زاهیر باهیر

22/11/2023

ئەرجەنتین ، دووەم وڵاتی ئەمەریکای لاتنین دوای بەرازیل ، ڕۆژی یەکشەمە ، 19ی مانگ حیزبی ڕاستڕەو بە سەرۆکایەتی Javier Milei هەڵبژاردەنەکەی بە ڕێژەی نزیکەی  لە سەدا 56 دەنگی بەدەستهێنا ، لە بەرانبەریشیدا حیزبی چەپ لە سەدا نزیکەی 45 دەنگی هێنبا . ئەوەی کە لە ئەرجەنتین ڕوویدا بە گوێرەی قسەی لیبراڵەکان و ئابووریناسەکانیان گەڕانەوەی توندوتیژی و ڕاستڕەوێتییە بۆ ئەرجەنتین و لێدانە لە دیمۆکراتییەت کە لە ساڵی 1983 وە گوایە بەردەوام  بووە.

ئەم هەڵبژاردنە لە کاتێکدایە کە هەڵئاوسانی پارەکەی لە سەدا 140 سەرکەوتووە و بەهای دراوەکەی لە سەدا 90ی لە ماوەی 4 ساڵدا لەدەست داوە و  3 ساڵە بەهۆی وشکە ساڵییەوە بەروبومێکی ئاوایان نەبووە .  بەڕێژی  لە سەدا 40ی خەڵکەکەی کە 45 ملیۆن کەسن لە هەژاریدا دەژین کە دەکاتە 2 کەس  لە 5 کەس هەر وەها قەرزاری 44 ملیار دۆلاری صندوقی دراوی نێودەوڵەتییە.**

حکومەتی پێشوو دوای زنجیرەیەك پاشەکشە و هەڵاوسانی زۆر نرخی ئاڵوگۆڕی بە یەک پێسۆ بۆ دۆلار جێگیر کرد.  ئەم ستراتیژە کە بە گۆڕانکاری ناسراوە، لە ساڵی 2002 وازی لێ هێنرا دوای ئەوەی پاشەکشەی قووڵ و ناڕەزایەتی توندوتیژی شەقامەکان دژی سنووردارکردنی کشانی بانکەکان وایکرد کە نەتوانرێت بەردەوام بێت.

وڵاتانی دیکە – پەنەما و ئیکوادۆر – بەم ڕێگایەدا ڕۆشتوون بەڵام هەرگیز یەکێکیان بەقەد ئەرجەنتین گەورە و پایەدار نییە کە وەك ئەرجەنتین  ئەندامی گروپی جی 20ی وڵاتانی پێشەنگی پێشکەوتووی پیشەسازی بن.

 ئێستاش یەكێك لە ڕیفۆرمەکانی سەرۆکی هەڵبژاردوو لە شانی هەڵوەشدندەوەی یاسای لەباربردنی کۆرپەلە، هەڵوەشاندنەوەی بانقی مەرکەزی ئەرجەنتیەنە و گۆڕانی دراوی پێسۆیە  بە دۆلاری ئەمەریکی.

ئەم بڕیارەی سەرۆك ئاسان نییەو چارەسەری کێشەی ئابوری و کۆمەڵایەتی ئەرجەنتین ناکات هەر هیچ نەبێت لەبەر سێ هۆکار:

 یەکەمیان: ئەوەیە کە ئەرجەنتین و ئەمریکا ئابوورییەکی زۆر جیاوازن و بۆیە ئەوەی ڕەنگە سیاسەتی دراوی دروست بێت بۆ ئەمەی دووەمیان ڕەنگە سیاسەتێکی هەڵە بێت بۆ یەکەمیان.  وڵاتان دەبێت وریا بن لە دەستبەرداربوون لە ئازادی دانانی ڕێژەی سوودی خۆیان و دابەزینی بەهای دراوەکانیان.

 کێشەی دووەم:  زیاتر پراکتیکییە: ئەرجەنتین دۆلارەکانی لە کوێوە دەستدەکەوێت؟ لە ئێستادا بانکی ناوەندی نزیکەی هیچ یەدەگێکی دۆلاری ئەمریکی نییە کە باسی بکات، هەروەها دەستڕاگەیشتن بە بازاڕەکانی سەرمایەی جیهانی نییە بۆ بەدەستهێنانی ئەو پشکانەی کە پێویست دەبن بۆ بەردەوامبوونی ئابووری.  لە ڕووی تیۆریەوە Javier Milei دەتوانێت داوای قەرز لە سندوقی دراوی نێودەوڵەتی بکات، بەڵام ئەگەری دەستکەوتنی کەمە.  ئەرجەنتین لە ئێستاوە گەورەترین قەرزدەری سندوقی دراوی نێودەوڵەتییە و 44 ملیار دۆلاری قەرزدارە کە دەکاتە 35 ملیار پاوەند. سندوقی دراوی نێودەوڵەتی گومانی هەیە لەوەی کە ئایا بە دۆلارکردنی دراوی ئەرجەنتین لە کورتخایەندا دەتوانرێت یان نا.  پیسۆی دراوی ئەوێ پێویستی بە دابەزینی بەهایەکی بەرچاو دەبێت پێش بە دۆلارکردنی.  هاوکاتیش دراوێکی لاوازترە و دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخەکان و هەڵاوسانی پارە زیاتر بەرز دەکاتەوە.

سێیەم: تەنانەت ئەگەر چارەسەرێک بۆ کێشە تەکنیکییەکانی پەیوەست بە وازهێنان لە پێسۆ بدۆزرێتەوە، چارەسەری شۆکی سەرۆکی نوێ دەتوانێت تاڕادەیەک بە خێرایی لە ڕوویدا بتەقێتەوە.  دۆلارسازی ڕێگایەکی یەکلایەنەیە – قومارێکی سیاسیانەیە  کە هیچ دەرچوونێکی نییە کە دەتوانێت ئەرجەنتین لە ڕێڕەوێکی ناپایەداردا قفڵ بکات و ئابوورییەکەی بخاتە خوارەوە.

Javier Milei  بەڵێنی داوە پێداچوونەوە بە هەموو ئەم دەستکەوتانەدا بکات، تەنانەت پێشنیاری ڕیفراندۆمی کردووە سەبارەت بە یاسایی بوونی لەباربردنی کۆرپەلە.  پارتەکەی لە ئێستاوە کار لەسەر کەمکردنەوەی باج دەکات هەر کە مانگی داهاتوو دەستبەکاربوو، ئاماژەی بەوەشکردووە کە ڕەنگە ئەفسەرانی دیکتاتۆری زیندانیکراوی ئەرجەنتین بێتاوان بکات.  لە میانی دیبەیتێکی سەرۆکایەتیدا وتی کە سەربازیی تەنها بە “زیادەڕەوی” تاوانبارن.

ئەوەی کە وەڵامی ڕیفۆرمەکانی سەرۆکی نوێ دەتاوە بزوتنەوەی کرێکارانی نقابییە کە ئەرەجەنتین خاوەنی بە هێزترین نقابەی ڕادیکالە و ڕۆڵی خۆی هەیە لە ڕەتکردنەوەی سیاسەتەکانی حکومەتەکاندا.

​…………………

*ئەوە زیرەکی سەرمایەدارن و ئابووریناسەکانیان کە حیزبە دەسەڵاتخواز و دەسەڵاتدارەکانیان کردووە بە دوو بەشەوە :  چەپ و ڕاست بەلام لە ڕاستیدا جیاوازییەکی کەم لە نێوانی ئەم دوانەدا هەیە و دەبێت کە دێنە سەر حوکم.  دمیۆکراتییەت و دیکتاتۆرییەت تەواوکەری بەڕێکردنی سیاسەتی حیزبەکانان.

**بۆ نوسینی ئەم پۆستە لە چەند وتارێکی ڕؤژنامەی گاردیانی بریتانی سوودمەند بووم .

22/11/2023

جیاوازی نێوانی ژن و پیاو هەر ئەوانە نیین کە لامان ڕوونن ، بەڵکو جیاوازی مووچەش لایەنێکی گرنگی ئەم دابەشکردنە جێندەیەیە کە تا ئێستا زۆرێك لە وڵاتانی گرتۆتەوە بە تایبەت لە نێوانی ئەو کرێکار و کارمەندانەی کە کار بۆکەرتە تایبەتییەکان دەکەن .

بریتانیاش یەكێکە لەو وڵاتانە. گەرچی بزوتنەوەی ژنان ، فێیمینیستی و چەپەکان و سۆشیالیستەکانان  و نقابە ساڵانێکی دووروو درێژە کە کەمپەینی نەهێڵانی ئەو کەلێنە گەورەیە دەکەن بەڵام هێشتا گەر زیادی نەکردبێت کەمی نەکردووە. 

ساڵانێک لەمەوبەر ئەمڕۆ ، ڕۆژی 22ی مانگی نۆڤمبەری 2023 دانرا بەو ڕۆژەی کە ئیتر ئەوە ڕۆژی یەکسانبوونی مووچەیە لە نێوانی ئەم دوو ڕەگەزەدا .

بەڵام مەخابن تازە ڕاپۆرت لەسەر ئەوە دەدرێت کە ژنانی تەمەن 40 ساڵ و سەروتر تا کات و سەردەمی خانەنشینبوونیان ئەو کەلێنە هەر دەمێنێتەوە ، ئەمەش  یانی ئەوان مەحروم دەبن و ئیتر نازانین کە ئەوانەی لەژێر تەمەنی 40 ساڵییەوەن دەگەن بەو یەکسانییە یا نا؟

بە گوێرەی راپۆرتەکەی ئەمڕۆی ڕۆژنامەی گاردیان،  ژنانی کڕیکار/کارمەند مانگانە 574 پاوەند لە هاوتەمەنە پیاوەکانیان کە لە ساڵێکدا دەکاتە 6،888 پاوەند ، وەردەگرن .

ئەو ئیشانە کە بۆ ژنان دەستدەدات و فلێکسەبڵ بێت بەهۆی بەرپرسیارییان لە منداڵ و تاکباڵێتییان و ئاگابوون لە نەخۆش و دایك و باوکانی بە تەمەن و پەککەوتە و کاروباری دیکەوە، بەناچاری هەلومەرجی جیاوازی کارکرن و موچەی کەمیان بەسەردا دەسەپێنرێت .

لە ڕاپۆرتەکەدا واهاتووە کە بە ڕێژەی ئێستای گۆڕانکارییەکان، جیاوازی مووچەی نێوان ژن و پیاو تا ساڵی 2051 دەمێنێت، کە 28 ساڵی دیکە دەکات.  ئاماژەی بەوەشکردووە، کردنی کاری نەرم و نیان { فلێکسەبڵ ] بە پێشوەختە، زۆر گرنگە ئەگەر جیاوازی مووچەی جێندەری لە پێش هاتنی وادەکەی ، 2051 ، نەمێنێت.

دوایین داتاکانی فەرمانگەی ئاماری نیشتمانی سەبارەت بە جیاوازی مووچەی ئیتنکەکان لە ساڵی 2020ەوە دەریدەخەن کە ژنانی ڕەشپێستی ئەفریقا بە ڕێژەی 26% کەمتر لە پیاوان، ژنانی بەنگلادیشی 28% و ژنانی پاکستانی 31%. وەردەگرن.

هەر لەو  ڕاپۆرتەدا هاتووە، 30%ی هەردوو ڕەگەز ، ژن و پیاو، کارەکانیان ڕەتکردووەتەوە، چونکە خاوەنکارە پێشبینیکراوەکان نەیتوانیوە کارێکی نەرم و نیان [ فلێکسەبڵ ] یان پێبدەن.

لە ڕاپۆرتەکەدا دەرکەوتووە کە 70%ی ژنان و 60%ی پیاوان ئەگەری زیاتریان هەیە دەنگ بە پارتێکی سیاسی بدەن کە داوا لە خاوەنکارەکان بکرێت هەموو بژاردەی کارکردنی نەرم و نیان لە ڕیکلامەکانی کاردا بخەنە نێو ڕیکلامەکانی کارەوە، لەگەڵ 84%ی ژنان لە بازنەکانی هەڵبژاردنی ناوچەی “دیواری سوور”*دا دەڵێن ئەو کارە لەسەر جیاوازی مووچەی جێندەر بۆ ئەوان گرنگ بوو کاتێک بڕیاریان دا دەنگ بە کام لایەن بدەن.

ڕاپۆرتەکەی کە لەسەر بنەمای ڕاپرسییەکی لەسەر 2844 کەسی پێگەیشتوو لە سەرانسەری بەریتانیادا ئەنجامدراوە، ئاشکرای دەکات کە؛

+ لەسەدا چل لە ژنانی بێکار دەڵێن دەستڕاگەیشتن بە کارێکی نەرم و نیان وایان لێدەکات کارێکی مووچەخۆر وەربگرن.  نزیکەی یەک لەسەر سێی پیاوە بێکارەکان هەمان قسەیان کردووە.

+ ژنان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاتر ڕاپۆرتی کارکردنی نیوەکاتییان هەبووە (27%) بە بەراورد لەگەڵ پیاوان کە لەسەدا 14 یە. 

+  نزیکەی 77%ی ژنان هاوڕان لەسەر ئەوەی کە ئەگەری زیاتریان هەیە داواکاری پێشکەش بکەن بۆ کارێک کە ڕیکلامی بۆ بژاردەی کارکردنی نەرم و نیان بکات.

…………………………..

*دیواری سوور : بەو ناوچەیە دەوترا کە بە درێژایی هەڵبژاردن دەنگیان بۆ پارتی کرێکاران داوە [ کە کاتی خۆی ئەم پارتە پەڕلەمانتارەکانیان بۆینباخی سووریان دەبەست و خۆیان بە شۆڕشگێڕ دەزنی  ] بەڵام لە هەلبژاردنی ئەم دواییەدا ئەمان دەنگیان بە حیزبی موحافیزین دا نەك بە پارتی کرێکاران .

زاهیر باهیر

21/11/2023

بە هۆی مردنی زۆرێك لە بریتانیا کە لە ڕاستیدا دەکرا نەمرن هەروەها سەرفکردنی  پارەیەکی خەیاڵی بۆ ئەو مەبەستە هەر دەکرا بە نیوەی ئەو پارە ئەنجامێکی باشتری بدایەتە دەست.  هەر لە سەرەتاوە زۆرێك لە بریتانیا هەستیان بەوە کردبوو بۆیە هەر دوای ڕەوینەوەی مەترسی تەواوی پەتای کۆرۆنا خەڵکی داوای ئەوەیان کرد کە ڕوونکردنەوە و لێپرسنەوەیەکی تایبەتی لە هەموو لایەنەکانی کۆرۆنا و هاتنی و ئامۆژگاری و ڕینماییەکانی دەسەڵارداران و پۆلی زانستان و پسپۆڕانی تەندروستی و پرسی لۆکداون و سەرفکردنی پارە و …تد بگیرێت .

ئەو کاتە هێشتا بۆریس جۆنسۆن سەرەكوەزیران و سەرەکوەزیرانی ئیستاش ” ڕیشی سوناك” وەزیری دارایی بوون زۆر دڵخۆش نەبوون بە گیرانی لیژنەیەکی ئاوا .

ئێستا ئەو لیژنەیە دەستبەکارە و بە بەردەوامی خەڵکان و بەرپرسان و پسپۆڕانی تەندروستی کە لەو بوارەدا کاریان دەکرد یەك بە دوای یەکدا پرسیاری هەمە جۆرەیان لێدەکرێت و وەڵامەکانیان ڕیکۆرد دەکرێت .  ئەم لیژەنە و لێکۆڵینەوەش تا ساڵی 2026 دەوام دەکات تاکو ئەنجامگیریی خۆی دەکات .

دوێنێ، دووشەمە ، 20ی مانگ، لیژنەکە پاتریك ڤالەنس-یان ( Patrick Vallance ) سەرۆکی پێشوی ڕاوێژکاری زانستی تەندروستی، بانگ کرد و لێکۆڵینەوەیان لەتەكدا کرد کە زۆرێك لە قسەکانی بەرکەوتنی لەگەڵ قسەکانی ڕیشی سوناکدا هەبوو.

ئەو پێچەوانەی ڕیشی سوناك قسەی کردو وتی ”  بە دڵنیاییەوە سەرەكوەزیران  نیگەرانییەکانی لەبارەی پلانی ‘خواردن لە دەرەوە بۆ یارمەتیدان’ دەزانی “* درێژەی بە قسەکانی داو وتی ” زۆر جێگای سەرسام بوونە” ئەگەر سوناک کە ئەوکات وەزیری دارایی بوو، لەبارەی ناڕەزایەتییەکانی بەرامبەر بە پلانەکەی بۆ یارمەتیدانی گەشەی ئابووری نەزانیبا.“

لە نێو قسەکاندا پرسیار و وەڵامی دیکەش هاتە پێشەوە کە بە پێی ڕاپۆرتەکە کە ئەمڕۆ ئەم بەشەی بڵاوبووەوە:  لە بەشێک لە یاداشتنامەی ئەو سەردەمەی  ڤالەنسدا، ڕیکۆردکردنی لای لیژنەی لێکۆڵینەوەکە وتی ڕۆژێك ڕۆژێکی ” فەوزا بوو” بوو لە 25ی تشرینی یەکەمی 2020٠، کاتێک وڵاتەکە بەرەو دووەم داخستنی نیشتمانی ( لۆکداون)  دەڕۆیشت

بیرەوەرییەکانی تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن بۆریس جۆنسۆن ویستویەتی ڕێگە بە ڤایرۆسەکە بدات بڵاوبێتەوە، لەکاتێکدا باڵاترین ڕاوێژکاری سیاسی ئەو، دۆمینییکا کەمینگس ، پێشنیاری کردووە سوناک کە وەزیری دارایی بوو، پێی وابوو ” ئاساییە / ئۆکەیە”  کە واز لە خەڵک بێنن  بمرن.  لە بەشێکی دیکەدا هاتووە: “کۆبوونەوەی سەرەكوەزیران – دەست دەکات بە موناقەشەکردن و دەلێت زۆر کەس گیرۆدە دەبێت و دەمرێت ، دی با ببێت . دۆمەنیك بەردەوام بوو لە قسەکانی وتی ڕیشی سوناک باوەڕی وابوو واز بهێنن با خەڵکی بمرێت ئەوە ئۆکەیە .  ئەمانە نوقسانی سەرکردایەتی تەواون.”  هەروەها ئەو  هەمان نووسینی لە زاری بۆریس جۆنسۆنەوە هێناوەتەوە کە دەڵێت: “زۆربەی ئەو کەسانەی دەمرن بە هەر شێوەیەک بێت، گەیشتوونەتە کاتی مردنی خۆیان.”

 لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە نووسراوەکانی یاداشتنامەکان، داونینگ ستریت** ڕەتیکردەوە بڵێت ئایا سوناک پێی وابووە کە باشە ”  تەنها ڕێگە بە خەڵک بدەن با بمرن” لە کاتی پەتاکەدا، وتی ئەوە بۆ سەرۆکوەزیران دەبێت هەڵوێستی خۆی لە کاتی بەڵگەکاندا بخاتەڕوو لە پێش لیژنەی لێکۆڵینەوەی کۆڤید. 

 لە ئاشکراکردنی زیاتری تێبینییەکانی ڕۆژانی سەردەمی  پەتاکەدا، نووسینێک لە مانگی تەمموزی 2020، بەڵگەی ئەوەی خستەڕوو کە سوناک هەوڵیداوە ئامۆژگارییەکانی زاناکان فەرامۆش بکات.   لە یەکێک لە کۆبوونەوەکاندا کە لەسەر بنەمای ئابووری بوو، سوناک وتی “هەموو شتێک لەسەر مامەڵەکردنە لەگەڵ زاناکان، نەک مامەڵەکردن لەگەڵ ڤایرۆسەکەدا”، لە دانیشتنەکەی نێوانیاندا  هاتووە.[ مەبەستی سوناك ئەوە بووە کە با قسە لەسەر چونێتی سەربڕینی زانیارییەکان بکەین نەك مامەڵەی ڤایرۆسەکان]

ڤالەنس وتی: بە دڵنیاییەوە قۆناغی جیاواز هەروەها جیاواز لە دانی ئامۆژگارییەکاندا هەبوون کە ڕوون بوو کە ئەو ئامۆژگارییە نەخوازراوانەی کە دەماندرایە، وەک چاوەڕوان دەکرا، خۆش نەبوون و ئەوەش بەو مانایە بوو کە دەبوو دوو هێندە کار بکەین بۆ ئەوەی دڵنیا بین لەوەی کە بەڵگە و ئامۆژگارییە زانستییەکان بە شێوەیەکی دروست لە لایەن ئەوانەوە  ببیسترێن. ” لە بەڵگەکانی تردا، ڤالەنس وتی بۆریس جۆنسۆن لە هەندێک کاتدا کێشەی هەبووە بۆ پەیڕەوکردنی چەمکە زانستییە سەرەتاییەکان کە گرنگ بوون بۆ کۆڤید، وەک کاریگەرییەکانی لۆکداون لەسەر شەپۆلەکانی تووشبوون، و ئەم ناچار بووە چەندین جار ڕوونیان بکاتەوە.

لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە پلانی خواردن لە دەرەوە لەلایەن ڕیشی  سوناکەوە کە لە هاوینی 2020دا داشکاندنی بۆ ملیۆنان کەس کردووە گەر تا 10 پاوەند لە چێشتخانە و کافێکان سەرف بکەن، ڤالەنس وتی پێش ئەوەی لەلایەن گەنجینەی حکومەتەوە بڕیارەکە بدرێت و بخرێتە کار، داوای بۆچوونەکانیان لە خۆی و ڕاوێژکارە زانستییەکانی دیکە نەکراوە.  “تا ئەو کاتە، پەیامەکە زۆر ڕوون بوو، کە کارلێککردنە لە نێوان ماڵە جیاوازەکان و کەسانێک کە لەگەڵیاندا نەدەژیایت لە ژینگەیەکی داخراودا  جیاواز بوو تاکو ژیان لەگەڵ زۆر کەسی تردا کە  مەترسیدار بوو. ئەم بڕیارەی ڕیشی سوناك بە هاندانی خەڵکی کە بچنە دەرەوە و خواردن لە دەرەوە بخۆن، ئەو سیاسەتەی بە تەواوی پێچەوانە کردەوە” .  ئاماژەی بەوەشکردووە، “زۆر قورس بوو کە بزانین چۆن پەتاکە لە کاتی تێکەڵاوبوونی خەڵکیدا کاریگەری لەسەر گواستنەوە نەدەبوو و ئەوەش ئەو ئامۆژگارییە بوو کە دەدرا”.

  لە وەڵامی هەمان پرسیاردا  کە ئەمە ڕاستە، ڤاڵەنس وتی “زۆر ڕوون بوو بۆ هەر کەسێک کە ئەمە بە ناچاری دەبێتە هۆی زیادبوونی مەترسی گواستنەوە، و پێموایە ئەوە لەلایەن وەزیرەکانەوە دەزانرا”.  ئەو بەردەوام دەبێت و لە وەڵامی پرسیارێکی دیکەدا دەڵێت :  “ناتوانم بیرم بێتەوە کە لە کام کۆبوونەوەدا بووە، بەڵام زۆر سەرم سوڕدەمێنێت ئەگەر هەر وەزیرێک تێنەگات کە ئەم کردنەوەیانە، کردنەوەی لۆکداون مەترسییان لەسەرە.”

پێشتر لە ئیفادەکەیدا، ڤالەنس ڕایگەیاندبوو کە تا ناوەڕاستی مانگی ئازاری 2020، کەمێک زیاتر لە هەفتەیەک پێش ئەوەی جۆنسۆن یەکەم لۆکداون بسەپێنێت، داتاکان دەریانخستووە کە کۆڤید “زۆر بەربڵاوتر بووە و خێراتر لەوەی کە کەس چاوەڕێی دەکرد خێراتر بووە”. ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئەمە بۆنەیەک بوو کە پێموایە ڕوونە کە دەبوو زووتر لۆکداون بکرێت.”

………………………….

*لەو سەردەمەدا ڕیشی سوناك پلانێکی دانا کە داشکاندنی زۆر بکات لە خواردنی چێشتخانەکان و کافەریاکاندا بۆ بوژاندەنەوەی ئابووریی ، خەزێنەی دەوڵەت ئەو جیاوازییە پڕدەکردەوە.**داونین ستریت ئەو شوێنەیە کە سەرەكوەزیرانی تێدا دەژی و کۆبوونەوەکانیئ لەگەڵ وەزیرەکانی ڕاوێژکارەکانی دەکات.

شاخەوان

21/11/2023

نوح هەراری، وەک زمانی دووهەمی لیبرالیزم زۆر باشتر زمانی یەکەمی لیبرالیزم بەرجەستە دەکات.. هەمیشە ستەمکاری دوو زمان و گوتاری هەیە، زمانێک کە رەوان و راستەوخۆ دەیپارێزێت، کە بریتییە لە زمانی دەربار و میدیا و لەشکر و تفاقەکانی، زمانەکەی تر ئەو زمانەیە کە جێگەی زمانی نەیارەکانی دەگرێتەوە.. زمانی ساختچییەکانی.

پێش ئەوەی نەیارە رەسەنەکانی لیبرالیزم، لیبرالیزم بدەنە بەر رەخنەی جددی، هیچ لەوە بۆی باشتر نییە کە لیبرالیزم خۆی رەخنەکانی خۆی مەسرەف بکات.. بەتایبەتی ئەگەر ئەم زمانە بەو جۆرە فریودەرانەیە هەڵسوڕێت کە لە زاری (هەراری)دایە.

(٢١ وانە بۆ سەدەی ٢١) پڕە لە جەغدکردنەوە لەوەی کە هەمیشە کڕیار لەسەر حەقە، خواستی ئەو بەسە بۆ خستنەرووی کاڵاکان.. هەرچەندە ئەمەش قسە زۆر هەڵدەگرێت.. ئەمما بەکارهێنانی ئەم دەستەواژەیە، بەبێ ئەوەی هەموو خوێنەرێک پێیبزانێت! وەک (پێشەکی یەکەم)ی ئارگۆمێنتسازییەک بەکاریدەهێنێت بۆ ئەوەی لەوێوە زیهنی خوێنەر خۆشە بکات تا بە (بەڵێ، هەمیشە دەنگدەر باشتر دەزانێت!) رازی ببێت.. ئالێرەشەوە دوو پایەی زۆر بەهێزی ستەمکاری سەرمایەداری دەچەسپێنێت، کە بازاڕ و سەروەرگەرایی-نوخبەوییە.

وەک چۆن پێیوایە خستنەڕووی کاڵاکان مافی بێچەندووچوونی کڕیارە ئەگەر داوای بکات، ئاوەهاش رابەرەکان مافی بێچەندوچوونی سەروەرێتیان هەیە، چوونکە لەلایەن دەنگدەرەکانیانەوە هەڵبژێردراون. لە کاتێکدا پرۆسەی کڕین زۆر جیاوازە لە پرۆسەی دەنگدان.

پرۆسەی کڕین، پرۆسەیەکە لە نێوان کڕیار و فرۆشیاردا روو دەدات، هەرکەس کاتێک کە کاڵایەک دەکڕێت بۆ پرکردنەوەی پێداویستییەکی خۆی پەنا دەباتە بەر پرۆسەکە، هەرگیز هیچ کڕیاریک ئامادە نییە کاڵایەک بۆ کۆی خەڵکی کۆمەڵگەکەی هەڵبژێرێت و بیکڕێت.. تەنانەت ئەگەر زۆر کەیفی بەوەش بێت.. بەڵام لەبەر ئەوەی لە نێوان کڕیار و فرۆشیاردا نرخ هەیە و خۆڕایی نییە، بۆیە کڕیار تا دواهەوڵ دەیەوێت بە کەمترین نرخ بەدەستی بهێنێت و معامەلەیەکی گەرمیشی دەکات.. بێ گومان لە وەها دۆخێکدا کریار نەک کاڵای دڵخوازی خۆی بۆ هەموو کۆمەڵگەکەی ناکڕێت.. تەنانەت خۆی لە وێرکردنی کڕیارەکانی نزیکیشی دەپارێزێت.

دەنگدان بەخۆڕاییە، لە زۆر شوێن دەنگدەرەکان شاباشیش دەکرێن.. هەر لەبەر ئەوە، بە پێچەوانەی کڕیارەوە، دەنگدەر تا دواڕادە سەخاوەت دەنوێنێت لە دەنگداندا.. وە هەوڵ دەدات ئەو کاڵا سیاسییەی کە ئەو خواستی لەسەری هەیە و هەڵیدەبژێرێت بیسەپێنێت بەسەر کۆی کۆمەڵگەدا. ئا لێرەدایە کە جیاوازی گەورە دەکەوێتە نێوان کریار و دەنگدەر و ئارگۆمێنتەکەی هەراری وەک مردارەوەبوویەک بۆگەن دەکات. چونکە ئەوەی کە بەشێک لە کۆمەڵگە، جا ئەگەر زۆرینە بن یان کەمینە، کاڵایەک بکڕن تەنها بۆ خۆیانی دەکرن و رەزیلیشی تیادا دەکەن، رەنگە ئاواتی ئەوەش نەخوازن کە خەڵکێکی زۆترت ببنە موشتەریی تا کار لە بڕی خستنەڕوو نەکات و نرخی نەفڕێت، بەڵام مەترسی گەورەی دەنگدەر لەوەدایە کە ئەو کاڵا سیاسییەی کە بە خۆڕایی و بە سەخاوەتەوە هەڵیدەبژێرێت دواتر بەسەر کۆی کۆمەڵگەدا دەیسەپێنێت.

ئەگەر دەنگدەر کاندیدەکانیان تەنها لە ژیانی خۆیان بار بکەن، تەحەموولی خەرجییەکانیان بکەن، ئەگەر خۆیان زیان و قازانج و تێچووی ژیانی رابەرەکانیان لە ئەستۆ بگرتایە، دەکرا دەرئەنجامی ئارگۆمێنتەکەی هەراری لەگەڵ پێشەکی (کڕیار لەسەر حەقە) بهاتایەتەوە.. بەڵام بەدبەختییەکە ئەوەیە ئەو پارچە و کاڵا سیاسیانەی کە دەنگدەر هەڵیاندەبژێرێت، خەرجییەکەی لەسەر کۆی کۆمەڵگە دەکەوێت، تەنانەت ئەگەر بەشداری دەنگدانیشی نەکردبێت.. تەنانەت ئەگەر زۆرینەی کۆمەڵگەش بەشدار نەبووبن لە مەهزەلەی هەڵبژاردنی کاڵا سیاسی و سوڵتەییەکان.

19/11/2023

سروشتی حوکمڕانی و دەسەلات لە هەموو شوێنێکدا هەر وەک یەکە ، ئەوەی کە وەك یەك نییە جیاوازی پاوەری خەڵک و حەشاماتەکەیە کە جیاوازی نێوانی حوکمەکان وڵاتەکان دروست دەکات،  ئەو بالانسەی وەرگرتووە کە ناهێڵێت دەسەڵات ئەوەی کە دەیەوێت بیکات.

ئەمڕۆ ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانی وتارێکی بڵاوکردوە بە ناوی ”  خورپە [ شۆك]’ قەبارەی فایلە نهێنییەکانی حکومەتی بەریتانیا لەسەر ڕەخنەگران ئاشکرا بوو”

دەڵێت: ئەو دۆسیانەی لەلایەن 15 بەشەوە لە وەزارەتەکان کۆکرانەوە دوای پشکنینی چالاکییەکانی سۆشیال میدیا بۆ پشکنینی ئەو کەسانەی کە بانگهێشت کراون بۆ قسەکردن لە بۆنە فەرمییەکان.

لە بەر گرنگی وتارەکە وەرمگێڕایە سەر زمانی کوردی بۆ بەرچاوڕۆشنی زۆرێك، تاکو لە لێدانی دەهۆڵی دیمۆکراتی و ئازادیی لە بریتانیا بەئاگاببنەوە.

زاهیر باهیر

19/11/2023

دەقی  وەرگێڕانی وتارەكە :

پانزە  وەزارەتی حکومەت چاودێری چالاکیی ڕەخنەگرانەی سۆشیال میدیای کەسەکان دەکەن و “فایلە نهێنییەکان”یان کۆکردۆتەوە بۆ ئەوەی لە بۆنە گشتییەکاندا ڕێگرییان لە قسەکردن  لێبکەن.

 بەپێی ئەو ڕێنماییانەی کە لە هەر بەشێکدا ئەوانەی  ویستویانە قسە بکەن چاودێری کراون و پاشخانیان پشکێنراوە، لەوانە:  بەشەکانی تەندروستی، ڕۆشنبیریی، میدیا و وەرزش، و ژینگە، خۆراک و کاروباری گوندەکان.  بۆ ئەمانە ئاگەداری قسەکەرانی پسپۆڕ لەلایەن بەرپرسانەوە دەکرێن کە ئەکاونتەکانیان  لە تویتەر و فەیسبووک و ئینستاگرام و لینکیدئین بپشکنن.   هەروەها چاودێران ڕاسپرراون کە گەڕانی گووگڵ لەسەر ئەو کەسانە ئەنجام بدەن، لە بەکارهێنانی زاراوەی تایبەت وەک “ڕەخنە لە حکومەت یان سەرۆک وەزیران. ”  ڕێنماییەکانی حکومەت  بۆ ئەوە دانراون کە هەر کەسێک لە سێ بۆ پێنج ساڵی ڕابردوو ڕەخنەی لە حکومەت گرتبێت، نەتوانێت لە کۆنفرانس و بۆنەی دیکەدا کە حکومەت ڕێکی دەخات قسە بکات.

لە مانگی ئەیلولدا، ڕۆژنامەی ئۆبسێرڤەر ئاشکرای کرد کە چۆن سێ قسەکەری پسپۆڕی پەروەردەی منداڵانی سەرەتایی بۆیان دەرکەوت کە وەزارەتی پەروەردە هەوڵی داوە بانگهێشتنامەکانیان هەڵبوەشێنێتەوە بۆ ئەوەی لە بۆنە و ئاهەنگەکاندا قسە بکەن کە لەلایەن حکومەتەوە پارەیان بۆ دابین دەکرێت، چونکە دەرکەوتووە کە ڕەخنەیان لە سیاسەتی حکومەت گرتووە.

  لەو کاتەوە زۆرێک لە پسپۆڕانی پەروەردە و ستافی قوتابخانەکان فایلەکانی پۆستە گرینگەکانیان لە سۆشیال میدیا کە لەلایەن ئەو بەشەی وەزارەتەوە  هەڵگیراون لا ئاشکرا بووە.   بەڵام ئێستا ڕوون بووەتەوە کە ئەم پراکتیزەیە لە سەرانسەری حکومەتدا بەربڵاوە و ڕەنگە ژمارەیەکی زۆر لە تاکەکان بکاتە ئامانج. قەبارەی چاودێریکردنەکە لەلایەن پسپۆڕانی مافی مرۆڤ لە کۆمپانیای یاسایی Leigh Day ئاشکراکرا و لەگەڵ ڕۆژنامەی ئۆبسێرڤەردا هاوبەشکرا.  

ئاشکراکردنەکان شەرمەزارکەرێکی گەورە دەبن بۆ پارتی پارێزەران ( حیزبی حاکم) کە بەردەوام بانگەشەی پاڵپشتیکردنی ئازادی قسەکردن دەکات و ڕەخنەی توندی لە زانکۆکان گرتووە کە ڕێگەیان بە خوێندکاران داوە ئەو پسپۆڕانەی کە ویستویانە قسە بکەن کە لەگەڵیاندا ناکۆکن  “بێ پلاتفۆرم” بکەن .

 تێسا گریگۆری، کە بەشێکە لە نوسینەگەی Leigh Day کە لانیکەم کەیسی دوو پسپۆڕی گرتۆتە دەست و  ڕێکاری یاسایی دژی حکومەت دەگرێتەبەر، وتی: “پێدەچێت ئەمە کاریگەری لەسەر ژمارەیەکی زۆر لە کەسەکان هەبووبێت، کە زۆربەیان نازانن فەرمانبەرانی حکومی فایلی نهێنییان بۆ کردوونەتەوە.  ئەم جۆرە کارانە لە ڕادەبەدەر مەترسیدارن.  ”  گریگۆری پێداگری دەکات کە ئەم پشکنینە شاراوانە نایاسایین، پێچەوانەی یاساکانی پاراستنی زانیارییەکانن و ئەگەری پێشێلکردنی یاساکانی یەکسانی و مافەکانی مرۆڤن”.

دان کاسزێتا، پسپۆڕی چەکی کیمیایی، لە مانگی نیساندا بانگهێشتی وتارێکی سەرەکی لە کۆنفرانسی بەرگری بەریتانیادا نەکرا، دوای ئەوەی بەرپرسان پۆستەکانی سۆشیال میدیایان دۆزیەوە کە ڕەخنەی لە وەزیرانی حیزبی موحافیزین (تۆری) و سیاسەتی حکومەت گرتبوو لەسەر کۆچبەران.  ناوبراو لەم کۆتایی هەفتەیەدا بە ڕۆژنامەی ئۆبسێرڤەری ڕاگەیاندووە کە 12 کەسی دیکە دەناسێت کە بەڵگەی هاوشێوەی لیستی ڕەشی حکومەتیان ئاشکرا کردووە، کە زۆربەیان لە قسەکردنی ئاشکرا دەترسن.  وتی زۆری تر هەن کە بێ ئاگان و نازانن کە بە نهێنی دەپشکێنرێن.  وتی: تەواوی قەبارەی ئەم خورپەیە (شۆککەر) ڕەنگە بە تەواوی نەزانرێت،  بەڵام من بەختەوەر بووم کە بەڵگەی ڕوون و ئاشکرام پێدرا، بەڕاستی زۆر ترسناکە.“

کاسزێتا Leigh Day ی بەکرێ گرت بۆ ئەوەی حکومەت بباتە پێداچوونەوەی دادوەری، ئەمەش بووە هۆی ئاشکراکردنی بەڵگەکان لەسەر سیاسەتەکانی چاودێریکردنی، و دواجاریش لە مانگی ئابدا ئەوە پشتڕاستکرایەوە کە  15 وەزارەت ڕێنماییاکانیان کە پێشتر دانرابوو بۆ چاودێریکردن  کشاندەوە خودی ئۆفیسەکان سەرپشککران بۆ  پێداچوونەوە بەم کارانەی ئۆفیسی کابینەی حکومەتدا . ئەو  لە مانگی تەمموزدا داوای لێبوردنی گشتی پێگەیشت، کاتێك کە کەیسەکەی بردەوە.  “من ئەرکی بێلایەنی ناگرمە ئەستۆ.  هەروەها وتیشی لەوەشدا بێ لایەن نیم   “ کە هەوڵدان بۆ درێژکردنەوەی یاسای خزمەتگوزاری شارستانی بۆ من بە تەنها، چونکە تەنها بڕیار بوو لەگەڵ ئامادەبووانێک قسە بکەم بە ئامادەیی مشتێک فەرمانبەری حکومی. ئەوە تەواو هەڵەیە.  من ترۆتسکییەکی شۆڕشگێڕ نیم.”

 ڕۆژنامەی ئۆبسێرڤەر  وردەکارییەکانی ڕێنماییەکانی چاودێریکردنی بینیوە کە لە چەند فەرمانگەیەکی حکومەتدا بەکاردەهێنرێن.

Defra کە کورتەی  Department for Environment, Food & Rural Affairs –  بەشیی بزنس و بازرگانی پێیان لەوە نا و  ڕایانگەیاندووە کە جگە لە گەڕان بەدوای سۆشیال میدیادا، پێویستە بەرپرسان پشکنینی پاشخانی گووگڵ بکەن و زاراوەی گەڕانی بەسوود بریتی دەبێت لە “ڕەخنەگرتن لە حکومەت یان سەرۆکوەزیران“ .

DCSM  کە کورتەی The Department for Digital, Culture, Media & Sport       پێشنیاری کرد کە “لانی کەم پێنج بۆ 10 لاپەڕەی ئەنجامەکان” ببینرێت کە ماوەی سێ بۆ پێنج ساڵ کونییەی کەسی قسەکەر ئاشکرا دەکات .  بەڕوونی بە بەرپرسانی وتووە بۆ هەڵگرتنی فایل لەسەر تاکەکان هەڵبگرن و دەڵێت: “دڵنیابە ئەم زانیاریانە تۆمار دەکەیت بۆ ئەوەی لە داهاتوودا ئاماژەی پێبدرێت”

 DfE ڕێنمایی تایبەتی هەبوو بۆ پشکنینی وتاردەرانی لە ناوەندە بەهێزەکانی تۆڕێک بۆ ستافی دایەنگاکان لە سەرانسەری ئینگلتەرەدا.  ڕێنماییەکە دەڵێت ئەگەر کەسێک ڕەخنەی لە DfE یان سیاسەتەکانی ساڵانی سەرەتایی DfE گرتبێت، “بەشداریکردنی ئەم کەسە لە  قسەکردن … بەدووری نازانرێت کە قسەکان گونجاو بێت“. ئەگەر کەسێک کۆمێنتێکی باشی لەسەر پۆستی نەرێنی کەسێکی تر کردبێت ئەوا ئەویش “قسەکردنی نەگونجاوە“.  

ڕێنماییەکانی بەشەکانی DfE کە لەلایەن ئۆبسێرڤەرەوە بینراوە، پێشنیاری گەڕانێکی گووگڵی کردووە لەسەر وتاردەرانی کەسەکان کە دەگەڕێتەوە بۆ پێنج ساڵ لەمەوبەر و هەروەها پشکنینی سۆشیال میدیا.

کارۆلین ویلسۆن پالۆ، بەڕێوەبەری یاسایی لە کۆمپانیای پرایڤاسی نێودەوڵەتی  کە چەندین مانگە لێکۆڵینەوە لە چاودێریکردنی سۆشیال میدیا دەکات لەلایەن حکومەتەوە، وتی: ئەگەر حکومەت خەڵک دەخاتە لیستی ڕەشەوە بەهۆی بەکارهێنانی مافی ئازادی دەربڕینیان بە شێوەیەکی زۆر دروست ئەوا ئەوە زۆر مەترسیدارە .” ئاماژەی بەوەشکردووە، هەوڵی هاوبەش بۆ گەڕان بەدوای زانیاری نەرێنیدا بەم شێوەیە چاودێری ئاراستەکراو و ڕاستەوخۆیە”.

لۆرد واڵاس، هاوتای پارتی دیموکراتی لیبراڵ لە سالتەر، کە دوای ئەوەی کاسزێتا خرایە لیستی ڕەشەوە، دیبەیتێکی لە لۆردزدا سەبارەت بە پشکنینی سۆشیال میدیای حکومەت ساز دا، وتی: “ئەمە تێڕوانینێکی ترسناکە کە تەنها ئەو کەسانەی لەگەڵ تۆ هاوڕان دەبێ بەشدار بن لە گفتوگۆکانی سیاسەتد .”  ئاماژەی بەوەشکرد، پسپۆڕانی پشکنین “پێچەوانەی هەمەچەشنی و گشتگیرییە” و “بەفیڕۆدانی کاتێکی گەورەی فەرمانبەرانی حکومییە“. جۆنەسەن وۆڵف، مامۆستای بەهاکان و سیاسەتی گشتی ئەلفڕێد لاندێکەر لە زانکۆی ئۆکسفۆرد دەڵێت: “ڕەتکردنەوەی بەشداریکردن لەگەڵ تەحەددا، نیشانەی لاوازییە.  وە ئەوە نمایشێکی گەورەترە لە ناسکی و لەرزۆکی، یان خۆبەزلزانین، یان هەردووکی، کە ڕەتکردنەوەی گوێگرتن لە خەڵک لەسەر پرسێک چونکە ڕەخنەیان لە تۆ گرتووە لەسەر پرسێکی تر.”

سمیتا جەمدار، هاوبەشی کۆمپانیای یاسایی شکسپیر مارتینۆ کە ئامۆژگاری زانکۆکانی کردووە سەبارەت بەوەی چۆن نەکەونە بەر گاڵتە و قسەلۆك لە خوێندنی باڵای نوێی حکومەت “ئەستێرەی ئازادی قسەکردن”، وتی: ” هەبوونی دەبڵ ستاندار لێرەدا سەرسوڕهێنەرن ” وتەبێژی فەرمانگەی ئەنجومەنی وەزیران وتی: “وەک ئەوەی خەڵک چاوەڕێی دەکەن، ڕووداوەکانی خزمەتگوزاری شارستانی دەبێت بێلایەنی خزمەتگوزاری شارستانی ڕەنگبداتەوە”.  ئاماژەی بەوەشکرد: حکومەت پابەندە بە پاراستنی ئازادیی قسەکردن.  ئێمە پێداچوونەوە بە ڕێنماییەکان دەکەین و بۆ ماوەیەکی کاتی ڕێنماییەکانمان کشانۆتەوە بۆ ئەوەی ڕێگری لە هەر لێکدانەوەیەکی هەڵە بۆ ڕێساکان نەکرێت”.

18/11/2023

گۆردن براون کە 10 ساڵی ڕەبەق  لە نێوانی 1997 بۆ 2007 وەزیری دارایی حکومەتی لەیبە[ کرێکاران] بوو دواتریش لە نێوانی 2007 و 2010 دا سەرەكوەزیران..  لە وتارێکی ئەم ڕۆژانەی کە بۆ ڕۆژنامەی گاردیانی  سەبارەت بەم بارودۆخەی ژیان لە بریتانیا نوسیبو،  بەوە دەستی پێکردووە کە دەڵێت ” چەند هەفتەیەک لەمەوبەر باوکێک چووە ناو سێنتەرێکی خێرخوازی دابەشکردنی خۆراك  و کوڕە 16 ساڵانە پەرێشانەکەی دا بەسەریان دا جێهێشت و لێیدا ڕؤیشت  و وتی چیتر توانای بەخێوکردنی نییە”.

جا بزانە چ کارەساتێکە.  گۆردن  بەردەوام دەبێت لە وتارەکەی و  دەڵێت  “لەڕاستیدا، لە ڕاپرسییەکدا کە لەسەر خێزانە کەمداهاتەکان لە شارۆچکەی  فایف ئەنجامدرا، 11%ی دایک و باوکان ڕایانگەیاندووە کە بەبێ کاڵای سەرەکی کە لەلایەن ڕێکخراوە خێرخوازییە ناوخۆییەکانەوە دابینکراوە، ڕەنگە منداڵەکانیان بناردایەتە بەشی چاودێری و بەخێوکردن .  بەپێی تۆڕی ئەنجومەنی شارەوانییەکانی وڵات  تا ساڵی 2025، دەکرێت تەنها و هەر بە ت ەنها لە ئینگلتەرەدا 100 هەزار منداڵ  لە لایەن بەشی سۆشیالی شارەوانییەکانەوە  چاودێری و بەخێوبکرێن.“

” بە گشتی یەک ملیۆن منداڵ لە حاڵەتی هەژاری و پەرێشانیدان و دەستیان بە خواردن، شێڵتەر ناگات و مەحرومن  لە گەرمکەرەوە یان کەرەسەی تەوالێت. هەموو شەوێک یەک ملیۆن و 100 هەزار کچ و کوڕ لەسەر زەوی دەخەون یان جێگایان هاوبەشە.  زیاتر لە 2ملیۆن  ماڵ لانیکەم بە یەک ئامێری سەرەکی ناوماڵ دەژین، وەک سەلاجە، تەباخی چێشتلێنان یان ئامێری جل شۆردن.  لە 5 خێزان  4 خێزانیان لە سەر بیمەی بڕە پارەیەکن کە ئاوا ڕاپۆرت کراون کە ئەو خێزانانە بەبێ خواردن دێن و دەڕۆن و گەرمکەرەوەیان دەکوژێننەوە و جلە کۆنەکان ناگۆڕن. وە نزیکەی 3 ملیۆن لە ماڵە کەم داهاتەکانی بەریتانیا قەرزیان لەسەرە بۆ ئەوەی پارەی خۆراک بدەن، قەیرانێک کەپاشا چارڵز بە دەستپێشخەرییەکەی لە پرسی خۆراکدا لەم هەفتەیەدا دانی پێدا ناوە.“

” ئێستا ئێمە وەک ئەوەین کە لە سەردەمی ڤیکتۆریادا دابەش بووین: داهاتی 0.1%ی سەرەوەمان – نزیکەی 9,615 پاوەندە لە هەفتەیەکدا – 100 هێندە زیاترە لە داهاتی ئەو بڕە پارەی کە وەکو بیمەیەك لە هەفتەیەکدا دەدرێت کە 92 پاوەندە لە هەفتەیەکدا.“

16/11/2023

بەنگلادیش یەکێکە لە گەورەترین بەرهەمهێنەرانی مۆدەی خێرای پۆشاك لە جیهاندا، ساڵانە ملیۆنان تەن جل و بەرگ هەناردەی داواکارییەکانی بەناوبانگترین براندەکانی جلوبەرگ لە جیهاندا دەکات و پیداویستییەکانیان لەڕێگای هێزی کارەوە دابین دەکات.

بەشێک و لەو مارکێتانەی کە کۆنتراکتیان لەگەڵ کارگەکاندا هەیە ئەمانەن:

Marks & Spencer, C&A ,و PVH Corp, Tommy Hilfiger Calvin Klein

هەرچەندە زۆربەی ئەو براندە خێراو فاشنانەی کە سەرچاوەیان لە بەنگلادیشەوە وەرگرتووە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پشتگیری لە کرێی بژێوی ژیانیانی کرێکارەکان دەکەن، بەڵام لە ڕاستیدا مووچەی ئەو کرێکارانە تەنیا بڕی  جلوبەرگەکانیان دەکەنە کەمترین مووچەی مانگانەی یاسایی، کە یەکێکە لە کەمترین کرێیەکانی جیهان و تا ئێستاش بە 8 هەزار تاکا دانراوە (58 پاوەندە) لە ساڵی 2018ەوە.

 کەمترین مووچەی نوێ بۆ کرێکارانی جلوبەرگ لە بەنگلادیش خۆپیشاندانی جەماوەری لەسەر شەقامەکانی سەرتاسەری پایتەختی لێکەوتۆتەوەو ئەم خۆپیشاندان و ناڕەزاییانە لە سەرەتای ئەم مانگەوە بەردەوامە.

 ناڕەزایەتییەکان لەو کاتەوەیە کە حکومەت زیادکردنی کەمترین مووچەی کرێکارانی ڕاگەیاند، لە 1ی کانوونی دووەمەوە بۆ 12 هەزار و 500 تاکا (90 پاوەند)، زۆر کەمترە لەو 23 هەزار تاکایەی کە کرێکاران دەڵێن پێویستە خێزانەکانیان لە برسێتی پێ بپارێزن.  خاوەن کارگەکان و پۆلیس بە هەڕەشە و توندوتیژی وەڵامی ناڕەزایەتی کرێکارانیان داوەتەوە و دەدەنەوە، هەروەها خاوەن کارگەکان هەڕەشەی داخستنی بەرهەمهێنان و ڕاگرتنی کرێیان کرد بە جێبەجێکردنی یاسای “نە کار، نە مووچە“.  ناسراوە، لە کۆتایی هەفتەی ڕابوردوودا  زیاتر لە 150 کارگە “بۆ ماوەیەکی نادیار” داخران،  کە ئەمەش 18 هەزار کرێکار بێ کار دەکات و ئەوانەن کە پۆلیس ناویانی تۆمار کردووە کە بەشدارن لە خۆپیشاندان ناڕەزاییەکاندا.

نەعیمە  ئیسلام، کە لە  کۆمپانیای کۆڵۆمبیا کاردەکات دەڵێت: “ئەوان هەوڵدەدەن بێدەنگمان بکەن بەڵام ئێمە پاشەکشە ناکەین“. “ ئەوان دەتوانن هەڕەشە و لێدانمان بکەن بەڵام ئەوەی تێناگەن ئەوەیە، ئێمە هیچمان نییە لەدەستی بدەین .   ئەگەر پێشنیاری موچەی گاڵتەجاڕانەی ئەوان قبوڵ بکەین، هەرچۆنێک بێت هەر لە برسێتیدا دەمرین”.  نەعیمەی تەمەن 28 ساڵ، یەکێکە لەو هەزاران خۆپیشاندەرەی کە ڕاپۆرتی پۆلیسیان لەسەر تۆمار کردووە، کە سەندیکاییەکان ترسیان هەیە بەم نزیکانە ببێتە هۆی دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ.  زۆر کەس پێیان وایە هەوڵێکە بۆ سەرکوتکردنی زۆرەملێی بزووتنەوەی زیادکردنی مووچە،  بەڵام ئەوە نەعیمە و  هاوکارەکانی ناگرێتەوە و ئەوان بەردەوامن لە ناڕەزاییەکانیان. نەعیمە  ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئێمە داوای زۆر ناکەین.  تەواوی ئەم پیشەسازییە لەسەرر پشتی ئێمە بنیات نراوە – کەمترین شت کە شایەنمان ئەوەیە کە لانی کەم ئەوەمان بدرێتی کە بژێویمانی پێ دابین بکەین ”

شیکاریی: حەماس چییە و بۆچی ساڵانێکە ئیسرائیل بە ئەنقەست بوونی ئەوی  چالاک کردووە؟

نوسینی :  Aysha Khan و Ismat Mangla*

و: زاهیر باهیر

13/11/2023

ئێمە دەزانین کە گرووپی چەکداری فەلەستینی حەماس بەرپرسیارە لە کوشندەترین هێرش بۆ سەر خاکی ئیسرائیل لە مێژووی ئەم دواییەدا کە زیاتر لە هەزار و 300 کەسی کوشتووە و زیاتر لە 200 کەسیشی بە بارمتە گرتووە.

 حەماس لە ساڵی 1987 لە غەززەی داگیرکراو دامەزراوە، کە کورتکراوەی  بزوتنەوەی بەرەنگاریی ئەلئیسلامییە  (بزووتنەوەی بەرخۆدانی ئیسلامی) – ئەو گروپە چەکدارەیە کە ئەمڕۆ کۆنترۆڵی سیاسی بەسەر غەززەدا هەیە.  ئەوەی ڕەنگە نەتزانیبێت ئەوەیە کە هەمان ئەم گروپە لە ڕاستیدا بەشێکی لەلایەن خودی ئیسرائیلەوە دروستکراوە.  لە کاتێکدا ڕەنگە وەک تیۆرییەکی پیلانگێڕی دەربکەوێت، بەڵام لە ڕاستیدا نهێنییەکی کراوە و بە باشی بەڵگەدارە کە ئیسرائیل ساڵانێکە یارمەتی دارایی و پشتگیریکردنی حەماسی داوە.

 گێرشۆن هاکۆهین،  Gershon Hacohen, ، هاوکارێکی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل بنیامین ناتانیاهۆ، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنی ساڵی 2019 دا وتی: پێویستە ڕاستییەکان بڵێین.  ئاماژەی بەوەشکردووە، ستراتیژی ناتانیاهۆ ڕێگریکردنە لە بژاردەی دوو دەوڵەت، بۆیە حەماس دەکاتە نزیکترین هاوکاری خۆی.  ”  بە ئاشکرا حەماس دوژمنە، بە  شاراوەیی  هاوپەیمانێکە.”   تێگەیشتن لە ستراتیژی ئیسرائیل لەم کارەدا دەتوانێت یارمەتیدەرمان بێت لە خوێندنەوەی دێڕەکانی قسەکانی حکومەتی ئیسرائیل سەبارەت بە بەربەرییەتی حەماس. هەروەها یارمەتی ڕۆشنکردنەوەی دیدگای نەتانیاهۆ دەدات بۆ ناوچەکە — و کۆتای دوایارییەکە.

ستراتیژی ئیسرائیل بۆ پەرتکردن و داگیرکردن

” بە پەشیمانییەکی زۆرمەوە ، حەماس دروستکراوی ئیسرائیلە.”

ئەڤنەر کۆهین، Avner Cohen ، بەرپرسی کاروباری ئایینی ئیسرائیل لە غەززە لە کاتی سەرهەڵدانی حەماسدا، لە وتارێکی وۆڵ ستریت جۆرناڵ لە ساڵی 2009دا بە ناوی ” ئیسرائیل چۆن یارمەتی زاوزێکردنی حەماسی دا” دەڵێت حەماس لە سەردەمی یەکەم ڕاپەڕین دا/ ئینتیفازە لەدایک بووە، کاتێک فەلەستینییەکان لە ساڵی1987ەوە دژی داگیرکەرەکانیان ڕاپەڕینەوە، ئەم گروپە لەلایەن شێخ ئەحمەد یاسین-وە پەنابەرێکی مەشلول تا ڕادەیەك نابینا دامەزراوە و لە کەمپێکی پەنابەرانی غەززە گەورە بووە.  لەوێدا، یاسین یارمەتی پێکهێنانی لقێکی فەلەستینیی ئیخوان موسلیمینی دابوو، ئەو بزووتنەوەیە بەناوبانگ و کاریگەرەی کە لە میسر دامەزرابوو و پشتگیری لە ئیسلامێکی سیاسی دەکرد – هەندێکجار پێی دەگوترا “ئیسلامیزم”. ئەم گرووپەی کە بنکەکەی لە غەززە دامەزراند – موجەمەع ئەلئیسلامیە، پێشخانێك بۆ حەماس – لە ساڵی 1973 وەک ڕێکخراوێکی خێرخوازی موسڵمانان کە زانکۆ و کتێبخانە و مزگەوت و قوتابخانەکانی دامەزراند.

یاسین و بزووتنەوە تازەپێگەیشتوەکەی هاوپەیمانێکی چاوەڕواننەکراویان لە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل دۆزیەوە.  فەرمانڕەوا نوێیەکانی غەززە سنووردارکردنی پێشوویان بۆ چالاکوانانی پەرەپێدانی ئیسلامی سیاسی شلکردەوە؛ بە فەرمی موجەمەع ئەلئیسلامیای وەک خێرخوازی و دواتر وەک کۆمەڵە تۆمار کرد؛ ڕێگەی بە ئەندامەکانی دا پەیامەکەی بڵاوبکەنەوە و نیازپاکی بنیات بنێن بە پەرەپێدانی تۆڕێک لە دامەزراوە ناوخۆییەکان و چووە دواوە کاتێک گروپەکە شەڕی لەگەڵ ڕکابەرەکانی کرد کە عەلمانییەکانی فەلەستین بوون.

بەم شێوەیە سیاسەتیان لە چەند دێڕێکدا گرد دەبێتەوە  “هەر کەسێک بیەوێت دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین پووچەڵ بکاتەوە، دەبێت پشتگیری لە بەهێزکردنی حەماس و گواستنەوەی پارە بۆ حەماس بکات . ئەمە بەشێکە لە ستراتیژییەکەمان کە دابڕانی فەلەستینییەکانی غەززەیە لە فەلەستینییەکانی کەناری ڕۆژئاوا.”

دوای ئەوەی ئیسرائیل لە ساڵانی شەستەکاندا کەرتی غەززەی لە میسر داگیرکرد و دەستی بەسەردا گرت، حکومەتی ئیسرائیل تامەزرۆی لاوازکردنی هێزی سیاسی ڕابەرایەتی فەلەستین بوو .  لەو کاتەدا ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستینی ناسیۆنالیستی عەلمانی (PLO ) و کەسایەتیی پێشەنگی ئەو ڕێکخراوە یاسر عەرەفات لە پارتی فەتح بوو.  ئیسرائیل وەکو پێشبینی دەکرس بە  بەدوای ئەندامانی PLOوە بوو، کە زۆرێکیان سەرسەختانە دژی ئیسرائیل بوون.  لەم نێوەندەدا، ئیسرائیل بە ڕێزگرتن لە ستراتیژی سیاسەتی کۆلۆنیالیزمیی پەرتکردن و حوکمڕانیی، لە تەك ئەوەشدا  ئیسرائیل  لە کۆتاییەکانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەستیکرد بە چالاککردنی گروپە تازەپێگەیشتوەکەی یاسین.

 ئەم بزووتنەوە سیاسییە ئایینییە لەو کاتەدا لە پەراوێزی سیاسەتی فەلەستین دا بوو، بەڵام بە پارەی ئیسرائیل، کاریگەرییەکەی گەشەی کرد و لە کۆتاییدا گۆڕا بۆ حەماس وەك ئەوەی ئەمڕۆ دەیزانین.

ئەوە حاڵەتێکی کلاسیکی کارادانەوەی سلبی بوو ، نزیکەی 15 ساڵ لەمەوبەر ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ نووسیویەتی: ” ئەزموونی ئیسرائیل دەنگدانەوەی ئەزموونی ئەمریکایە، کە لە کاتی جەنگی سارددا وەک هاوپەیمانێکی بەسوود لە دژی کۆمۆنیزم چاوی لە ئیسلامییەکان بوو. ”  … ” هێزەکانی دژە سۆڤیەت کە لەلایەن ئەمریکاوە پشتگیری دەکران دوای لەشکرکێشی مۆسکۆ بۆ سەر ئەفغانستان لە ساڵی 1979، دواتر گۆڕا بۆ قاعیدە.”  سیاسەتی ئیسرئیل ڕەنگدانەوە ئەوە سیاسەتەی ئەمەریکا بوو .  لە ڕاستیدا تا نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو، ڕێکخراوی فەلەستین، PLO ،   دەستی بە کارکردن کردبوو بۆ سازانێکی دوو دەوڵەتیی و حەماسیش لە غەززە بە ڕوونی بووبوو بە هێزێکی چەکداری بەهێزی دژە ئیسرائیل کە پشتیوانییەکی بەرچاوی لەلایەن گەلی فەلەستینەوە بەدەستهێنابوو.  ئیسرائیل دەستی کرد بە هەوڵدان بۆ سەرکوتکردنی ئەو ئەهریمەنەی کە یارمەتی دروستکردنی دابوو – بەڵام زۆر درەنگ بوو.

زیندوو ڕاگرتنی حەماس و چارەسەرێکی دوو دەوڵەتی بە مردوویی

بۆ دەیان ساڵە ئیسرائیل سەرکوتی حەماس دەکات لە غەززە لەوانە هەڵمەتی هێرشی ئاسمانی بەردەوام، تیرۆرکردنی ئامانجدار، گەمارۆیەکی دەیان ساڵە ، لەگەڵ ئەو هەوڵانەدا، زۆرجار بەسوود بۆ بەهێزکردنی پشتیوانی گروپەکە گەڕاوەتەوە.  بەڵام لەوەش ترسناکتر ئەو شێوازەیە کە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل تا ئەمڕۆش بەردەوام بوون لە چالاککردنی حەماس بە ئەنقەست .

دوای هێرشەکەی ئەم دواییەی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل، نەتانیاهۆ سوێندی خوارد کە هەموو ئەندامێکی ئەو گرووپە ” کەسێکی مردووە.”  بەڵام ناتانیاهۆ بە شێوەیەکی ستراتیژی ئاسانکاری بۆ ملیۆنان دۆلار بۆ حەماس کردووە بە ڕێگەدان بە قەتەر کە یارمەتی نەختینەیی بە غەززە بدات –  کە دەیزانی پارە نەختینەکە دەچێتە دەستی سەرکردایەتی حەماس.

لە ساڵی 2009ەوە ستراتیژی سیاسی نەتانیاهۆ لە دەوری زیندوو ڕاگرتنی حەماس و لێدان دەسوڕێتەوە — تەنانەت ئەگەر ئازاری گەلەکەی خۆیشی دابێت.  لە کاتێکدا ئیسرائیل و نەتانیاهۆ لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی بە قسە بەدواداچوون بۆ چارەسەری دوو دەوڵەتیی دەکەن، کە حەماس بیانوویەکی گونجاو دەڕەخسێنێت بۆ دوورکەوتنەوە لە شوێنکەوتنی چارەسەرێک.  ئەم واقیعەش نە تیۆرێکی  پیلانگێڕییە، نە بە تایبەتی بە باشیش شاراوەیە.  لە ڕاستیدا ناتانیاهۆ و چەند بەرپرسێکی ئیسرائیلی بە ئاشکرا باسیان لەوە کردووە.

“ستراتیژی ناتانیاهۆ ڕێگریکردنە لە بژاردەی دوو دەوڵەت، بۆیە حەماس دەکاتە نزیکترین هاوکاری خۆی. حەماس بە ئاشکرا دوژمنە و بە شاراوەییش  هاوپەیمانێکە.”

لە کۆبوونەوەی حزبی لیکود لە ساڵی 2019دا، نەتانیاهۆ بە دڵخۆشییەوە بە هاووڵاتیانی خۆی گوت: ” هەرکەسێک بیەوێت دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین پووچەڵ بکاتەوە، دەبێت پشتگیری لە بەهێزکردنی حەماس و گواستنەوەی پارە بۆ حەماس بکات.  ئەمە بەشێکە لە ستراتیژییەکەمان — دابڕانی فەلەستینییەکانی غەززە لە فەلەستینییەکانی کەناری ڕۆژئاوا.” هەروەها بەڵگەنامەیەکی وەزارەتی هەواڵگری ئیسرائیل کە لەلایەن گۆڤاری +972 لە 30ی تشرینی یەکەمدا بڵاوکراوەتەوە، هێندەی تر ڕوونی دەکاتەوە.  لەوێدا بە فەرمی ئاماژە بە بژاردەی کۆنتڕۆڵکردنی غەززە لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینەوە وەک خراپترین دەرئەنجامی ئەگەری دەکەن – چونکە ئەوە “یەکێک لە بەربەستە ناوەندییەکانی ڕێگریکردن لە دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستینی” لادەبات.

لەڕاستیدا ناتانیاهۆ مەبەستی ئەوە بووە کە فەلەستینییەکان لە ژێر دوو گرووپی دەسەڵاتداردا بە دابەشکراوی بمێننەوە: دەسەڵاتی فەلەستین کە لە ڕووی دیپلۆماسییەوە سەرکەوتوو بووە لە کەرتی ڕۆژئاوا و حەماسی میلتەنت لە غەززە. ( دەسەڵاتی فەلەستین بە سەرۆکایەتی پاشماوەی  PLO وەک دەزگایەکی خۆبەڕێوەبەری کاتیی دروست بوو کە مەبەست لێی خۆشکردنی ڕێگا بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆی فەلەستین بوو، بەڵام ئەوە ڕووی نەداوە.)  تا ئەو کاتەی ئەم دوو گرووپە دابەش بوون، ئیسرائیل پاساوی هەیە بۆ ئەوەی دانوستان لەگەڵ دەسەڵاتی فەلەستین نەکات بە بیانوی ئەوەی کە ئەو گرووپە نوێنەرایەتی هەموو فەلەستینییەکان ناکات.  حەماس بە پێچەوانەی سەرکەوتنی دیپلۆماسی دەسەڵاتی فەلەستین بۆ ئیسرائیل بووەتە دوژمنێکی گونجاو.  لە چاوپێکەوتنێکیدا لە ساڵی 2015دا، بێزالێل سمۆتریچ،  Bezalel Smotrich  ، وەزیری دارایی ئیسرائیل ڕوونیکردەوە کە شەڕەنگێزی حەماس و بەو هۆیەوە ناشەرعییەتی لەسەر شانۆی جیهانی، نیعمەتێکە بۆ ستراتیژی سیاسی حکومەتەکەی.

سمۆتریچ وتی: ” دەسەڵاتی فەلەستین، PLO ، بارگرانییە، حەماسیش سەرمایە.”  وتیشی ” ئەوە ڕێکخراوێکی تیرۆریستییە، کەس دان بەودا نانێت، کەس لە [دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان] پێگەی پێنادات، کەس ڕێگەی پێنادات بڕیارێک لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بخاتەڕوو”.

هاوکاتیش  زۆرێک لە هاوڵاتیانی ئیسرائیل توڕە بوون لەوەی کە چۆن فێڵەکانی نەتانیاهۆ هەموویان دەخاتە مەترسییەوە و زیاتر لە 1300 هاوڵاتی وڵاتەکەیان دەکوژرێت.

 ستوونی ئەم دواییەی ڕۆژنامەی هارێتس کە یەکێکە لە گەورەترین ڕۆژنامەکانی ئیسرائیل، سەرۆکوەزیران ئەرك دەخاتە ئەستۆی سەرۆكوەزیران خۆی سەبارەت  “دوکتورینە سیاسییە وێرانکەر و چەواشەکارەکەیەوە کە پێیوابوو بەهێزکردنی حەماس لەسەر حیسابی دەسەڵاتی فەلەستین،  PA، بۆ ئیسرائیل باش دەبێت”. ستوونی دیکەی ئەم دواییەی هارێتز باس لەوە دەکات کە چۆن “هاوپەیمانی” ناتانیاهۆ و حەماس و ” قەسابخەنەی ” 7ی مانگی ئۆکتۆبەر یارمەتی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل دەدات بۆ مانەوەی دەسەڵاتی خۆی .” ڕۆژنامەی تایمزی زۆر کۆنەپارێزی ئیسرائیلی ، ئەویش دوای هێرشەکانی حەماس، لە بڵاوکردنەوەی ژمارەیەکیدا بە ناونیشانی “بۆ ساڵانێک، نەتانیاهۆ پشتگیری حەماسی دەکرد ئێستا بە ڕووی ئێمەدا تەقێنرایەوە.”

هاوکاتیش  وەک ئەندامی پێشووی هێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل، IDF، بێنزی ساندەرز، Benzi Sanders ، ڕوونی دەکاتەوە، هەڵمەتی نوێی بۆردومانی نەتانیاهۆ و فراوانکردنی هێرشی زەمینی تەنها بەردەوام دەبێت لە بەهێزکردن و بەردەوامکردنی حەماس — و ڕێگری لە چارەسەرکردنێکی دادپەروەرانە بۆ ئەم قەیرانە دەکات.

…………….

 *ئایشە خان و عیسمەت مانگلا هەردووکیان سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەنالیست نیوزن.

08/11/2023

باوەڕ‌هێنان بەوەی کە لە جیهانی سەرمایەداریدا دەکرێت سنوری بزنس دیاری بکرێت و لە ڕادەیەکدا ڕاوەستێنرێت و هەڕەشە لە ژیانی بەشەریەت و مەحفبوونەوەی ژینگە نەکات ، با دوای ڕاپۆرت و بەڵگە و توێژینەوە و ژیانی حەقیقی کۆمەڵگەکان بکەوێت .

دانیشتنە گەورەکانی لوتکەی ژینگە و گردبوونەوە و ڕاگەیاندنەکان سەبارەت بە پاراستنی ژینگەو جێبەجێکردنی ڕاگەیاندن و بڕیارەکانیان شتێك نییە جگە لە خۆڵکردنە چاوی هاووڵاتیان و ڕێلێبڕینەوەیان و دروستکردنی متمانەیە بە سەروەران و باڵادەستانی بزنس و حوكمڕانان .

ڕاپۆرت و داتاکان بە بەردەوامی ئەو ڕاستیانەی سەرەوەمان بۆ دەسەلمێنن.  هەر لەم ڕۆژانەدا نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاپۆرتێکی لەو بارەوە دەرکردووە کە گەلێك ڕاستی شارەوە دەخاتە ڕوو لەوانە کە باس لە پیترۆدەوڵەتان دەکات کە  پلانیان هەیە بۆ فراوانکردنی گەورەی سووتەمەنی بەردینی.

ئەو وڵاتانەی بەرپرسن لە گەورەترین دەردانی کاربۆن لە بەرهەمهێنانی سووتەمەنی بەردینی پلان بۆ داڕێژراو، بریتین لە هیندستان (خەڵوز)، سعودیە (نەوت) و ڕووسیا (خەڵوز، نەوت و گاز). هەروەها ئەمریکا و کەنەدا پلانیان هەیە ببنە بەرهەمهێنەری سەرەکی نەوت، هەروەک ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی. ئەمساڵ ئیمارات میوانداری لوتکەی گرنگی کەشوهەوای نەتەوە یەکگرتووەکان دەکات بەناوی Cop28 کە لە 30ی ئەم مانگەوە دەستپێدەکات.

 ڕاپۆرتەکە بە توندی ئەو ململانێیە بنەڕەتییە دەخاتە ڕوو کە قەیرانی کەشوهەوا قوڵتر دەکاتەوە و دەڵێت : دەبێت بە خێرایی سووتانی سووتەمەنی بەردینی کەم بکرێتەوە بۆ سفر، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا کۆمپانیاکانی پترۆدەوڵەت و کۆمپانیاکان بەنیازن بەردەوام بن لە بەدەستهێنانی تریلیۆن دۆلار لە ساڵێکدا بە زیادکردنی بەرهەمهێنان.

 ئینگەر ئەندەرسۆن، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری بەرنامەی ژینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان دەڵێت: “ئاڵوودەبوون بە سووتەمەنی بەردینی هێشتا چنگەکانی لە زۆرێک لە وڵاتاندا شوێنی بە قوڵی دیارە “. “ ئەم پلانانە داهاتووی مرۆڤایەتی دەخەنە ژێر پرسیارەوە.. پێویستە حکومەتەکان واز لەمە بێنن کە بە قسە شتێك دەڵێن و ، بە کردەوە شتێکی دیکە دەکەن ”.

” مایکل لازارۆس-یش لە پەیمانگای ژینگەی ستۆکهۆڵم (SEI) کە پێشەنگێکە، وتی ڕاپۆرتەکە پرۆفایلی 20 وڵاتی بەرهەمهێنەری سووتەمەنی بەردینی دەخاتە ڕوو، کە سەرچاوەی کۆی گشتی 84%ی دەردانی CO2 بوون لە ساڵی 2021.  لەو وڵاتانە، 17 وڵات بەڵێنیان داوە کە دەردانی گازی ژەهراوی بە ڕادەی سفر بەدەستبهێنن.

ئەو 20 دەوڵەوتەش ئەمانەن : خەڵوز : هیندستان، ڕوسیا، ئەندەنوسیا، ئوسترالیا کۆڵۆمبیا.

نەوت: سعودییە ، ئەمەریکا ، کەنەدا ، برازیل، روسیا ، کوێت ، ئەمارات.

غاز: قەتەر ، ڕوسیا ، نایجیریا ، چین ، ئەمەریکا ، سعودییە ، ئەندەنوسیا.

ڕاپۆرتەکە زنجیرەیەک لێکۆڵینەوەی زانستی درێژخایەنە گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە هەر کێڵگەیەکی نوێی نەوت و گاز ناگونجێت لەگەڵ مانەوە لە ژێر سنووری گەرمبوونی جیهانی 1.5سەدی دا  کە لە پاریس ڕێککەوتنی لەسەر کراوە، لەنێویاندا شیکارییەکی ساڵی 2021ی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەیە. ڕۆژنامەی گاردیانی بەریتانی لە ساڵی 2022 ئاشکرای کرد کە گەورەترین بازرگانییەکانی سووتەمەنی بەردینی لە جیهاندا پلانیان بۆ دەیان پڕۆژەی نەوت و گاز “بۆمبی کاربۆنی” داناوە.

لەدوای سعودیە، ئەمریکا، بەرازیل و کەنەدا، گەورەترین پلانی فراوانکردنی نەوتیان هەیە و ئیماراتی میوانداری Cop28 لە پلەی حەوتەمی لیستەکەدایە. قەتەر گەورەترین پلانی فراوانکردنی غازی هەیە و نەیجیریاش لە پلەی سێیەمدایە، دوای ڕوسیا. پلانەکانی هیندستان بۆ فراوانکردنی خەڵوز زۆر گەورەن: سێ ئەوەندەی ڕووسیای پلەی دووەم، ئەندەنوسیا لە پلەی سێیەم و ئوسترالیا لە پلەی پێنجەمدایە.