زاهیر باهیر

15/07/2024

ئەوەی کە ئێستا برەو بە سەرمایە دەدات و گەشەی سەرمایەداران ، بە گشتی سیستەمەکە، نانەوەی جەنگ و چنینیەوەی بەروبوومەکەیەتی کە كەڵەکەکردنی سەرمایەی زیاترە لە لایەن کۆمپانیا زەبەلاحەکانەوە ، لاوازکردنی بزوتنەوەی کرێکاران و خەڵكە ، پرزەبڕینی هەموو وزە و توانایەکە ، دەستپێکردنی قۆناخێکی بێ ئومێدی و خەمۆکییە .

لە ئەمڕۆدا دوو جەنگی گەورەی وێرانکەر کە بە ئاشکرا دیارە و درێژەی کێشاوە جەنگی ئۆکرانیا و جەنگی حەماس و ئیسرائیلە لە غەزە . جەنگێکن کە کارەسات و ئاسەواری خراپیان بۆ خەڵك و بۆ ژینگە هێناوە.  بەڵام بۆ سەرمایەداران و سەرمایە ، بۆ توێژاڵی دەستبژێر کە لەسەری سەرەوەی هەرەمەکەیە چ ئومێد و پاشەڕۆژێکی ڕونیان بۆ دەهێنێت.

بە گوێرەی راپۆرتیکی یو ئێن کە لە ڕۆژنامەی  گاردیانی ئەمڕۆدا بلاوکراوەتەوە ئەوەی کە لە غەزە ڕوی داوە مرۆڤ نەك هەر توشی شۆك دەکات، بەڵکو دەیبەستێ ( فرۆزنی دەکات) .

ڕاپۆرتەکە دەڵێت:

+ لانی کەم 15 ساڵی دەوێت بە کارکردنی ڕۆژانەی 50 لۆری  بۆ پاککردنەوەی 40 ملیۆن تەن لە پاشماوەی خانووە ڕوخاوەکان و لە خۆڵ و خاشاك پاشماوەی بۆمب و ساروخ و قەپاخی فیشەك و شتی دیکە .  بۆ ئەمەش 500 بۆ 600 ملیۆن دۆلاری تێدەچێت.

+ هەر بە گوێرەی ئەو ڕاپۆرتە 137 هەزار خانوو لە غەزەدا زەرەرمەند بووە کە چواریەکی ئەمانە بە تەوای وێران بووە و دەیەكێکیشیان ئەوەندە زەرەرمەند بوون کە بەکەڵکی زیندەگی نەماون.

+ بۆ پاککردنەوی غەزە پێویست بە 250 بۆ 500 هیکتار زەوی هەیە تاکو ئەو پاشماوانەی تێدا کۆبکرێتەوە.

+ دروستکردنەوەی غەزە لانی کەم تاکو ساڵی 2040 دەخایەنێت . بۆ ئەمەش تێچووەکەی بە 40 ملیار دۆلار خەمڵێنراوە . 

+ ئەم جەنگە ڕادە و ئاستی تەندروستی و ژیانی خەڵکی غەزە و پەروەردە و ڕؤشبینری بۆ 44 ساڵ گێڕاوەتە دواوە واتە بۆ ساڵی 1980 .

+ پرۆسەی لابردنی پاشماوەی جەنگەکە زۆر هێواش و لەسەر خۆ دەبێت بە هۆی ئەوەی کە لە سەدا 10ی بۆمب و فیشەکەکانی کە لە لایەن ئیسرائیلەوە نەتەقێنراونەتەوە ،  پاککردنەوەکە زۆر ئاگایی و وریایی دەوێت.

ئەمانە و زۆری تر.  کە ئەمە دەبینیت بۆت دەردەکەوێت ئەو کارەی کە حەماس کردی و ئەو خەڵکەی بە ئیسرائیل دا بەکوشت و خاك و ماڵ و ژیانیانی وێران کرد ، داهاتویانی نائومێد کرد ،  هەموو ئەمانەش بە هاوکاری حکومەتێکی فاشی کە هەر وەک چۆن حەماس کار لە سەر پەرەسەندنی فاشییەت دەکات و دار دەداتە دەست حکومەتی ئیسرائیلی ، هەر ئاواش حکومەتی ئیسرائیلی بە ڕۆڵی خۆی حەماس و گروپی تیرۆریست و توندڕەوی دیکە گەر زیادیش نەکات بەهێزیان دەکات .

هاوکاتیش ئەو هەموو کار و ئیشەی بۆ کۆمپانیا گەوەرەکانی جیهان دروست کرد .

15/07/2024

نزیکەی 40 ساڵە بزوتنەوەی کرێکاران لە بریتانیادا لە پاشەکشەدایە ، لاوازی بزوتنەوەکە بە تای تەرازوەکەی دیکەدا بەهێزبوونی دەوڵەتی بریتانیا و حکموتەکانی کرێکاران و حیزبی موحافیزین کە لە ماوەی جیا جیادا حوکمیان کردووە .

بە هۆی ئەم لاوازییەوە حوکمڕانان هەر لایەکیان، یا هەر حیزبێکیان بووبن لە هێڕشی بەردەوامدا بوون بۆ سەر کرێکاران بە دانانی یاسای نوێ بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵات و مافەکانیان.  ئەمەش وای کردووە کە ڕؤژ بەڕۆژ مافی کرێکاران بە تایبەت لەو کاتەوەی کە حیزبی موحافزین ، لە ساڵی 2010 وە هاتۆتە سەر حوکم .  هێڕش بۆ سەر کرێکاران و نقابەکانیان ، دەرکردنی یەکسەری یا کتوپڕی کرێکاران و هێنانی کرێکارانی دیکە بۆ سەر ئیش بە هەلومەرجێکی نوێ، دەسەڵاتدانی زیاتر بە خاوەنکار دژ بە کرێکاران تا ئەو ڕادەیەی کە جۆرە کارێکیان بۆ کرێکارن داهێنا کە پێی دەوتررێت ” زیڕۆ کۆنتراکت” واتە نەبوونی هیچ جۆرە کۆنتراكێك لە نێوانی خاوەنکار و کرێکاراندا .  واتە بێ بەشکردنیان لە هەموو مافە سادەکانیان وەکو کەمی کرێ و نەدانی پارەی نەخۆشی و ڕێگەنەدان بە مانەوەی کرێکار لە چاودێری منداڵانی نەخۆشیان و یاخود کەسانی نزیکی سەر بە خێزانەکەیان تا ڕادەی نەبوونی پارەی خانەنشینی .

حیزبی کرێکاران پێش هاتنە سەر حوکمی قسەیان لە سەر ڕەوایی مافی تەواوی کرێکاران  لەسەر کار و هەڵوەشاندندوەی کارکردن بە زیرۆ کۆنتراکت دەکرد هەروەها هەندێك یاسای دژە نقابەش کە مارگرێت تاچەر هێنایە کایەوە و حکومەتەکانی دیکەش بڕگە بڕگە بۆیان زیاد کرد تا نقابەیان وەکو تەیرەکەی مەلای مەزبوورە لێکرد .  بەڵام بە نزیکبوونەوەیان لە حوکم و فشاری جەمعیەی خاوەنکاران، وردە وردە پاشەکشە کرا لەو بڕیارانە بە بیانوی ئەوەی کە خاوەنکار و خەڵکێکی زۆر نارازین بەوە و گەشەی ئابووری وڵات خاودەکاتەوە و  کرێکاران دەیانەوێت مرونەت هەبێت لە کارکردنەکەیاندا، واتە بەردەوامدان بە کاری زیڕۆ کۆنتراکت .  بەڵام نقابە بۆ ئەمە دژ بە حیزبی لەیبەر وەستایەوە و لە ڕۆژی هەڵبژاردنیشدا پۆڵێك نێردرایە دەرەوە کە 3000 کەس دەنگیی تێدا داوە .  ئەمەش ئەنجامی پۆلەکەیە :

لە سەدا 64 یان ، دەنگیان بۆ پاراستنی مافەکانی کرێکاران دا و دژ بە دەرکردنی ناهەق بوونەوە.  لەمانەش لە سەدا 81یان سەر لایەنگری حیزبی کرێکارانن، لە سەدا 55یان سەر بە حیزبی موحافزین و لە سەدا 57ی دیکە کە لایەنگری ڕیفۆرمەکە بوون .

هەر ئاواش دوو لەسەر سێی بەشدار بووان دژ بە کاری زیڕۆ کۆنتراکت بوون ، واتە لە سەدا 67 یان لەگەڵ یاساخکردنی کاری زیڕۆ کۆنتراکت بوو ، کە لەمانەش لە سەدا 72یان سەر بە پارتی کرێکاران و لە سەدا 67یان سەر بە حیزبی موحافزین بوون .

کردنی ئەم پۆڵە و نیشاندانی ئەم ئامارە هیچ بییانویەکی بۆ حیزبی کرێکاران کە ئێستا لەسەر حوکمن کە ئەو ڕیفۆرمەی کە پێشتر دەیانویست بیکەن نەما ، ئێستا نەیکەن .  تەنانەت بڕێکی زۆری لایەنگرانی حیزبی موحافزین و تەنانەت حیزبی ڕیفۆرمی ڕایسستی نەیجڵ فەرەج-یش پشتگیری ڕیفۆرمەکە دەکات .

زاهیر باهیر

14/07/2024

لە باسی دروستبوونی کۆمەڵگەیەك بە لەناوچوونی دەوڵەت، یەکسەر خەڵکی ئەوەی بە خەیاڵدا دێت کە نەبوونی حکومەت و دەوڵەت یانی ئاژاوە و بێ ژیانی خەڵک و بەرەڵایی و دروستبوونی دزی و کوشتن و بڕین ، واتە یانی لە گرێژەچوونی  کۆمەڵگە و زۆری تر .  بەڵام لە ڕاستیدا پێچەوانەکەی ڕاستە .

بۆچی ؟

یەك: خەڵکی وا تێدەگەن کە بوونی حکومەت و دەوڵەت زەروورەیەکی مێژوییە و شیرازەی ژیان بەوەوە بەندە .  خەڵکی ئەوەی لەبیر دەچێت کە دەوڵەت و دەوڵەتداریی قۆناخێکی کورتە لە مێژوی دوورودرێژی بەشەرییەتدا . هەر دوور نەڕۆین 70 بۆ 80 ساڵ لەمەوبەر حکومەت و دەوڵەت لە شوێنە دوورەدەستەکانی کوردستان و عێراق-دا وجودی نەبووە خەڵکی زۆر بە خۆشی و بە ئاشتی بەیەکەوە ژیاون ،  ئەم قۆناخەی ژیانی خەڵکی هەموو نەتەوەیەك  لە سەراپای دونیاندا پێیدا ڕۆیشتون .

دوو: لای ئەوان بێ حکومەتی یانی ئاشووب و کوشتن و بڕین و تێکە و لێکە.  ئەوەیان لەبیر دەچێت کە هەرە زۆرینەی خەڵکی لە هەموو نەتەوەیەکدا و لە هەموو شوێنێکدا خەڵکی باش و ڕێکوپێکن و ئاشتیخوازن و خۆشگوزەرانییان دەوێت نەك شەڕ و دووبەرەکی و کوشتار و بڕینەوەی یەکدی .  ئەو شەڕو دووبەرەکی و جێنەسایت و مەحفبوونەی کۆمەڵێکی زۆری خەڵك و وێرانکردنی ژینگە و ژیان هەر هەمووی لەسەر دەستی حکومەت و دەوڵەتدا ڕوودەدات .

سێ : ئەوان دەڵێن بەیانی حکومەت و دەسەڵات نەمێنێت خەڵکی خەڵکی دەخوات و دزی دروست دەبێت ، بەڵام ئەوەیان لەبیر دەچێت کە بۆچی خەڵك شەر دەکات ، دزی دەکات ، یەك ئەوی تر دەکوژێت، چاوچنۆك و بەچاو تەنگ دەبێت کاتێك کە پاوانەکردنی سامان و سەرەوەتی وڵات لە لایەن هەر کەمینەوە بە پشتیوانی حکومەت و پاراستنیان بوونی هەیە.  ئەوە ڕاستییە کە حکومەت و دەسەڵات نەمێنێت لە سەرەتادا بۆ ماوەیەکی زۆر کەم ڕەنگە زۆرشت ڕووبدات ، بەڵام پاش ئەوەی کە خەڵکی بۆی دەردەکەوێ کە چی تر دەسەڵات و حکومەت لە گۆڕێدا نابن، ژیان لەسەر شێوە نوێیەکەی دەق دەگرێت ئیدی  خەڵکی ئەوەستێ لەوەی کە کردویانە و بەردەوام دەیکەن .

چوار ئاژاوە چییە؟

ئایا ئاژاوە هەر دزی و مرۆڤ کوشتنە ؟ ئایا بوونی خودی حکومەت ئاژاوە نییە و ئاژاوە دروست ناکات؟ ئایا خودی حکومەت ئاژاوەچی نییە؟

ڕەنگە لایەنێکی وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە بکەوێتە سەر پێناسەی ئاژاوە و لێکدانەوە و تێڕوانین بۆ وشەی ‘ئاژاوە’ ئاژاوە خۆی.

با بە نموونە کۆمەڵی بریتانی وەرگرین :  ئاژاوەکان: ئاژاوەی کۆمەڵایەتی و نێو کۆمەڵ  وەکو زیاتر لە ژیانی 2 ملیۆن کەس کە زۆریان کار دەکەن، لەسەر سێنتەرەکانی خۆراك و کەرەکسانی خۆراك بەخشینەوە .  7.8 ملیۆن کەس لە لیستی چاوەڕوانی بینینی دکتۆری تایبەت بە نەخۆشی و نەشتەرگەری و چارەسەری نەخۆشییە جیا جیاکانی شێرپەنجە.   بوونی 87،567 هەزار بەندی لە بەندیخانەکاندا.   نزیکەی 4 ملیۆن منداڵ یا لەژێر هێڵی برسێتیدا ژیان دەبەنە سەر، یا لەسەر لێواری ئەو هێڵەن.   ژمارەیەکی زۆری خەڵکانی بێ خانووبەرە کە ژیان لە نێو لۆچی دوکان و نێو تونێلخانەکانی قیتاردا ژیان دەبەنەسەر ، کە لە ئەمساڵدا ژمارەی ئەوانە  بە ڕێژەی لە سەدا 37 چووەتە سەرەوە.  ڕۆژانە ژنێك ، گەنجێك ، پیرێك بە چەقۆ یاخود بە فیشەك دەکوژرێت ، داخستنی سێنتەرەکانی لاوان ، بێ بەشبوونیان لە فێربوونی سەلیقەو کاری هونەری و کردنی وەرزش و هاوکاریکردنی یەکدی و  ……. فڕێدانیان بۆ  سەر شەقامەکان و بەردەم خانوو ماڵەکانی گەڕەك و نەکردنی هیچ شتێکی سوودبەخش . زێدبوونی تەوژم و فشاری رایسیزم و فاشیسزم  و جوداخوازی و ناسیونالیستی و …تد  دروستکردنی جەنگە ناوخۆیی و نێوانی وڵاتەکان و بە کوشتدانی هەزاران کەس و بریندابوون و  هەڵکەندنی هەزارانی دیکە .   ناڵینی زۆرێک لە خەڵک بە نەخۆششی دەرونییەوە بە هۆی قورسی و فشاری سەر کار و ژیان… تد  

ئایا ئەمانە هەموی ئاژاوە نیین؟ ئایا ئەمانە کە لە کۆمەڵێکدا دەبینرێت کێ سەرچاوە و هۆکارەکانێتی ، غەیر حکومەت و دەسەڵات؟!!!   

08/07/2024

نقابەی کرێکارانی کۆمپانیای سامسۆنگ لە کۆریای باشوور کە خاوەنی ٢٨ هەزار ئەندامە لە ئەمڕۆوە، دووشەمە، ٨ی مانگ بۆ ٣ ڕۆژ لە مانگرتندان.

مانگرتنییان بۆ زیادکردنی رۆژێك زیاتری پشووی ساڵانەیە و هەروەها داوای خەڵاتی زیاتر دەکەن.

نقابەکە هەڕەسەی مانگرتنی زیاتر دەکات ئەگەر کۆمپانیاکە داخوازییەکەیان جیبەجێ نەکات.

05/07/2024

بۆرکینا فاسۆ، Burkina Faso ، یەکێکە لەو وڵاتانە .  وڵاتێکی دەریاییە و دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئەفریقا.  هاوسنوورە لەگەڵ شەش وڵاتدا: لە باکوور و ڕۆژئاوای وڵاتی مالی، لە ڕۆژهەڵاتەوە نیجەر، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی بێنین، لە باشوورەوە تۆگۆ و غانا، لە باشووری ڕۆژئاوای وڵاتی کۆت دیڤوار (کۆنتی عاج).

 پایتەختی بورکینافاسۆ ئۆاگادۆگۆیە. بەپێی دوایین خەمڵاندنەکان لە ساڵی 2024، ژمارەی دانیشتوانی بورکینا فاسۆ نزیکەی 24 ملیۆن کەسە.. بەهۆی بەرزی ڕێژەی لەدایکبوون، سەرەڕای ئاستەنگەکانی وەک هەژاری و ناسەقامگیری سیاسی و ململانێی ناوبەناو، ژمارەی دانیشتووان بە خێرایی گەشەی کردووە.

نزیکەی 10%ی دانیشتووان ئاوارەن و 40 لە شارەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەفریقا لە یارمەتییەکان بڕاون – بەڵام ئاژانسەکان دەڵێن تەنها 17%ی ئەو پارەیەیان هەیە کە پێویستە بۆ یارمەتیدانیان

لە بورکینافاسۆ شەڕ و پێکدادان سەریهەڵدا، دوای ئەوەی لە ساڵی 2014 ڕاپەڕینێک بلیز کۆمپائۆری سەرۆکی لە پۆستەکەی دوورخستەوە. کۆمپاورێ بۆ ماوەی 27 ساڵ حوکمڕانی وڵاتەکەی کردبوو و لە ماوەی قەیرانی ئەمنی مالی لە ساڵانی 2012-2013 وەک نێوەندگیری لە نێوان توارێگەکان و جیهادییەکان و حکومەتی مالی دراوسێدا ڕۆڵی هەبووە.

ئیبراهیم تراورۆ سەرۆکی ئێستای وڵاتەکەی دەیەوێت 40%ی وڵاتەکە کۆنتڕۆڵ بکاتەوە کە مەزەندە دەکرێت لەلایەن گروپەکانی هاوپەیمانی قاعیدە و داعشەوە کۆنتڕۆڵ بکرێت. لانی کەم 90 هەزار کەسیش ناویان تۆمار کرد بۆ ئەوەی بەشداری گروپی مشتومڕاوی خۆبەخشەکان بۆ بەرگری لە نیشتمان بکەن بۆ ئەوەی شانبەشانی سوپا شەڕ بکەن. ئەو خۆبەخشانە خۆیان تۆمەتبارن بە چالاکییەکانی وریا و نائارامی زیاتر.

ڕێکخراوی مافی مرۆڤ هەموو لایەنەکانی بە کوشتنی نایاسایی تۆمەتبار کردووە، لەنێویاندا ڕەمیکردنی 223 هاوڵاتی مەدەنی لەلایەن سوپاوە لە یەک ڕۆژدا لە مانگی شوباتدا. حکومەت ئەو ئیدیعایە ڕەتدەکاتەوە و ڕێکخراوەکەی قەدەغەکردووە، لەگەڵ چەندین دەزگای ڕاگەیاندن، لەنێویاندا ڕۆژنامەی گاردیانیش.

ساڵی ڕابردوو توندوتیژییەکان زیادیکردو زیاتر لە 8 هەزار کەس کوژراون، بەپێی زانیارییەکانی پڕۆژەی زانیارییەکانی شوێن و ڕووداوەکانی شەڕی چەکداری (Acled)، کە بە بەراورد بە ساڵی 2022 بە ڕێژەی 137% زیادیکردووە.

یەکێک لە کارمەندان هاوکاری خۆراکی خەڵکەکە دەڵێت، خۆراک “بەپەلەترین پێویستییە لە ئێستادا”.  لەم وەرزەدا، پێش دروێنەی مانگی ئۆکتۆبەر، زیاتر لە 2.7 ملیۆن بورکینابی ڕووبەڕووی برسێتی دەبنەوە. بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، زیاتر لە 6 ملیۆن کەس پێویستیان بە یارمەتی مرۆیی هەیە، کە 17%ی ئەو 935 ملیۆن دۆلاری وەرگرتووە کە دەڵێت ئەمساڵ پێویستە بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی وڵاتی ڕۆژئاوای ئەفریقا. کارمەندێکی تر لە دەزگایەکی تری فریاگوزاری دەڵێت: “لە ماوەی سێ مانگی یەکەمی مانگی ئازاردا توانیمان هاوکاری لانیکەم 731 هەزار کەس بکەین” و دەشڵێت “زیادبوونی بەرچاو”ی مردنیان بەهۆی برسێتیەوە بینیوە. هاوکارییەکان ناگەنە 40 شار کە لەلایەن گروپە چەکدارەکانەوە لە باکوور و ڕۆژهەڵات گەمارۆ دراون، کە نزیکەی یەک ملیۆن و 200 هەزار کەسی تێدایە.

نرخی کاڵا سەرەتاییەکان لە شارە گەمارۆدراوەکاندا پێنج هێندە بەرزبووەتەوە. لیترێک بەنزین کە نرخی نزیکەی هەزار فرانک (1.30 پاوەند)ە لە ئۆاگادۆگۆی پایتەخت، بە 7 هەزار و 500 فرانک دەفرۆشرێت .

ئەو کارمەندە فریاگوزارییە دەڵێت: “خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان ئیفلیج بوون، قوتابخانەکان داخراون، بەڵام کەسانێک هەن بڕیار دەدەن بەردەوام بن لە ژیان لەو شارانە و ژیانی خۆیان بخەنە مەترسییەوە بۆ هێنانی خۆراک“.

  بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی پەروەردەی نیشتمانی و خوێندەواری و بەرەوپێشبردنی زمانە نیشتمانییەکان لەوێ، نزیکەی 80%ی قوتابخانەکانی وڵات بەهۆی توندوتیژییەکانەوە داخراون و 818 هەزار و 149 خوێندکار لە پۆلدا نین.

 لە نێوان ساڵانی 2022 بۆ 2023، هاوپەیمانی جیهانی بۆ پاراستنی پەروەردە لە هێرش (GCPEA) 270 هێرشی بۆ سەر ناوەندە پەروەردەییەکان لەلایەن گروپە میلیشیا ئیسلامییەکان لە 10 لە کۆی 13 ناوچەی بورکینافاسۆ بەڵگەدار کردووە.

ئەو قوتابخانانەی کە میوانداری ئاوارەکان دەکەن، زەبرێکی زۆریان لەسەرە و هەندێکیان پۆلی دەرەوەی زیادەیان دروستکردووە بۆ جێگیرکردنی خوێندکاری نوێ. لە کۆی 555 خوێندکار لە قوتابخانەیەک لە شاری کایا، 500 قوتابییان لە بنەماڵەی ئاوارەن.

03/07/2024

دوای ئەوەی کە کۆمەڵێك چالاکوان گیران و درانە دادگە، کۆمەڵێك لە چالاکوانانی دیکە بۆ دەربڕینی هاوپشتی و هاوکاری گیراوان لە بەردەم ئەو دادەگەیدا کە دادوەر بڕیاری لەسەر گیراوان دەدات  ناڕەزایەتیان دەربڕی، دادوەر یەکسەر داوای لە پۆلیس کرد کە ئەو 11 کەسە بگرن کە دروشمیان بەدەستەوەیە بە بیانوی ئەوەی کە بوونی ئەوان بەو دروشمانەوە لەبەردەم دادگەدا دەتوانرێت وەک کاریگەری لەسەر دەستەی سوێندخواردن [ ئەو دەستەیان کە پەیوەندیان بە دادگە و پۆلیسەوە نییەوە گوێبیستی “تاوانباران” دەبن دواتر بە گوێرەی بۆچون و تێگەیشتنی خۆیان لە تاوانەکە ڕای خۆیان دەدەن ئەو کاتەش دادوەر بڕیای کۆتایی خۆی دەدات لەسەر گیراوان ]  لێکبدرێتەوە و دادەگە گەندەڵ بکات.

هەر لەبەر ئەوە پۆلیس هەر ئەو ڕۆژە واتە، 3 شەمە، ئەو خۆپیشاندەرانەی کە لەسەر شۆستەکە بوون لەبەردەم دادگەاد دەستگیر کردن.

 پەیامەکان لەسەر تابلۆکان کە لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە هەڵگیرابوون بریتی بوون لە “سوێندخۆران شایەنی ئەوەیە هەموو ڕاستییەکان ببیستن” لەبەر ئەوەی زۆرێك لە دادوەرەکان بە هیچ شێوەیەك ڕێگە نادەن کە گیراوان بەرگریی لەخۆیان بکەن . “سوێندخۆران مافی ڕەهایان هەیە بەپێی ویژدانی خۆیان تۆمەتبارێک بێتاوان دەربکەن”.

دادوەرێکی دیکە  بڕیاری دا هەموو ئەو 11 چالاکوانانەی بە کەفالەت ئازاد بکات  بە مەرجێک نەیەنەوە بەردەم دادگە تاکو 27ی مانگی ئەیلول کە ئەو ڕؤژە دادوەر بڕیاری کۆتایی خۆی دەدات.

02/07/2024

ئێستا دەردەکەوێت لە دەستپێکردنی ناڕازیییەکانی 18/6 وە تاکو 30ی مانگ 39 کەس کوژراون ، 361 کەس برینداربوون زۆربەیان لە خەستخانەن ، 627 خۆپیشاندەریش گیراون .

گەرچی سەرۆکی کینیا ، ولییەم ڕۆتۆ پاشەکشەی کرد لە سەپاندننی ئەو باجەی کە لە سەر خەڵکی کینیا و پێداویستییەکانی ژیان داینابوو و بەلێنی دا کە واژۆی نەکات.  سەپاندنی ئەو باجە لە لایەن صندوقی دراوی نێودەوڵەتییەوە بۆ دانەوەی 60 ملیار پاوەند  قەرز سەپێنراوە .  ئەم قەرزە لە ساڵی 2013 دا ڕێژەی قەرزەکانی کینیا بەرامبەر بە بەرهەمی ناوخۆیی 43% بوو. لە ساڵی 2019 61.7.% بووە، و تا ئێستا لە ساڵی 2024  ئەم قەرزە لە سەرووی 70% بەرهەم و داهاتی ساڵانەی کینیاوەیە .  ئەمە جگە لە دەستوەردانی دەوڵەتانی ڕؤژئاوا و ئەمەریکا لە کینیادا.

ڕاستە بەو قەرزە حکومەت توانیوێتی جادە دروست بکات بەڵام باجی زۆر و گرانییان لەسەر دانراوە بۆ ڕؤیشتنی سەیارە بەسەریدا بۆیە تا ئێستاش کەم بەکارهێنراوە.

لە کاتێکدا کە هەژاری و نەبوونی لە کینیادا زۆر زۆرە کەچی یاسادانەرانی کینیا دووەم زۆرترین مووچەیان هەیە لە جیهاندا بە بەراورد بە بەرهەمی ناوخۆیی، و بەهۆی پێگەی خۆیانەوە لە زۆرێک لەو باجە نوێیانە بەخشراو دەبن. پڕۆژە یاسای دارایی بە خۆپارێزی وەسف کرا، بەڵام ئەمە خۆپارێزی نییە: ئەمە دەستبەسەرداگرتنی پارەیە لە هەژاران بۆ بەردەوامبوونی شێوازی ژیانی دەوڵەمەندەکان.

سەرۆك ڕۆتۆ کە مێژووی سیاسی ئەو تاوانە و  تۆمەتبارکراوە بە تاوانی دژی مرۆڤایەتی لە دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی ، کەچی لە دەرەوەی وڵاتی کینیا هەوڵێکی زۆر دراوە بۆ پاکژکردنەوەی پاشەڵی خوێناوی ئەو.  جۆ بایدن، سەرۆکی ئەمریکا چەند ڕۆژێک پێش ئەوەی پڕۆژەی یاسای دارایی [ واتە باجەکان ] لە ئەنجومەنی نیشتمانی بخرێتە بەردەم ڕوتۆ کۆبووەوە و کینیای وەک هاوبەشی ستراتیژی سەرەکی ئەمریکا ناساند.

پۆلیسی کینیا هەفتەی ڕابردوو لە ئەرکێکدا کە لەلایەن ئەمریکاوە پاڵپشتی دەکرا، لە هایتی جێگیرکرا؛ کینیا دەوڵەتێکی هێڵی پێشەوەیە لە “جەنگی تیرۆر”ی ئەمریکادا، بنکەیەک کە لێیەوە هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ سەر ئەلشەباب لە سۆماڵ دەستپێدەکرێت؛ و سەربازانی کینیا زیاتر لە دە ساڵە لە سۆماڵن.

 کینیایەکی سەقامگیر بۆ جیۆپۆلەتیکی ڕۆژئاوا زۆر گرنگە، لەگەڵ ئەوەشدا دامەزراوەکانی ڕۆژئاوا ناوەندی ناسەقامگیرکردنی وڵاتەکەشن.

لێرەوە دەزانین کە بۆچی کینیا ناتوانێت ژیانێکی شایستە بۆ هاووڵاتیانی دابین بکات و قەرزەکانی بداتەوە .

هاوکاتیش تێدەگەین لەوەی کە بۆچی گەنجان بانگەشەی خۆپیشاندان و ناڕەزاییان بۆ ئەمڕۆ ، ڕۆژی 3 شەمە کردووە.  لە بانگەشەکەیاندا لفلێتیان  لە سۆشیال میدیا بڵاوکردۆتەوە  بە هاشتاگی “هەموو شوێنێک داگیر بکەن”، “دەبێت ڕوتو بڕوات ” و “ڕەتی بوچەی گەندەڵان بکەرەوە ”.

زاهیر باهیر

01/07/2024

ئەرسەدۆکسەکان کە توێژاڵێکی دەسەڵاتدارن ، لە لایەن حکومەتی ئیسرائیلەوە حسابێکی تایبەتییان بۆ دەکرێت و خاوەنی  چەند ئیمتیازێکن.  لە کاتێکدا تەواوی ژنان و پیاوانی ئیسرائیلی مەگەر بیانوویەکی تەندروستی یا یاساییان هەبێت دەنا هەموویان بۆ خزمەتی سەربازی بانگدەکرێن و دەبێت دواتریش بۆ فەترەی ئیحتیاتیش گەر پێویستی کرد بگەڕێنەوە ناو سووپا .  بەڵام ئەرسەدۆکسەکان وەکو شەخس و حیزبە سیاسییەکانیشیان و شوێنکەوتوانیشیان  لەم خزمەتە بەخشراون ، لەبری خزمەتی سەربازیی دەتوانن لە مەدرەسە دینییەکاندا بخوێنن.

پاش ئەوەی کە شەرەکە پێی نایە مانگی نۆیەمییەوە حکومەتی ئیسرائیلی ئەو بڕیارەی هەڵوەشاندەوە و ئیتر لەمەو دوا ئەوانیش وەکو هەموو کەسێکی دیکە دەبێت لەو خزمەتەدا بەشداری بکەن .  هەر لەبەر ئەمە ئەمانیش خۆپیشاندان و ناڕەزاییان ڕێکخست دژ بە بڕیارەکەی حکومەت.

لەکاتی خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکاندا بەیەکادان و هەڵپرژان لە نیوانی پۆلیس و ئەواندا دروست بوو پۆلیس بە غازی فرمێسكرێژ و فشاری ئاو و ئەسپەوە هێڕشی کردە سەریان و بە سپرەی بۆیاخی کردن وەکو لە وێنەکەدا دەیبینن.

01/07/2024

پارتی مارێن لۆپێن و هاوپەیمانەکانی لە خولی یەکەمی دەنگدانی دوێنێ،  یەکشەممەدا، لە هەڵبژاردنەکەدا  کە ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆک کۆمار بانگهێشتی کردبوو، لەسەدا ٣٣ی دەنگەکانیان بەدەستهێنا.

 ئەمەش پێش هاوپەیمانی چەپی بەرەی جەماوەری نوێ کەوت کە لەسەدا ٢٨ی دەنگەکانی بەدەستهێنا و هاوپەیمانی سەرۆک ماکرۆن کە لە پلەی سێیەمدا بوو بە کەمێک کەمتر لە سەدا ٢١ بەدەستهێنا ئەم سەرکەوتنە کە یەکەمجارە ڕاستڕەوە تووندڕەوەکان لە هەڵبژاردنێکی پەرلەمانیدا ٢٠% تێپەڕێنێت، گردبوونەوەی نیشتمانیی خستۆتە سەر ڕێڕەوی دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات کاتێک خولی دووەمی دەنگدان لە ڕۆژی  یەکشەمە ئەم هەفتەیەدا بەڕێوەدەچێت.

بە هۆی هێنانی ئەم دەنگە زۆرەی پارتەکەی لۆپێن-وە  هەزاران خۆپیشاندەر لە پاریس و شارەکانی دیکەی فەرەنسا ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ ئەوەی ناڕەزایی خۆیان نیشان بدەن، نەیارانی لو پێن هەوڵیان دەدا دەنگدەران ڕازی بکەن کە خۆیان لە حزبەکە بەدوور بگرن و سەرکەوتنی کۆتایی ڕاستڕەوە توندڕەوەکان ڕەت بکەنەوە.

ئامانجی نەیارانی لو پێن ئەوەیە کە پارتەکەی بوەستێنێت کە ئەو ٢٨٩ کورسییەی پێویستی پێیەتی بۆ بەدەستهێنانی زۆرینەی ڕەها، لە ئەنجومەنی نیشتمانی فەرەنسا کە ٥٧٧ کورسییە.

زاهیر باهیر

29/06/2024

من ناتوانم توانای سەرمایەداری و توێژاڵی دەستەبژێر بەکەم بگرم لە کاتێکدا کە سیستەمەکە لەرەیەکی تێدەکەوێت وابزانین ئیتر قەیرانی تەواوی سیستەم دەستیپێکردووە و بەرەو هەرەسهێنان دەڕوات وەکو چۆن زۆرێکمان ئاوای دەبینین.

بەڕیوەبەرانی سیستەمەکە  زۆر لەوە زیرەکتر و بەتواناترن کە ئێمە دەیزانین، سەران و توێژاڵی دەستبژێر لە هەموو لەرەیەکی سیستەمەکەیاندا ئەگەر پێشوەخت چارەسەری بۆ نەدۆزنەوە ئەوە هەر لەو کاتەدا دەیکەن .  ئەمەشی کە دەیکەن بە کردنی کۆمەڵێك ڕیفۆرم و هە:گیرسامی جەنگەکانە  کە لەو ڕێگانەوە خۆیانی پێ ڕزگاردەکەن و هاوکاتیش کەفوکوڵ و گوڕ و ڕكوکینەی کرێکاران و جەماوەری زەحمەتکێشیشی پێ دادەمرکێنەوە . 

ئەمەی کە دەیڵێم ئەوە ناگەیەنێت کە من بێ هیواو ڕەشبینم بەرانبەر بە بارودۆخەکە، چونکە واقیع سەلمێنەری ئەو چەند دێڕەی سەرەوەن کە بە ئامار و بەڵگەوە نیشانی دەدەن  کە سیستەمی سەرمایەداری پێش ئەوەی کە بوومەلەرزەکە ڕووبدات ئەو دەکەوێتە خۆی.

بۆ ڕاستی ئەوەش من لێرەدا چەند نموونەیەك و ئامارێك دەهێنمەوە کە لە وتارێکی  نوسەر و ڕێکخەری دیاری کەمپەینی ژینگە و ئیکۆلۆجی و دۆستی ئاژەڵ و گیانلەبەر زیندەوەرە، جۆرج مۆنبێت ، کە لەم ڕۆژانەدا بە وتارێکی چڕ لە سەر ئەو باسە دواوە. جۆرج بە مەبەستێك و بۆ مەبەستێکی دیکە ئەو وتارەی نوسیوە ، بەڵام ئاماژەدان بەو ئامار و بەڵگانە، لای منیش بوونە بەڵگەیەك بۆ مەبەستێکی دیکە.

مێژوونووس واڵتەر شیدل لە کتێبە ماجستێرییەکانیدا کە لە ساڵی ٢٠١٧دا بڵاوکراوەتەوە، باس لەوە دەکات کە تا ئێستا تەنیا چوار هێز بە شێوەیەکی بەرچاو نایەکسانییان پێچەوانە کردووەتەوە: شەڕی کۆکردنەوەی جەماوەری (وەک دوو جەنگی جیهانی)، شۆڕشی تەواو و توندوتیژانە، داڕمانی دەوڵەت و کارەساتی پەتاو بەڵاکان  و  بڕیارەکان، بڕیارەکان.

واڵتەر نیشانی دەدات کە چۆن ئابوورییە جەنگییەکان کراونەتە ئابووریی ئاسوودەژیانی، هەندێکجار بە ناچاری و زۆر. بۆ نموونە، دوابەدوای شکستی ژاپۆن، حکوومەتی داگیرکاری ئەمریکا بە سەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ دۆگلاس ماکئارسەر، هەوڵی ئەوەی دا کە ناوی لێنا “دیموکراتیزەکردنی دامەزراوە ئابوورییەکانی ژاپۆن” بۆ دەستەبەرکردنی “دابەشکردنی فراوانی داهات و خاوەندارێتی لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و بازرگانی”.

بۆ ئەم مەبەستەش باجی زۆری موڵک و ماڵی سەپاند، بە ڕێژەیەکی پەراوێزی سەرەوە کە ٩٠% بوو؛ کۆمەڵە بازرگانییەکانی شکاند؛ داوای یاسای سەندیکای کرێکارانی کرد کە مافی ڕێکخستن و مانگرتن و زیادکردنی کرێی کرێکاران بتوانێت؛ چاکسازی هەمەلایەنەی زەوی ڕێکخست، کە زەوییە گەورەکانی هەڵوەشاندەوە و بەسەر جوتیاراندا دابەشیان کرد؛ و چاکسازی دارایی هێنایە ئاراوە کە لە کۆتاییدا بووە هۆی ئەوەی باج لەسەر بەرزترین داهاتەکان بە ڕێژەی ٧٥% و باجی میرات لەسەر گەورەترین موڵکەکان بە ڕێژەی ٧٠% دابنرێت. ئەم بەرنامانە بووە هۆی لەناوچوونی نزیکەی تەواوەتی داهاتی سەرمایە و دروستکردنی دیموکراسییەکی سیاسی و ئابووری لە ژاپۆن، نزیکەی لە سفرەوە.

هەموو شەڕکەرە گەورەکان بە هەمان شێوە گۆڕانکاریان بەسەردا هات. لە ئەمریکا، ڕێژەی بەرزی باجی موڵک و ماڵی (میرات) لە ساڵی ١٩٤١ بۆ ٧١% بەرزبووەوە، و باجی داهات بۆ ٩٤% لە ساڵی ١٩٤٤. دەستەی نیشتمانی کاری جەنگی مووچەی کرێکارانی بەرزکردەوە لەکاتێکدا مووچەی جێبەجێکارانی دابەزاند. ئەندامێتی سەندیکا زۆر بەرز بووەوە.

لە بەریتانیا ڕێژەی بەرزی باجی داهات لە ساڵی ١٩٤١ تا ١٩٥٢ بە ڕێژەی ٩٨% ڕاگیرابوو، دەیان ساڵی خایاند تا گەیشتە ئاستی ئێستا. باجی کڕین لەسەر کاڵا بەهادار و لەکشەرییەکان لە ساڵی ١٩٤٠ هاتە ئاراوە، دواتر ڕێژەکانی بۆ ١٠٠% بەرزبووەوە. پشکی ئەو داهاتانەی کە دەوڵەمەندترین 0.1% دەستی بەسەردا گرتووە لە 7% لە ساڵی 1937 بۆ کەمێک زیاتر لە 1% لە ساڵی 1975 دابەزیوە.

بزانە ئەم ڕیفۆرمانە توانی بۆ کاتێکی دیاریکراو ئاسەوارەکانی جەنگ و کوشتارەکانی لە روی ئابووری و سیاسی و بژێوییەوە بزوتنەوەی کرێکارانی کپ کردەوە .  هەمیشە بزوتنەوەکان و بەردەوامیدان پێیان کوشتەی دەستی ئەم دوانەن: جەنگ ، ڕیفۆرم .