Çîroka karsaziyê ev têgîn e ku ji bo danasîna geşbûn û xwezaya hilweşîna kapîtalîzmê tê bikar anîn. Carinan îstîhdama tam heye, li ciyên kar her ku diçe zêdetir mal û karûbar hildiberînin, aborî mezin dibe û bi wê re mûçe jî çêdibe. Lêbelê, wekî ku Proudhon got, ev rewşa dilşah dom nake:
“Lê pîşesazî, di bin bandora milkê de, bi rêkûpêkek wusa pêş nakeve… Gava ku daxwazek dest pê dike, kargeh tijî dibin, û her kes diçe ser kar. Wê gavê karsazî jîndar dibe. … Di bin desthilatdariya milk de, kulîlkên pîşesaziyê ji bilî tacên cenazeyan li tu kesî nayên tevnandin. Karker hilberîna xwe kêm dike. Ji ber vê yekê, kêmbûna meaş û mesrefên li ser kargehan diqewime erzaniya giran a bazirganiyê. Deyndêrên ditirsiyan bi lez û bez fonên xwe vekişînin [û] hilberandin tê rawestandin û ked tê rawestandin. [ Malk Çi ye , rûp 191-192]
Çima ev dibe? Ji bo anarşîstan, wek ku Proudhon destnîşan kir, ew bi xwezaya hilberîna kapîtalîst û têkiliyên civakî yên ku ew diafirîne ( “serweriya milk” ) ve girêdayî ye. Mifteya têgihîştina çerxa karsaziyê ew e ku meriv têbigihîje ku meriv gotinên Proudhon bikar bîne, “Malîyet hilberan ji karkerê ku heqê wan dide bêtir difiroşe; ji ber vê yekê ne gengaz e.” [ Op. Cit. , r. 194] Bi gotineke din, hewcedariya sermayedar ku ji karkerên ku ew dixebitîne qezencê bike sedema bingehîn a çerxa karsaziyê ye. Ger çîna kapîtalîst nikaribe têra xwe nirxê zêde (qezenc, faîz, kirê) çêbike, wê demê ew ê hilberînê rawestîne, mirovan tasfiye bike, jiyan û civakan xera bike heya ku careke din têra xwe ji mirovên çîna karker bê derxistin. Wekî ku Proudhon got (bikaranîna têgîna “berjewendiyê” ji bo vegirtina hemî cûreyên nirxa zêde):
“Sedema bingehîn a rawestana bazirganî û pîşesazî, ji ber vê yekê, faîzê li ser sermayê ye, — ew faîza ku kalan bi yek lihevhatinê bi navê faîzê, gava ku ji bo bikaranîna pere dihat dayîn, lê nediwêrîbûn ku bi awayên kirêya xanî, çandinî-kirê, an qezencê mehkûm bikin: mîna ku cewherê tiştê ku deyn daye, dikare her û her heqdar be. [ Op. Cit. , r. 193]
Ji ber vê yekê çi bandor li ser asta nirxa zêde dike? Du çînên sereke yên zextê li ser hilberîna nirxa zêde hene, ya ku em ê jê re bibêjin “sûbjektîf” û “objektîf” (em ê ji niha û pê ve têgîna qazanc bikar bînin da ku nirxa zêde veşêrin ji ber ku ev kêmtir giran e û celebên din ên nirxê zêde girêdayî mîqdara ku ji karkerên li ser dikanê têne derxistin ve girêdayî ye). Zextên “subjektîf” bi xwezaya têkiliyên civakî yên ji aliyê kapîtalîzmê ve hatine afirandin, têkiliyên serdestî û bindestiyê yên koka îstîsmarê û berxwedana li dijî wan e. Bi gotineke din, zextên sûbjektîf encama wê yekê ne ku “malbûn despotîzm e” (bi gotina Proudhon) û berhema têkoşîna çînan e. Ev dê di beşa C.7.1 de were nîqaş kirin . Zextên objektîf girêdayî çawaniya karkirina kapîtalîzmê ne û dikevin du pêvajoyan. Ya yekem awayê ku bazar têra xwe agahdarî nadin hilberîneran ji bêhevsengiyên di nav bazarê de dûr dikevin. Bi gotineke din, ku bazar bi rêkûpêk rewşên ku ji bo bazarên taybetî pir zêde têne hilberandin çêdike û dibe sedema têkçûn. Faktora mebesta duyemîn bi pêvajoya ku tê de “hêza hilberanê her ku diçe zêdetir meyla li ser serfkirinê dike” (bi gotinên Proudhon bikar tîne), ango veberhênana zêde an zêde komkirin. Ev bi rêzê di beşên C.7.2 û C.7.3 de têne nîqaş kirin .
Berî ku em berdewam bikin, em dixwazin li vir tekez bikin ku her sê faktor bi hev re di aboriyek rastîn de tevdigerin û me ew bi tenê dabeş kirine da ku ji bo ravekirina pirsgirêkên ku di her yekê de têkildar in bibin alîkar. Têkoşîna çînan, “ragihandina” bazarê ku bêhevsengiyê çêdike û veberhênana zêde tev li hev dikin. Ji ber hewcedariyên pêşbaziya navxweyî (têkoşîna çînan) û derveyî (navbirrîket), kapîtalîst neçar in ku veberhênanên xwe li amûrên nû yên hilberînê bikin. Her ku hêza karkeran di dema geşbûnê de zêde dibe, sermayedar ji bo ku hewl bidin û li ber xwe bidin, nûjen dikin û veberhênanê dikin. Bi vî rengî, ji bo ku li ser hevrikên xwe berjewendiya bazarê (û bi vî rengî zêde qezencê) bistînin, pargîdaniyek li makîneyên nû veberhênan dike. Digel ku ev di demek kurt de ji bo pargîdaniyên kesane zêde dibe alîkar, ew di demek dirêj de dibe sedema veberhênana kolektîf û daketina berjewendiyan. Wekî din, ji ber nebûna danûstendina bi bandor a di nav bazarê de ku ji ber mekanîzmaya bihayê pêk tê, fîrmayan lez dikin ku bêtir mal û karûbaran di bazarên geşbûna taybetî de hilberînin, ji ber vê yekê dibe sedema hilberîna zêde û gemariya ku di encamê de dibe sedema hilweşandinê. Ev pêvajo bi agahdariya bêkêmasî ya ku ji hêla rêjeya faîzê ve hatî peyda kirin bileztir dibe, ku di encamê de veberhênan li hin beşên aboriyê kom dibe. Veberhênana zêde ya têkildar dikare çêbibe, her meylên heyî yên ji bo hilberîna zêde zêde bike û tevlihev bike û bi vî rengî îhtîmala krîzê çêbike. Wekî din, geşbûn pargîdaniyên nû û hevrikên biyanî teşwîq dike ku hewl bidin û para bazarê bistînin, ji ber vê yekê “pileya yekdestdariyê” di pîşesaziyê de kêm dike, û bi vî rengî nîşankirin û qezencên karsaziya mezin kêm dike (ku, di encamê de, dikare bibe sedema zêdebûna yekbûn û desteserkirina berbi dawiya geşbûnê).
Di vê navberê de her ku bêkarî kêm dibe hêza karkeran, bawerî û îradeya xwedîderketina li mafên xwe zêde dibe, ev dibe sedem ku marjînalên qazanciyê di xala hilberînê de hilweşin. Vê yekê bandora kêmkirina meylên veberhênana zêde heye ji ber ku karker li hember danasîna teknolojî û teknîkên nû li ber xwe didin. Meaşên bilind di heman demê de daxwazê ji bo mal û karûbarên qedandî yên hilberandî diparêzin û tewra jî zêde dikin, dihêlin ku pargîdanî feydeyên potansiyel ên ku karkerên xwe afirandine nas bikin. Ji ber vê yekê zêdebûna mûçeyan bi zêdekirina lêçûn zirarê dide potansiyela hilberîna qezencê, di heman demê de ew îhtîmala bidestxistina qazancên li ser sûkê zêde dike ji ber ku pargîdanî nikanin sûd werbigirin ger daxwazek ji bo kelûmelên wan tune be û envanterên wan ên nefirotî li hev kom bibin. Bi gotinek din, meaş ji bo her pargîdaniyek taybetî lêçûn in lê mûçeyên ku pargîdaniyên din didin faktorek bingehîn e di daxwaziya tiştê ku ew hildiberîne. Ev bandora nakok a têkoşîna çînan bi bandora nakok a veberhênanê re li hev dike. Çawa ku razemenî dibe sedema krîzê ji ber ku bikêr e, têkoşîna çînan hem zêde komkirina sermayeyê asteng dike, hem jî daxwaziya giştî diparêze (ji ber vê yekê krîzê paşde dixe) û di heman demê de hêza kapîtalîst diherimîne û ji ber vê yekê jî marjînalên qazanciyê di xala hilberînê de (ji ber vê yekê bileztir dike).
Û divê em zanibin ku ev faktor di dema hilweşandinê de berevajî dixebitin, potansiyela boomek nû diafirînin. Di warê karkeran de, zêdebûna bêkariyê hêz dide sermayedarên ku ji pozîsyona lawaz a xebatkarên xwe sûd werdigirin da ku bi kêmkirina mûçeyan bimeşînin an jî hilberînê zêde bikin da ku berjewendiya pargîdaniyên xwe baştir bikin (ango nirxa zêde zêde bikin). Karker dê, bi gelemperî, rêjeya zêde ya îstîsmarê qebûl bike ku ev tê vê wateyê ku di kar de bimîne. Ev dibe sedema ketina meaşan û ji ber vê yekê, potansiyel, dihêle ku marjînalên qezencê zêde bibin. Lêbelê, kêmkirina meaşan dibe sedema daketina daxwaziya mal û karûbaran û ji ber vê yekê, bi giştî, bandora netîce ya qutkirina mûçeyan dibe ku daketinek giştî ya daxwazê be ku dê hilweşînê xirabtir bike. Aliyek nakokî ya zextên objektîf ên di dema xetimandinê de jî heye. Mekanîzmaya bihayê belavbûna zanîna ku ji bo biryarên hilberandin û veberhênanê têne girtin asteng dike. Digel ku bi hev re maqûl e ku fîrmayên bêtir dest bi hilberandin û veberhênanê bikin, fîrmayên takekesî ji hev dûr in. Hêviyên wan neyînî ne, ew hêvî dikin ku hilweşîn berdewam bike û ji ber vê yekê dê nexwazin ku dîsa dest bi veberhênanê bikin. Di xetimînê de, gelek fîrma ji kar derdikevin ji ber vê yekê mîqdara sermaya sabît a di aboriyê de kêm dibe û ji ber vê yekê veberhênana zêde kêm dibe. Her ku veberhênana giştî dadikeve, ji ber vê yekê rêjeya navînî ya qezencê di aboriyê de dikare zêde bibe. Lê dîsa jî daketina veberhênanê tê vê wateyê ku pargîdaniyên di wî sektora aboriyê de dê bi daxwazek rawestayî re rû bi rû bimînin û li pêşberî pêşerojek ne diyar dê bibe kêşeyek li ser sektorên din. Wekî din, her ku pargîdan di bin “asta yekdestdariyê” ya her pîşesaziyê de zêde dibe, ev yek nîşan û qezenca karsaziya mezin zêde dike, dîsa jî rewşa giştî ya bazarê wusa ye ku tiştên wan nayên firotin.
Di dawiyê de, lêbelê, xitimandin dê bi dawî bibe (hinek anarşîst têgiha ku kapîtalîzm ji ber pêvajoyên aborî yên hundurîn wê xwe hilweşîne qebûl dikin). Hilberîna nirxa zêde ya ku ji ber bêkarîya zêde pêkan e, li gorî stokên sermaya sabit (kêmkirî) têra zêdekirina rêjeya qezencê dike. Ev yek kapîtalîstan teşwîq dike ku ji nû ve dest bi veberhênanê bikin û geşbûnek dest pê dike (boomek ku tovên dawiya xwe dihewîne). Ev pêvajo çiqas dirêj dikişîne, nikare pêşwext were pêşbînîkirin (ji ber vê yekê Keynes tekez kir ku di demek dirêj de em hemî mirin). Ev bi şert û mercên objektîf ve girêdayî ye, çi qas geşbûna berê zêde bû, bi polîtîkaya hukûmetê û çi qas amade ne ku mirovên çîna karker berdêlên krîza kapîtalîst bidin.
Ji ber vê yekê faktorên subjektîf û objektîv bi hev re têkilî û berevajî dikin, lê di dawiyê de qeyranek tenê ji ber ku pergal li ser keda meaş hatiye avakirin û hilberîner ji bo xwe hilber nakin, dê encam bide. Di dawiyê de ji ber ku kapîtalîzm hilberandina ji bo qazancê ye û dema ku çîna kapîtalîst ji ber çi sedemê dibe bila bibe rêjeyek têr a qazancê nestîne, krîzek çêdibe. Ger karker ji bo xwe hilberandin, ev faktora diyarker dê nebe pirsgirêk ji ber ku dê çînek kapîtalîst tune be. Heya ku ev pêk neyê, çerxa karsaziyê wê bidome, ji ber zextên “subjektîf” û “objektîf” – zextên ku rasterast bi cewhera hilberîna kapîtalîst û keda meaş a ku li ser bingeha wê ye ve girêdayî ne. Kîjan zext dê di her heyamek diyarkirî de serdest be dê bi hêza nisbî ya çînan ve girêdayî be. Rêyek ku meriv lê binihêre ev e ku dema ku mirovên çîna karker “pir xurt” an “pir qels” in dibe sedema hilweşîn. Ya berê tê wê wateyê ku em dikarin rêjeya îstîsmarê kêm bikin, bi girtina parek zêde ya nirxa zêde ya ku em hildiberînin rêjeya qezencê zexm bikin. Wateya paşîn tê wê wateyê ku em pir qels in ku em dev ji belavkirina dahatê bernedin ku di berjewendiya çîna kapîtalîst de were guheztin, ku di encamê de zêde kombûnek çêdibe û aboriyê dibe sedema têkçûna daxwaziya giştî. Salên 1960 û 1970 nimûneya klasîk e ku çi diqewime dema ku zextên “subjektîf” serdest in dema ku salên 1920 û 1930î yên “objektîf” li ser kar nîşan didin.
Di dawiyê de, divê were destnîşankirin ku ev analîz nayê wê wateyê ku anarşîst difikirin ku kapîtalîzm dê xwe hilweşîne. Li gel ku krîz neçar in û gelek caran rû didin jî, şoreş ne wisa ye. Dema mirov pêdiviya veguherîna civakî bibîne û li ser mirovan weke berhema hilweşîna aborî neyê ferzkirin, encax bi şoreşa çîna karkeran wê kapîtalîzm ji holê bê rakirin.
Anarkistan ئەنارشیستان 
پێویستە لە ژوورەوە بیت تا سەرنج بنێریت.