرەرکردن یاخود زیان و خەسارە / وێرانکردن’ ، Loss and Damage  ، برۆن واتە ئامادە بن کە قەرەبووی ئەو زیانانە بکەنەوە بۆ وڵاتانێکی هەژار کە بەشێکی زۆر کەمی دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنیان بەردەکەوێت .  لە مەش زیاتر بۆ ئەوەی بەربەستی ئەم کارەساتانە بکرێت پیویستە ساڵانە تا ساڵی 2030 دوو تریلۆن دۆلار بخرێتە لاوە بۆ هاوکاری و کۆمەكی ئەو وڵاتانە. بە بێ بوونی ئەم یارمەتی قەرەبووکردنەوەیە ئەو وڵاتانە ناچارن داوای قەرز لە صندوقی دراوی نێودەوڵەتی بکەن کە ئەو قەرزەش پابەندە بە مەجی زۆر قورسەوە کە وڵاتەکە هەژارتر دەکات، کە لە بارێکی ئاواشدا دەبێت ئەوانیش بیر لە دانەوەی قەرزەکە بکەنەوە زیاتر لەوەی لە هەوڵی بەربەستکردنی کارەساتەکانی کە کە ش و هەوای خراپ بۆیان دەهێنێت ببن.

پاش مشتومڕ و دەستشکانەوەی زۆر ڕۆژی هەینی، 17 ی مانگ، یەکێتی ئەوروپا ئامادەیی سەبارەت بە قەرەبووکردنەوەی وڵاتانی هەژاری لێقەوماو دەربڕی بەڵام مەرجداری کردووە. دەشیانەوێت پشکنین و لێکۆڵینەوەیەکی زۆری ئەو وڵاتە لێقاومانە بکەن ئەمە ساڵێکی لانی کەم دەوێت ، سندوقێک کە لە ماوەی دوو ساڵدا بخرێتە بواری جێبەجێکردنەوە، هەروەها بژاردەی دامەزراندنی کۆمیسیۆنێک کە

بزانێت ئایا دەتوانێت بە هاوئاهەنگی لەگەڵ دامەزراوە داراییەکانی دیکەی ئێستا وەک بانکی نێودەوڵەتی کاربکات.

لەگەڵ ئەوەشدا یەکێک لە دانوستانکارانی G77 کە داوای کرد ناوی ئاشکرا نەکرێت، سەرسام نەبوو بە پێشنیارەکەی یەکێتی ئەوروپا و وتی  “هەوڵێکی پێشبینیکراوی یەکێتی ئەوروپایە بۆ تێکدانی گروپی جی 77 لە گفتوگۆکاندا. بێگومان، ئەوە پێشکەوتنێک نییە.  ئەوان تەنیا هەڵوێستی دانوستانکاری ڕەسەنی خۆیان دووبارە دەکەنەوە بۆ ئەوەی لای بەشداربووان وەک سازشێک دەربکەوێت لە کاتێکدا زۆر باش دەزانن کە سازش نییە.  بە تەواوی ناڕاستگۆییە

هەتا دواساتی تەواوبوونی کۆبونەوەکە کە شەمە شەوەکەی،19 ی مانگ، ئەمەریکا  و چین ئامادە نەبوون پابەندی پێشنیارەکەی یەکێتی ئەوروپا بن کە لە کاتێکدا وەکو چۆن دوو دەوڵەتی سەرەکی پیشەسازی جیهانن، هەر ئاواش دوو وڵاتی سەرەکین لە پیسکردنی ژینگە و ژەهراویکردنیا. دوای بەردەوامیدانی دانیشتنەکە کە 40 سەعات لە وەختی خۆی زیاتری برد لە بەرەبەیانی یەکشەمەدا ئەوانیش بە جۆرێك لە جۆرەکان رازی بوون، بەڵام ئەوە دیار نییە کەی ئەو پارەیە دەدرێت و کێ دەیدات و بە کێ دەدرێت.

  چوار: لە کۆبونەوەکەدا بە هیچ شێوەیەك ئاژەڵداریی و کێڵگەکانی کە ئاژەڵیان تێدا بەخێو دەکرێت کە هۆکاری بەشێكی زۆری گەرمکردنی زەوین بە دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن هەر ووکو پێشتر باسم کرد لە بەرنامەی کۆبوونەوەی لوتکەکەدا نەبوو.  بزنسی نەوت و غازی کۆمپانیا گەورەکان گەرچی قسەی لەسەر کراوە بەڵام نەتوانراوە کە ناچاربکرێن لە دەرهێنانی بەرهەمەکانیاندا تەکەنەلۆجیای بێ لایەن واتە کە کارایی خراپی  لەسەر ژینگە دانەنێت پەیڕەو بکەن .  ئەمە لە کاتێکدا  کە نرخی غاز بەرزە کەچی هەر بە تەنها پێنج کۆمپانیای سەرەکی نەوت و گاز تا ئێستا لەمساڵدا زیاتر لە 170 ملیار دۆلار قازانجیان کردووە.

پێنج: سێ لەو وڵاتانەی کە کارایی خراپیان لەسەر ژینگە هەیە کە ڕوسیا و چین و هیندستانن، سەرۆکەکانیان بەشدارییان نەکرد.  لە بارێکی ئاوادا نوێنەرەکانیان ئەگەر ڕازیش بووبێتن بەو بریارانە ، ڕەنگە کۆتا بڕیار نەبێت لە لایەن ئەوانەوە  بۆیە گریمانی هەڵوەشاندنەوە یاخود دواکەوتنی هەیە.

شەش: دواقسە و بۆچوونی هەندێك لە کەسایەتییەکان سەبارەت بە کارایی کۆبونەوەکە: بە پێویستی دەزانم ڕاگەیاندنی چەند کەسێك لەوانە کە خۆیان بە دۆستی ژینگە دەزانن و کەسانی دیارن، لەسەر ئەنجامگیرییەکانی ئەم کۆبونەوەیە بخەمە بەردەستی خوێنەر.

ئەلۆك شارمەی پەڕلەمانتاری بریتانیا و کۆنە سەرۆکی لوتکەی 26 ی پارەکە، ڕای وایە کە بەڵێننامەکانیان لاوازن و شەڕەکە لەسەر مانەوەیە بەو پابەندبوونەیان کە  لە گلاسکۆ لەسەری ڕێکەوتوون.  ئەو جەختی لەسەر ئەوە کردەوە و  دەڵێت  “ لەم کۆبوونەوەدا وەرگرتنی ئاستی  دەردانی گازی ژەهراوی لە ساڵی 2025، وەک زانست پێمان دەڵێت پێویستە، بەڵام  لەم دەقەدا [تێکست] نییە. بەدواداچوونی ڕوون لەسەر قۆناغ بە قۆناغی کەمکردنەوە و  دابەزاندنی خەڵوز لەم دەقەدا نییە.  پابەندبوونێکی قۆناغ بە قۆناغ بۆ لەناوبردنی هەموو سووتەمەنی بەردینیی، لەم دەقەدا نییە. قەرەبووکردنەوەی خەسارەکان زەرووییە هەروەها بڕی کەمکردنەوەی دەردانی ئەو غازە لەبری وەستانی لە ئاستێکدا.  ئەگەر ئاوا نەکەین ئەمە وەکو كڕینی جلی نوێ وایە  بۆ دراوسێ لە دوای تەماشاکردنی خانووکانیان کە دەسوتێن ، چونکە دەنکە شقارتە گڕدراوەکەت لە دەست کەوتۆتە خوارەوە”   

ماری ڕۆبنسن، سەرۆکی گروپی سەرکردە پیرەکانی پێشووی جیهان، کۆنە سەرۆکی پێشووی ئێرلەندا و دووجار نوێنەری کەش و هەوای نەتەوە یەکگرتووەکان، وتی: “جیهان لە لێواری کارەساتی کەش و هەوادایە.  پێشکەوتنەکان لەسەر [کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی] زۆر خاو بووە.  ئێمە لە لێواری جیهانێکی وزەی پاکداین، بەڵام تەنها ئەگەر سەرکردەکانی جی 20 لە ئاست بەرپرسیارێتیەکانیاندا بژین و قسەکانیان بپارێزن و ئیرادەیان بەهێز بکەن.  ئەرکەکە لەسەر ئەوانە

ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریدا و وتی: “هەسارەکەمان هێشتا لە ژووری فریاکەوتندایە.  پێویستە ئێستا بە شێوەیەکی بەرچاو دەردانی گازی ژەهراوی کەم بکەینەوە – و ئەمە پرسێکە کە ئەم لوتکەیە  باسی نەکردووە.  جیهان هێشتا پێویستی بە بازدانێکی زەبەلاح هەیە لەسەر تەماحی کەش و هەوا”.

لۆڕێنس توبیانا، یەکێک لە ئەندزیارانی ڕێککەوتنی کەش وهەوای پاریسی ساڵی 2015، کە ئێستا بەڕێوەبەری جێبەجێکاری دامەزراوەی کەش و هەوای ئەوروپایە ئاماژەی بەوە کردووە، “کاریگەری پیشەسازی سووتەمەنی بەردینیی لە سەرانسەری وڵاتەکەدا دەرکەوتووە“... ئەم کۆبونەوەیە پێداویستییەکانی لە دەوروبەری ئەو وڵاتانە لاواز کردووە کە بەڵێنی نوێ و گەورەتریان لەبارەی کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوییەوە داوە. لە دەقی [گرێبەستەکەدا] هیچ باسێک لە کۆتاییهێنان بە قۆناغ بە قۆناغی سووتەمەنی بەردینی نەکراوە، و ئاماژەیەکی کەم بە ئامانجی گەیشتن بە پلەی گەرمی 1.5 سەدیی  کراوە”.  ئەو وتیشی” سەرۆکایەتی میسر دەقێکی خستە بەردەست کە بە ڕوونی دەوڵەتە پترۆ نەوت و گازەکان و پیشەسازییەکانی سووتەمەنی بەردینی دەپارێزێت کە ئەم ڕەوتە ناتوانێ ساڵی داهاتوو لە ئیمارات بەردەوام بێت”.

ئێد میلیباند، شادۆ سکرتێری گۆڕانی کەشوهەوا و دابەزینی پلەی گەرمی بۆ سفرە لە حیزبی لەیبەر  بە پەرلەمانتارانی ڕاگەیاندووە کە ”  Cop27  شکستی هێنا لە پرسە سەرەکییەکەی هێشتنەوەی گەرمبوونی جیهانی بۆ تەنها 1.5یسەدیی لە سەرووی ئاستی  پیشەسازییەوە”

لە بەشداریکردنی دانەوەی وەڵامی پرسیارەکاندا وتی ” پێویستە ڕوون بین، لەسەر پرسە چارەنووسسازەکەی هاتنەخوارەی پلەی گەرمی بۆ 1.5 پلە، ئەم لوتکەیە شکستی هێنا.  ئێمە لە ئێستاوە کاریگەرییە کارەساتبارەکانی یەک پلەی گەرمبوونەوە دەبین هاوکاتیش لەبری ئەوەی ڕووبەڕووی ئەم قەیرانە ببنەوە، زۆرێک لە سەرکردەکان یاری دەکەن لە کاتێکدا جیهان دەسوتێت، سەرەنجامی ئەوەش  بە گوێرەی نەتەوە یەکگرتووەکان ئێمە لە ئێستادا لەسەر ڕێڕەوی گەرمبوونێکی کارەساتباری 2.8 پلەین”

هەروەها وتیشی پێویستە ڕاستیەکان بڵێین. ئەگەر کارێکی جیاواز و خێرا نەکەین، میراتێکی ترسناک بەجێدەهێڵیین.  بەم پاشخانەوە  هیچ وڵاتێک ناتوانێت  پشتی خۆی بخورێنێت هەر وەکو هەر وڵاتێک کە خۆی بە پێشەنگی کەش و هەوا دەزانێت، بەرپرسیارێتی و دەرفەتێکمان لەبەردەمدایە بۆ دانانی پلانێکی خێرا لە ساڵی داهاتوودا و دەسەڵاتی ئەخلاقیمان لە دانوستانەکاندا پەیوەستە بەوەوە.

…………………

*نوسینی ئەم وتارە بەرهەمی خوێندنەوەی زیاتر لە 20 وتار و توێژینەوەیە. بە پێویستم نەزانی لە دامێنی وتارەکەوە ئاماژەیان پێبکەم ، بەڵام هەر خوێنەرێك بە گومانە لە ئامار و بەڵگەکان دەتوانێت لە مێسنجەرەوە یاخود بە ئیمەیل ئاگەدارم بکاتەوە تاکو هەندێك لەو سەرچاوانەی بۆ بنێرم.

پرۆتێستەکانی چین

زاهیر باهیر

28/11/2022

لەگەڵ پێشەوەچوونی سەرمایەداریدا لە زۆر ڕووەوە ژیانی زۆرینەی خەڵکی بەرەو خراپتر و خراپتر ڕۆیشتووە.  ئەمە تەنها لە وڵاتێکدا نییە بەڵکو سەراپای جیهانی گرتۆتەوە.  هەر ئەمەشە کە وا لە خەڵکی دەکات کە لە خاڵێك لە خاڵەکانەوە یاخود لە ڕوودانی ڕووداوێکەوە بێنە سەر شەقام ئیتر ئەوە هەنگاوی یەکەمە هەنگاوی دیکەی گەورەتر و داخوازی زیاتر بەدوای خۆیدا دێنیت.

لە وڵاتی چین-یش هەر وەکو  ئێران و و شوێنبەکانی دیکەیە کە ڕووداوێك بەسە بۆ تەقینەوەی خەڵکی .  کێشەی سەر هەڵدانەوەی یاخود ڕاستتر بنەبڕنەکردنی پەتای کۆرۆنا لە چین-دا زۆر بە قورسی و بە گرنگ لە لایەن دەوڵەتی چینەوە وەرگیراوە .

ئەمە لە کاتێکدا کە ژمارەی ئەو کەسانەی کە توشی پەتای کۆرۆنا بوون لە بەرانبەر ژمارەی دانیشتواندا هەر حسابی بۆ ناکرێت و دیار نییە ، بەڵام لەگەل ئەوەشدا سەرۆکی دەوڵەت کە سەرۆکی حیزبی کۆمۆنیستە بۆ ئەمە سیاسەتی زیرۆ ژمارە بۆ کۆرۆنا بەکاردەهێنێت . واتە دەبێت بە تەواوەتی کۆرۆنا بنەبڕ بکرێت . لەبەر ئەوە شاری وا هەیە کە زیاتر لە 100 ڕۆژە دانیشتوانەکەی لە حاڵەتی لۆکداووندان ، لە هەندێك شاری دیکەش کە ماڵ بەجێدەهێڵن ڕۆژانە دەبێت پشکنینی خۆیان بکەن نەبا کۆرۆنای هەبێت.

خەڵكی چی تر ناتوانێت تەحەمولی ئەوە بکات بۆیە لە ڕۆژی هەینی ڕابوردووەوە، 25/11 وە لە زۆر شاردا، لەوانە پەکین و شەنگەهای و جینجین  دەیەها هەزار  خەڵک هاتونەتە سەر شەقام و داوای ئازادیی دەکەن، بێزارن لە لۆکداون و بەندکردنیان لە ماڵدا.

لە دوێنێوە، یەكشەمە، 27/11 لە هەندێك پرۆتێستدا دروشمی خۆپیشاندانەکان فراونتر و زیاتر بووە بەوەی کە داوای ڕۆیشتنی سەرۆكی حیزبی کۆمۆنیست و خودی حیزبی کۆمۆنیست دەکەن.

%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: