ده‌بێت شوکرانه‌بژێر بین که‌ ئه‌م براده‌رانه‌ نه‌بوونه‌ دکتۆر

Zaher Baher

28/11/16

هه‌ر وه‌کو چۆن ئابوریناسانی لیبراڵ هه‌رگیز پێ له‌ هه‌ڵه‌کانیان نانێن و به‌ردوه‌وامن له‌سه‌ر شیکرنه‌وه‌ و لێدوانه‌وه‌ هه‌ڵه‌کانیان  سه‌باره‌ت به‌ ئابوری سه‌رده‌م و قه‌یرانه‌کانی ، که‌ له‌ کاتێکدا هیچی له‌ واقیعدا ، بڕناکات، هه‌ر ئاواش ڕۆشبیره‌ لیبراڵه‌کانی ئێمه‌ش به‌به‌رده‌وامی چاره‌سه‌ر بۆ کێشه‌کانی کوردستان داده‌نێن ، به‌ڵام شکستیش ده‌هێنێت.

هه‌ر دوای دروستبوونی گۆڕان هه‌ندێك له‌م ڕؤشنبیره‌ لیبراڵانه‌ مانیفێستێکیان بۆ گۆڕان له‌ژێر ناوی ” نیگایه‌ك له‌ ئێستا و خه‌ونێك بۆ سبه‌ی”  ده‌رکرد وه‌کو به‌رنامه‌یه‌کی کارکردنی گۆڕان ، بڵاویان کرده‌وه‌، به‌ڵام هه‌ر له‌و کاته‌دا گه‌لێك له‌ئێمه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تادا پێشبینی تێشکانیمان ده‌کرد و زیاتریش به‌ فێڵێکمان داده‌نا له‌ قۆستنه‌وه‌ی ده‌نگه‌ ناڕه‌زاییه‌کانا.  ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌ گۆڕان له‌سه‌ر ته‌واوی مانیفێسته‌که‌ی ئه‌م براده‌رانه‌ ڕۆیشت، یاخود هه‌ندێکی به‌جێهێنا ، چونکه‌ هه‌ر خودی به‌رنامه‌که‌ فاشل بوو .  ئه‌وانه‌شی که‌ ده‌یانه‌وێت ورده‌کاری شکستهێنانی ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ بزانن با بفه‌رمون ته‌ماشایه‌کی ئه‌م لینکه‌ی خواره‌وه‌ بکه‌ن که‌ نامیلکه‌یه‌کیی به‌خۆوقه‌ گرتووه‌ ‌ له‌ژێر ناوی ” سه‌رنجدانێکی ڕه‌خنه‌یی له‌ په‌رتوکی :  له‌ نیگایه‌ك له‌ ئێستاو خه‌ونێك بۆ سبه‌ی”  له‌ لایه‌ن هاوڕێ هه‌ژێن- وه‌

Cawposhinek le esta u trajidiayek bo sbei online version

چاوپۆشینێك لە ئێستا و تراجیدیایەك بۆ سبەی سەرنجدانێكی ڕەخنەییی لە پەرتووكی ” نیگایەك لە ئێستا و خەونێك بۆ سبەی”ی مەریوان وریا، ئاراس فەتاح، بەختیار عەلی، ڕێبین ھەردی نووسینی: ھەژێن

 

ئێستاش له‌م چه‌ند ڕۆژه‌شدا ، مه‌ریوان قانع و ئاراس فه‌تاح وتارێکی دوورو درێژیان له‌ ئاوێنه‌دا له‌ژێر ناوی ” ده‌بێت چی بکه‌ین ؟ ده‌بێت چی بکرێت؟” بڵاو کردۆته‌وه‌ ، تکایه‌ کرته‌ له‌سه‌ر ئه‌م لینکه‌ی خواره‌وه‌ بۆ خویندنه‌وه‌ی  وتاره‌که‌یان بکه‌ :

http://www.awene.com/2016/11/26/30963/

گه‌رچی وتاره‌که‌یان دووروو درێژه‌ به‌ڵام به‌شی زۆری له‌سه‌ر وتنه‌وه‌ی بارودۆخی ئه‌مڕۆ و که‌مێکیش ڕابوردوی کوردستانه‌ ، دواتر هاتوونه‌ته‌ سه‌ر ڕێگاچار‌ه‌که‌یان بۆ کێشه‌کان.  لێره‌دا ئه‌مان هه‌موو شتێکیان ڕه‌تکردۆته‌وه‌ و ته‌نها په‌نایان بۆ دوو تێزی گرامشی بردووه‌ که‌ ” بلۆکی مێژوویی  و شؤڕشی پاسیڤ”ن.  ئه‌م براده‌رانه‌ ئه‌م پێشنیاره‌ی گرامشی به‌ چاره‌سه‌ر ده‌زانن.  من نازانم ئه‌و دوو تێزه‌ی گرامشی-م خویندۆته‌وه‌ یا گه‌ر خوێندبێتیشمه‌وه‌ ، نایه‌ته‌وه‌ خه‌یاڵم ، له‌به‌ر ئه‌مه‌ش من نازانم ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌مان له‌م وتاره‌یاندا پێشنیاران کردووه‌ ، ته‌واو قسه‌ و پێشنیاره‌کانی گرامشی-یه‌ یا نا؟ .  به‌ڵام هه‌ر کامێکیان بێت و هه‌ر که‌س نوسیبێتی ، نه‌ک هه‌ر بۆ کوردستان چاره‌سه‌ر نییه‌ به‌ڵکو بۆ هیچ شوێنێک چاره‌سه‌ر نییه‌.  دروستکردنی ده‌سه‌ڵاتێکی دیکه‌ له‌ ئه‌کادیمی و بازرگان و هونه‌رمه‌ند و سیاسی و نوسه‌ر و سه‌ر‌اپای توێژاڵه‌کانی دیکه‌ی کۆمه‌ڵ ، نه‌ك هه‌ر دادی کێشه‌ی ئیمه‌ نادات به‌ڵکو کێشه‌ی هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌ك هیچ وڵاتێك حه‌لناکات ، چونکه‌ ئه‌سڵی کێشه‌که‌ ده‌سه‌ڵاته‌ ، هه‌ر ئه‌وه‌ سه‌راپای گرفته‌کانی دیکه‌ی ئابوری و سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و کولتوری و ڕۆشبیری و گه‌نده‌ڵی ته‌ندروستی و هێنانه‌خواره‌وه‌‌ی بڕی ته‌مه‌ندرێژی هاووڵاتییان و هه‌ژارکردن و نانه‌وه‌ی جه‌نگ و کوشتن و بڕین و هه‌تد  .  ئه‌مه‌ی که‌ ئه‌مان ده‌یڵێن و ئاماژه‌ش به‌ گرامشی ده‌که‌ن حوکمی خۆوسه‌ریی ، خۆبه‌ڕیوه‌به‌ریی نییه‌ ، به‌ڵکو دابه‌شکردنی سه‌ره‌وه‌ت سامان و ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ نێوانی ئه‌و توێژاڵانه‌ که‌ ئه‌و به‌ڕێزانه‌ ناویان هێناون .

له‌مه‌ش زیاتر ئه‌مان که‌وتوونه‌ته‌ چه‌ند هه‌ڵه‌یه‌که‌وه‌ که‌ من ته‌نها په‌نجه‌ بۆ هه‌ندێکیان ڕاده‌کێشم  : یه‌کێك له‌ حه‌له‌کانیان دروستکردنی ده‌سه‌ڵاتێکه‌ له‌ سلێمانیدا و جیاکردنه‌وه‌ی  ، وه‌کو ئه‌وه‌ ی ده‌سه‌ڵات له‌ سلێمانیدا نه‌بێت.  ئه‌مان دیاره‌ نازانن وه‌کو له‌ سه‌ره‌وه‌ باسم کرد کێشه‌کانمان هه‌بوونی زۆری و به‌هێزی ده‌سه‌ڵاته‌ له‌و وڵاته‌دا ، نه‌ك نه‌بوونی .  دووهه‌میش دیاره‌ ئه‌وان به‌ ئاگان که‌ هێزه‌کانی ڕۆژاوا و باکو و ئازادیخوازان باوه‌ڕیان به‌ ناناوه‌ندگه‌رایی هه‌یه‌ دژی ناوه‌ندگه‌رایین ، بۆیه‌ پلانی ئه‌مان به‌ده‌ستهێنانی ناناوه‌ندگه‌رییه‌ ، به‌ڵام ئه‌م براده‌رانه‌  به‌ ئاگاوه‌  خۆیان له‌وه‌ ده‌پارێزن که‌ داخوازی ناناوه‌ندگه‌رایی بۆ لاوزکردنی ده‌سه‌ڵاته‌ و هه‌روه‌هاش بۆ خۆبه‌ڕیوه‌به‌ریی خو‌دی خه‌ڵکه‌که‌یه‌‌ له‌ لایه‌ن خۆیانه‌وه‌یه‌.

ئه‌وان له‌ به‌شێکی دیکه‌دا ده‌ڵێن ” ئێمە لەکۆی ئەو شیکاریییانەی ساڵانێکە بۆ ئەم مۆدێلە سۆسیۆـ سیاسییەی کوردستان دەیکەین، ئەو دەرئەنجامەمان خستۆتەڕو کە ئەزمونی حوکمڕانێتی خۆماڵیی کوردیی، وەکو هەمو ئەزمونەکانی تری بزوتنەوەی رزگاریخوازیی نیشتیمانی تر لەجیهاندا کە دەسەڵات دەگرنە دەست، شکستێکی مێژویی هێناوە. ئەم ئەزمونە شکستی هێناوە لەوەدا “کۆمەڵگای دوای جەنگ”ی ئێمە بەرەو ئارامیی کۆمەڵایەتییو بنیاتنانەوەی ژێرخانە داڕوخاوەکەی ببات.”  به‌ڵام ئه‌وه‌‌مان پێناڵێن ئه‌ی میکانیكی سه‌رکه‌وتنی ” بلۆکی مێژوویی و شؤڕشی پاسیڤ”  چییه‌و چۆن به‌ڕێوه‌ ده‌برێت؟

ئه‌وان باس له‌ ڕێگا چاره‌یه‌کی نوێ ده‌که‌ن بۆ کێشه‌که‌مان ، که‌ ئه‌ویش گه‌ر پێناسه‌ی بۆ بکه‌م ده‌ڵێم ” ده‌سه‌ڵاتی بنکه‌فراوانی هه‌موو  حیزبه‌کان و توێژاڵه‌ جیاجیاکانی وڵات” به‌ڵام دیسانه‌وه‌ گره‌نتی چییه‌ که‌ ئه‌مانیش میلله‌ت به‌ هه‌مان ئاقاردا نابه‌نه‌وه‌؟ ، له‌ کاتێكدا بونیادی حوکم و پێکهاته‌یی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی هه‌ر وه‌کو ئه‌وه‌ی پێشووه‌ به‌ هه‌بوونی ژماره‌یه‌کی زۆری ده‌زگه‌ سیخوڕییه‌کان و بکوژه‌کانی تاکه‌کانی نێو میلله‌ت.

دوای ئه‌وه‌ ئه‌مان باس له به‌رهه‌م ‌و داهاتی ئه‌و  تاڵان ‌ دزییه‌ ناکه‌ن که‌ چۆن بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ میزانییه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ تازه‌که‌یان . 

من لێره‌دا پێش ئه‌وه‌ی بوه‌ستم، یه‌که‌م:  ده‌ڵێم ئه‌وه‌ی گرامشی له‌ ساڵانی کۆتایی 30یه‌کاندا بۆ کۆمه‌ڵی ئه‌وکاته‌ی ئیتالیای نوسیوه‌ ، گه‌رچی ئه‌مان خۆیان وانیشان ده‌ده‌ن که‌ ئایدۆلۆجی نین و دژن به‌ ئایدۆلۆجی که‌چی ئه‌یانه‌وێت ده‌قی 75 سال پێش ئێستامان به‌سه‌ردا بسه‌پێنن.  دوهه‌میش ده‌ڵێم گه‌ر ئه‌مانه‌ دکتۆر بوونایه‌،  به‌ هه‌ڵه‌ ته‌شخیسکردنی نه‌خۆشییه‌کان و دانانی چاره‌سه‌ری هه‌ڵه‌ ڕۆژانه‌ چه‌ند که‌سێکیان به‌ره‌و مه‌رگ ده‌نارد ، که‌واته‌ خوا ڕه‌حمی پێکردوین که‌ ئه‌مانه‌ دکتۆر نین به‌ڵام مامۆستای گه‌وجاندنی گه‌نجه‌کانن له‌ زانکۆ.

زاهیر باهیر

ئای چۆن ڕاستییه‌کان ده‌شوێنرێت تاکو زیاتر و زیاتر چه‌واشه‌مان بکه‌ن

Zaher Baher

26/11/2016.

 

ئه‌مڕؤ گه‌ر گوێ له‌ له‌ هه‌موو که‌ناڵه‌کانی ڕادیۆو ته‌له‌ڤزوێنی بریتانی بگری و چاو به‌ هه‌موو ڕۆژنامه‌کاندا سه‌باره‌ت به‌ مردنی کاسترۆ، بخشێنێت ، که‌متر باس له‌و ده‌ستکه‌وته‌ باشانه‌ ده‌که‌ن که‌ کاسترۆ بۆ کوبای کرد له‌ بواری ته‌ندروستی و چاره‌سه‌ریی به‌لاش  که‌ تا ئێستا ئه‌و سیسته‌مه‌ له‌ هیچ وڵاتیکدا نییه، خوێندنی به‌ڵاش ، درێژبوونه‌وه‌ی بڕی ته‌مه‌ندرێژی هاووڵاتیانی کوبا، یارمه‌تی و هاوکاریی زۆرێك له‌ وڵاتانی ئه‌مه‌ریکای لاتینی له‌ کێشه‌ی ته‌ندروستی و چاره‌سه‌ر‌دا به‌ناردنی دکتۆرێكی زۆر ، هینانه‌ خواره‌وه‌ی بڕی مردنی ساوایان و دایکانی دووگیان به‌سه‌ر منداڵه‌کانیانه‌وه‌ ، پاراستنی ئابوریی وڵاته‌که‌ی له‌ دزی و تاڵانی ئه‌مه‌ریکا و وڵاتانی ئه‌وروپا ، باشی نیسبی ژیانی هاووڵاتیان له‌وێ …. گه‌لێکی دیکه‌.

هه‌ڵبه‌ته‌ من به‌رگریی له‌ ڕژێمه‌که‌ی کاسترۆ ناکه‌م و ته‌نها ڕاستی ده‌ڵێم، به‌ڵاو ئه‌وه‌ی که‌ من توڕه ‌و بێزار ده‌کات ئه‌وه‌یه‌ هه‌موو ئه‌و که‌ناڵ و ڕۆژنامانه‌ ده‌ڵێن ” به‌ ته‌مه‌نترین دیکتاتۆری جیهان مرد”.   باشه‌ منیش ده‌ڵێم کاسترۆ دیکتاتۆر بوو ، به‌ڵام ئایا سه‌ر‌کرده‌ی وڵاتێك هه‌یه‌ یا ڕژێمێك هه‌یه‌ که‌ دیکتاتۆر نه‌بێت؟

دیکتاتۆره‌کان 3 جۆرن:  جۆرێکیان به‌ کوده‌تای سه‌ره‌بازی دێنه‌ سه‌ر حوکم، جۆری دووهه‌م به‌ کوده‌تای حیزبییانه‌ دێنه‌‌ سه‌ر حوکم، جۆری سێهه‌م: به‌ یاساییکردنی دیکتاتۆرییه‌ته‌ ( به‌ شه‌رعیکردن) که‌ ئه‌ویش له‌ ڕێگای هه‌ڵبژاردنه‌وه‌یه‌ دێنه‌ سه‌ر حوکم .   باشه‌ جۆرج بووش باوك و کوڕ ، ده‌یڤد کامرۆن، تۆنی بلایه‌ر دیکتاتۆر نه‌بوون که‌  بوو‌نه‌  هۆی کوژارانی سه‌ده‌ها هه‌زار که‌س له‌ عێراق و ئه‌فغانستان لیبیاو سوریا و یه‌مه‌ن و شوێنه‌کانی دیکه‌؟ باشه‌ دوو ملیۆن که‌س له‌ له‌نده‌ن له‌ ساڵی 2003 دژ به‌‌ شه‌ڕ و اگیرکردنی عێراق ‌ ڕژانه‌ سه‌ر شه‌قام ‌ چونکه‌ ده‌یانزانی ئه‌مه‌ سه‌ره‌نجامه‌که‌یه‌تی ، تۆنی بلایه‌ر گوێی گرت بۆیان؟ باشه‌ ئه‌مه‌ریکا و ده‌زگه‌ سیخوڕییه‌که‌ی ده‌یه‌ها جار ویستیان کاسترۆ ئیختیال بکه‌ن ، ئه‌ی ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر دیکتاتۆرییه‌ت نه‌بێت ئه‌ی چییه‌ ؟  هێنری کیسه‌نجه‌ر و ڕۆڵه‌که‌ی له‌ ئه‌مه‌ریکای لاتینی به‌ دروستکردنی تیمی بکوژ بۆ کوشتنی چالاکوان و نقابییان و کۆمۆ‌نیستان و سۆشیالیستان دیکتارۆییه‌ت نییه، ئه‌ی ‌ چییه‌؟  ڕۆلی ئه‌مه‌ریکا له‌ کۆنگۆ ، له‌ شیلی ، له‌ ئێران ، له‌ عێراق سه‌رده‌می عه‌بدولکه‌ریم قاسم ، له‌ ئه‌نده‌نوسیا ئێوه‌ پێی ده‌ڵێن چی؟

باشه‌ کێ‌ ده‌ستی له‌ کوشتنی خه‌ڵکیدا و وێرانکردنی وڵاتاندا و دروستکردنی تیرۆریستاندا زیاتره؟ا کاسترۆ یاخود ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ ده‌ستنیشانمکردن ؟  بۆچی ده‌بێت ئه‌و دیکتاتۆر بێت به‌ڵام ئه‌مان وه‌ته‌نی و پیاوی باش ؟  کاتێكیش که‌ هیچ سه‌رکرده‌یه‌ك ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و بۆ گه‌له‌که‌ی ‌کردوه‌ به‌ مه‌ندێلاشه‌وه، نه‌یانکردووه‌‌ !!   ئای چۆن ڕاستییه‌کان ده‌شوێنرێت تاکو زیاتر و زیاتر چه‌واشه‌مان بکه‌ن.

به‌ بۆچونی من سیاسه‌تی په‌یه‌ده‌ له‌ به‌شداری کردنی هێڕشی گرتنه‌وه‌ی ‘ ڕه‌قه‌ ‘ دا هه‌ڵه‌یه‌

                                                                         زاهیر باهیر – له‌نده‌ن

                                                                          09/11/2016

وه‌ك چۆن پێشتر له‌ گرتنی  ‘ مه‌نبه‌ج’  پێشبینی هه‌ڵه‌ی به‌شداریکردنی په‌یه‌ده‌م کرد ، ئێستاش پێشبینی سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ی په‌یه‌ده‌ له‌ گرتنه‌وه‌ی ‘ ڕه‌قه‌ ‘ دا ده‌که‌م.  به‌ڕای من شه‌ڕڤانانی ڕۆژاوا نابێت به‌شداری له‌ هێڕشی گرتنه‌وه‌ی ‘ ڕه‌قه‌ ‘ دا،  له‌به‌ر ئه‌م هۆیانه‌ی خواره‌وه، بکه‌ن‌:

• ده‌بێته‌ هۆی  قوربانیدانێکی زۆر و شه‌ڕیش  له‌ پێناوی ” شه‌ر دژی داعش ” ( که‌ قسه‌ی صاڵه‌ح موسلیم له‌ ستۆکهۆڵم )  هه‌ڵه‌یه‌ ، که‌ له‌ کاتێکدا کردنی شه‌ڕ‌ی داعش له‌ ئێستادا بۆ ئێمه‌ ، زه‌روور نییه‌.
• له‌ ئێستادا هێزه‌کانی ڕؤژاو ده‌بێت کار له‌سه‌ر به‌هیزکردنی خۆسه‌رییه‌کانی ناوخۆ بکه‌ن ، به‌تایبه‌ت کارکردن له‌ بواری بیناکردنه‌وه‌ی کۆبانی و هه‌ره‌وه‌زییه‌ ئابورییه‌کاندا، تاکو گه‌شه‌ به‌ ئابوری ڕۆژاوا بدرێت و که‌متر ببێته‌ پاشکۆی وڵاتانی  ده‌وروبه‌ر و ئه‌وروپا.
• شه‌ڕ به‌ گشتی  و شه‌ڕی داعشیش به‌تایبه‌تی پێداویستییه‌کی  یه‌کجار زۆری ده‌وێت‌، که‌ ئه‌مه‌ش له‌ توانای هێزه‌کانی ڕۆژاوادا نییه‌ و ده‌بێت ئه‌مریکا و ” وڵاتانی هاوپه‌یمان” بۆیان دابین بکه‌ن .  ئه‌مه‌ش یانی نزیکخستنه‌وه‌ی زیاتریان له‌ ئه‌مه‌ریکا و هاوپه‌یمانه‌کانیان ، که‌ لێره‌شدا زیاتر زه‌ره‌رمه‌ند ده‌بن وه‌ك له‌وه‌ی سوودبه‌خش،  بن .
• به‌رده‌وامبونیان له‌ شه‌ڕدا ده‌بێته‌ هۆی لاوازبوونیان ، که‌ ئه‌مه‌ش ئامانجی سه‌ره‌کی تورکیا و ئه‌مه‌ریکا و هاوپه‌یمانه‌کانیان ، ده‌هێنێته‌دی .  وه‌کو زانراوه‌ و تێبینی کراوه‌ ، لاوازبوون ده‌تخاته‌ بارێکی خراپ و ناهه‌مواره‌وه‌ تا ڕاده‌ی قایلبونت  به‌ مه‌رج و به‌نده‌کانی دوژمن و ناحه‌زانت.
• ‌هێڕشکردنه‌ سه‌ر  ‘ ڕه‌قه‌ ‘ له‌ کاتێکدا که‌ هێشتا موسڵ نه‌گیراوه‌ته‌وه‌ ، له‌ تاکتیکی جه‌نگدا کارێکی سه‌رکه‌وتوانه‌یه‌ به‌وه‌ی که‌ به‌ره‌یه‌کی دیکه‌ی جه‌نگ له‌ دووژمنت ده‌که‌یته‌وه‌ تاکو هێز و توانای دوژمن، که‌رت که‌یت.  به‌ڵام ئه‌م تاکتیکه‌ سه‌ره‌نجام به‌ زیان له‌سه‌ر ڕۆژاوا ده‌گه‌ڕیته‌وه‌.  ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ئێستادا ده‌رده‌که‌وێت ئه‌وه‌یه‌ که‌ تورکیا و بارزانی و هه‌تا ئه‌مه‌ریکاو ڕه‌نگه‌ عێراق و ئێرانیش بیانه‌وێت ، ئه‌وه‌ی که‌ له‌ هێزی داعش ده‌مێنێته‌وه‌ و له‌ناو ناچێت بیانکه‌نه‌وه‌ به‌ سوریادا، به‌تایبه‌ت به‌شه‌ کوردستانییه‌که‌ی .  ئا له‌م حاڵه‌ته‌دا کاتێك که‌ به‌شێکی زۆری شه‌ڕڤانان به‌ شه‌ڕی ڕه‌قه‌وه‌ هیلاك و سه‌رقاڵن، بۆ هێزه‌ په‌رته‌وازه‌کانی داعش ئاسانه‌ که‌ ئه‌وه‌ی بۆیان پلانکراوه‌ له‌ ڕۆژاوادا ، بیکه‌ن .
• ئاشکرایه‌ که‌ ئه‌مه‌ریکا نه‌ ڕه‌چاوی کێشه‌ی کورد له‌ ڕۆژاوا ده‌کات و نه‌ نێتی باشیشی سه‌باره‌ت به‌و پرسه‌ هه‌یه‌ .  ئه‌مه‌ریکا که‌ له‌ ئێستادا ده‌یه‌وێت شه‌ڕ دژی داعش بکات  هیچ هێزێکی  باشتر و کارامه‌تری له‌ شه‌ڕڤانان، له‌ سوریادا، بۆ ئه‌م کاره‌  ده‌ستناکه‌وێت .  هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ که‌ ده‌یه‌وێت له‌گه‌ڵ تورکیادا سازشبکات تاکو ئه‌و هێزانه‌ به‌شداری شه‌ڕی گرتنه‌وه‌ی ‘ ڕه‌قه‌ ‘ بکه‌ن .  ئه‌مه‌ریکا هیچ وه‌خت پشتی تورکیا و عێراق و هه‌تا ئێرانیش بۆ کورد نادات له‌ زه‌وی .  دوای گرتنه‌وه‌ی ‘ ڕه‌قه‌’ گریمانێکی زۆر هه‌یه‌ که‌ نۆره‌ی شه‌ڕی دژ به‌ شه‌ڕڤانان بێت ، ئا له‌م حاڵه‌ته‌‌شدا بارودۆخه‌که‌ زۆر خراپ ده‌بێت و تاکه‌ ڕێگایه‌ك که‌ بمێنێته‌وه‌ له‌به‌رده‌م په‌یه‌ده‌دا، بۆ مانه‌وه‌ ، سازشکردنه‌ له‌ته‌ك ئه‌مه‌ریکاو و بارزانیدا،‌ داخوازییه‌کانی ئه‌مه‌ریکا و بارزانیش له‌سه‌ر داوای توکیایه‌ .  ڕودانی ئه‌م گریمانه‌ش ‌ دژ به‌ هزر و ستراتیجییه‌تی ئۆجه‌لان و که‌مینه‌یه‌کی که‌می نێو په‌که‌که‌یه‌.

• دوژمنایه‌تی نێوانی خێڵه‌ سونییه‌ عه‌ره‌به‌کان و کورد به‌ گشتی و شه‌رڤانانی ڕۆژاوا خه‌ستتر ده‌بێته‌وه‌، که‌ ئه‌مه‌ش ته‌نها به‌ قازانجی ناحه‌زان و دوژمنانی ڕۆژاوا ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ ، نه‌ك خودی ڕۆژاوا خۆی .

ماریێ تریگۆنا ١٨ مارچی ٢٠٠٤ زانۆن ، ‌ئه‌رژه‌نتین
وه‌رگێرانی له‌ئاڵمانییه‌وه: هەژێن*

لەنێو ‌ته‌مومژی به‌یانییه‌كی ساردی زستان، كرێكارانی زانۆن بەرەو كارخانه‌كه‌یان ده‌چن. ئه‌وه ‌یه‌كه‌م دەستەی سات 6 بەیانی – 13ی پاشنیوەڕۆیه‌. زانۆن كارخانه‌یه‌كی كیرامیكسازییه ‌كه كرێكاران‌بەخۆیان به‌ڕێوه‌یده‌به‌ن. لە بەر‌ده‌رگه‌ی كارخانه‌ كرێكاره‌كان سڵاو له‌و كەسانه ‌ده‌كه‌ن، كه ‌بۆ پاسه‌وانیكردن ‌و تۆماركردنی هاتنه‌ژووره‌وه‌ی كرێكاره‌كان دانراون. ‌له‌ مارچی 2002 بەدواوە كرێكارانی زانۆن بەبێ خاوه‌نكار و بەبێ به‌ڕێوه‌به‌ر و بەبێ چاودێریكه‌ر به‌رهه‌مدێنن. كارخانه‌كه ‌كه‌وتووەته ‌چۆڵه‌وانییه‌كی گردۆڵكه‌یی ئه‌رژه‌نتین، خوارووی ناوچه‌ی نیوكوێن Neuquén. گه‌وره‌ترین كارخانه‌ی ئه‌و هه‌رێمه‌یه‌. پاش ململانێیه‌كی درێژخایه‌ن لەتەك خاوه‌نه‌كانی كارخانە له‌سه‌ر كرێ و مووچەی نه‌دراوی چه‌ند مانگ پێشتری كرێكاره‌كان و داخستنی له‌ناكاوی كارخانه‌كه‌، كرێكاره‌كان ‌پاییزی 2001 بڕیاریاندا به‌سه‌ر كارخاكه‌یان ده‌ستبگرن. به‌و بڕیارە ‌مۆركی دژه‌سه‌رمایه‌یی ڕاپه‌ڕنی خۆان بە گشت كرێكارانی جیهان نیشانیدا ، كە مرۆڤه ‌به‌رهه‌مهێنه‌ره خۆ ڕێكخه‌ر و خۆبه‌ڕێوه‌به‌ره‌‌كان باشتر به‌رهه‌مدێنن.

 ” ئێمه‌ئه‌م دووڕیانه‌مان له‌به‌رده‌مدا بوو، لێره‌ بمێنینه‌وه ‌و تێبكۆشین یان بەرەو ماڵ ‌بڕۆینه‌وه‌. من ده‌متوانی بەرەو ‌ماڵ بڕۆمه‌وه، به‌ڵام بڕیارمدا، لێره‌ له‌نێو كارخانه‌ بمێنمه‌وه‌ و تێبكۆش‌م. له ماوەی ئە‌و 15‌ساڵه‌ی، كه‌ من له‌نێو ئەم كارخانه‌ كارمكردووه‌، ئەوە فێربووم كە پێویستە به‌رەنگاریبكه‌م، تێبكۆش‌م”، ڕۆزا ڕیڤێرا Rosa Rivera ئاوا خۆڕاگرییكردووه‌. ئەو یه‌كێكه ‌له‌و (15) ژنه‌ی نێو (300) كرێكار‌ی كارخانه‌كه‌.

“خاوه‌نكاران هیچ كات باجیاننه‌داوه‌، هه‌ر ئاوا له‌ سه‌رده‌می سه‌رۆككۆماری پێشوو ڕاوڵ مێنێم Raul Menem ملیۆنان دۆلاریان وه‌ك پشتیوانی دراویی وه‌رده‌گرت. چه‌وسانه‌وه‌ی كرێكاران زۆر توندوتیژ بوو. كۆمپانی Mapuche بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ره‌سته‌ی خاو بۆ كارخانه‌ی كیرامیك به‌ده‌ست بێنێ، سەراپای وڵاتی تاڵانكرد”. ‌ساڵی   2001 كاتێك ئابووری ئه‌رژه‌نتین تاڵانكرا (سنووره‌كان خرانه ‌ژێر پێی کۆمپانییە مۆنۆپۆڵکەر/چەپاوڵکەرە‌كانی بازاری ئازاد)، خاوه‌نانی زانۆن بڕیاریاندا كارخانه‌كان دابخه‌ن و كرێكاره‌كان دەربکەن، به‌بێ ئه‌وه‌ی كرێی دواخراوی چه‌ند مانگه‌ی کرێکاران قه‌ره‌بووبكه‌ن. مانگی‌ ئۆكتۆبه‌ری 2001 (266) كه‌س له‌ كۆی (331) كرێكار  بڕیاریاندا به‌رده‌وام بڕۆنه كارخانه ‌بۆ ‌سه‌ركار ، بۆ سه‌ر شوێنكاره‌كانی خۆیان. كرێكاره‌كان چوار مانگ له‌به‌رده‌م ده‌رگه‌ی كارخانه‌كه‌ مۆڵیانخوارد، به‌یاننامه‌یان بڵاوده‌كرده‌وه ‌و به‌شێكی ڕێگەی خێرا/ مۆتۆوەییان داده‌خست، ئه‌و ڕێگەیه‌ی كه‌ بەرەو ‌پایته‌ختی ناوچه‌ی نۆیكوین دەچوو. بڕیاره‌كه‌یان له‌ژێر چاوه‌دێریی كرێكاری بەردەوام بوو‌، له‌و كاته‌دا بڕیارەکە كه‌وتبووه ‌ژێركارایی ڕوداوه‌كانی وڵات، ‌كارایی خرۆشانی گه‌ل له‌ ڕێکەوتی20ی دێسه‌مبه‌ری 2001، كه ‌ماوه‌یه‌كی كه‌م پاش ئه‌وه ‌شه‌پۆلی ده‌سبه‌سه‌راگرتنی كارخانه‌كان و كۆبونه‌وه‌ گه‌لییەکان و یه‌كگرتنی بێكاران و ڕێكخراوبوون ئەوانی به‌دوادا هات.

فرانسیسکۆ مۆلیناس Fransisco Mollinas ئاوا گێڕایه‌وه ” كاتێك كه‌ ئێمه ‌گه‌ڕاینه‌وه ‌نێو كارخانه‌، له ‌سنوورێكی دیاریكرادا، ده‌ستمانكرد به ‌فرۆشتنی به‌رهه‌مه ‌ئاماده‌كراوه‌كان. به‌ڵام كاتێك كه‌ گشتی فرۆشرا، له‌ خۆمان پرسی، ئێستا چی بكه‌ین، لەپێناو بەدەستهێنانی كۆمه‌كی بێكاریی (150) پێزۆیی كه‌ نزیكه‌ی (50) دۆلاری ئه‌مریكییە تێبکۆشین، یان كارخانه‌كه ‌ بەگه‌ڕبخه‌ینه‌وه‌؟ ” . مارچی 2002 كرێكارانی زانۆن گه‌ڕانه‌وه ‌نێو كارخانه‌كه‌یان ‌و به‌رهه‌مهێنانیان بەگه‌ڕخسته‌وه‌. “ئه‌وه جەنگە ‌له‌ دژی دووره‌په‌رێزی  و ده‌ست به‌كڵاوه‌وه‌گرتن، دژی هه‌موو شتێك، دژی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان له‌ سه‌ره‌وه‌ ئێمه ‌ناچارده‌كه‌ن. لێرۆكانه‌، له‌نێو ئەم كارخانه‌یه‌، تێکۆشان بۆ مرۆڤی ‌نوێ ده‌كه‌ین”. كاتێك كه ‌به‌بێ خاوه‌نكار ، بەبێ به‌ڕێوه‌به‌ر به‌رهه‌مهێنرا، لەنێو چوارچێوه‌ی كارخانه‌كه‌ هەست به ‌په‌یوه‌ندی و هه‌ڵسوكه‌وتی نوێ کرا. لەتەك تێكشاندنی پله‌به‌ندیی ڕێكخستن، به‌هره‌كێشی ‌و دابڕانیش له‌نێوچوون. كرێكاره‌كان چۆنیه‌تی كۆنترۆڵكرانی خۆیان پێشتر له‌لایه‌ن خاوەنان و بەڕێوەبەرانی كارخانه‌ ده‌گێڕایه‌وه‌، بۆ نمونه ‌ده‌بوو پۆشاکی تایبه‌ت (یونیفۆرم) به ‌ڕه‌نگی دیاریكراو ‌بپۆشن، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ستبه‌جێ دیاربێ، كرێكاره‌كان هی كامه ‌به‌شی کارخانەن. قسه‌كردن لەتەك كرێكاری به‌شێكی‌ دیکە قه‌ده‌خه‌بوو. لەنێو ‌نوسینگه‌ی كارخانه‌كه ‌كیرامیكێك كه ‌وێنه‌ی پیاوێكی گه‌نج بەناوی دانیێڵ Daniel  لەسەر نه‌خشێنرابوو، هه‌ڵواسرابوو. ‌نوسینه‌كانی یاداوه‌رییه‌ك بوون بۆ  ئەو. دانێڵ هاوكارێك بوو، كه ‌له‌نێو كارخانه‌ مرد. جاران به‌رهه‌مهێنان ئاوا دامه‌زرابوو، كه‌ تەنیا گرنگ ئه‌وه‌ بوو قازانجی خاوه‌نكار  زیادبكات. تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه ‌بۆ ئەوان ده‌لوا، مووچەی مانگانه‌‌ی کرێکارانیان له ‌نزمترین ئاست ڕاده‌گرت، ئاسایش و پاراستن بۆ كرێكاران له ‌ئارادا نه‌بوون. كرێكاران له‌ژێر فشاری خێرا کارکردن بوون، هه‌رده‌م ده‌بوو زیاتر به‌رهه‌مبهێنن؛ ئاوا بەو خێرای کرێکاریان پاشه‌كه‌وتده‌كرد . هه‌لومه‌رجی كار پێش ئه‌وه‌ی كرێكاران كارخانه‌كه‌ بخەنە ژێر بەڕێوەبەریی خۆیان، به‌ڕێژه‌ی مامناوه‌ندی (25 -30) ڕوداو له ماوەی ‌مانگێك ڕویانده‌دا، به‌ڕێژه‌ی مامناوه‌ندی له ماوەی ‌ساڵێك كه‌سێك بەهۆی ڕوداوی کار دەمرد. له‌و كاته‌وه‌ی له‌نێو کارخانەی زانۆن‌ به‌رهه‌مده‌هێنرێت به‌گشتی (14) كه‌س كرێكار مردوون. له‌و كاته‌وه‌ش كه‌ كرێكاران كارخانه‌كه‌ بەڕێوەدەبەن‌، ته‌نیا ڕوداوێكیش ڕوینه‌داوه‌. كرێكارێك ئاوا ده‌ڵێت ” كاتێك كه ‌خاوه‌نكارێكت هه‌بێت، توشی شله‌ژان ده‌بیت و ده‌كه‌ویته‌ ژێر فشار. بەڵام به‌بێ خاوه‌نكار باشتر كارده‌كه‌یت، چونکە هوشیارانه‌ بەخۆت گشت بەرپرسیارییه‌ك لەئه‌ستۆده‌گریت”. ئێستا ‌ڕێكخستنی كارخانه‌ به‌باڵاترین دیموكراتیی ڕاسته‌وخۆ خۆی ڕێكده‌خات، بە ڕۆشنترین ئاسۆ و به‌ هاوئاهه‌نگی. له‌نێو كۆبونه‌وه‌ بڕیاره‌كان  ده‌درێن. نه سه‌رۆك هه‌یه ‌و نه ‌به‌ڕێوه‌بەر. هه‌موو به‌شێك: گواستنه‌وه‌ ، فرۆشتن ، به‌رنامه‌ڕێژیی به‌رهه‌مهێنان ، به‌شی چاپ و نه‌خشاندن، …تد بۆ دانانی ڕێكخه‌ر لێژنه‌یه‌ك هه‌ڵده‌بژێرێت،هه‌ر ڕێكخه‌رێك له‌سه‌ر ‘ مێزی نوێنه‌رایه‌تی’ له‌بارەی پرسەکان و  شتی نوێ و كێشه‌كان زانیاری ده‌دات. به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه ‌له‌باره‌ی چۆنیه‌تی كاروبار له‌ به‌شه‌كانی‌ دیکە زانیاری وه‌ده‌گرێت. ئێستا (300) كه‌س لەنێو ئەم کارخانە (‌زانۆن) گەڕاونەتەوە شوێنی خۆیان. شوێنكاری‌ دیکەش له‌ به‌رنامه‌ڕێژیدان. له‌و كاتەوە كارخانه‌کە کەوتووەتە ژێر خۆبەڕێوەبەریی کرێکاران زیاتر له (70) كه‌سی دیکە/تازە ‌دامه‌زراون. لەنێو ‌كۆبونه‌وه‌ی كرێكاره‌كان بڕیاردرا، زۆر گرنگه‌ كه‌ ئەندامانی ڕێكخراوی بێكاران وەربگیردرێن. له‌به‌رئه‌وه ‌زۆربه‌ی كرێكاره‌ تازه‌كان ئه‌ندامی بزوتنه‌وه‌ی كرێكارانی بێكارن MTD. هه‌موو كرێكارێك به‌گوێرەی خەرجی پێداویستییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ خێزانێك مانگی (800) پێزۆ وه‌رده‌گرێت؛ زانۆن له‌ چەند بلۆك پێكهاتووه‌. كارخانه‌كه (18) به‌شی به‌رهه‌مهێنانی هه‌یه‌، له‌وانه‌ ئێستا ‌ته‌نیا (3) بەگه‌ڕخراون. ته‌نیا 10- 15% تواناییه‌كان به‌كارهاتوون. به‌هۆی كورتکردنەوەی ماوه‌ی كار  و زیادکردنی كرێ به‌هره‌كێشیی لە کار و ڕەنجی كرێكاران كه‌مبووەته‌وه. ‌هێشتا ‌‌دەتواندرێت كه‌سی دیکە دابمه‌زرێن. یه‌كێك له‌ هۆکاره‌كانی سه‌ركه‌وتنی خۆبەڕێوەبەریی زانۆن، جێکەوتەبوونی تێکۆشانی كرێكاران بوو له‌ ناوچه‌كه. له‌به‌رده‌م‌ ده‌رگه‌ی سه‌ره‌كی كارخانه‌كه‌ كرێكاره‌كان له ‌پارچە كیرامیكی شكاو دیوارێكیان دروستكردووه‌، كه ‌به‌سه‌رهاتی تێکۆشانی كارخانه‌كه ‌ده‌گێڕێته‌وه‌. ئه‌وه ‌هه‌مووی به‌ چه‌ند ژن و پیاوێك ده‌ستیپێكرد، كه ‌له ‌چوارده‌وری مه‌نجه‌ڵێكی گه‌وره ‌دانیشتبوون و ‌له‌سه‌ر ئاگرێك ده‌كوڵا. هه‌موو مانگێك، كاتێك كه ‌له‌به‌رده‌م كارخانه‌كه ‌ده‌وه‌ستان، ئه‌وان ‌ڕۆڵیانده‌گێڕا : دراوسێكان، خوێندكاران و كرێكارانی بزوتنه‌وه‌ی پێکوێتێرۆ Pekuetero هاوپشتی خۆیان ده‌رده‌بڕی، به‌وه‌ی كه ‌به‌پاره‌ و خوارده‌مه‌نی به كرێكارانی ‌كه‌مپه‌ینکەری زانۆن كۆمه‌كیانده‌كرد. له ‌پشته‌وه‌ی كارخانه‌ی زانۆن زیندانێك هه‌یه‌. كه ‌زیندانییه‌كانی ناو ئەو زیندانە به‌شه ‌خۆراكه‌كه‌ی خۆیان به‌ كرێكاره‌كانی زانۆن ده‌به‌خشی. هه‌ر ئاوا ڕێكخراوه ‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، بۆ نمونه ‌کۆمەڵەی دایكانی مەیدانی مایۆ (Mothers of the Plaza de Mayo)** لە کرێكارانی کارخانەی زانۆن هاوپشتییانكرد. دایكان ده‌یانگێڕایه‌وه‌، كه ‌هه‌ر ئاوا ئه‌وانیش ویستویانه به‌گیانیان كارخانه‌كه‌ بپارێزن. تەمەنی هه‌ندێك له ‌ژنه‌كان نزیکەی (٧٠) ساڵی دەبێت. پشتیوانەی سەرەکیی كارخانه‌كه ‌ئاسایش و نه‌خشه‌ی خۆپارێزگارییه‌. فەرمانداریی/دەوڵەت به ‌توندوتیژی وه‌ڵامی کرێکارانی زانۆنی ده‌دایه‌وه‌. به‌هۆی شێواز و تاكتیكی جۆراوجۆر ‌هه‌وڵیدا كارخانه‌كه ‌دابخات. به‌گشتی پێنج جار كارخانه‌كه ‌له‌لایه‌ن پۆلیس ‌داخرا‌. به‌ڵام هه‌موو جارێك هه‌زاران دانیشتووی ئەو ناوچه‌یه‌ ده‌هاتن،  بۆ ئەوەی له‌ كارخانه‌كه پارێزگاری‌بكه‌ن. لەبەر ‌مه‌ترسی داخرانی کارخانەکە هه‌موو کرێکارەکان شوێن كاره‌كه‌ی خۆیان به‌جێده‌هێشت و پێكەوە به‌رپرسی ئاسایشی پاراستنی کارخانەکە بوون. له‌به‌رده‌م كارخانه‌كه‌ ڕێكخراوه‌ پشتتیوانلەرەکانی بێكاران و  ئەوانی دیکە ڕیزبه‌ندیی به‌رگرییکردنیان ڕێكده‌خست، كرێكاره‌كان بەخۆیان له‌ سه‌ربانی كارخانه‌كه ‌سه‌نگه‌ریانده‌گرت و خۆپارێزیی و بەرەنگارییکردنیان ڕێكده‌خست ، بۆ نمونه ‌به ‌چه‌ك.

زیندانی ژماره‌ (١١) كه‌وتووەته ‌پشته‌وه‌ی كارخانه‌كه‌. شه‌وێك لەتەك كرێكاره‌كان، ئه‌وانه‌ی کە ‌شه‌وانه ‌پاسه‌وانییان ده‌كرد، له‌ سوڕانەوەیەك به‌ده‌وری كارخانه‌كه‌، هەر كه‌ له ‌زیندانه‌كه ‌نزیكبووینه‌وه‌، یه‌كسه‌ر  شریخەی ڕاکێشانی میلی چەکی پاسەوانێکی زیندانه‌کە هات، كه ‌ئێمه ‌به ‌لای ئەو تێپه‌ڕین، چه‌كه‌كه‌ی سواركرد. بۆ ئه‌وه‌ی دڵنیابین، كه ‌هیچ كه‌س به‌سه‌ر كارخانه‌كه‌ ده‌ستناگرێت، لەنێو كارخانه ‌شێوازی تایبه‌تیی خۆپاراستن داهێنران؛ هه‌موو كرێكارێك کاتی هاتن ده‌بێت ناوی خۆی تۆماربکات، نه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی بتوانرێت سزابدرێن، ئه‌گه‌ر دره‌نگ هاتنه‌ سه‌ركار، به‌ڵكو  بۆ ئه‌وه‌ی ‌دیاربێت ‌کە كێ دێته‌ نێو ‌كارخانه‌کە‌. پێشتر ئه‌ركی پاراستن بۆ ئه‌وه ‌پێویست بوو، ئه‌گه‌ر كرێكاره‌كان كه‌ره‌سته‌ی كارخانه‌كه‌یان بدزیایه‌. ئێستا‌ كرێكاره‌كان له‌ خه‌می ‌ئه‌ركی پاسه‌وانیکردنن، له‌به‌رئه‌وه‌ی ‌کە بەخۆیان كارخانه‌كه ‌به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن ، هەر لەبەرئەوە‌ پێویسته‌ ‌هه‌مووان  بۆ كاركردن چه‌كه‌كانیان له‌ته‌ك خۆیان بهێنن.

‌نۆڤێمبه‌ری 2003 كرێكارانی کارخانەی زانۆن لەتەك ڕێكخراوی بیكاران له نۆیکوێنNeuquén دژ بە کارتی ئه‌ندامه‌تی بۆ بێكاران خۆنیشاندانیان كرد، کە فەرمانداریی ده‌یه‌وێت بڕی‌ (150) پێزۆ کۆمەکی بێكاری تەنیا له ‌ڕێگه‌ی كارتی بانكی ‌بدات. به‌و جۆره ‌بێكاران بەهۆی ئه‌و كارتە ‌ته‌نیا كه‌مێكی ئه‌و بڕه ‌پاره‌یه‌ بەوان ‌ده‌درێت و ‌ته‌نیا ئەو مافە‌یان ده‌بێت، ‌کۆمەڵە شتێکی دیاریكراو له‌ سوپه‌رماركێته‌كان بكڕن، كه بە تۆڕی بازرگانی commercial networks ناسراون. به ‌هێرشی توندوتیژی پۆلیسی خۆنیشاندانه‌كه‌ كۆتاییهات. زیاتر له‌ 22 كه‌س برینداربوون، له‌وانه‌ (10) كه‌سیان به‌گوله بریندارکرابوون. ئاندرێس Andrés یه‌كێكه ‌له‌و كرێكارانه‌ی كه بەسەر كارخانه‌ی كیرامیكی زانۆن‌ دەستیانگرتووە ‌و ئه‌ندامێکی ڕێكخراوی كرێكارانی بێكار MTD لایەنی كه‌م (64) گوله‌ی پلاستیكی به‌ركه‌وتبوو و پۆلیس (8) سات ئەوی ‌زیندانیکردبوو‌ و ئه‌شكه‌نجه‌ درابوو و بواری تیماركردنی برینەکانی نه‌درابوو، بەهۆی ئەوە چاوی چه‌پی کوێربووە. ڕۆژی ‌2ی دێسه‌مبه‌ری 2003 (7) چه‌كداری ده‌مامكپۆش خۆیان ده‌خزێننه ‌نێو كارخانه‌ی زانۆن و (32) هه‌زار پێزۆ ده‌دزن. پێشتر مانگی نۆڤێمبه‌ر هێرشێکی دڕندانه‌ كرابووە ‌سه‌ر ڕێكخراوه‌كانی هەرێمی Nuequén و كرێكاران و چالاکانی MTD له‌نێو ماڵی خۆیان لە ئەوان هه‌ڕه‌شه‌كراوە. گۆدۆی ڕاوڵ Raul Godoy كرێكارێكی کارخانەی زانۆن به‌و جۆره‌ ده‌یگێڕایه‌وه‌ “ئێمه‌ گشت ئه‌و شتانه‌ به ‌زنجیره‌یه‌ك پلان ده‌بینین، بۆ ئه‌وه‌ی بەهۆی ئەو شتانە كه‌سانێك له‌ ئێمه‌ بخه‌نه ‌ژێر فشار‌، ئه‌وانه‌ی كه‌ بۆ كۆمه‌ڵێکی دادپه‌روه‌رانه ‌تێده‌كۆشن”. لەنێو ‌ڕۆشنكردنه‌وه‌یه‌كی چاپکراوی كرێكاره‌كان ئاوا هاتووه،  پاش ئه‌وه‌ی کە چه‌ته‌كان پاره‌كه‌ی كارخانه‌یان دزی، فەرمانداریی بۆ ئه‌و مەبەستە جۆرە‌ هاریكارییەك ‌به‌كارده‌هێنێت، تاوه‌كو له‌و کارخانانەی كه ‌له‌ژێر خۆبه‌ڕێوەریی كرێكارانن به‌شدارببێت. بێجگه ‌له‌ زانۆن ته‌نیا یه‌ك کۆمپانی هاریكاری ده‌وڵه‌تی ڕه‌تكرده‌وه‌، ئه‌ویش سوپەرمارکێتی تیگرە Tigre-Supermarkt بوو لە ڕۆساریۆ ‌Rosario. “فەرمانداریی به‌ ڕێگه‌ی جۆراوجۆر خۆی ده‌خزانده ‌نێو بزوتنه‌وه‌كه‌، به‌و جۆره‌ ده‌وڵه‌ت هاریكاریده‌كات، به‌ڵام له ‌به‌رامبه‌ر ده‌بێت لە تێکۆشان وازبهێنیت”.

كرێكارانی بروکمان Brukman، كه‌ كارخانه‌یه‌كی پۆشاك ئاماده‌كردنه ‌له بۆینس ئایرس ‌Buenos Aires و ڕۆژی ‌18ی ئەپریلی 2003 ‌داخرابوو، توانییان پێش ماوه‌یه‌كی كورت بگه‌ڕێنه‌وه ‌سه‌ركار، به‌ڵام به‌هاریكاری لەتەك ده‌وڵه‌ت. به‌گوێرەی ڕێكه‌وتننامه‌یه‌ك، كه ‌ده‌وڵه‌ت خستییه ‌به‌رده‌م كرێكاره‌كان، ته‌نیا دوو ساڵ ماوه‌یان ده‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی ساختمان و ئامێره‌كانی چنین بكڕن. لەو كاتەوە کارخانەکە داخراوە، ‌ڕامیاره‌ چه‌په‌كان به‌خۆتێهه‌ڵقورتاندنی شێوێنه‌رانه‌ له‌و پرسه‌ له‌نێو بنبه‌ستی ڕه‌خنه‌ گیریانكردووه‌. به‌ڕاستی شه‌رمه‌زارییه، بەدرێژایی 16 مانگ ده‌سبه‌سه‌رداگرتنی كارخانه‌كه ‌پاش داخستنی، كاتێك كه ‌كرێكاران هه‌وڵیاندا بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ركار، ڕامیارە چەپەکان خوازیاربوون کرێکارەکان به‌ ئەوه ڕرازیبكه‌ن، كه ‌تاكتیكه‌كانی خۆپاراستن پێویستنین. له‌و كاته‌دا كارخانه‌كه ‌پاسه‌وانی تایبه‌تیی هه‌بوو، ئاوا بەرچاودەکەوێت‌‌، کە هەر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ بۆ كارخانه‌كه ‌دانراوه‌!

پازدە (١٥)ساڵه ڕۆزا ڕیڤێراRosa Rivera  ‌له‌نێو زانۆن كارده‌كات، گوتی ” خۆبەڕێوەبەریی زانۆن ته‌نیا تێکۆشانێك نییه ‌بۆ (300 ) كرێكار لەنێو ‌كارخانه‌كه‌، به‌ڵكو تێکۆشانیشه‌بۆ ناوچه‌كه ‌و بۆ شۆڕشێكی كۆمه‌ڵایه‌تی. “كاتێك كارخانه‌كان دابخرێن و له ‌ته‌نگانه‌ به‌جێهێڵدرێن، كرێكاران مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌، دووباره‌ بە‌گه‌ڕبخه‌نه‌وه و به‌كاریانبەن و به‌ژیانی خۆیان لە کارخانەکان به‌رگریبكه‌ن”. له ‌ئاسۆی بزوتنه‌وه‌ی له‌ت-له‌تكراوی ئه‌رژه‌نتین‌هێشتا خۆبەڕێوەبەریی کرێکارانی کارخانەی زانۆن ‌سیمبۆلێكی به‌هێزی هه‌ستانه‌وه‌یه ‌دژی سه‌رمایه‌داری. پرسێكی ‌كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ له‌نێو ئەم كارخانه‌یە ڕوده‌دات، سروش و په‌یامێكه ‌‌بۆ كرێكاران له‌نێو كارخانه‌ ده‌سبه‌سه‌رداگیراوه‌كانی‌ دیکە و بۆ چینی كرێكار له ‌هه‌موو گۆشه‌یه‌كی ئه‌م جیهانه‌ و بە ئەوان سروش دەبەخشێت، تاکو به‌ڕێوه‌به‌رە‌كان/خاوەنەکان/داراکان تێكبشكێنن.

تریگۆنا ماریێ Marie Trigona ژورنالیستێکی سه‌ربه‌خۆ ‌و لە ئەرژەنتین چالاکە و لەنێو هەرەوەزیی ڤیدیۆ و چالاکی ڕاستەوخۆ Video und Direct Action-Kollektiv-  alavio بەشدارە/هاریکارە. لینکی هەرەوەزیی ڤیدیۆ و چالاکی ڕاستەوخۆ www.revolutionvideo.org/alavio

* ئەم بابەتە ساڵی ٢٠٠٤ وەرگێڕدراوە

** https://en.wikipedia.org/wiki/Mothers_of_the_Plaza_de_Mayo

سه‌رچاوه‌ی لێوه‌رگیراو: http://www.labornet.org/news/0505/zanon.htm

گێڕانه‌وه‌ی مێژوو،  یاخود چه‌واشه‌کردنی خوێنه‌ر

                                                             زاهیر باهیر – له‌نده‌ن

                                                                        20/10/2016

دووهه‌فته‌ له‌مه‌وپێش برا و  دۆستی  44 ساڵه‌م له‌ په‌ناو بیانوی پۆستێکمدا* که‌ ‌ لینکه‌که‌ی له‌ خواره‌وه‌ داده‌نێم،  هێڕشێکی زۆری کردۆته‌ سه‌ر خۆم و هاوڕێیانی سه‌کۆی ئه‌نارکیستانی کوردزمان و هه‌روه‌ها بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیسته‌کان  له‌سه‌رده‌می جه‌نگی ناوخۆی  ئیسپانیا .  له‌و وتاره‌دا ئه‌نارکیسته‌کانی کردوه‌ به‌ مرۆڤکوژ و وێرانکار و فاشی ڕه‌فتار.

پێشه‌کی ده‌بێت ئه‌وه‌ بڵێم گه‌رچی شتێکی وا گه‌وره‌ نه‌بووه‌ له‌ نێوانی من و ئه‌ودا  من تێناگه‌م که‌ ئه‌م دۆسته‌ی  من بۆ ” شه‌ڕی ئه‌و دۆڵه‌ ده‌هێنێته‌ ئه‌م کۆڵه‌” به‌ ڕاست و به‌ چه‌پدا، که‌وتۆته‌ به‌خشینه‌وه‌ی ‌ تۆمه‌ت و کردنی  پاگه‌نده‌ی خراپ‌.

من له‌م کورته‌ وه‌ڵامه‌دا ، سه‌باره‌ت به‌ خۆم و نوسینه‌کانم ، خۆم له‌ هێڕشکردن ده‌پارێزم و  به‌رگریش له‌ خۆم ناکه‌م، به‌ڵكو ده‌یهێڵمه‌وه‌ بۆ خه‌ڵكی  که‌ حوکمی خۆیان بده‌ن .  من هیچ وه‌خت نه‌ك له‌گه‌ڵ هاوڕێ و براده‌ر، به‌ڵکو  ئه‌وانه‌شی که‌ نایانناسم شه‌ڕی که‌سی ناکه‌م. دونیای خه‌باتی من که‌ دژی ئه‌م سیسته‌مه‌یه‌ ، له‌گه‌ڵ سیسته‌مه‌که‌دایه‌، نه‌ك تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ به‌ سه‌رکرده‌کانیشه‌وه‌.  به‌ڵام پێشئه‌وه‌ی بچمه‌ سه‌ر کرۆکی باسه‌که‌ با له‌ شتێکدا ڕاستی بکه‌مه‌وه‌ ، گه‌ر چی ئه‌و کوردییه‌کی زۆر باشده‌زانێت به‌لام نوسیوێتی ئه‌و ” موراقه‌به‌ ناکات ، چاودێری ده‌کات ” به‌ڵام هه‌ردوو وشه‌که‌ هه‌ر یه‌كشتن ، یه‌که‌میان عه‌ره‌بییه‌ و دووه‌میان  کوردییه‌ .

• …. بابه‌ ئیشته ‌‌ که‌س گوتوویه‌تی**:

ئیشته‌ که‌س گوتوویه‌تی ئه‌نارکیزم له‌گه‌ڵ ئایندا دێته‌وه‌، که‌س گوتوویه‌تی بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیسته‌کان له‌وێ وایان کردوه‌ یا نه‌ ، که‌س گوتویه‌تی سه‌کۆی ئه‌نارکیستان شانیان وایه‌ و باڵیان وایه‌، ئیشته‌  که‌س گوتویه‌تی ……؟

ئه‌م دۆسته‌ی من ڕكوکینه‌که‌ی به‌رامبه‌رم به‌و ڕاده‌یه‌یه‌ ته‌نها به‌ ته‌سه‌وراتی خۆی له‌سه‌ر پۆسته‌که‌ی من قسه‌ده‌کات‌.  فه‌رموون با خوێنه‌ر کرته‌ی لینکی پۆسته‌که‌ی من بکات و بیخوێنێته‌وه‌ و بۆخۆی حوکم بدات.  من خۆم چه‌ند جارێك پۆسته‌که‌مم خوێنده‌وه‌ به‌ڵام له‌گه‌ڵ نوسینه‌که‌ی ئه‌ودا هیچ په‌یوه‌ندییه‌کم بۆ نه‌به‌سترا.  نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵکو گه‌ر خوێنه‌ر دیقه‌تی لێبگرێت بۆی ده‌رده‌که‌وێت که‌ من به‌ناوی ئه‌نارکیسته‌کانه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت به‌ ناوی ‘سه‌کۆ’ شه‌وه، قسه‌م نه‌کردووه‌.‌ من نوسیومه‌ “..له‌ دیدی منه‌وه‌ …” چونه‌ک من ئه‌وه‌ ده‌زانم نه‌ ئه‌نارکیزم ئایدۆلۆجییه‌ تاکو خاوه‌ن ده‌ق بێت و حوکم بدات  ، نه‌ ده‌شکرێت له‌سه‌ر هه‌موو شت وه‌کو حیزبی و ئایدۆلۆجیسته‌کان ، ئه‌نارکیسته‌کان یه‌ك ڕایان هه‌بیت یا هاوڕابن، هاوکاتیش که‌سیش مافی ئه‌وه‌ی نییه‌ مافی ئه‌نارکیستبوون و نه‌بوون ببه‌خشێته‌وه‌.

لێردا ده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێم من مافی خۆمه‌ له‌سه‌ر هه‌ر شتێك بنوسم که‌ ده‌مه‌وێت‌،  ئه‌وه‌نده‌ی: یه‌که‌م خوێنه‌ر چه‌واشه ‌نه‌که‌م و به‌ به‌ڵگه‌وه‌ بدوێم. دووهه‌م وتاره‌کانم  ڕه‌گه‌زپه‌رستانه و ڕه‌یسیستانه‌ ‌ نه‌بێت، بۆیه هه‌تا ئیرهابی فکریشم له‌سه‌ر بێت،‌ من هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بم له‌سه‌ر نوسین. ‌.

ئه‌م دۆسته‌ی من واچاوه‌ڕوان ده‌کات که‌ من و هاوڕێکانم شتێك بنوسین که‌ ده‌قاو ده‌ق له‌گه‌ڵ نوسینی بیریاره‌ کۆنه‌کانی ئه‌نارکیزمدا، بێته‌وه‌.  جوانی ئه‌نارکیزم و فراونبیریی ئه‌نارکیسته‌کان له‌وه‌دایه‌ ، که‌ ئه‌مان جیاوازن له‌ مارکسییه‌کان و کۆمۆنیسته‌کان یاخود موسڵمانه‌کان ، بۆ ئه‌وه‌ی  پاش نزیکه‌ی 180 ساڵ ئه‌نارکیسته‌کان بێن بۆ حه‌لی کێشه‌کانی ئێستا دوو توێی کتێبه‌کانی که‌سانێك که‌ ئێسقانیشیان نه‌ماوه‌، بگه‌ڕێن ، یا وه‌کو موسڵمانه‌کان پاش ئه‌م هه‌مو ساڵانه‌ تازه‌ به‌ تازه‌ بێن قورئان بکه‌نه‌ ده‌ستوری تاك و به‌ڕیوه‌بردنی کۆمه‌ڵ.  هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ که‌ ئێمه‌ ده‌ڵێین نه‌نارکیزم ئایدۆلۆجی نییه،‌ به‌ڵکو هزره‌ ، هزریش به‌ به‌رده‌وامیی‌ له‌خۆ تازه‌کرنه‌وه‌دایه‌ .

• به‌ ڕیش نییه‌ به‌ ئیشه‌ :

ئه‌و دۆسته‌م نوسیوێتی که‌ ” ئه‌م براده‌رانه‌ له‌ په‌نجه‌ی ده‌ست تێناپه‌ڕن”  من نازانم ئه‌و به‌ چ پێوه‌رێك و به‌ڵگه‌یه‌ك ئه‌م قسه‌یه‌ فڕێ ده‌دات .  ڕاستییه‌ك هه‌یه‌ که‌ ده‌بێت هه‌موو خوێنه‌ر بیزانێت ، که‌ ئێمه‌ خۆشمان نازانین ‘ سه‌کۆ ‘ چه‌ند که‌سی له‌ ده‌وره‌.  هۆکاری ئه‌مه‌ش ڕون و ئاسانه‌ ، چونکه‌ ئێـمه‌ نه‌ حیزبین و نه‌ ڕێکخراوین و نه‌ ئابوونه‌ ده‌ده‌ین و نه‌ سجلی ئه‌ندامان‌ و پاڵێوراوان و لاینگرانمان هه‌یه ‌و نه‌سه‌رکرده و‌ به‌رکرده‌ش.  دوای ئه‌وه‌ش ئیمه‌ یه‌ك که‌س بین و هه‌زار که‌س مه‌سه‌له‌یه‌ک نییه‌ چونکه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی  ته‌یارێکی هزرین. زیاتریش له‌مه‌،  بانگه‌وازی به‌ره‌و ده‌سه‌ڵات و پاگه‌نده‌ی ڕزگارکردنی کۆمه‌ڵمان نه‌کردوه‌ تاکو که‌سێك پێمان بڵێت، ئێمه‌ هیچین یا هیچنین.

ئێمه‌ خۆمان فشنه‌کردۆته‌وه‌ و خۆشمان باشده‌ناسین، ده‌زانین کاری هه‌نووکه‌یی  ئێمه‌ کاری ڕۆشنگه‌ریییه‌ ، داکۆکی و ناساندنی هزری ئه‌نارکیزمه‌ له‌ کوردستاندا ، که‌ بێ هیچ زیاده‌ڕه‌وییه‌كیش ده‌ڵێم ڕۆڵێکی که‌م تا زۆرمان هه‌ر  بینوه. ‌ بۆ نموونه‌ له‌ته‌ك زه‌مینه‌ی‌  زاتی و بابه‌تییه‌کانی  کوردستان‌، هه‌ند‌ێك له‌ تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ له‌ باشوور، خۆیان به‌ ئه‌نارکیزم ئاشناکردووه‌ و کار له‌سه‌ر ناساندنی زیاتری ده‌که‌ن.  ئێستا  به‌ ده‌گمه‌ن به‌رگوێت ده‌که‌وێت که‌ ئه‌نارکیزم وه‌کو جاران به‌ فه‌وزه‌وی یا فه‌وزا ناوببرێت.  ئه‌مه‌ش له‌ سای هه‌وڵی هاوڕێیانی ‘سه‌کۆ’ و هاوڕێیانی دیکه‌ی ده‌ره‌وه‌ی ‘سه‌کۆ’ یه.‌‌

باشه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ هیچ نین بۆچی له‌ مانگی ئۆکتۆبه‌ری پاره‌که‌وه‌ ئه‌کاونتێکی ‘سه‌کۆ’ داخراوه‌ و هه‌موو به‌ڵگه‌ داواکراوه‌کانیش ده‌خه‌ینه‌ به‌رده‌می تیمی فه‌یسبووك که‌چی هێشتا ئاماده‌نین بیکه‌نه‌وه‌؟ باشه‌ بۆچی ناو به‌ناو له‌ لایه‌ن فه‌یسبووکه‌وه‌ تیرۆری فکری ده‌کرێین، هه‌ر له‌م ڕۆژانه‌دا دوو په‌یجی دیکه‌ی ‘سه‌کۆ’ و ئه‌کاونتی دوو هاوڕێ تیرۆرکران؟  باشه‌ بۆچی ئه‌و خۆی خه‌ڵکیمان لێ هانده‌دات که‌  گوایه‌ ئێمه‌ مه‌ترسین؟

• تا خاوه‌نماڵ دزی گرت ، دز خاوه‌نماڵی گرت:

به‌ڕاستی جێی سه‌رنج و هه‌ڵوێست ‌و پرسیاره‌ ، کابرایه‌ك خۆی 5 ساڵ له‌گه‌ڵ بزوتنه‌وه‌ی  ” گۆڕاندا”  بوو ، ئاگه‌داریشم له‌ نزیکه‌وه،‌ که‌ پاره‌یه‌کی یه‌کجار زۆریشی  له‌و ڕێگایه‌دا سه‌رف کردبێت، که‌ له‌ کاتێكدا که‌  مه‌ترسی گۆڕان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ لای ئێمه‌ی ئه‌نارکیستان ئاشکرا بوو ، که‌ چۆن سواری کۆڵی ناڕه‌زاییه‌کانی خه‌ڵکی ده‌بێت و ده‌یقۆزێته‌وه‌.  من یه‌که‌م که‌س بووم هه‌ر له‌سه‌ره‌تای دروستبوونی ئه‌و حیزبه‌وه‌ ‌ وتارێکم له‌ژێر تایتڵی ” نه‌وشیروان موسته‌فا پێشئه‌وه‌ی خۆی له‌ گوناهه‌کانی پاکبکاته‌وه‌ ، داوای به‌یعه‌تمان لێده‌کات!!” .  ئه‌و دۆسته‌م ‌ خۆی ئاگه‌داره‌ و داوای لێکردم  که‌ نه‌ینێرم بۆ بڵاوکردنه‌وه‌.  سه‌مه‌ره‌که‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م دۆسته‌ی  من زۆر به‌ ڕاشکاوانه‌ ‌ ‌ به‌ مافی خۆی  و به‌ ڕه‌وای ده‌زانێت که‌  به ‌خه‌ڵکی بڵێ ئه‌مانه‌ مه‌ترسیدارن و بووه‌ به‌ خێرخوازێك تاکو له‌و مه‌ترسییه‌ به‌ئاگایان بهێنێته‌وه‌ و بیانپارێزێت.

ده‌بێت مه‌ترسی له‌ هزرێكدا ، له‌ که‌سانێکدا یاخود له‌ بزوتنه‌وه‌یه‌کدا، که‌ دژی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات و خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی و پله‌و پایه‌ و هیراشییه‌ت  بێت  و بۆ ‘کۆمه‌ڵێکی’  به‌تاڵ له‌وانه‌ خه‌بات بکات، چی بێت؟!!.    مه‌ترسی له‌ حیزبایه‌تیدایه‌، له‌و بزوتنه‌وه‌ی که‌ ئه‌و بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ نه‌ك خۆی بۆته‌رخانکردبوو به‌ڵکو ده‌نگیشی له‌ هه‌ندێك له‌وانه‌ی  که‌ دژی بوون ، دابڕیبوو، یا ساردبوبووه‌وه‌.

  ئه‌وه‌ حیزبه‌کان و بزوتنه‌وه‌کانیانه‌ که‌ مه‌ترسی له‌سه‌ر تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ و خودی کۆمه‌ڵ دروستده‌که‌ن، نه‌ ئه‌نارکیزم و نه‌ ئێمه‌ی ئه‌نارکیستان.

ئه‌و دۆسته‌م  ماڵی ئاوا بێت ، بڕوانامه‌ی ‘ نیازپاکیمان’ ده‌داتی به‌ڵام هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وه‌ره‌ی کرده‌وه‌ که‌ هه‌ر ئه‌و بڕوانامه‌یه‌ش‌ به‌ حیزبیه‌کان وڕابه‌ره‌کانی وه‌کو لینین و ڕه‌نگه‌ چه‌کداره‌ ئاساییه‌کانی داعشش ، ببه‌خشێت .  بۆ نموونه‌ باسی له‌ لینین کرده‌وه که‌ ‘ نیازپاك’ بووه‌ و که‌ به‌ڕای ئه‌و ئه‌‌وه‌شی لێده‌رچوو ‌ که‌ بینیمان .  ئه‌زموونه‌کان وانیشانی ده‌ده‌ن که‌  به‌ گشتی، ئه‌ندامانی حیزبه‌کان ، ڕابه‌ره‌کانیان و بزوتنه‌وه‌کانیشیان ‘نیاز پاك ‘ نین، هۆکاره‌که‌شی ڕونه‌.  ئه‌وان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ داخوازی ده‌سه‌ڵات ده‌که‌ن و بۆگرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ت خه‌بات ده‌که‌ن ، هه‌ر هه‌مووشیان لێره‌دا دوو شت ده‌زانن . یه‌که‌میان: له‌ سه‌رکه‌وتنی حیزبیانا پایه‌ و پله‌ به‌ده‌ستده‌هێنن.  دوو‌هه‌میش هه‌موویان پێشوه‌خت ده‌زانن که‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌تیان ده‌وێت ، ئه‌وه‌شیان لاڕونه‌ که‌ نه‌هامه‌تییه‌کانی خه‌ڵکی و ده‌رده‌سه‌رییان ، سه‌رچاوه‌که‌ی ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ته و پایه‌‌کانی مانه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ته‌ش زوڵم و  زۆر و کوشتن بڕین و ڕاو و ڕووته‌ ‌.

• وتنه‌وه‌ی قسه‌ی دووژمنانی ئه‌نارکیزم و بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیستی: ‌

له‌م خاڵه‌دا من زۆر له‌سه‌ری ناڕۆم ، چونکه‌ یه‌که‌م:  ئه‌و دۆسته‌ی من ‌ که‌ باس له‌ ڕه‌فتارفاشێتی ئه‌نارکیسته‌کانی سه‌رده‌می جه‌نگی ئیسپانیا ده‌کات، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ سه‌رچاوه‌کانی  نه‌خستۆته‌ به‌رچاو، گه‌رچی ئه‌وه‌ زۆر ئاسانه‌ سه‌رچاوه‌ هه‌یه‌ له‌وه‌ خراپتریشی بۆ ئه‌و بزوتنه‌وه‌یه‌ هه‌ڵبه‌ستووه‌.  دووهه‌م: من لێره‌دا نامه‌وێت قه‌ناعه‌ت به‌ خه‌ڵك بکه‌م که‌ قسه‌کانی ئه‌و دۆسته‌ی من ناڕاسته‌، گه‌ر که‌سێك به‌هه‌ر بارێکیاندا ئه‌و پرسه‌ی  مه‌تڵه‌ب بێت ، ده‌توانێت له‌ چه‌ند خوله‌کێکدا پشکنینێك له‌ گووگڵدا بکات.  ئه‌وه‌نده‌ی من بزانم ‌ جۆرج ئۆرێڵ سه‌رچاوه‌یه‌‌کی ناسراو و ئه‌مینه‌ و خۆشی له‌ ته‌ك ئه‌نارکیسته‌کاندا به‌شداری شه‌ڕی دژ به‌‌ فاشییه‌کانی فرانکۆ و ستالینی کردووه‌.  په‌رتوکێكی له‌و باره‌وه‌ له‌ژێر ناوی The Homage to Catalonia    نوسیوه‌ ڕه‌نگه‌ بۆ عه‌ره‌بیش وه‌رگێڕرابێت، گه‌ر که‌سێك بخوازێت، ده‌توانێت  چاوێکی پیادا بخشێنێت.  سێیه‌م: ئه‌و باس له‌ 80 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌کات که‌ دونیایه‌کی دیکه‌ بوو، نه‌ك هه‌ر له‌ ئیسپانیا به‌ڵکو له‌ هه‌موو شوێنێکی ئه‌م جیهانه‌دا، من دڵنیام که‌ ئه‌و زۆر باشده‌زانێت که‌ قه‌شه‌ و که‌نیسه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ پایه‌یه‌کی گه‌وره‌ و به‌هێزی  ده‌وڵه‌ت بوون، که‌نیسه‌ و ده‌وڵه‌ت وا ئاوێته‌ بووبوون که‌ ڕۆڵیان له‌ دژی هه‌ژاران و ڕاپه‌ڕین و شۆڕشدا، له‌ یه‌کدی جیا نه‌ده‌کرانه‌وه‌.

 له‌ ڕاستیدا به‌ گوێره‌ی قسه‌ی جۆرج ئۆرێڵ و نوسه‌رانی دیکه‌ش ئه‌و که‌نیسانه‌ی  که‌ له‌به‌رده‌م ده‌بابه‌و تۆپه‌کانی ستالین و فرانکۆدا ، هیشتا به‌پێوه‌ مابوون، ئه‌نارکیسته‌کان ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتون و  وه‌کو باره‌گای شؤڕش له‌ بواری داڵده‌دان و چاره‌سه‌رکردنی خه‌ڵك و چێشتخانه‌ی  هه‌ره‌وزیی، به‌کاریانهێناون.

‌……………………………………………………………………………

لینکی پۆسته‌که‌ی من:

http://www.penusakan.com/Article-2456

**هاوڕێیه‌کی که‌رکوکیم گێڕایه‌وه،‌ ‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ی که‌ کوردایه‌تی له‌ بره‌ودا بوو، له‌ شۆڕیجه‌ی که‌ركوك که‌ زۆربه‌ی دوکانداره‌کان تورك بوون، خۆپیشاندان به‌ سرودی “ئه‌ی ڕه‌قیبه‌وه‌ ده‌کرا …..که‌س نه‌ڵێت کورد مردووه‌” .  ئه‌مه‌ جارێ نه‌بوو به‌ڵکو به‌رده‌وام بوو که‌  خۆپێشانده‌ران به‌به‌رده‌م دوکانه‌کاندا ده‌هاتن و ده‌چوون و ئه‌ی ڕه‌قیبیان ده‌وته‌وه‌.  ڕۆژێکیان حاجییه‌کی دوکانداری تورکمان ده‌گاته‌ تینی و خوای نامێنێت ، هه‌ڵده‌سێته‌‌ سه‌ر پێ و ده‌ستی ده‌خاته‌ به‌ر که‌له‌که‌یی و به‌ خۆپیشانده‌ران ده‌ڵێت ” بابه‌ ئیشته‌ ‌ که‌س گوتوویه‌تی کورد مردووه‌؟”

فرشید یاسائی

“…اگر عدالت و مساوات برقرار باشد. نیم ساعت کار در روز برای انسانها کفایت می کند. هرقدر قیود حیات کم شود ، حوائج زائد از میان مردم رخت بر خواهد بست. دیگر انسانها برای کار کردن و نقض حقوق ، متوسل به خشونت و ستمگری نخواهند شد. اگر وضع زندگی ساده باشد و فشار و اجباری به مردم وارد نشود ، طغیان و انقلابی هم صورت نخواهد پذیرفت.آزادی و استقلال فرد فرصتی است برای استقرار جامعه آزاد…” ادامه

مقدمه : ویلیام گادوین در سال 1756 در کمبریج شایر انگلستان متولد و در 80 سالگی ( 1836 ) بدرود حیات گفت. جوانی را با دوره کوتاه کشیشی بسر آورد و در 26 سالگی این شغل را ترک کرد. طبیعتش وی را از پشت میز نشینی برحذر داشت  و به تحقیق و تتبع در فلسفه و ادبیات پرداخت تا جائی که به نویسنده ای بزرگ و فیلسوفی سیاسی -اجتماعی زمان خویش در آمد. گادوین با بزرگان علم اقتصاد دیوید ریکاردو ، آدام اسمیت ، ربرت اون…  (از بنیانگذاران سوسیالیسم) هم عصر بود. ربرت مالتوس* ( …گفته شد زمینه فلسفی نظریه جمعیت مالتوس به عقاید گادوین مربوط می شود). با نظریه گادوین مبنی بر ایجاد جامعه ای فارغ از دولت مخالف بود. گادوین در مورد سوسیالیسم روبرت اون* و آدام اسمیت* که بیشتر جنبه اقتصادی داشت نیز مخالف و به سوسیالیسم اخلاقی و ضد اقتدار بیشتر نظر داشت. در سال 1797 مجموعه ای تحت عنوان  جوینده* از وی بیادگار مانده که نویسنده بخشی از آنرا « تحقیق در خست و تبذیر . خساست و ولخرجی *» نامید. این رساله گامی بود برای معروف ترین اثر تاثیر گذار در قرن خویش بنام : « تحقیق در باره عدالت سیاسی و تاثیر آن در اخلاق و نیکبختی *» . به جرات میتوان گفت تدوین این رساله به یکی ازاصول اولیه معتقدات سوسیالیسم قرن هیجدهم بشمار آمد و نقش راهی برای متفکران بعد از خود و اکثر متفکران انقلاب فرانسه…بود. کتاب عدالت سیاسی گادوین  نخست در 1793 و چاپ دوم آن در 1795 منتشر شد. در همین کتاب بیان میدارد که از خرمن فکر و دانش متفکرانی چون جان لاک* ، دیوید هیوم *، دیوید هارتلی* … خوشه چینی کرده است.  گادوین با تدوین این کتاب به یکی از بنیانگذاران سوسیال – هومانیسم  در آمد. تدوین این کتاب متفکران هم عصر خود و بعدی را که اقتدار پرست و  جامعه و تاریخ را طبقاتی فرض میکردند ؛ رنجاند. وی در سال 1796 با مری ولستون کرافت*  نویسنده فمینیست مدافع حقوق زنان ازدواج کرد.

آغاز : از خود میپرسیم چرا متفکری که از زمان خویش جلوتر است و نظریاتش دوقرن بعد از خودش دوباره مطرح میشود تا جائیکه وی را از آنارشیستهای سوسیالیست اولیه در تاریخ سیاسی ، منظور میدارند؛ در موردش سکوت شده است ؟ متفکری که پیشگام در دفاع ازحقوق زنان بود . عقاید وی موجب تحول و انقلاب بی نظیری در علم اقتصاد و مناسبات اقتصادی است که افراد و طبقات اجتماعی را به مسلک سوسیالیسم آشنا ساخت. شاید دلیلش اعتقاد راسخ به هومانیسم بود که وی را به این نتیجه رسانده بود : یکی از اختلافات مهم بشر با یکدیگر  نتیجه فقدان برابری حقوقی است. گادوین نظرات مابعد الطبیعی فیزیوکراتها را رد میکرد. وی اعتقاد داشت که توسعه و تکامل انسان ها حد و مرزی ندارد.سوسیالیسم وی را از آن جهت اخلاقی نامیدند چون  نخست : در مقابل حس سرکشی  و خود پسندی انسان ، حس نوع دوستی را با اهمیت تلقی میکرد. دوم : لزوم تغییرات کلی در اسلوب دیرین مالکیت و ثروت را برای همه آشکار ساخت.

کتاب مهمی که از وی بجای مانده است ، تحت عنوان « عدالت سیاسی …» متضمن هشت فصل است که نخستین آن تشریح مصیبت و بدبختی های گوناگون بشری در جامعه سیاسی است…بنا بر عقیده وی جمیع مصائب و آلام انسان ها از طرز حکومت و سیاست دول است که در روابط انسان ها تاثیرات منفی گذاشته و حیات اجتماعی را با خطرات بسیاری روبرو میسازد…. ادامه میدهد که انسان ها اما قابلیت آن را دارند که این مصائب را رفع و توان آن را  نیز دارند که از بروز هرنوع بیماری های سیاسی و اجتماعی  جلوگیری کنند. در فصل دوم و سوم کتاب ، نگارنده در جستجوی قواعد و قوانین به ظاهرلایتغییر است که عدالت سیاسی را از چنبره آن ؛ خارج سازد. بدین منظور است که  خواستار نگرش برعقاید و اخلاق اعضا جامعه است . در فصل چهارم جهت درمان سیاسی – اجتماعی  و اقتصادی جامعه و راه تغییر کلی اخلاق و رفتار انسان ها را نشان میدهد. در فصول پنجم، ششم و هفتم اجرائی کردن عدالت در اسلوب جامعه و اداره امور مملکت ، توسعه فکری و تمدن معنوی و حقوقی در جامعه می پردازد. در فصل آخربه اقتصاد پرداخته و اصل مالکیت را مورد انتقاد قرار داده است. ناگفته نماند گادوین مانند متفکران معاصر خویش برهان قیاس* را وسیله کشف واقعیت میداند و از استقراء * مطلقا دوری می کند. اینکه امروزه علمای اقتصاد مطالعات اقتصادی را مستلزم بکار گیری از هر دو  برهان قیاس و استقرارء میدانند. موردی است که دویست سال بعد از گادوین انجام میشود و جای تعجب نیست. اتفاقا گادوین در همان زمان مطالعات اقتصادی خود را مطلق فرض نکرده و به کمبود های نظریات اقتصادی خویش واقف بوده است!

وی اعتقاد داشت تعقل در امور جهان نشان میدهد که عدالت و برابری حقوقی در کلیه شئونات اجتماعی باید بسط یابد.گادوین بخوبی میدانست و تجربه کرده بود که وقایع اتفاقیه در جوامع گوناگون نتایج منفی از خود بیادگار گذاشته و انسان ها را با خطر انحطاط روبرو ساخته و این انحطاط همواره مانع پیشرفت و ترقی بشر بوده است. می اندیشید : ” هیچ رسم و قاعده ای فقط بدین سبب که در گذشته مورد قبول بوده ، اگر با عدالت تطبیق نکند ، مشروعیتی ندارد و باید از میان افراد جامعه برافکنده شود” . گادوین عکس نظریه آدام اسمیت که هدفی جز ایجاد و استقرار آزادی اقتصادی نداشت بدین منظور دولت را در مداخله اقتصادی برحذر میداشت. لذا با هرگونه ارشاد و راهنمائی مسئولین دولتی مخالف بود و دخالت هیئت حاکمه در سرمایه ها و مالکیت مردم مخالفت میکرد. گادوین  اما از این حد نیز تجاوز کرد و تحقیقات خود را از جائی آغاز کرد که فیزیوکرات* ها و آدام اسمیت توقف کرده بودند.

آدام اسمیت در کتاب معروف خود « تحقیق در ماهیت و علل ثروت ملل » معنی عدالت را عدم مداخله دولت  در کارهای مردم میدانست. عقیده گادوین در مورد عدالت  اما تنها احتراز از ارتکاب اعمال بد نیست . کسانی که به دیگران آسیب نمی رسانند یا در امور اجتماعی مداخله نمی کنند نمیتوان  آنان  را به صفت ” عادل ” توصیف کرد. عدالت مفهوم مثبتی نیز دارد و آن سودمندی به نفع اعضا و جامعه است که وجود دولت مانع از گسترش آن میباشد. وی معتقد بود هر عملی که بتواند فردی را به سوی سرمنزل سعادت برساند و حداکثر رفاه و آسایش جامعه را تامین کند؛ عادلانه است. برای وی اختیار ، رفاه ، نوع دوستی در  طبیعت انسان و لازمه جامعه میباشد. گادوین اعتقاد داشت اگر کمک و احترام متقایل به همنوعان از قوه به فعل درنیاید،  جامعه حقیقی نخواهیم داشت و تنها در مورد عدالت یاوه گوئی کرده ایم.

مینویسد: ” تاکنون هیچ عاملی در تنزل فضیلت و کاهش قدرت نوع انسان به اندازه این فکر موثر نبوده که چون ما حقی داریم – چنانکه برخی گفته اند – پس می توانیم با آن هرچه میخواهیم بکنیم! در حقیقت هیچ چیز به ما تعلق ندارد و جمله هنرهای ما نیز باید به نفع جامعه بکار برده شود”. وی تقریبا از نخستین متفکرانی بود که  مشخصا وجود قوه مجریه را برای تنظیم جامعه نادرست میدانست. انسان ها را به تعاون ، همکاری و احترام متقابل دعوت میکرد تا قادر باشند در جامعه ای بدون دولت با رعایت آزادی و احترام بیکدیگر و رعایت حقوق دیگران ، آزادنه زندگی کنند. لزوم اعمال زور برای آنانی که به وظایف انسانی خود رفتار نمی کنند؛ فقط و فقط زاده اشتباهات عده معدودی است .

بارها تاکید میکرد که ” جامعه ” و ” دولت ” در موضوع متفاوتند و مبداء پیدایش آنان مختلف است….ادامه میداد که جامعه را احتیاجات بشری بوجود می آورد. تاسیس دولت (جمله معروف :  ” دولت تنها زنان و مردان بیکاره پرورش می‌دهد” از گادوین است ) را رذالت و بدخواهی ما ایجاب می کند. بنابراین نتیجه میگیرد که جامعه عنصر خیر و دولت چیزی جز شر نیست! البته تعدادی از متفکران و فیزیوکراتهای قبل و هم عصر وی در مورد مفهوم دولت انتقاداتی داشته اند اما در نهایت دولت را ” شر لازم ” ( جان لاک ) میدانند ، در صورتی که گادوین وجود دولت را ” شر موجود ” دانسته و لزوم دولت را ضروری نمی داند . به نظر وی هرچه جامعه به پیش رود اثر جنایات و خبط های دول و حکومت ها بیشتر ظاهر میشود و هرچه افراد رو به کمال روند از اختلافات مادی و حقوقی بین آنان کاسته خواهد شد.

برای گادوین بزرگترین عامل پیشرفت تمدن و مهمترین وثیقه استقرار برابری میان افراد را همانا پیشرفت علوم و دانش است. تنها با اتکاء به آن است که از تنگنای جهل ، خرافات و توحش…بیرون خواهند آمد. یکی از این علوم سیاست است که میتوان با آن حوائج واقعی انسان ها را شناخت و در جستجوی راه های جدید برای نیل به منظور و تغییر روش بود. گادوین با مجاهدات بسزائی در ((چهار اصول )) به ما میخواهد مدلل کند که نخست : سیاست هم علمی است مانند سایر علوم . دوم : قوانین و رسومات اجتماعی باید متوجه یک منظور باشند. استقرار مساوات حقوقی بین مردم . این مقصود حاصل نخواهد شد مگر با علم و علم منشاء اثر نمیشود مگر در زمانیکه در اذهان مردم جایگزین شود. سوم : پیشرفت معنوی در جامعه زمانی آشکار میشود که عقل فردی رشد کافی نماید. این مهم توسط آموزش و پرورش ممکن خواهد بود تا به جامعه مطلوب رسیم. چهارم: به اعتقاد وی فرد باید مستقل و آزاد تربیت شود. هر وقت این استقلال فکری و معنوی تحصیل شد ، نظام اجتماعی نیز قوام و دوام خواهد یافت و وجود دولت غیر ضروری خواهد بود. هومانیسم گادوین با عدالت خواهی و اخلاق توام است.

به نظر وی تکامل اخلاقی و معنوی منوط به تکامل و توسعه فهم و درایت ماست. کسانی که گمان کرده اند که انسان فقط به امر شهوت و احساسات ، طرز رفتار خود با دیگران را تنظیم می کنند؛ راه خطا میروند. گادوین این رای را درست تشخیص نمی دهد که انسان محکوم طبیعت حیوانی و شهوانی خود است و نمی تواند از عقل خویش بهره گیرد.پاسیفیسم گادوین ساکن و نظاره گر نیست. مینویسد: ” تا آنجا که ممکن است انسانها باید بکوشند تا از اعمال غیر ارادی دست بردارند و اراده خود را تابع احکام منصفانه و صحیح و عقلانی سازند…. ادامه میدهد : عیب و ضعف بر اساس قضاوت غلط استوار است و خطاهای انسان ملازم با طبیعت وی نیست. بدین جهت میتوان از آن پرهیز کرد. حربه آن برای مبارزه با خطاهای انسانی و قضاوت های بیمورد و غیر ضروری ،« حقیقت » است.هر حقیقتی که توسط یک فرد به دیگران انتقال یابد،در جامعه رسوخ خواهد کرد و اثرات عظیمی در رفتار و کردار آدمیان بجای خواهد گذاشت.

در اینجا بیمورد نیست : کلامی در مورد آنارشیست بودن وی جهت یادآوری ابراز داریم. گادوین را از متفکران نخستین آنارشیسم میدانند، نگارنده نیز با این نظر موافقم. اما اضافه میکنم که در هیچ یک از آثار وی چیزی از آنارشیسم بیان نداشته است. احتیاجی هم نبوده که خود را بدین صفت نام بنامد. با رجوع به آثار باقی مانده از وی با گنجینه ای از خرد و دانائی روبرو میشویم که آنارشیسم را در خود ذخیره دارد، بدون آنکه نامی از آن ببرد. این مطلب را آنارشیستهای اروپائی بعد از وی ، آنرا کشف کردند و اکنون بیکی از متفکران اولیه آنارشیسم مبدل شده است. هومانیسم و خوش بینی  بی حد وی نسبت به انسان و رفتار او تا جائی پیش میرود که حتی منتقدانش را نیز به تحسین بر می انگیزد… نظریات گادوین فرای زمان خود بود و چنان درنظرات و عقاید متفکران هم عصر  ( قبل و بعد از خود…) خویش تحت تاثیر گذاشته بود که کمتر بدان خرده گرفتند. منتقدانش بیشتر گله از خوش باوری بیش از حد  وی به انسان  داشتند که جای تامل دارد!

میگوید اختلافات عادی مابین افراد جامعه معمولا به محیط های متفاوتی است که انسان ها از آن می آیند. این محیط که محل نشو و نمو و ارتقای آنان است وابسته به طبیعت و سرشت انسان ها نیست. یکی از این محیط ها ، سیاست است. دوم و سوم محیط اجتماعی و تاریخی و چهارمی و مهم محیط جغرافیائی بشر است. کیفیت و مقتضیات محیط ، افراد متفاوت میسازد . طبیعی است که رشد اجتماعی انسان در طبقات ، اقوام و ملل ؛ مختلف است. ادامه میدهد : اگر قادر باشیم تغییری در این محیط بوجود آوریم ، جامعه بشری نحو دیگری پرورش می یابد. مینویسد : ” …ما تاکنون نادران و درشتخو و فاسد بوده ایم . بیائیم و علل نادانی و درشتخوئی و حساب های غلطی که تخم فساد  را در نهاد ما پاشیده اند، نابود کنیم. خواهیم دید که معلول آنها نیز پس از چندی محو خواهند شد…” .

با جمله فوق است که جیمز بنار* مفسر و منتقد  گادوین سراسیمه و عجولانه مینویسد :” واقعا گوی ایندوآلیسم و بلند پروازی را از افلاطون نیز ربوده و به راستی گمان میکند ، ممکن است جامعه بشری را تبدیل به انجمن فیلسوفان نمود. جای تردید نیست که اندیشه گادوین از افکار افلاطون هم عالی تر است. اما افسوس که هرچه افکار و آراء حکیمان بزرگتر میشود؛ امکان بکار بستن آنها کمتر میگردد” . خوشبینی بی حد گادوین به  ساحت انسان گویا  اشکالات بیشماری برای متفکران هم عصرش بوجود آورده بود. آنان استدلال میکردند که انسان همیشه از عقل تبعیت نمی کند. گادوین ضمن اینکه این مورد را باور داشت اما مضافا میگفت انسان ” فقط محکوم و تابع شهوات نیست ” و این به اثبات رسیده است. او آرزو داشت که انسان به صلح درونی ، تعادل و تعامل با دیگران برسد و بدان عمیقا اعتقاد داشت.

گادوین صرفنظر از  اعتقاد راسخ به هومانیسم ، نقش مالکیت و رابطه اش با انسان را دقیقا زیرنظر داشت. در سده هیجدهم در این مورد دو نظر متضاد در مورد اصل مالکیت رواج داشت. یکی از این نظریه ، نظر فیزیوکراتها بود که فرد شاخص این نحله فکری فرانسوا کنه* بود. دیگری نظریه سوسیالیستها بود که متفکرانی مانند گادوین ، مورلی * و مابلی … * این نحله فکری را نمایندگی میکردند. بعقیده آنان نعمت آزادی و نیکبختی نباید به طبقه خاصی تعلق داشته بلکه تمام طبقات اجتماعی باید از ثروت  های جهان برخوردار باشند و به توزیع عادلانه ثروت معتقد بودند.

برخلاف نظریه فیزیوکراتها که طبقه معینی را شایسته هدفشان مفروض بودند؛ سوسیالیستها نظرشان اصلاح وضع موجود را از راه تغییر در سیستم مالکیت دانسته و به مبارزه طبقاتی مبادرت ورزیدند و مقصودشان استقرار عدالت و مساوات بین افراد جامعه بود. این مسئله باعث شد که افراد شاخص ومتفکراین دو نظریه اقتصادی ( و مالکیت ) به جنگ قلمی دست زنند وعلیه یکدیگر قلمفرسائی کنند. هیچیک از این متفکران این دو نحله فکری کوشش نکردند در مقابل یکدیگر سکوت کنند. در نتیجه هیچگونه سازشی هم بین آنان صورت نگرفت.

گادوین در بین متفکران سوسیالیست تقریبا تندروتر از هم مسلکان خود بود. برای وی پایه مالکیت در اخلاق است و معتقد بود بدون تغییر اساسی اصول مالکیت ( به نحوی متعارف ) اصلاح هیچ جامعه و هیچ ملت و قومی امکان پذیر نیست. در باب هشتم رساله خود مینویسد : ” …هیچ مصیبتی تاکنون به اندازه عقیده نادرست که مابین مردم در مورد تملک اموال و اشیا ء شایع است در فساد افکار بشر تاثیر نداشته است. باید تصدیق کنیم که مصائب منتج از کردار زشت پادشاهان ؛ دروغگوئی روحانیان و ظلم و ستم قوانین « کور » در مقابل اجحافی که بر اکثر افراد جامعه صاحب مالکیت تحمیل میگردد ، هیچ و ناچیز است…” ادامه میدهد…:  ” مالکیت بنیان سیاسی جامعه است.اگر مستحکم و توام با عدالت و انصاف باشد . نیکبختی افراد جامعه تامین میشود و از ایجاد دولت و حکومت بی نیاز خواهیم بود.”

به عقیده حکیم انگلیسی نخسین حقوق بشر که بهیج وجه نمیتوان آنرا از انسان سلب کرد ، حق حیات است که به تمامی افراد  جامعه تفویض شده است و هیچکس در هر مقامی حق تخطی بدان را ندارد. دومین آن حق طبیعی انسان مربوط به آزادی  کار و استفاده از تمامی ثمرات حاصل از آن بدون حصر و حد است. تملک بر اشیا را وی تابع عدالت می داند که افراد در حقیقت نگهبانی از آن میکنند. سومین نوع مالکیت : حقی است که برخی برای خود ایجاد کرده اند و بموجب آن از نتیجه کار و زحمت ؛ هنر و صنعت دیگران جهت رفاه خویش بهره میگیرند. انسانهای لایق را به بردگی مجبور میکنند. آزادی آنان را سلب و عقل و درایتشان را میربایند و با این رسوم ظالمانه و غلط با قوانین خودساخته ؛ کل جامعه را فدای تجمل و خودپرستی می کنند. برای بقا و حفظ مالکیت خود دست به تشکیل دولت میزنند تا عدم تساوی و نابرابری را به زور سرنیزه و شمشیر حفظ کنند. چون دریافتند تنها با تشکیل دولت نیل به منظور صورت نمی گیرد، بر روی اصل عدالت خط بطلان کشیده اند. ظلم های تازه اختراع کردند، کیفرهای جدید وضع نموده اند. بردگی را به صور گوناگون در آورده اند و بر تعداد بردگان افزودند.

ناگفته نماند پرودون* متفکر آنارشیست فرانسوی تحت تاثیر مستقیم افکار اقتصادی  گادوین در صدد برآمد که بوسیله « ارزش* » و قاعده « توزیع ثروت *» هر نوع مالکیتی را شایسته انتقاد و عیب جوئی بداند . جمله معروف  : ” مالکیت دزدی است ” از پرودون است. گادوین عکس تصور متفکران سوسیالیست ( خصوصا فرانسوی ) همعصر خویش ، هرگز جهت تغییر وضع موجود ، خونریزی و خشونت را نسخه مطبوع نمی دانست . در هیچ جا از رسالات وی یک چنین نسخه ای وجود دارد. رای وی در برابر مظالم و بی عدالتی ها ، توسعه و ارتقای عقل ، ادراک و تعمیم فرهنگ بود. مینویسد : “… اگر در عادات و رسوم معمولی ما تغییری نشود… هرگونه تحول سیاسی – اجتماعی خشونت آمیز نتایج مثبتی از آن منتج نخواهد شد. افراد جامعه طعمه ظلم و ستم جدید قرار خواهند گرفت . بدون آنکه عدالتی در کار باشد .”… کسانی که امروزمتبوعند فردا تابع خواهند گردید. آنان که ظلم و ستم روا میدارند، خود قربانی ظلم و ستم قرار خواهند بود. گروهی که امروز در ناز و نعمت غوطه ورند به مذلت و بدبختی دچار خواهند شد و جمعی که بینوا و درمانده اند بیش از حد احتیاج خود ثروتمند خواهند شد… “

با شرح این تجربه یادآوری می کند که باید  در راه انهدام رسوم زشت و عادات نکوهیده مبارزه کرد و برابری حقوقی – اجتماعی را با تربیت اخلاقی و معنوی به پیش برد. برای رسیدن به این امر مهم مطلقا از اعمال زور و خشونت و تشبث به اموری که اثر موقت دارد؛ باید دوری جست. عقیده داشت به هرکس طرز و طریق و نیل به مقصد را میتوان آموخت. نتیجه میگرفت : ” اگر انسان آزاد و مستقل پرورش یاید ( از اصول اولیه آنارشیسم ) بار گران اسارت و بردگی را تحمل نمی کند… اگرمظالم مختلف در جامعه در وی تاثیر مستقیم گذارد، نمی تواند امری خلاف عدالت انجام دهد…. اگر دنیای ما از این گونه افراد پرورش دهد…همواره قوانین عاطل دول ازبین خواهند رفت.بدون شک از عصر فیزوکراتها تا اقتصادیون قرن بیستم هیچکدام موضوع آزادی و اختیار انسان را مورد توجه قرار ندادند.این تنها گادوین و آنارشیستها بودند که آزادی و اختیار انسان از اصول مهم آنان است و برای رسیدن به این اصول مبارزه خویش را ادامه میدهند.

اگر علل عمومی جرم و جنایت را که از فقدان مساوات و برابری است، ریشه کن شود و حق هرکسی محفوظ شود …بالطبع صفحه روزگار نیز عوض خواهد شد.استقرار برابری زمانی امکان پذیر خواهد بود که در انسان ارتقا و پیشرفت معنوی صورت گیرد. مینویسد اگر ایمان به مساوات در قلوب انسانها جای گیرد و افکار عمومی بدان رغبت کند. سازمان اجتماعی نمی تواند بدین شکل کنونی ادامه یابد و طبیعتا متزلزل خواهد شد. این انسان است که تعیین کننده است. انتقادی که به وی میگیرند در مورد تن پروری انسان ها است. میگویند : عصر طلائی گادوین هیچوقت به منصه ظهور نخواهد رسید…اما دلائل آنرا ابراز نمی دارند یا نمی دانند. چون قوه تخیلشان ضعیف است! وی با صراحت به موردی انگشت میگذارد که تا کنون بیسابقه است. حتی  نظر گادوین ازآنارشیستهای امروز که بیست ساعت کار در هفته را برای انسان ها تبلیغ می کنند. جلوتر است.

مینویسد: اگر عدالت و مساوات برقرار باشد. نیم ساعت کار در روز برای انسانها کفایت می کند. ادامه میدهد : هرقدر قیود حیات کم شود ، حوائج زائد از میان مردم رخت بر خواهد بست. دیگر انسانها برای کار کردن و نقض حقوق ، متوسل به خشونت و ستمگری نخواهند شد. اگر وضع زندگی ساده باشد و فشار و اجباری به مردم وارد نشود ، طغیان و انقلابی هم صورت نخواهد پذیرفت.آزادی و استقلال فرد فرصتی است برای استقرار جامعه آزاد. بدین منظور با هر نوع کمونیسم که انسان را به شی  و ماشین در می آورد؛ مخالف است. برای وی تعقل به معنی پیش بینی و عاقبت اندیشی. مینویسد : …کیست که بتواند به جرات ادعا کند که بشر در آینده درمان دردهای خود را نخواهد یافت و علاج واقعه را قبل از وقوع نخواهد کرد؟

ادامه میدهد : ترقیات جدید و اختراع ماشین های تازه از رنج و مشقت انسان ها می کاهد . فشار قانونی و اجتماعی نیز کمتر تحمیل میشود.تولید موالید و افزایش جمعیت را با آموزش و روشنگری کنترل خواهد شد. اجرای اصل عدالت و مساوات این است که بشر به تکامل نائل آید و انسان باید قادر باشد بر امور غیر ارادی فائق آید و دانش  بشر بجائی برسد که مرگ و نیستی را بشود از میان برداشت و یا لااقل طول عمر طبیعی را افزایش دهد. اگر نظام اخلاقی بر جهان حکمفرما شود ، توانائی های بشر نیز افزون خواهد شد.استعداد ها شکوفا و باید ها به نباید ها تبدیل میشود. عنان اختیار و امیال بشر در دست خویش خواهد بود. اعمال انسان از روی تعقل و اراده و اختیار انجام خواهد گرفت. وی را به خیالبافی متهم کرده اند…اما پاسخی برای پرسش های تاریخی وی نیافتند. از قدرت تخیل و آرزوهای وی در شگرف بودند…اما جرات تائید بخود ندادند چون از آینده ترس داشتند.

در خاتمه بهتر دانستم چند کلامی در مورد دختر و همسر وی مری شلی – گادوین و مری ولستون کرافت متفکر فممینیست انگلیسی بنویسم .  همسر وی از نخستین افراد در جنبش  حقوقی زنان بود. متولد آپریل 1759 در حومه لندن است. در مورد احقاق حقوق زنان فعال و اولین کتاب* فمینیستی در جهان را برشته تحریر درآورد. تحت تاثیر انقلاب فرانسه سفری به این کشور کرد …در آپریل 1792 با ویلیام گادوین آشنا و یکسال بعد با وی ازدواج کرد. ثمره این ازدواج تولد فرزند دخترشان با نام مری شلی – گادوین ( Mary Wollstonecraft Godwin) بود که همسر پرسی شلی  (Percy Bysshe Shelley)) شاعر  و غزالسرای معروف انگلیسی بود. معروفیت مری بخاطر نوشتن داستان فانتزی فرانکنشتاین(Frankenstein) بود که چندین فیلم از شخصیت  و خالق موجودی ترسناک از این رمان ساخته شد. مری ولستون کرافت همسر گادوین  یکسال بعد از تولد مری سپتامبر(1797) در گذشت. تحقیقات جدید نشان میدهد که مری دختر گادوین سالها به ویراستاری و بازنشر اشعارهمسرش شلی سرگرم بود. مری در سن 53 سالگی بر اثر تومور مغزی درگذشت. سالها بعد از مرگ وی در سالهای (1970- 1980) سفرنامه هائی که نوشته بود مورد تحقیق و بررسی قرار گرفت و فعالیت وی در جنبش زنان ( تحت تاثیر مادر و پدرش ) در جامعه مطرح میشود.پایان پائیز 2016

www.abgun.net

William Godwin (3 March 1756 – 7 April 1836) *

The Enquirer . La Cherheure *

Essai sur I et la prodigalite *

Enquiry Concerning Political Justice and its Influence on Morals and Happiness *

Condorcet * Hohn Locke* Daivid Heume * David Haartley* Thomas Robert Malthus*Robert Owen  Adam Smith*Francois Quesnay * Étienne  Gabriel   Morelly * Gabriel Bonnot de  Mably * P. J . Proudhon

* Theorie de la valeur * Repartition des richesses

Mary Wollstonecraft*

Induction * * Deduction

*…مالتوس در بحث خود از رشد و توسعه ی اقتصادی مطابق با پیش فرض اسمیت، انباشت سرمایه را مهم می داند، لیکن در شرایطی که منابع طبیعی ثابت است، بر رشد جمعیت به عنوان مانع اصلی توسعه ی اقتصادی تأکید می گذارد.

* فیزیوکراسی   *Physiocracy

فیزیوکراسی یا فیزیو کراتیسم به معنی تسلط طبیعت و در واقع آموزه اقتصاد ملی طبیعت می‌باشد. دوران حیات این مکتب از سال ۱۷۵۸ همزمان با «تابلوی اقتصادی» دکتر کنه بنیان‌گذار این مکتب تا سال ۱۷۷۶یعنی در تاریخ انتشار کتاب معروف و ارزشمند «ثروت و ملل» آدام اسمیت می‌باشد. در واقع حیات این مکتب همزمان با پیشرفت علوم و فنون مکانیک وگسترش افکار ناتورالیستی (یک جهان بینی فلسفی است که بر اساس آن همه چیز به وسیله طبیعت و طبیعت تنها به وسیله خودش توضیح پذیر است) بوجود آمد. فیزیوکراتیسم اولین مکتب اقتصادی است که به بیان قواعد علمی اقتصاد پرداخت و بیشترین سهم را در شکل گیری اصول اولیه نظام اقتصادی سرمایه‌داری داشت. مبنای این مکتب بر پایه فلسفه دئیسم استوار بود. دئیسم یا «مکتب خداپرستی طبیعی» از ریشه لاتین دئوس به معنی خداست که در قرن ۱۷ و ۱۸ پدید آمد و با کلیسا مخالف بود و منکر وحی بود و عقل و ندای طبیعت را برای سعادتمند شدن انسان کافی می‌دانست و کلاً بر طبق نظر این فلسفه خداوند منشأ هستی می‌باشد و دنیا را خلق نموده و و پس از خلقت هیچ چیز در جریان عالم دخالت نمی‌کند. در واقع خداوند دخالتی در این دنیا بعد از خلقت نمی‌کند مانند ساعت سازی که ساعتی را می‌سازد اما بعد از آن ساعت خود کار می‌کند ونیازی به دخالت سازنده اش ندارد. همین‌طور جهان هستی نیز با قواعد طبیعی که خداوند در بدو خلق کردن در آن نهاده به حیات خود بدون نیاز دخالت خدا ادامه می‌دهد در واقع تعبیر دئیسم از خداوند معمار باز نشسته است…ویکی پدیا

* A Vindication of the Rights of Woman: دفاع از حقوق زنان

برای اطلاع بیشتر رجوع شود به ویکی پدیا

 

وه‌رگێڕان و ڕووماڵکردنی له‌ ئینگلیزییه‌وه‌: هاوکار

مارت 2016

وه‌رگێڕان و ڕووماڵکردنی له‌ ئینگلیزییه‌وه‌: هاوکار

ئابووری،خه‌ڵک و خۆسه‌ریی،هه‌ره‌وه‌زیی و سه‌ربه‌خۆکردنی شاره‌وانییه‌کان‌

جانێت بیهل:نوسه‌ر وچالاکوانێکی ڕامیارییه‌و له‌ڕوانگه‌ی ‘ مووره‌ی بووکچین ‘وه‌ئه‌نووسێت. جانێتله‌م وتاره‌یدا ئه‌ڵێت: له‌گه‌ڵ به‌رده‌وامیی ڕه‌وتی شۆڕشله‌ ڕۆژاڤای کوردستان،زۆر قسه‌ له‌سه‌ر سروشتی ئابوورییه‌که‌ی ئه‌کرێت. وه‌کو پێشتر له‌ نووسینه‌کانمدا ئاماژه‌م پێداوه‌،ڕۆژاڤاخوازیاری ئابوورییه‌کی ‌جڤاکییه‌/کۆمه‌ڵایه‌تییه،له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ره‌وه‌زیی. ئه‌وبه‌ پشتبه‌ستن به‌و سه‌رچاوانه‌ی که‌له‌ ده‌قی نووسینه‌که‌یدابه‌ ئینگلیزیی ڕیزبه‌ندیکردون،کورته‌یه‌ک له‌سه‌ر تێڕوانینی ‘بووکچین’له‌مه‌ڕ پرسیاری وه‌کو:” شێوه‌کانی ئابووری سه‌ربه‌ست و ئازاد کامانه‌ن؟ “جانێتئه‌‌ڵێت: له‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌دارییدائامڕازه‌کانیبه‌رهه‌مهێنان،بۆ نموونه‌ له ‌بواره‌کانی:پیشه‌سازیی،زه‌وی،ماده‌،که‌ره‌سته‌ی خاوو سامانی ئابووریی…هتد.ئه‌مانه‌ گشتله ‌ژێر ده‌ستی خاوه‌ندارییه‌ تایبه‌تییه‌کاندا کۆکراونه‌ته‌وه. ئه‌و ئه‌ڵێت:سیسته‌می ڕێگه‌چاره‌بۆ ئه‌و سیسته‌مه‌ سه‌رمایه‌دارییه‌،ئابوورییه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌تێیدا،ئه‌و خاوه‌ندارێتییه تایبه‌تییانه‌‌به‌ته‌واویییان به‌شێکیانئه‌گێڕدرێنه‌وه بۆ کۆمه‌ڵگه‌. مه‌به‌ست له‌و ڕێگه‌چاره‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی دیکه‌ پێکبهێندرێتکه‌تێیدا،ژیانی ئابووریی ڕاسته‌وخۆ بسپێردرێت به‌و ژن و پیاوانه‌ی که‌ له‌و ژیانه‌داشێلگیر و چالاکانه‌ به‌شدارن.

سیسته‌می ڕێگه‌چاره:‌ئه‌و سیسته‌مه‌یه‌‌ که‌ هه‌ڵگری بارگه‌ی ویست و توانایه،بۆ که‌مکردنه‌وه‌یان له‌ناوبردنی شوێنکه‌وتنی قازانج،له‌ پێناو پشتگیریکردن له‌ بایه‌خه‌ مرۆڤایه‌تییه‌کان و دامه‌زراوه‌ جڤاکییه‌کان. جانێت ئێژێت: هه‌روه‌کو ‘ بووکچین ‘‌ ئاماژه‌یپێداوه‌،ئابووری جڤاکیی ئه‌توانێت چه‌ند شێوه‌یه‌ک له‌ خۆیبگرێت،له‌ ئه‌‌وانه‌:

هه‌ره‌وه‌زییه‌کان

هه‌ره‌وه‌زییه‌کانئه‌و نیمچه‌ پڕۆژانه‌ن که‌له‌ ڕێگه‌ی خاوه‌ندارێتی هاوبه‌شه‌وه به‌ڕێوه‌ ئه‌‌برێن. ئه‌مانه‌ئه‌‌کرێت که‌به‌رهه‌مهێنه‌رانی هه‌ره‌وه‌زییبنیان‌‌به‌هه‌ره‌وه‌زیی کرابنو له‌و پڕۆژانه‌بن که‌خۆیان به‌ڕێوه‌ئه‌به‌ن،وه‌کو ئه‌وانه‌ی کهئا‌نارکیسته‌ سه‌ندیکالیسته‌کان پشتیوانیان لێئه‌‌که‌ن.ئه‌مانه له‌ناو خۆیاندا به‌شێوه‌یه‌کی هاوتاوهاوبه‌شپێکهاتوون و ڕێکخراونکه‌نیشانه‌یسه‌رهه‌ڵدانی هاوتایی و هاوبه‌شییه‌له کۆمه‌ڵگه‌دا.

له‌ ساڵانی حه‌فتاکاندازۆر له‌ئامریکییه‌ ڕادیکاڵه‌کان چه‌ند هه‌ره‌وه‌زییه‌کیان پێکهێنا،به‌هیوای ئه‌وه‌ی که‌ بتوانن پڕۆژه‌گه‌وره‌کان بگۆڕنو له‌ ئاکامیشدا ببن به‌ جێگره‌وه‌یان. جانێت ئه‌ڵێت: ‘بووکچ    هاتوون وشێوه‌یه‌ین’ پێشوازی له‌و گه‌شه‌کردنه‌کردبه‌ڵام به تێپه‌ڕبوونی کاتهه‌ستی به‌ ئه‌وه‌ ‌کرد که‌ئه‌و یه‌که‌ ئابوورییه‌ ڕادیكاڵانه‌/ڕیشه‌ییانه‌له‌ ئابووری سه‌رمایه‌دارییدائه‌‌توێنه‌وه‌. ئه‌مه‌له‌ کاتێکدا که‌بیری هاوتایی و هاوبه‌شیی هه‌ره‌وه‌زییه‌کانبه‌ په‌سه‌ندکراویی،چۆن بوو هه‌ر ئاوا له‌ جێگه‌ی خۆیدا مابوویه‌وه؛ به‌ڵام ‘بووکچین’ ئاوابیری ئه‌‌کرده‌وه‌ که‌ئه‌‌کرێت ئه‌وانه‌‌زۆر به‌ سانایی له‌ بازاڕداببنه‌ جۆرێکیتر له‌و پڕۆژه‌ بازرگانییانه‌ی که‌هه‌م هه‌ڵگری به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تیی خۆیاننو هه‌م له‌گه‌ڵ پڕۆژه‌ بازرگانییه‌کانیترداله‌ پێشبڕکێدان،به‌هه‌مان شێوه‌ له‌گه‌ڵهه‌ره‌وه‌زییه‌کانیشدا له‌پێشبڕکێدا ئه‌بن.

جانێت ئه‌‌ڵێت: له‌ ڕاستییداوا بۆ دوو سه‌ده‌یه‌ کههه‌ره‌وه‌زییه‌کانبه‌بێ ڕه‌چاوکردنی ویست و خواستیدامه‌زرێنه‌ران و پشتیوانیکه‌رانیان،زۆر جارناچاربوون کهشوێن فه‌رمانی بازاڕ بکه‌ون. کاتێک که هه‌ره‌وه‌زییه‌ک ‌بۆ یه‌که‌مجارله‌ تۆڕی گرێبه‌ست و ئاڵوگۆڕکردندا تێوه‌ئه‌‌گلێت؛دواتر ئه‌وه‌ی بۆده‌رئه‌‌که‌وێت که‌ئه‌و بازرگانانه‌ی که‌پێشبڕکێیان ئه‌‌که‌ن،هه‌ر له‌و کاڵایانه‌یان پێئه‌ده‌ن که خۆیان ئه‌یده‌نبه‌ڵام به‌ نرخێکی هه‌رزان. هه‌موو کارگه‌یه‌ک یان پڕۆژه‌یه‌کئه‌وه‌ی بۆده‌رئه‌‌که‌وێت که‌ئه‌گه‌ر بیه‌وێت له‌ بازرگانییدا بـمێنێته‌وه،ئه‌‌بێت له‌ پێشبڕکێی دابه‌زاندنی نرخدا بێت،ئه‌مه‌ش بۆئه‌وه‌ی که‌بتوانێت کڕیار په‌یدابکات. یه‌کێک له‌و ڕێگانه‌ی که‌نرخه‌کانیان پێدائه‌‌به‌زێندرێت،گه‌وره‌بوونی کارگه‌کان یان پڕۆژه‌کانه‌له‌ قه‌باره‌داله‌ پێناو قازانجکردنی ئابوورییدا.که‌واته‌بۆ هه‌ر هه‌ره‌وه‌زییه‌ک،گه‌وره‌بوون ئه‌‌بێته‌ پێویستییو که‌وتنه‌ناو دووڕیانی:” یان گه‌وره‌ببه‌‌ یان بمره‌.”‌‌‌ته‌نانه‌تبۆ بزێوترین هه‌ره‌وه‌زییشهه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ئه‌بێت،ئه‌‌بێت یان ملبداتیان به‌ نرخێکی هه‌رزانبه‌ لایه‌نی پێشبڕکێکه‌ری بفرۆشێتیان د‌‌ه‌ست له‌خۆی بشوات و هه‌ره‌وه‌زییه‌که‌ی دابخات؛ڕوونتر بڵێین: ئه‌‌بێت له‌سه‌ر حسابی بایه‌خه‌ مرۆییه‌کانبه‌شوێن قازانج دا بگه‌ڕێت. بۆیه به‌ره‌به‌ره‌چمکی پێشبڕکێکردنڕووخسار و ڕه‌فتاری سه‌رمایه‌دارییبه‌ به‌ریهه‌ره‌وه‌زییه‌که‌دائه‌‌کات. ئه‌مه‌ له‌ کاتێکیشدا که‌هه‌ره‌وه‌زییه‌که‌خاوه‌ندارێتی گشتیی بووه‌و به‌ شێوه‌یه‌کی گشتیش به‌ڕێوه‌چووه‌. گه‌رچی‌ هاریکاریکردنی یه‌کتربه‌شێکی پێویسته‌له‌و سیسته‌مه‌ ئابوورییه‌ی که‌جێگه‌ی سیسته‌می ئابووری سه‌رمایه‌داریی ئه‌گرێته‌وه،به‌ڵام هه‌ره‌وه‌زییه‌کانخۆیان به‌ ته‌نیائه‌و توانایه‌یان نییه‌ که به‌ره‌نگاری سیسته‌می سه‌رمایه‌داریی ببنه‌وه‌.

جانێت ئه‌‌ڵێت: به‌ دڵنیایی’ بووکچین’ دژی ئه‌و یه‌که‌ ئابوورییانه‌یه‌‌ که‌خاوه‌ندارێتی تایبه‌تن‌،ئیتر ئه‌وانه‌ به‌ شێوه‌ی هه‌ره‌وه‌زیی به‌ڕێوه‌ببرێنیان هه‌ڵبسوڕێن،ئیتر ئه‌وانه‌‌ هی کرێکارانبنیان هی خاوه‌ندارییه‌ هاوبه‌شه‌کان،ئه‌مانه هه‌موویانبیانه‌وێت یان نه‌یانه‌وێت لاوازن و به‌رگه ناگرن و ئه‌توێنه‌وه. تاکو ئه‌و ده‌مه‌ی که‌سه‌رمایه‌داریی بوونی هه‌بێت‌،چمکی پێشبڕکێکردنهه‌میشه ئه‌وه‌ی له‌ کارگه‌کان یان پڕۆژه‌کان ئه‌‌وێت که‌: هه‌موو ده‌مێکبه‌ شوێن نرخی که‌مدا بگه‌ڕێن(به‌ نرخی کرێده‌ستی کرێکاریشه‌وه‌)،هه‌میشه‌ به‌دوایبازاڕه‌ گه‌وره‌کان دا بگه‌ڕێن،هه‌میشه‌ به‌ دوای به‌رژه‌وه‌ندیدا بگه‌ڕێنو له‌ پێشبڕکێدابن له‌گه‌ڵ ڕقه‌به‌ره‌کانیاندا،له‌ پێناوزیاترکردنی قازانجه‌کانیان؛هه‌میشه‌شمه‌به‌ستیانه‌ که‌نرخی مرۆڤبه‌ پێوه‌ریئاستی به‌رهه‌مهێنان و به‌کاربردنبخه‌مڵێنن.

‌خه‌ڵک و خاوه‌ندارێتیکردن له‌خۆیان/خۆسه‌ریی

جانێت ئه‌‌ڵێت: به‌ جڤاککردنی ڕاسته‌قینه‌ی ئابووریئه‌و ئابوورییه‌یه‌‌ کهتێیدا،گه‌ڕان به‌شوێن قازانج دا ڕائه‌‌گیرێتیانباشتره‌ که‌ بڵێین له‌ناوئه‌برێت. یه‌که‌ ئابوورییه‌کان تا هه‌نووکه‌نه‌یانتوانیووه که‌له‌ناو خۆیانداگه‌ڕان به‌شوێن قازانج دا ڕابگرن،بۆیه‌‌پێویسته‌ که‌ ڕابگیرێن. که‌واته‌بۆئه‌وه‌ی که‌یه‌که‌ ئابوورییه‌ جڤاکییه‌کانله‌ توانه‌وه‌ ڕزگاربن،ئه‌‌بێت له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌دابوونیان هه‌بێت،هه‌ر له‌م ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌یه‌ که‌ئه‌تواننله‌ده‌ره‌وه‌ی خۆیانه‌وه،گه‌ڕانبه‌شوێن قازانج دا ڕابگرن.بۆیه‌ یه‌که‌ ئابوورییه‌ جڤاکییه‌کان ئه‌‌بێتله‌ناو‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی به‌رفراوانتردا بچه‌سپێن،ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ی که‌نه‌ک هه‌ر خاوه‌نی ئه‌و هێزه‌یه‌ که‌ڕێگریی له‌و پڕۆژانه‌ یان کارگه‌ تایبه‌تییانه‌ بگرێت که شوێن قازانج که‌وتوون،بگره ئه‌و توانایه‌شیان هه‌یه‌ که‌ژیانی ئابووریی‌ به‌ گشتیی به‌ڕێوه‌ ببه‌ن. هیچ کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک نییه کهتێیدا‌ڕێگه‌ به‌ بوونی سه‌رمایه‌داریی درابێتو به‌ سه‌رکه‌وتووییتوانیبێتی‌ڕێگه‌ له‌ گه‌ڕانبه‌شوێن قازانج دا بگرێت. ڕێسا پاوانخوازه‌که‌یسه‌رمایه‌داریی،هه‌میشهله‌ هه‌وڵ و هه‌ڵپه‌ی ئه‌وه‌دایهکه‌ به‌سه‌ر به‌ربه‌سته‌ ده‌ره‌کییه‌کاندا زاڵببێت و له‌ پێشبڕکێدابێت بۆ پاوانخوازیی.

کۆمه‌ڵگه‌ی جڤاکیی ئه‌بێت ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ بێت کهخۆی”خاوه‌نداره‌” له‌ یه‌که‌ ئابوورییه‌کان. که‌واته‌ئه‌و سامانانه‌ی که‌له ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ گرنگن،به‌ هۆیه‌کانی به‌رهه‌مهێنانیشه‌وه‌،ئه‌‌بێت به‌ خه‌ڵک سپێردرابن. ڕوونتر بڵێین: تاکو ئه‌و ئاسته‌ی که خاوه‌نداریی بوونی هه‌بێت،ئه‌بێت ئه‌و خاوه‌ندارێتییه‌جڤاکیی بێت.

ئه‌وڕۆبیروباوه‌ڕی’خۆسه‌ریی’باونییه،هۆکاره‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌‌تاهه‌نووکه‌باوترین شێوه‌ی ناسراو،شێوه‌ی سۆشیالیزمی ده‌وڵه‌تییه‌ که‌یه‌کێتیی سۆڤیه‌ت نموونه‌یه‌ک بوو لێی. ئه‌گه‌ر پرسیاری ئه‌وه بکه‌ین که‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌چی ئه‌کات؟وه‌ڵامه‌که‌ی ئه‌وه‌یه که‌: ده‌ست به‌سه‌ر سامانی تایبه‌تییدا ئه‌‌گرێتو ئه‌‌بێته خاوه‌نی. بۆیه خاوه‌ندارێتیی ده‌وڵه‌تبه‌لای بیری ئابووری هه‌ره‌وه‌زییدا ناڕوات،به‌ڵامهه‌نگاو ئه‌‌نێتبه‌ره‌و زۆرداریی و خراپ به‌ڕێوه‌بردن و گه‌نده‌ڵییو هه‌موو ڕه‌فتارێکیتری بێفه‌ڕ.

ده‌سته‌واژه‌ی “خۆسه‌ریی” به‌ واتای خه‌ڵک و خاوه‌ندارێتیکردن له‌ خۆیان دێت.به‌ڵامخاوه‌ندارێتییده‌وڵه‌توه‌کو خاوه‌ندارێتییخه‌ڵک نییه‌،ئه‌گه‌ر بپرسین بۆچی؟ چونکه‌ ده‌وڵه‌تپێکهاتێکی هه‌ڵبژارده‌یهو  به‌سه‌ر خه‌ڵکه‌وه‌ دانراوه‌. بۆیه‌خۆماڵیکردنی سامانله‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌،جڵه‌وی ژیانی ئابوورییناداته‌ ده‌ست خه‌ڵک،بگره‌ به‌ ته‌نیا هێزی ده‌وڵه‌ت و ئابوورییه‌که‌یپێبه‌هێزترئه‌‌کات. بۆ نموونه‌،ده‌وڵه‌تی یه‌کێتییسۆڤیه‌تده‌ستی به‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ی به‌رهه‌مهێنان دا گرتوبۆ به‌هێزکردنی خۆی به‌کاریهێنا،به‌ڵام هیچ ده‌ستی له‌و پێکهاتی پله‌وپایه‌ی ده‌سته‌ڵاته‌نه‌دا که‌له‌سه‌ر بنه‌مای گه‌وره‌یی و بچووکیی دانرابوو. خه‌ڵکی سۆڤیه‌تزۆربه‌یان زۆر به‌که‌میییان هه‌رهیچڕۆڵێکیانله‌و بڕیارانه‌دا نه‌بوو که‌په‌یوه‌ندییان به‌ ژیانی ئابوورییانه‌وه هه‌بوو.

سه‌ربه‌خۆکردنی ده‌سته‌ڵاتی شاره‌وانی

خاوه‌ندارێتیی ڕاست و ڕه‌وان ئه‌وه‌یه‌ کهخه‌ڵک خۆیان سه‌رداری خۆیانبن.

جانێت ئه‌ڵێت: پڕ به‌پێستئه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌’ بووکچین’وه‌کو ڕێگه‌چاره‌یه‌ک پێشنیاریکردبووکه‌شێوه‌یه‌کی ڕاست و ڕه‌وانی خۆسه‌رییه‌. واته‌ئابووری نه سپێردراوه‌به‌ خاوه‌ندارێتیی تایبه‌ت و نه‌ به‌سه‌ر گچکه‌ هه‌ره‌وه‌زییدا پشک،پشک کراوه‌ونه‌ خۆماڵیش کراوه‌. به ‌پێچه‌وانه‌وه،ئابووریسه‌ربه‌خۆ کراوه‌ و له ‌ژێر خاوه‌ندارێتی و چاودێری خه‌ڵکدا دانراوه‌.

جانێت ئه‌‌ڵێت: سه‌ربه‌خۆکردنی ئابوورییبه‌و واتایه دێت که‌هاووڵاتییان خۆیان،خاوه‌نی ئابوورییه‌که‌ن وبه‌ڕێوه‌یئه‌‌به‌ن.واته‌ئه‌و سه‌رمایانه‌ی که‌له‌‌ژێرده‌ستی چینی سه‌رمایه‌داراندان‌،له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌ن و یه‌کێتییه‌کانی هاووڵاتییانه‌وه کهوه‌کو(جووت هێزێک ڕه‌فتار ئه‌که‌ن) له‌ سه‌رمایه‌دارانئه‌سه‌ندرێنه‌وه‌و به‌ خه‌ڵکئه‌سپێردرێن،بۆئه‌وه‌ی که‌بۆ به‌رژه‌وه‌ندی گشتیی به‌کاربهێنرێن.له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ هاووڵاتییانهه‌موویان پێکه‌وه،ئه‌‌بنه‌ خاوه‌ن سه‌رچاوه‌ و سامانیکۆمه‌ڵگه‌که‌یان.

که‌واته‌هاووڵاتییان خۆیانئه‌بنه‌ داڕێژه‌ریبه‌رنامه‌ی ئابوورییو هه‌رخۆشیان ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ بۆ کۆمه‌ڵگه‌که‌یان په‌سه‌ند ئه‌که‌ن.هاووڵاتییانخۆیان له‌سه‌ر ژیانی ئابووریی بڕیارئه‌ده‌ن،به‌بێئه‌وه‌ی که‌ئه‌وه‌یان به‌لاوه‌ گرنگبێت کهله‌ چ شوێنێکداکارئه‌که‌نیان به‌ چ کارێک هه‌ڵئه‌‌ستن. بۆ نموونه‌،ئه‌گه‌ر چه‌ند که‌سێک له‌ کارگه‌یه‌کدا کار بکه‌ن،نه‌ک هه‌ر ئه‌توانن له‌ داڕشتنی به‌رنامه‌ی ئه‌و کارگه‌دا به‌شداربن،بگره‌ ئه‌تواننله‌ داڕشتنیبه‌رنامه‌ی کارگه‌ی دیکه‌شدا به‌شداربن؛به‌ هه‌مان شێوه‌ ئه‌توانن له‌ داڕشتنیبه‌رنامه‌ی کێڵگه‌کانیش دا به‌شداربن.به‌شداریکردنی هاووڵاتیان له‌ بڕیارداندابه‌ ته‌نیا وه‌کو: کرێکار و جووتیار و هونه‌رپیشه‌ و ئه‌ندازیاریان که‌سانی کارامه‌ نابێت؛بگرهوه‌کو هاووڵاتییئه‌‌بێت‌. بڕیاره‌کانی هاووڵاتیانله‌سه‌ر بنه‌مایپێداویستی تایبه‌تیی کارگه‌یه‌ک یان پیشه‌یه‌ک یان بازرگانییه‌ک نابێت،بگره‌له‌سه‌ر بنه‌مای پێداویستی کۆمه‌ڵگه‌ ئه‌‌بێت به‌ گشتیی.

جانێت ئه‌ڵێت: ئه‌نجومه‌نه‌کانله‌سه‌ر بنه‌مای ڕه‌وشت و ئاوه‌زیان بڕیار له‌سه‌ر ئاستی پێداویستییه‌کانی خه‌ڵک ئه‌ده‌ن و ده‌ست ئه‌‌که‌ن به‌ دابه‌شکردنی ئه‌و که‌ره‌ستانه‌ی که‌بۆ ژیان پێویستن،تاکو ئه‌و ئاسته‌ باڵایه‌ی که‌ته‌ڤگه‌ره‌ کۆمۆنیستییه‌کانله‌ ڕابردودا خوازیاریبوون. واتهله‌سه‌ر بنه‌مای‌: ” له‌ هه‌ر که‌سێک به‌پێی تواناو بۆ هه‌رکه‌سێک به‌پێی پێویست،” به‌م شێوه‌یه‌گشتئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگهبه‌بێ له‌ به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ی که‌چ کاره‌نیان چییان پێئه‌کرێت،ئه‌توانن ببنه‌ خاوه‌نیئه‌و شتانه‌ی کهبۆ ژیانیان پێویسته‌.

هه‌ر وه‌کو ‘ بووکچین’ نووسیوویه‌تی: ئه‌نجومه‌نه‌کانی هاووڵاتیانزۆر به‌ هۆشیارییه‌وه‌ناهێڵن‌‌کارگه‌کان یان پڕۆژه‌کان له‌گه‌ڵ یه‌کتردا بکه‌ونه‌ پێشبڕکێکردن. به‌پێچه‌وانه‌وه گشت یه‌که‌ ئابوورییه‌کان له‌سه‌ر‌ بنه‌مای ڕه‌وشتی هه‌ره‌وه‌‌زیی و هاوکاریکردنی یه‌کتر پابه‌ند ئه‌بن.‌

ئه‌نجومه‌نه‌کانله ناوچه‌یه‌کی به‌رفراواندا و له‌ ڕێگه‌ی یه‌کێتییه‌کانیانه‌وه،بڕیار له‌سه‌ربه‌رنامه‌ ئابوورییه‌کان ئه‌‌‌ده‌ن. کاتێک که ده‌ست به‌سه‌ر سه‌رمایه‌ی سه‌رمایه‌دارانیشدا ئه‌گیرێت،سه‌رمایه‌که‌ به‌ ته‌نیا له‌ناو یه‌ک شاره‌وانییدا دابه‌ش ناکرێت،له‌نێوان هه‌موو شاره‌وانییه‌ سه‌ربه‌خۆکانیتری هه‌رێمه‌که‌دا دابه‌ش ئه‌کرێت. ئه‌گه‌ر شاره‌وانییه‌ک هه‌وڵیدا که‌له‌سه‌ر حسابی شاره‌وانییه‌کانیتربازاڕ قۆرغبکات،له‌م کاته‌داهاوپه‌یمانه‌کانی که‌بریتین له‌ شاره‌وانییه‌کانیتر،ئه‌و مافه‌یانئه‌بێت که‌ڕێگه‌یئه‌و کاره‌ی پێنه‌ده‌ن. به‌ ڕامیارییکردنی سه‌رانسه‌ری ئابووریی له‌ هه‌رێمێکی به‌رفراواندا،بره‌و به‌و ئابوورییه‌ ئه‌دات که‌له بنه‌ڕه‌تدا ‌له‌سه‌ر بنه‌مای: چاکییودادپه‌روه‌ریی و ڕه‌وایی ڕێکخراوه‌.

جانێت ئه‌ڵێت: هه‌روه‌کو ‘ بووکچین ‘ له‌باره‌ی ئابووری به‌ شاره‌وانیکراوداگوتی: ” ئابووری،به‌واتای وشه‌ ئه‌وه‌ستێتوته‌نیا ئه‌بێته‌وه‌ به‌خۆی،واته‌ به‌ ئابووری. ئیدی ئه‌و ئابوورییه‌ ‘ بازرگانیی’ بێت،هی ‘بازاڕ’بێت،هی ‘سه‌رمایه‌داریی’ بێت یانهی ئه‌و پڕۆژانه‌ بێت که‌’جڵه‌وه‌کانیان له‌ ده‌ستی کرێکاران دایه‌‌’. ئه‌و ئابوورییه‌ئه‌‌بێته‌ ئابوورییه‌کی ڕامیاریی ڕاسته‌قینه‌. ڕوونتربڵێین،ئه‌بێته‌ ئه‌و ئابوورییه‌ی که‌له‌سه‌ر بنه‌مای چاکییودادپه‌روه‌ریی و ڕه‌وایی ڕێکخراوه،و به‌ پێوه‌ری ژیریی و ژینگه‌ییدامه‌زراوه‌ و ئاراسته‌ئه‌کرێت.

هه‌بوونی گیانی هه‌ستکردنبه‌ به‌رپرسیارێتیی له‌لایه‌نخه‌ڵکه‌وه‌ڕێگه‌ له‌: به‌فیڕۆدانولووتبه‌رزییو ده‌ستکه‌وتنی کاڵاله‌ ڕێگه‌ی نابه‌جێوه‌ئه‌گرێت،هه‌روه‌هاڕێگه‌ له‌ وێرانکردنی ژینگه‌ و پێشێلکردنی مافه‌کانی مرۆڤ ئه‌‌گرێت. بڕوابوون به‌ په‌یڕه‌وکردنیبیردۆزی باوی(سنووردانان و هاوتایی)جێگه‌ی سه‌رمایه‌دارییوپاوانخوازییو پێشبڕکێکردن وگه‌ڕان به‌دوای قازانجدائه‌گرێته‌وه. خه‌ڵک له‌ کۆمه‌ڵگه‌دابایه‌خ په‌یدا ئه‌کات،نه‌ک له‌به‌ر به‌رهه‌مهێنان و به‌کاربردن،بگره‌له‌به‌ر ئه‌و یارمه‌تییه‌ ئه‌رێنییانه‌ی کهپێشکه‌شی کۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌کات.

For more on the municipalized economy, please refer to these sources:

Murray Bookchin, “Municipalization: Community Ownership of the Economy,” Green Perspectives 2 (1986)

Murray Bookchin, The Rise of Urbanization and Decline of Citizenship (San Francisco: Sierra Club Books, 1987), pages 260-65. (This book was later republished under the titles Urbanization Against Cities and Urbanization Without Cities.)

Janet Biehl, The Politics of Social Ecology: Libertarian Municipalism (Montreal: Black Rose Books, 1998), chapter 12.