25/05/2024

بوون بە ئەندامی ناتۆ مەرج و بەندی خۆی هەیە کە زۆربەی جار بە قازانجی دەوڵەت و زلهێزەکان دەگەڕێتەوە .  لە هاتنی سویدیشدا بۆ ناتۆ بێ گومان زەرەری سوید و خەڵکەکەیەتی چونکە هیچ وەختێك نە مەترسی لەسەر بووە نە لەناو خۆشدا لەسەر ئەو پرسەو هەندێك پرسی تر حکومەتەکەی ڕووبەڕوی ڕەخنە و بەرەوڕووبوونەوە بووە .

ڕۆژی 3 شەمەی پێشوو18 ی مانگ پەڕلەمانی سویدی دەنگیان بۆ ڕێکەوتنی سەربازی و بەرگری ئەمەریکا لە سویددا دا و چەپەکان و پارتی سەوز دژ بوون پێی.

بەپێی ڕێککەوتنی هاوکاری بەرگری (DCA)، ئێستا سوپای ئەمریکا مافی ئەوەی هەیە هەر ١٧ بنکە سەربازییەکەی سوید بەکاربهێنێت کە ئەمەریکا لەوانەیە بینای خۆی لەسەر بنکەکان دروست بکات. لە هەمان کاتدا ئۆتۆمبێل و کەشتی و فڕۆکە سەربازییەکانی ئەمریکا دەتوانن بە ئازادی لە خاکی سویددا بجوڵێن و بەبێ ڕەزامەندی ئەمریکا پرسینەوەیان لێ نەکرێت یان پشکنینیان بۆ نەکرێت.

سوید لە ئێستادا ڕێگە نادات چەکی ئەتۆمی لەسەر خاکی سوید لە کاتی ئاشتیدا جێگیر بکرێن. بەڵام ئۆلف کریستێرسۆن سەرۆک وەزیرانی سوید لەم دواییانەدا ڕایگەیاند کە ڕەنگە دووبارە بە پرسی چەکی ئەتۆمی لە سەردەمی جەنگدا بچێتەوە. لە مانگی ئازاردا، سوید بە فەرمی وەک ٣٢هەمین ئەندامی هاوپەیمانییەکە پەیوەندی بە ناتۆوە کرد و وازی لە سیاسەتی سەربازیی بێلایەنی درێژخایەنی هێنا.

پاساوی ئەم ڕێککەوتنە، لە لایەن حکومەتی سویدەوە ئەوەیە کە ئەمریکا بتوانێت لە کاتی ڕوودانی قەیرانێکدا هاوکاری خێرا پێشکەش بە سوید بکات. هەروەها مەبەست لە ڕێککەوتنەکە بەرزکردنەوەی توانای ڕێکخراوی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ)ە بۆ بەرگریکردن لە دەوڵەتانی باڵتیک و فینلاند.

بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە گەر سوید نەچوایەتە ناو پەیمانی ناتۆوە زۆر مەحاڵ بوو کە قەیرانی تووش بێت، بە ناشکوریش نەبیت لەوێ بزوتنەوەی کرێکاران زۆر خامۆشە و گورگ و مەڕ بەیەکەوە ئاو دەخۆنەوە ول مەترسییەکی ناوخۆیی نییە مەگەر مەترسی مادە هۆشبەرەکان .

06/06/2024

سیستەمی سەرمایەداری و پایە سەرەکییەکەی کە دەوڵەتە نە دۆستی بەشەرییەتە و نە دۆستی ژینگەش .  دەوڵەت کە نوێنەرایەتی دەستڕۆیشتوان لە هەموو جۆرەکانیان و بزنس و بزنسمانەکان دەکات هەرگیز درێغی نەکردووە و ناکات لە سەرکوتکردنی هەر ناڕەزایی و بەرگرییەك ئیدی لە هەر بوارێکی ژیاندا بێت . لەو بوارانە ژینگەیە کە ژیانمانی پێوە بەندە و لە ئێستادا لەژێر گەوەرترین هەڕەشە و وێرانکاریدایە لە لایەن دەوڵەت  و دەستوپیوەند و بەرژەوەندخوازەکانەوە دەستی نەپاراستوە لە خامۆشکردنی دەنگ و ڕەنگ و پاکتاوکردنی جەستەی هەر کەسێك لە کۆمۆنێتییەکاندا کە دەیەوێت ئەو پرسە گرنگە بوروژێنێت و بیکاتە پرسێك کە لە هەر لە ئێستاوە پیویستە کاری لەسەر بکرێ و کاری بۆ بکرێ.

بەپێی توێژینەوە نوێیە پێشکەوتووەکان، لە هەر 10 ڕۆژنامەنووسێک کە ڕووماڵی قەیرانی کەشوهەوا و پرسەکانی ژینگە دەکەن، نزیکەی چواریان لە ئەنجامی کارەکانیاندا مەترسییان لەسەر بووە و 11%یان تووشی توندوتیژی جەستەیی بوون.

 لە ڕاپرسییەکی جیهانیدا کە زیاتر لە 740 پەیامنێر و سەرنوسەر لە 102 وڵاتەوە ئەنجامدرا، دەرکەوتووە کە 39%ی ئەوانەی هەڕەشەیان لێدەکرێت “هەندێکجار” یان “زۆرجار” لەلایەن ئەو کەسانەوە کراونەتە ئامانج کە سەرقاڵی چالاکییە نایاساییەکانی وەک داربڕین و کانگانبوون.

 لە لایەکی دیکەوە، نزیکەی 30% هەڕەشەی ڕێوشوێنی یاسایییان لەسەر بوو – ئەمەش ڕەنگدانەوەی ڕەوتێکی گەشەسەندووە بەرەو کۆمپانیاکان و حکومەتەکان کە سیستەمی دادوەری بۆ دەمکوتکردنی ئازادی قسەکردن جێگیر دەکەن.

ڕاپۆرتی ڕووماڵکردنی هەسارەکە چاوپێکەوتنی وردی لەگەڵ 74 ڕۆژنامەنووس لە 31  وڵات لەخۆدەگرێت سەبارەت بەوەی کە چ یارمەتیەک پێویستە بۆ ئەوەی کارێکی باشتر ئەنجام بدەن لە ڕاپۆرتکردنی کەشوهەوای نائارام و  توند، پیسبوونی ژینگە بە پلاستیک، کەمی ئاو و کانگاکان لە کاتێکدا گەرمبوونی جیهانی و تەماحی کۆنترۆڵنەکراوی کۆمپانیاکان بەربەستن لە چارەسەری کارەساتەکاندا .

جەیمس فاهن، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری تۆڕی ڕۆژنامەگەری زەوی دەڵێت: “ئەو ڕۆژنامەنووسانەی کە بەشدارییان لە ڕاپرسییەکەدا کردووە، بەردەوامن و دڵەڕاوکێیان نییە لە خۆبەخشی خۆیان بۆ ڕاپۆرتکردن لەسەر ئەوەی کە چۆن گۆڕانی کەشوهەوا و تاوانە ژینگەییەکان کاریگەری نەرێنییان لەسەر مرۆڤ و هەسارەکە هەیە – بەڵام زۆر پێویستیان بە پشتیوانی زیاترە.”

تەنها ڕۆژنامەنووسان نین کە لەسەر هۆکارەکانی کە کارەساتی ژینگەیی دروست دەکات لە ژێر هەڕەشەدا بن.  لە ساڵی 2012وە تا ئێستا لانیکەم 1910 بەرگریکاری وشکەساڵی وشکانی و ژینگە لە سەرانسەری جیهاندا کوژراون.

05/06/2024

دانەوەی قەرزەکان لەلایەن ئەو 50 وڵاتەی کە زۆرترین زیانی قەیرانی کەشوهەوایان بەرکەوتووە، لە سەرەتای دەستپێکردنی پەتای کۆرۆناوە دوو هێندە زیادیکردووە و لە  ئێستادا لە سێ دەیەی پێشتر زیاترە گەرچی تەنها لەسەردەمی کۆرۆنادا دانەوەی قەرزەکان هەڵپەسێررا.

 ڕێکخراوی خێرخوازی دادپەروەری قەرزەکان وتی ئەو وڵاتانەی کە زۆرترین مەترسییان لەسەرە بەهۆی گەرمبوونی جیهانییەوە کاریگەرییان لەسەرە، 15.5%ی داهاتی حکومەت دەدەن بە قەرزدەرەکانی دەرەکی – کە لە پێش سەردەمی کۆرۆنادا تەنها لە 8% بوو وە لەساڵی 2010 دەدا تەنها لە 4% .

ئەو ڕێکخراوە خێرخوازییە بە کەڵک وەرگرتن لە داتاکانی بانکی نێودەوڵەتی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی ڕایگەیاندووە، ڕاپۆرتە نوێیەکەی پێویستی بە کەمکردنەوەی بە پەلەی قەرزەکان  نیشانداوە بۆ ئەوەی وڵاتانی هەژار بتوانن وەبەرهێنان لە ڕێوشوێنەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانی کەشوهەوادا بکەن.

 ئەو 50 وڵاتەی لە ڕاپۆرتەکەدا هاتوون لە 38%ی سوودی قەرزە دەرەکییەکەیانە  قەرزە تایبەتیەکانیش لە سەدا 35%  هی دامەزراوە فرەلایەنەکان، 14% بۆ چین و 13%  وڵاتانی هەژار بەڵام گەڕاندنەوەی قەرزەکان لە ساڵانی 2010 بە شێوەیەکی بەردەوام بەرزبووەوە پێش ئەوەی لە ساڵی 2020 بەدواوە بەرزبێتەوە.

لەناو ئەو وڵاتانەی کە قەرز تا بناگوێی هاتووە و دانەوەی زۆر زەحەمەتە وڵاتی زامبیایە کە گرێبەستی قەرزەکانی  ڕێگە بە زیادکردنی گەورەی قەرزەکانی دەدات ئەگەر بێتو ئابووریەکەی باشتر بێت ، بەڵام هیچ بڕگەیەکی هاوتا نییە بۆ کەمکردنەوەی پارەدان لە کاتی  ئەگەری ڕوودانی شۆکێك وەکو وشکەساڵی. بەپێی مەرجەکانی گرێبەستی قەرزەکە، زامبیا دەبێت ئەمساڵ 450 ملیۆن دۆلار بداتە خاوەن بۆندەکان کە دەکاتە 353 ملیۆن پاوەند.

تیم جۆنز، بەرپرسی سیاسەت لە کۆمپانیای دادپەروەری قەرزەکان، وتی: “ئەوە مایەی تووڕەییە کە قەرزدەرەکانی زامبیا داوای گرێبەستێکیان کردووە کە تێیدا زیادکردنی گەورە لە پێدانی قەرزەکان بەدەستبهێنن ئەگەر شتەکان بە باشی بەڕێوەبچن، بەڵام هیچ زیانێکیان نییە ئەگەر زامبیا تووشی کارەساتی وەک وشکەساڵی بێت. ئەو 450 ملیۆن دۆلارەی ئەمساڵ دەچێتە دەستی خاوەن بۆندەکان پارەیە کە دەکرا بۆ وەڵامدانەوەی کارەساتی نیشتمانی بەکاربهێنرێت.”

هاوکاتیش دەرکەوتووە ئەم وڵاتە هەژارانە سزای کارەساتێك دەدەن کە خۆیان دروستیان نەکردووە.  ئەمان پێویستیان بە 785ملیار پاوەند هەیە بۆ ڕزگاربوونیان لە پیسی و گازی گەرمخانەیی تاکو بتوانن تۆزێك چارەسەری گرفتی ژینگە بکرێت .  دەوڵەمەندترین 1%ی خەڵکی جیهان بەرپرسیارن لە زیاتر دەردانی گازی گەرمخانەیی لە چاو 66%ی دیکە .

15/04/2024

ململانێکان لە غەززە، سودان و کۆماری کۆنگۆی دیموکراتیک بووەتە هۆی ئەوەی کە بە گشتی 68 ملیۆن ئاوارە لە سەرانسەری جیهاندا دروست بکات.  ئەم ئامارە تاکو کۆتایی ساڵی پارە ، 2023، کە ئەو ژمارەیەی ناچار کردووە کە ماڵەکانیان بەجێبهێڵن.  ئەمەش بەرزترین ئامارە لەوەتەی 15 ساڵ لەمەوبەر داتاکان بەردەست بوون. کارەساتە سروشتییەکان 7.7 ملیۆن کەسی دیکەیان بێ ماڵ و حاڵ کردووە، ئەمەش کۆی ژمارەی ئاوارەکانی ناوخۆی (ئاوارەکان) بۆ 75.9 ملیۆن کەسی تۆمارکردووە، ئەمانە بەپێی ئەو ئامارانەن کە دوێنی 3شەمە، 14ی مانگ، لەلایەن سەنتەری چاودێری ئاوارەبوونی ناوخۆییەوە بڵاوکراونەتەوە.

جیاوازی لە نێوان ئاوارە و ئاوارەدا هەیە. بۆ نموونە غەززە 1.5ملیۆن ئاوارەبوون، یان لە ماڵی خۆیان جوڵاونە، ئەمە تا کۆتیایی ساڵی پار ، چونکە خەڵک ناچاربوون چەندین جار ماڵەکانیان چؤڵبکەن. لە ئەفریقا خواری یابانی گەورە ژمارەی ئاوارەکان زیاتر لە دوو هێندە زیادی کردووە، لە ساڵی 2018 دا 16.5ملیۆن ئاوارە بووە و هەڵکشاوە بۆ  34.8 ملیۆن لە ساڵی 2023.  سودان 45%ی ژمارەی 19.5 ملیۆن ئاوارە لە ئەفریقادا پێکدەهێنێت.   کۆماری کۆنگۆی دیموکراتی دووهەم ژمارەی ئاوارەبوونی  ساڵی پار پێكدەهێنێت.

سودان زۆربەی ئاوارەبوونەکانی پەیوەست بە ململانێکانی جەنگە ئەهلییەکەوە هی  ناوچەکەی پێکهێناوە. ئەو توندوتیژییەی لە مانگی نیسانی ساڵی ڕابردوودا سەریهەڵدا، بووە هۆی 6 ملیۆن جوڵە و هەڵکەندنی نوێ لە ساڵی 2023دا – دووەم بەرزترین ئامارە لە دوای ئۆکرانیا کە  لە ساڵی 2022دا لە سەرەتای جەنگەکەدا ڕووی دا – بەمەش کۆی ژمارەی ئاوارەکانی وڵاتەکە گەیشتە 9.1 ملیۆن کەس.

ئەوەی کە بە ناوی یاخیبوونەوە  ساڵی ڕابردوو لەلایەن یاخیبووانی M23 لە کۆنگۆ  دەستیپێکرد کە لە لایەن ڕواندەدوە بەرگرییان لێدەکرێت و هەروەها بە گوێرەی میدیاکان هەر خۆیان سەر بە ڕواندەن ، ژمارەی ئاوارەکانی بۆ 6.7 ملیۆن کەس بەرزکردەوە. هەروەها ئامارەکان دەریدەخەن کە 7.2ملیۆن کەس هێشتا لە ناوخۆی سوریا ئاوارە بوون، ئەمەش دوای 10 ساڵ لە دەستپێکردنی شەڕ و پێکدادانەکان و سەرەڕای خاوبوونەوەی شەڕەکان. نزیکەی 7.6 ملیۆن کەس هەر بە تەنها  لە ساڵی 2014 دا  ئاوارەبوون، ئەمانە ئەوانەن کە  تۆمارکراون.

لە یەمەن سەرەڕای ئاگربەستێک کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە مانگی نیسانی 2022 وە  بەڕێوەچووە، ژمارەی ئاوارەکانی ناوخۆ لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا بە چوار ملیۆن و 500 هەزار کەس خەمڵێنراوە.  ئەمە لا کاتێکدایە کە  ژمارەی ئاوارەکانی عێراق ماوەی سێ ساڵە نزیکەی یەک ملیۆن و 100 هەزار کەس بووە.

زاهیر باهیر

15/05/2024

نازانم بۆچی حوکمداران و سیاسییەکانی بریتانیا ئەوەندە بێ ئابرون کە خۆیان سەرجاوەی سەرەکی گەندەڵی و نەبوونی ئازادیی و نادیمۆکراتییەت و هەرچی دیارەدەی خراپ هەیە [ کە ڕەنگە لە هەندێك لە وڵاتە ئەوروپییەکاندا نەبێت ] کە لە بریتانیادا هەیە کەچی داوای شەفافی و بنبڕکردنی گەندەڵی لە وڵاتانی دیکە دەکەن!!  ئەی دەبێت نەزانن کە زۆرێك لەو وڵاتانەی کە گەندەڵی و پشێوی زۆری تێدایە کۆنە کۆڵۆنیاکانی خۆیانن هەر تەماشای عیراق، نایجیریا و پاکستان بکەن کە تۆپی گەندەڵین ؟؟

لێرە گرنگە کە قسەی کاربەدەستێکی گەورەی حکومەتی ئێرە ، جێگری وەزیری دەرەوەی بەریتانیا، Andrew Mitchellدەبیستن و  ڕایگەیاندووە، نزیکەی 40%ی پارە پیسەکانی/ نایاساییەکانی جیهان بە شاری لەندەن و بۆرسەی لەندەن و شوێنەکانی دیکە دا تێدەپەڕێت و لە فلتەر دەدرێت و بە جۆرێك لە جۆرەکان سپی دەکرێتەوە یا هەر بە ڕەشی دەمێنێتەوە.

Andrew Mitchell لە لێدوانێکیدا بۆ دامەزراوەی بیرمەندی بلو برایت، وتی: لەبارەی پرسی پارەی ڕەش و نایاساییەوە، گرنگە دان بەوەدا بنرێت کە بەریتانیا سەگێکی لە شەڕەکەدا هەیە. بەپێی هەندێک خەمڵاندن، 40%ی سپیکردنەوەی پارە لە سەرانسەری جیهاندا – ئەم پارانەن  کە زۆرجار لە ئەفریقا و ئەفریقییەکان لەلایەن بازرگانانی گەندەڵ و سیاسەتمەدارە چەمووشەکان و لۆردەکانی جەنگ و هتد دەدزرێت – 40%ی ئەو پارەیە لەڕێگەی لەندەن و خاکەکانی دەرەوەی وڵات و کە  وابەستەی شاو شابانوی بریتانیان دێت .”

لە ساڵی 2018 بەریتانیا یاسایەکی دەرکرد کە داوا لە حکومەت دەکات ڕەشنووسی فەرمانێک لە ئەنجومەن دەربکات کە تا ساڵی 2020 تۆماری خاوەندارێتی سودمەندەکان بسەپێنێت، ئەمەش دوای فشار و خۆڕاوەشاندنێکی هەندێك لە ئەندام پەڕلەمانتارەکانی پارتی پارێزگاران/ تۆری-یەوە بو .

 میچڵ کە ئەوکاتە پۆستی لە کابینەی حکومەتدا نەبوو و  لە پشتەوە دادەنیشت ، یەکێک بوو لە پەرلەمانتارە یاخیبووەکانی پارتی موحافزین / تۆری. دوورگەکانی ڤێرجینیا و دوورگەکانی کایمان سەبارەت بەم پارە رەشە تا ئێستا تۆمارە گشتیەکانیان نەخستۆتە ڕوو، ئێستاش ئاماژە بە بڕیارەکانی دادگای دادوەری ئەوروپا دەکەن بۆ دانانی سنووردارکردن بۆ ئەو کەسانەی کە دەتوانن بچنە ناو تۆمارەکانەوە.  هەر یەك لەم دوانەش ، The British Virgin Islands،  BVI، و دوورگەکانی کایمان کەوتوونەتە دەرەوەی بڕیارەکانی ECJ، دادگەی دادوەری  ئەوروپاوە.

زاهیر باهیر

13/05/2024

بە هۆی ڕوودانی لافاو لە هەندێك وڵاتی وەکو پاکستان و ئەفغانستان و بەرازیل و هەروەها کوردستان و وڵاتانی دیکە و هاتنی شەپۆلی گەرمایەکی بەتین و هاوکاتیش توانەوەی زیاتری بەستەڵەکان لەوە دەکات ژینگە زیاتر ئاڵۆز بووبێت ئەمەش نیگەرانییەکی گەورەی لای زانایانی ژینگە دروست کردووە، کە لەم ڕۆژانەدا کەوتونەتە بەردەم پرسیار  و وەڵامدانەوە و  کردنی چەندها دیمانەی جیاواز.

بێ گومان ئەم زانایانە سیاسی نین بەڵام زۆر باش دەزنن کە پرسی ژینگە گەر خودی خۆی سیاسی نەبێت ئەوە پرسێکی گەورەی سیاسییەکان و کاربەدەستان و دەوڵەتەکان و کۆمپانیا گەورەکانە .

پێش ئەوەی بچمە سەر ئامۆژگاریەکانی ئەوان ،حەز دەکەم بە هەندێك ئاماری نوێ دەست پێبکەم تاکو بزانین ئەو ئامۆژگارییانەی ئەوان کاریگەرییەکی بەو جۆرەی دەبێت کە خۆیان ئومێدی لێدەکەن.

بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی نوێ لە ساڵی 2016 وە دوای کۆبوونەوە لوتکەیەکەی پاریسەوە کە بڕیار درا کە هەرچؤن هەبێت بڕی پلەی گەرمی  بۆ 1.5 پلەی سەدی بهێننە خوارەو تاکو ژینگە دوور بکەوێتەوە لە وێرانکاری و بەشەرییەتیش لەناوچوون، جێگای سەرنج و داخە کە ڕاپۆرتەکە کە لە لایەن چەند توێژەرەوەیەکەوە نوسراوە دەریان خستووە لەو سالەوە لە نێوانی 60 بانکی سەرەکی ئەمەریکی و ئەوروپیی و وڵاتانی دیکەوە نزیکەی 7 تریلۆن دۆلار هاوکاری قەرزی کۆمپانیاکانی وەکو نەوت و خەڵوز و گازیان کردووە کە زیاتر لە 4200 کۆمپانیای سووتەمەنی بەردینی بوون کە هۆکاری تێکچونی ئەمازۆن و جەمسەری باکور بوون .

لەم 7تریلۆن دۆلارە 6.9 ملیار دۆلاریان دواو بە کۆمپانیاکانی نەوت وخەڵوز و گاز ، 3.3 ملیار بۆ سوتەمەنی بەردینی ڕۆیشتووە .

لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە، تەنانەت لە ساڵی 2023، دوو ساڵ دوای ئەوەی زۆرێک لە بانکە گەورەکان پەیمانیان داوە کە کاربکەن بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی وەک بەشێک لە هاوپەیمانی کەچی هاوکاری  دارایی بانکی بۆ کۆمپانیاکانی سووتەمەنی بەردینی 705 ملیار دۆلار بووە، لەگەڵ 347 ملیار دۆلار بەرەو فراوانکردن. لە ئەوروپادابانقی بارکەلی بەشداری گەورە و پشکی سەرەکی کەوتۆتە سەر لە دانی قەرزدا بەو کۆمپانیانە لە پاڵ بانقی سانتادێری ئیسپانیا و بانقی دوێچەی ئەڵمانی ، لە ئەمەریکاش جەی پی مۆرگان.

لەگەڵ ئەم بارودۆخەدا خودی  زانایانی ژینگەش لە ڕوانگەی خۆیانەوە لەو دیمانانەی کە کراون هەندێکیان ئەم ئامۆژگارییانە دەکەن .

کاریگەرترین کردار چییە کە تاکەکان دەتوانن بیکەن؟

ئەمە یەکێکە لەو پرسیارانەی کە لە هەندێکیان کراوە .

بە پلەی یەکەم داوا لە خەڵک دەکەن کە لە هەلبژاردنەکاندا دەنگ بۆ ئەو کەسانە بدەن کە ژینگەیان لە لا زۆر مەبەستە و ژینگە دۆستن .  ئەمان دەڵێن ئەمساڵ لەچەند وڵاتیکی گرنگی وەکو ئەمەریکا و بەریتانیا و هیندستان و یەکێتی ئەوروپا و مەکسیك و باشووری ئەفریقا دەنگدان دەکرێت، ئەو وڵاتانەش ڕۆڵی گەورە و کاریگەری زۆریان هەیە لەسەر ژینگە هەم وەکو دەنگیان و پێگەی ئابووری و هەم وەکو کۆمپنایاکانیشیان . بە گوێرەی ڕاپرسیەك لەسەدا 76.5 دەنگیان بۆ ئەم هەڵبژاردەیە داوە

بە پلەی دووەم ، واتە هەڵبژاردەی دووەم بۆ کاریگەرترین کردەوەی تاکەکەسی، بەپێی شارەزایان، کەمکردنەوەی فڕین و گواستنەوەی سووتەمەنی بەردینی بوو لە بەرژەوەندی گواستنەوەی کارەبایی و گشتی. ئەمەش بە ڕێژەی 56% پشتگیری کراوە و دوو لەسەر سێی گەشتەکانیان ڕایانگەیاندووە کە ژمارەی گەشتەکانی خۆیان کەمکردووەتەوە.

بە پلەی سێیەم ، واتە هەڵبژاردەی سێیەم : ئایا کەمتر خواردنی گۆشت دەتوانێت یارمەتیدەر بێت؟ بەرهەمهێنانی گۆشت کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ژینگە هەیە. زۆربەی خەڵکی وڵاتانی دەوڵەمەند لە ئێستاوە زیاتر گۆشت دەخۆن لەوەی کە بۆیان تەندروستە و زیاتر لە 60%ی زاناکان دەڵێن خواردنی گۆشتی خۆیان کەمکردووەتەوە. نزیکەی 30%ی شارەزایان دەڵێن کەمتر خواردنی گۆشت کاریگەرترین کردەوەی کەشوهەوا بووە، لەکاتێکدا ڕێژەیەکی هاوشێوە پشتگیری لە کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی لە گەرمکردنەوە یان ساردکردنەوەی ماڵەکانەوە کردووە، بە دانانی گەرمی پەمپ، بۆ نموونە.

ئەم زانایانە هەڵبژاردەی دیکەشیان هەیە بەڵام ئەو سیانە لای هەندێکیان سەرەکین و کارایی باشیان لەسەر ژینگە هەیە.

07/05/2024

دوای وتووێژێکای چڕو هەمە لایەنەی نێوانی حەماس و ئیسرائیل بە ئامادەبوون و ئامادەکردنی ڕاگەیانندێك لە لایەن قەتەر و میسرەوە  حەماس ڕەزامەندی خۆی بە بەندەکانی ئاگربەستییەکە ڕاگەیاند بەڵام ئیسرائیل ئامادەیی دەرنەبڕی .

گەر چی هێشتا بە تەواوی بەندەکان و مەرجەکان وردەکارییەکانی نێوانی هەردوولا ئاشکرا نییە بەڵام وەکو زانراوە ئیسرائیل لەژێر فشارێکی گەورەدایە بۆ قەبوڵکردنی ئەو بەندانە .  لە لایەکەوە ئەمەریکا فشاری خستۆتە سەر و لە لایەکی دیکەشەوە فشارێکی گەورەی خەڵکی ناوخۆی ئیسرائیل بە کردنی پرۆتێست و خۆپیشاندانی کە لەم ڕۆژانەدا زۆر زیادی کردوە د.

لە لایەکی ترەوە نێتەنیاهو دەستێکی کەوتۆتە ئەملاوە و دەستەکەی دیکە ئەو لا، نازانێت چی بکات ئەگەر قەبوڵی بەندەکانی ڕاگەیاندنەکە بکات ئەوە حکومەتەکەی هەرەس دەهێنێت چونکە جووە ئەرسەدۆکسەکانی کە زۆر توند و تیژن و هیچ مەرجێك قەبوڵ ناکەن و  هاوپەیمانی نێتەنیاهون لە حکومەت دەکشێنەوە.  ئەگەر قەبوڵیشی نەکات ئەوە فشاری زیاتر هەم لە لایەن خودی خەڵکەکەیەوە و هەم لە لایەن ئەمەریکا و دەوڵەتانی ڕۆژئاواوە ، دەکەوێتە سەر.

 هەر بە ڕاگەیاندنی ئاگربەستییەکە و ئامادەنبوونی ئیسرائیل بە هەزاران کەس لە تەلئەبیب ئۆرشەلیم هاتنە سەر شەقام و داوا لە نێتەنیاهوو  دەکەن کە قەبوڵی بکات، پێی دەلێن نایانەوێت کە شەڕ پەل بکێشێت بۆ ڕەفحە کە دەبێتەو هۆی ئاڵۆزکاری زیاتر و زەرەر و زیانی ڕؤحی تر و خراپکردنی بارودۆخی دیلکراوەکان.

دروشمەکانیان هەمە ڕەنگە و هەمە لایەنەیە تا ئە و رادەیەی دەستی نێتەنیاهوو  خوێناوی کراوە ، واتە ئەو باعیسی ئەو کوشتار و خۆوینڕشتنەیە .

ئەوەی کە لە وێنەکەدا دیارە و لەسەر سەقفی سەیاررەیەك ڕاوەستاوە ئەوە کوڕەکەی یەکێکە لە دیلەکان و داوای ئەوە دەکات کە ئیسرائیل ئاگربەستییەکە قەبوڵ بکات .

هەر ئاواش حەماس-یش بوونەتە دوو بەشەوە بەشێکیان کە ئاگربەستی و ئاشتییان دەوێت و کە خواستی خودی دانیشتوانی غەزەشە ، بەشەکەی دیکەیان کە پلانی هێڕشەکەی سەر ئیسرائیلیان لە 7ی تۆکتۆبەری پارەکەدا دانا ، لەگەڵ ئاگربەستیدا نین ، بەڵام ئێستا ناچار کراون چونکە کەمایەتین .

03/05/2024

دوێنێ 5شەمە پۆستێکم  سەبارەت بە چالاکییەکی ڕاستەوخۆ بە ڕێگرتن لە ڕەوانەکردنی پەنابەرانی بەریتانی بۆ ڕواندە کرد .  کاتێك کە پۆستەکەم کرد هێشتا کارایی تەواوی چالاکییەکە دەرنەکەوتبوو ، بەڵام ئەمڕۆ دەرکەوت چالاکییەکە کە لە سەعات 8ی سەر لەبەیانییەوە دەستی پێکردبوو بە دانیشتن لەبەردەم ئەو کۆچەی [ پاص] کە  بارکرابوو لە پەنابەران کە بەرە و تۆردۆگایەک ببرێن وەکو ئامادەکارییەك بۆ ناردنیان بۆ ڕواندە، هەتا دوای سەعات 3ی پاشنیوەڕۆ دەوامی کردووە.  پۆلیس لە سەعات 12.30 ی نیوەڕۆدا هێڕشیان کردە سەر خەڵکەکە تاکو دڕیان پێبدەن و بۆ ئەوەی کۆچەکە بکەوێتە ڕێ.

 لەگەڵ فشار و لێدانی پۆلیس و هەراسانکردنی چالاکوانەکان هەر نەتوانرا کۆچەکە بەڕێ بکرێت بۆ ئەو ئۆردۆگایەی کە بۆی دیاری کرابوو، بۆیە کۆچەکە بە بەتاڵی گەڕایەوە بۆ شوێنی خۆی و شکستیش بە ناردنی پەنابەران هات بۆ ڕواندە ، لانی کەم هەتا چەند هەفتەیەکی دیکە .

ئەم چالاکییە لە لایەن گروپی ” Black Lives Matter ” بە هاوکاری لایەن و کەسانی دیکە، ئەنجام درا.   .یەکێک لە ڕێکخەرانی ناڕەزایەتییەکەی پێکهام، خواروی لەندەن،  کۆجۆ کیرێوا، لە گروپی بلاک لایڤز ماتەر، وتی: “هاوڕێکانمان کە لە هۆتێلێکی هۆم ئۆفیسدان ئاگادارکردنەوەیان پێگەیشت کە بڕیارە ئەمڕۆ ببرێنە بیبی ستۆکهۆڵ.” [ ئۆردۆگایەکی دوورە دەستە کە بۆ پەنابەران سازکراوە]  وتی ئاگاداری هەفتەیەکیان پێدراوە  و کە “بەهۆی ئەو پەیوەندی و پەیوەندیانەی کە لە کۆمۆنێتییە هەیانبووە، ئێمە لەوە ئاگادارکراینەوە و ئێمەش کارێکی وریامان ڕێکخست … بۆ ئەوەی نەڕفێنرێن و نەبرێن“

کیرێوا وتی ناڕەزایەتییەکە ئیلهامبەخش بووە لە ناڕەزایەتییەکی هاوشێوەی هەفتەی ڕابردوو لە مارگەیت، کە تێیدا ڕێگری لە ڕاهێنەرێک کراوە 22 پەناخواز بباتە کەشتییەکە. “ئێمە دەزانین کە پەنابەران نایانەوێت بڕۆن و دەزانین کە بیبی ستۆکهۆڵم شوێنێکی مەترسیدارە بۆ دانانی هەر کەسێک. ئەوە ناتەندروستە و کەسێک کۆتایی بە ژیانی خۆی هێناوە کە لەوێ بووە و هەروەها چەندین هەوڵی خۆکوشتن هەبووە لەلایەن کەسانێکەوە کە پێیان وتراوە دەچنە بیبی ستۆکهۆڵم”

لەم چالاکییەدا 45 چالاکوان لە لایەن پۆلیسەوە دەسگیر کراوە.

01/05/2024

نزیکەی دوو هەفتە بوو کە خوێندکارانی زانکۆی کۆڵۆمبیا لە نیووێرك کەمپەینی هاوپشتی بۆ فەلەستینییەکان و وەستانی جەنگ لە غەزە دەستی پێکردبوو .  لەو  کەمپەینەدا سەدەها خوێندکار بەشداریکردبوو هەروەها چەند هۆڵێکیان لە پاڵ هەڵدانی چادردا لە زەوی زانکۆدا، داگیرکردبوو.  لەو هۆڵانە هۆڵی هەمەڵتن بوو کە نزیکەی 8 قاتە .

هۆڵی هەمەڵتن لە ساڵی 1968 یشدا لە لایەن خوێندکاران و خەڵکانی دژ بە شەڕی ڤێتنام و کەمپەینی مافی مەدەنی-یش دەستی بەسەردا گیرا.  لە کەمپەینەکەی ئێستادا کە تەشەنەی کردووە بۆ گەلێك لە زانکۆکانی دیکە لە ئەمەریکا هەر لە سەرەتادا زیاتر لە 100 قوتابی دەستگیر کران و 34 لەوانە بەند کران.

دوێنی، سێ شەمە شەوەکەی بە کاتی ئەمریکا لەسەر داوای سەرۆکی زانکۆکە پۆلیس دای بەسەر خوێندکاران و کەمپەکەیاندا بە  بەکارهێنانی گڵۆپی زۆر بە شەوق ( پرۆجێکتەر) لێدان و هەراسانکردنیان و گرتنی سەدەهای دیکە توانییان کە بڵاوە بە خوێندکاران بکەن و کەمپینەکەیان لەوێدا پێ کۆتایی بهێنن .

ئەمەی کە روی دا شتێکی چاوەڕوانکراو بوو ، چونکە ئاشکرایە هیچ جۆرە کەمپەینێکی ئاوا گەورە و گرنگ کە مەترسی بۆسەر ئیدارەی زانکۆیەک ، شارێك دروست بکات گەر کرێکاران هاوپشتیان نەکەن بە مانگرتن ، ئەوە شکستهێنان بەشیان دەبێت .  لەگەڵ وتنی ئەمەشدا مانای ئەوە نییە کە نابێت هیچ پرۆتێست و جالاکییەکی ڕاستەوخۆ ئەنجام نەدرێت لەبەر ئەوەی کە کرێکاران بە هەر هۆکارێك بێت هاوپشتی خۆیان نیشان نادەن .

29/04/2024

سیستەمی هەنوکە بە خۆی و سیاسەت و ئابووری وفەرهەنگ و کولتورییەوە بە سیستەمی لیبراڵ و نیو-لیبراڵ بەناوبانگە ، لای زۆرینەیەك دەبێت ناوەکەی ناورۆکەکەی گشتگیر بکات.

ئەوەی کە لێردا هەیە بوونی ئازادی چەوساندنەوەیە ، ئازادی بەرتەسککردنی ئازادییەکانی خەڵکە ، ئازادبوونی دەوڵەت لە سەرکوتکردن و بەرزکردنەوەی نرخی پێداویستییەکانی ژیان، هەڵگیرسانی جەنگ، ئاوەڵاکردنی دەستی دامەزراوە سەرکوتکەرەکان بە بزنس و هەموو بەشەکانی ئابوورییەوە لە ڕوتاندەنەوەی دانیشتوانی ولاتەکە ، هەڵوەشاندنەوەی پەیوەندی کۆمەڵایەتی مرۆیانە و گۆڕینی بە پەیوەندی کاڵا و شمەك و کڕین و فرۆشتنی نێو بازاڕ و زۆری تر.

ئەمڕۆ بە پێشکەوتنی زیاتری کاپیتاڵیزم و ئابووری نیو-لیراڵ ئەو ئازادییانەشی کە 30 بۆ 40 ساڵ لەمەوبەر هەبوون لە کزی و ڕوو لەنەمان دەچن . ئەمەش بەشی میدیای ئازاد و ڕۆژنامەوانی بێ لایەن ( نابەرگری لە دەوڵەت و سیستەمەکە) گرتۆتەوە .

ڕاپۆرتێکی ئەمڕۆی ڕۆژنامەی گاردیان ئەمانەی پشتڕاستکردۆتەوە  کە دەڵێت یەکێتی ئازادییە مەدەنییەکان بۆ ئەوروپا (ئازادیەکان) کە بنکەکەی لە بەرلینیە لە ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی میدیایی خۆیدا کە لەگەڵ 37 گروپی مافپەروەر لە 19 وڵاتدا کۆکراوەتەوە، ڕایگەیاندووە، ڕەوتە مەترسیدارەکان کە پێشتر دەستنیشانکراون لە ساڵی 2023دا بەردەوامن – هەرچەندە یاسا نوێیەکانی سەرتاسەری یەکێتی ئەوروپا دەتوانێت هیوای باشتربوون پێشکەش بکات.

ئیڤا سیمۆن، کارمەندی باڵای داکۆکیکردن لە کۆمپانیای لیبرتیز وتی: “ئازادی میدیا بە ڕوونی لە دابەزینێکی بەردەوامدایە لە سەرانسەری یەکێتی ئەوروپادا – لە زۆرێک لە وڵاتان لە ئەنجامی زیانگەیاندن یان پشتگوێخستنی بە ئەنقەست لەلایەن حکومەتە نیشتمانییەکانەوە” ئاماژەی بەوەشکردووە، “کەمبوونەوەی ئازادی میدیا هاوتەریب لەگەڵ دابەزینی سەروەری یاسادا دەڕوات  و  پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان ئەم دووانەدا هەیە. ئەمە بەرنامەی یاریکردنی دەسەڵاتە تاکڕەوەکانە”. ئاماژەی بەوەشکردووە، یاسای نوێی میدیای یەکێتی ئەوروپا “پۆتێنشەڵەتی ئەوەی تێدا هەیە” بەڵام دەبێت بە شێوەیەکی دروست جێبەجێ بکرێت. لیبرتیز وتی دیمەنی میدیای ئەوروپا ساڵی ڕابردوو بەردەوام بوو لە چڕبوونەوەی زۆری خاوەندارێتی میدیا، یاسا ناتەواوەکان سەبارەت بە شەفافیەتی خاوەندارێتی و هەڕەشەی زۆر لەسەر سەربەخۆیی و دارایی میدیای گشتی.

لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە، ڕۆژنامەنووسان لە وڵاتانی وەک کرواتیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، یۆنان و ئیتاڵیا لە ساڵی 2023 ڕووبەڕووی هێرشی جەستەیی بوونەتەوە، لە هەنگاریا و سلۆڤاکیاش پەیامنێران ڕووبەڕووی سوکایەتی و هەڕەشەی سیاسەتمەدارە هەڵبژێردراوەکان بوونەتەوە. لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە، لە ڕۆمانیا و سوید پۆلیس نەیتوانیوە بە شێوەیەکی دروست بەدواداچوون بۆ هێرشەکانی سەر ڕۆژنامەنووسان بکات، یان بەهۆی کەمی ئیمکانات یان نەبوونی ئیرادە، لە کاتێکدا لە فەرەنسا و بولگاریا ئەفسەرانی پۆلیس خۆیان هێرشیان کردووەتە سەر ڕۆژنامەنووسان.

لە وڵاتانی کرواتیا، یۆنان، ئیتاڵیا، هۆڵەندا و سوید، بە شێوەیەکی باو لە دژی ڕۆژنامەنووسان،  لێدان بە چەقۆ بەکاردەهێنرا، پەیامنێران لە ئەڵمانیا، یۆنان، هۆڵەندا و پۆڵەندا لەلایەن کەناڵە سیخوڕییەکانی وەک پێگاسۆس و پرێدەتۆرەوە خراونەتە ژێر چاودێرییەوە.

لە ئەڵمانیا، هەنگاریا، لیتوانیا و هۆڵەندا، ئەو ڕۆژنامەنووسانەی ڕەخنە لە حکومەت دەگرن، خۆیان لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکان یان ڕووداوە فەرمییەکانی دیکە دوور خستەوە، یان ئەو بەڵگەنامانەیان لێ ڕەتکرایەوە کە دەبوو دەستیان پێ بگات.  لە سلۆڤاکیا، سەرۆکوەزیرانی پۆپۆلیستی، ڕۆبەرت فیکۆ، “هەموو پەیوەندییەکانی پچڕاندووە” لەگەڵ چوار دەزگای ڕاگەیاندن کە تۆمەتبار کراون “بە ئاشکرا نیشاندانی هەڵوێستی دوژمنکارانە“. حکومەتی سلۆڤاکیا لەم مانگەدا پڕۆژە یاسایەکی مشتومڕاوی پەسەند کرد بۆ چاککردنەوەی گشتی پەخشی گشتی دەستەو یانەی  لیبرتیس وتی لە هەنگاریا میدیای خزمەتگوزاری گشتی پێشتر “هێندە بە تەواوی لە ژێر نیلەی  حکومەتدا بوو” کە بەرهەمەکانی “بە ڕاپۆرتکردنی لایەنگری و یەکلایەنە تایبەتمەند بوو کە هەمیشە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی پارتی دەسەڵاتدار فیدێسدا، Fidesz  ، دەگونجێت“.