وەرگەرا ماکینە

ئەرێ دکارە. ژ بەر ھێزا ماکینا دەولەتێ، دێ زەھمەت بە کو مەرڤ باوەر بکە کو ئەو ھەر گاڤ تەنێ ژ بۆ ھندکاھیا ئابۆرییا سەردەستا د جڤاکێ دە ببە ئاموورەک. ل گۆری ئاڤاھی و ھێزێن خوە، دکارە وان ژ بۆ بەرژەوەندیێن خوە ب کار بینە. ب راستی، د ھن رەوشان دە ئەو دکارە ببە چینا سەردەست بخوە.
لێ بەلێ، د دەمێن نۆرمال دە دەولەت، وەکە کو مە د بەشا ب.٢.١ دە ژی گۆت ، ئاموورەکە چینا کاپیتالیستە. ئەڤ یەک، دڤێ وەرە چەسپاندن، نایێ وێ واتەیێ کو ئەو ھەر گاڤ “چاڤ ب چاڤ” دبینن. سیاسەتمەدارێن بلند، وەک نموونە، بەشەک ژ ئەلیتا دەستھلاتدارن، لێ ئەو ب بەشێن دن رە د پێشبازیێ دە نە. ب سەر دە ژی، بەشێن جودایێن چینا کاپیتالیست ژ بۆ بەرژەوەندی، باندۆرا سیاسی، ئیمتیاز و ھود، ل ھەمبەر ھەڤ دکەڤن پێشبازیێ. مالاتەستا، ئانگاشت دکر، بوورژوووازی، “ھەر دەم د ناڤ خوە دە د شەر دە نە… ژ بەر ڤێ یەکێ لیستکێن سونگان، مانەڤرایان. تاویز و ڤەکشاندن، ھەولدانێن پەیداکرنا ھەڤالبەندان د ناڤ گەل دە ل دژی کەڤنەپەرەستان و د ناڤ کەڤنەپەرەستان دە ل دژی گەل.” [ ئانارشی ، ر. ٢٥] ئەڤ تێ وێ مانەیێ کو بەشێن جودایێن چینا سەردەست، ل گۆری بەرژەوەندییێن خوە، دێ ل دۆرا پارتییێن جھێ کۆم ببن، و ئەڤ پارتی دێ ژ بۆ پێشدەبرنا ڤان بەرژەوەندییان ھەول بدن کو ببن خوەدی ھێز. دبە کو ئەڤ یەک ب بەشێن دنێن چینا کاپیتالیست رە بکەڤە ناڤا ناکۆکیێ. دەولەت ناڤگینا چارەسەرکرنا ڤان ناکۆکیانە.
ژ بەر کو رۆلا دەولەتێ ئەوە کو شەرت و مەرجێن ھەری باش ژ بۆ سەرمایەیێ ب تەڤاھی دابین بکە، ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو دەما ھەوجە بکە، دکارە ل دژی بەرژەوەندیێن ھن بەشێن چینا کاپیتالیست بخەبتە و دکە. ژ بۆ پێکانینا ڤێ فۆنکسییۆنێ دڤێ دەولەت ژ سەرمایەدارێن تاکەکەسی یان ژی شیرکەتان را بە. تشتێ کو دکارە دەولەتێ وەکی سازیەک جڤاکییا بێالی بدە خویا کرن و دکارە مرۆڤان بخاپینە کو بفکرە کو ئەو بەرژەوەندیا جڤاکێ تەمسیل دکە. لێ دیسا ژی ئەڤ یەکجار بێالیبوون د دەربارێ شیرکەتێن کاپیتالیستێن تاکەکەسی دە تەنێ وەکی ئیفادەیا رۆلا وێیا وەکی ئاموورەک سەرمایێ ب گشتی ھەیە. وەکی دن، بێیی پەرەیێن باجێیێن کارسازیێن سەرکەتی دێ دەولەت قەلس ببە و ژ بەر ڤێ یەکێ دەولەت ژ بۆ نرخا زێدەیا کو ژ ھێلا چینا کارکەر ڤە ھاتی ھلبەراندن ب کاپیتالیستان رە د پێشبازیێ دەیە. ژ بەر ڤێ یەکێ رەتۆریکا دژ-دەولەتێیا کارسازیا مەزنا کو دکارە وان کەسێن کو ھایا وان ژ خوەزایا دەستانییا کاپیتالیزما نووژەنا دەولەتێ تونەیە بخاپینە.
وەکی کو چۆمسکی دەستنیشان دکە:
“د ناڤبەرا بەرژەوەندییێن کارساز و دەولەتا کاپیتالیست دە ھەر دەم جوورەیەک تێکلیا ھەزکرن-نەفرەتێ ھەیە. ژ ئالیەکێ ڤە کارساز دەولەتەک ب ھێز دخوازە کو بازارێن نەلرێتی برێکووپێک بکە، کارووبار و یارمەتیدان بدە کارسازیێ، زێدە بکە و گھاندنا بازارێن بیانی بپارێزە و بپارێزە. چاڤکانی و ھود. ژ ئالیێ دن ڤە، کارسازی ھەڤرکەک ب ھێز ناخوازە، ب تایبەتی،یێ کو بەرسڤێ بدە بەرژەوەندییێن جھێرەنگ، بەرژەوەندییێن گەلێری و ل سەر داھات ئان ھێزێ سیاسەتێن ب باندۆرەک ڤەبەلاڤکەر بمەشینە. [ ترننگ تھە تدە ، ر. ٢١١]
ژ بەر ڤێ یەکێ، دەولەت گەلەک جاران ب بەشێن چینا کاپیتالیست رە د ناڤ ناکۆکیێ دەیە، چاوا کو بەشێن وێ چینا دەولەتێ ژ بۆ بەرژەوەندیێن خوە د چارچۆڤەیا گشتییا پاراستنا پەرگالا کاپیتالیست دە بکار تینن (ئانگۆ بەرژەوەندیێن چینا سەردەست وەک چین. ). رۆلا دەولەتێ ئەوە کو ناکۆکیێن ب ڤی رەنگی د ناڤ وێ چینێ دە ب ئاوایەکی ئاشتیانە چارەسەر بکە. د بن کاپیتالیزما نووژەن دە، ئەڤ یەک ب گەلەمپەری ب پێڤاژۆیا “دەمۆکراتیک” (د ناڤ ڤێ پێڤاژۆیێ دە شانسێ ھلبژارتنا نوونەرێن ئەلیتێیێن کو ھەری کێم زەختێ ل مە دکن) تێ کرن .
پەڤچوونێن وەھا جارنان نەرینا دەولەتێ ددن کو لاشەک “بێالی”یە، لێ ئەڤ خەیالەکە — ئەو ژ بۆ پاراستنا ھێز و ئیمتیازێن چینی ھەیە — لێ تام کیژان چین دپارێزە دکارە بگوھەزینە. ئانارشیست دەما کو دپەژرینن کو دەولەت ھێز و پۆزیسیۆنا چینا سەردەستا ئابۆری د ناڤ جڤاکێ دە دپارێزە، د ھەمان دەمێ دە دەستنیشان دکن کو دەولەت، ژ بەر جەوھەرا خوەیا ھیەرارشیک، خوەدیێ بەرژەوەندیێن خوەیە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەو تەنێ وەکی ئاموورا چینا سەردەستا ئابۆرییا د جڤاکێ دە نایێ ھەسباندن. دەولەت دینامیکێن خوە ھەنە، ژ بەر ئاڤاھیا خوە، کو چین و بەرژەوەندی و ئیمتیازێن خوەیێن چینایەتی چێدکە (و رێ ددە وان کو ژ بن کۆنترۆلا چینا سەردەستا ئابۆری برەڤن و ل پەی بەرژەوەندیێن خوە بن، کێم ئان زێدە). وەکی کو مالاتەستا گۆتیە “ھکوومەت، ھەر چەند ژ بوورژوووازیێ و خزمەتکار و پارێزگەرێ وێ دەرکەڤە ژی، مینا ھەر خزمەتکار و ھەر پارێزگەرەک، مەیل دکە کو بگھیژە ئازادیا خوە و سەردەستیا کێ دپارێزە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٥]
ژ بەر ڤێ یەکێ، د سیستەمەکە چینییا وەکە کاپیتالیزمێ دە ژی، دەولەت دکارە ژ ئەلیتا دەستھلاتدار سەربخوە تەڤبگەرە و ب پۆتانسیەل ل دژی بەرژەوەندیێن وان تەڤبگەرە. ژ بەر کو بەشەک ژ رۆلا وێ ناڤبەینکاریا د ناڤبەرا سەرمایەدارێن/شرکەتێن تاکەکەسی دەیە، پێویستیا وێ ب ھێزەک تێر ھەیە کو وان تەشھیر بکە و ئەڤ ژی ھەوجە دکە کو دەولەت ژ چینا کو بەرژەوەندییێن وێ ب گشتی دپارێزە، ھنەکی سەربخوە بە. و سەرخوەبوونەکە وھا دکارە ژ بۆ بەرژەوەندیێن خوە ب کار بینە، ھەتا زەرارێ بدە چینا کاپیتالیست، گەر شەرت و مەرج دەستوورێ بدن. گەر چینا کاپیتالیست قەلس بە یان ژی پارچە ببە، وێ دەمێ دەولەت دکارە خوەسەریا خوە ل ھەمبەر ئەلیتا ئابۆرییا سەردەست ب کار بینە، ل دژی سەرمایەداران ب تەڤاھی ئاموورێن کو ب گەلەمپەری ژ بۆ بەرژەوەندییێن خوە ژ بۆ وان کەسان ب کار تینە. و ھێزان.
ئەڤ تێ وێ مانەیێ کو دەولەت نە تەنێ “پارێزڤانێ سەرمایەیێ” ژ بۆ وێ “ژ خوە رە ژینداریەکە خوە ھەیە و ژ چینێن دن پێ ڤە چینەکە جڤاکییا رەسەن پێک تینە… و ئەڤ چین خوەدیێ پارازیت و فایزێیێن تایبەتە. بەرژەوەندیێن دنێن کو دەولەت ب خوە ئیدا دکە کو نوونەرتیا وان دکە، د ناڤا ناکۆکیێ دەیە. ژ کووچکێ جەردەڤانێن سەرمایەداران.” [لوگ فاببر، ژ ھێلا داڤد بەڕی ڤە ھاتی ڤەگۆتن، دیرۆکا تەڤگەرا ئانارشیستا فرەنسی، ١٩١٧-١٩٤٥ ، ر. ٣٩]
ژ بەر ڤێ یەکێ ماکینەیا دەولەتێ (و ئاڤاھی)، دەما کو فۆرما وێیا نووژەن ب کاپیتالیزمێ ڤە گرێدایییە، نکارە وەکی ئاموورەک کو ژ ھێلا پرانیێ ڤە تێ بکار ئانین وەرە دیتن. ژ بەر کو “دەولەت، ھەر دەولەت – تەورا ب شێوازێ ھەری لیبەرال و دەمۆکراتیک ل خوە بکە ژی – ب ئەسلێ خوە خوە دسپێرە سەردەستیێ، و ل سەر شیدەتێ، ئانگۆ ل سەر دەسپۆتیزمێ – دەسپۆتیزمەک ڤەشارتی لێ نە کێمتر خەتەرناک. ” دەولەت “ھێز، دەستھلاتداری، سەردەستیێ نیشان ددە؛ د راستیێ دە نەوەکھەڤیێ فەرز دکە.” [ فەلسەفەیا سیاسییا مچاەل باکونن ، ر. ٢١١ و رووپ. ٢٤٠] ژ بەر ڤێ یەکێ دەولەت خوەدی مانتقێ خوەیێ تایبەت، پێشانینێن خوە و لەزا خوە ھەیە. ئەو جھێ خوەیێ دەستھلاتداریێ پێک تینە کو نە تەنێ ژێدەرەکە ھێزا چینا ئابۆرییە. ژ بەر ڤێ یەکێ، دەولەت دکارە ل دەرڤەیی کۆنترۆلا چینا سەردەستا ئابۆری بە و ھەوجە ناکە کو تێکلیێن ئابۆری نیشان بدە.
ئەڤ یەک ژ بەر جەوھەرا وێیا ھیەرارشیک و ناڤەندییە، کو ھێز ددە ھندک کەسێن کو ماکینەیا دەولەتێ کۆنترۆل دکن — “[ە]ھەر ھێزەک دەولەتی، ھەر ھکوومەتەک، ب جەوھەرێ خوە خوە ل دەر و دۆرا گەل ب جھ دکە و ب نەچاری وان د بن دارێ زۆرێ دە دخە بن دەستێ رێخستن و رێخستنەکێ. ژ بۆ ئارمانجێن کو بیانی نە و ل دژی ھەوجەداری و داخوازێن راستینێن گەلن.” ھەگەر “تەڤاھیا پرۆلەتەریا… [ببن] ئەندامێن ھوکوومەتێ… نە ھکوومەت، نە دەولەت چێدبە، لێ ھەکە دەولەتەک ھەبە دێیێن کو تێنە رێڤەبرن ویێن کۆلەدار ژی ھەبن”. [ باکونن ل سەر ئانارشیزمێ ، ر. ٣٢٨ و رووپ. ٣٣٠]
ب گۆتنەکە دن، بورۆکراسیا دەولەتێ ب خوە راستەراست زۆردارە و دکارە ژ چینەکە ئابۆرییا سەردەست سەربخوە بژی. ب گۆتنێن پێخەمبەرییێن باکونن:
“مە د دیرۆکێ دە چ دیتیە؟ دەولەت ھەر تم بوویە میراتەیا چەند چینێن خوەدی ئیمتیاز: چینا پیرۆز، ئەسلزادە، بوورژوووازی — و د داویێ دە، دەما کو ھەموو چینێن دن خوە وەستاندنە، چینا بورۆکراسیێ دکەڤە دەورێ. و پاشێ دەولەت دکەڤە، ئان ژی رادبە، ئەگەر ھوون بخوازن، ل پۆزیسیۆنا ماکینەیێ.” [ فەلسەفەیا سیاسییا مچاەل باکونن ، ر. ٢٠٨]
ئەڤ نە ئەجێبە. ژ بۆ ئانارشیستان، “رێخستنا دەولەتێ… [ئەو] ھێزا کو ھندکاھیان ژ بۆ دامەزراندن و برێخستنکرنا دەستھلاتداریا خوە ل سەر گرسەیان سەری لێ ددن.” ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ئەڤ ھندکاھی ھەوجە نە کو د جڤاکێ دە د وارێ ئابۆری دە چینا سەردەست بن. دەولەت “ئاڤاھیەکە کو ژ بۆ بەرژەوەندیا ئاخا، کاپیتالیزم و فەرمیەتپارێزیێ ھاتیە ئاڤاکرنە.” [ ئەڤۆلوتۆن ئاند ئەنڤرۆنمەنت ، ر. ٨٢ و رووپ. ١٠٥] ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەم نکارن تەخمین بکن کو ژ ھۆلێ راکرنا یەک ئان ژی دو ژ ڤێ سێتیا نەپیرۆز دێ ببە سەدەما ئازادیێ و نە ژی کو ھەر سێ ژی بیێن دن رە تام ھەمان بەرژەوەندی ئان ھێزێ پارڤە دکن. ژ بەر ڤێ یەکێ، د ھن رەوشان دە، چینا ئاخا دکارە ل سەر بەرژەوەندییێن چینا کاپیتالیست (و بەرەڤاژی) بەرژەوەندییێن خوە پێش بخە، دەما کو بورۆکراسیا دەولەتێ دکارە ل سەر ھەسابێ ھەردویان مەزن ببە.
ژ بەر ڤێ یەکێ، گرینگە کو وەرە دەستنیشان کرن کو ھندکاھیا کو دەولەت بەرژەوەندییێن وان دپارێزە نە ھەوجەیە کو د وارێ ئابۆری دە سەردەست بە (ھەر چەند ب گەلەمپەری ووسا بە). د بن ھن مەرجان دە کاھینەک دکارە ببە چینەک سەردەست، وەکی کۆمەک لەشکەری ئان بورۆکراسی. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو دەولەت د ھەمان دەمێ دە دکارە ئەلیتا سەردەستا ئابۆری ژی وەکی چینا ئیستیسمارکەر ب باندۆر بکە . ژ بەر کو ئانارشیست دەولەتێ وەک خوەدی بەرژەوەندییێن (چینی)یێن خوە دبینن.
وەکە کو ئەم د بەشا ھ.٣.٩ دە ب بەرفرەھی نیقاش دکن ، دەولەت نکارە تەنێ وەکی ئاموورەک (ئابۆری) دەستھلاتداریا چینێ وەرە ھەسباندن. دیرۆک گەلەک جڤاکان نیشان دایە کو دەولەت ب خوە چینا سەردەست بوو و ل ور چینەکە دنا ئابۆرییا سەردەست تونەبوو. تەجرووبەیا رووسیایا سۆڤیەتێ راستبوونا ڤێ ئانالیزێ نیشان ددە. راستیا شۆرەشا رووسیایێ ب ئیدایا مارکسیست رە بەرەڤاژی بوو کو دەولەتەک ب تەنێ ئاموورەک دەستھلاتداریا چینێیە و ژ بەر ڤێ یەکێ، چینا کارکەر ھەوجە دکە کو دەولەتا خوە ئاڤا بکە کو تێ دە جڤاکێ برێڤە ببە. ل شوونا کو ببە ئاموورەک کو مرۆڤێن چینا کارکەر بکارن جڤاکێ ل گۆری بەرژەوەندیێن خوە ب رێ ڤە ببن و ڤەگوھەرینن، دەولەتا نوویا کو ژ ھێلا شۆرەشا رووسیایێ ڤە ھاتی ئافراندن زوو بوو ھێزەک ل سەر چینا کو ئیدیا دکر کو نوونەرتیا وێ دکە ( ژ بۆ بێتر ل سەر ڤێ یەکێ ل بەشا ھ.٦ بنێرە) . چینا کارکەر ژ ئالیێ دەولەتا نوو و بورۆکراسیا وێ ڤە، نە ژ ئالیێ چینا کاپیتالیست ڤە وەکە بەرێ دھات ئیستیسمارکرن و سەردەستکرن. ئەڤ ب تەسادوفی پێک نەھات. وەکە کو ئەم د بەشا ھ.٣.٧ دە باھس دکن ، دەولەتێ ھن تایبەتمەندیێن (وەکی ناڤەندپارێزی، دەستھلاتداری و ھود.) ب پێش خستیە کو ئەرکا وێیا وەکی جیبجیکرنا دەستھلاتداریا ھندکاییان ب جھ تینە. پاراستنا وان تایبەتمەندیان بێ گومان تێ واتەیا گرتنا پەیورا کو ئەو ژ بۆ خزمەتێ ھاتنە ئافراندن.
ژ بەر ڤێ یەکێ، ب کورتاسی، رۆلا دەولەتێ ئەوە کو ژ بۆ بەرژەوەندییێن ھندکاھییێن/چنێن ئابۆرییێن سەردەست و ژ بۆ بەرژەوەندییێن خوە، فەرد و چینا کارکەر ب تەڤاھی تەپس بکە. ئەو “جڤاکەک ژ بۆ سیگۆرتا ھەڤبەش د ناڤبەرا ئاخا، فەرماندارێ لەشکەری، دادوەر، کاھین و پاشێ سەرمایەدار دە، ژ بۆ پشتگریکرنا دەستھلاتداریا دنا ل سەر گەل، و ژ بۆ ئیستسمارکرنا خزانیا گرسەیان و دەولەمەندبوونا.” خوە.” ئەڤ ئەسلێ دەولەتێ بوو ؛ دیرۆکا وێ وھا بوو و جەوھەرا وێیا نھا ژی وھایە. [کرۆپۆتکن، ئەڤۆلوتۆن ئاند ئەنڤرۆنمەنت ، ر. ٩٤]
ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو دەولەت ئاموورەک دەستھلاتداریا چینێیە، نە ژخوەبەر تێ وێ واتەیێ کو ب بەشێن چینا کو تەمسیل دکە رە ناکۆکی و نە ژی دڤێ ببە ئاموورا چینەک ئابۆرییا سەردەست. لێبەلێ، تشتەک پشتراستە. دەولەت ژ بۆ ئازادیا بندەستان نە ئاموورەک گونجاوە.

وەرگەرا ماکینە

ھەیا کو کێری کەسەکی یان ژی کۆمەکێ نەیێ، تو سیستەمەکە جڤاکی چێنابە. ناڤەندیبوون، د ناڤ دەولەت و پارگیدانیێ دە بە، نە جوودایە. د ھەمی رەوشان دە، ناڤەندیبوون راستەراست سوودێ ددەیێن ل ژۆر، ژ بەر کو ئەو وان ژیێن ل ژێر ڤەدھەوینە، دھێلە کویێن پاشین ب باندۆرتر وەرن کۆنترۆل کرن و رێڤەبرن. ژ بەر ڤێ یەکێ، راستەراست د بەرژەوەندیا بورۆکرات و سیاسەتمەداران دەیە کو پشتگریا ناڤەندیپارێزیێ بکن.
لێ بەلێ، د بن کاپیتالیزمێ دە، بەشێن جودایێن چینا کارساز ژی پشتگری ددن ناڤەندیپارێزیا دەولەتێ. تێکلیا سەمبیۆتیکا سەرمایە و دەولەتێ ئەڤە. وەکە کو وێ پشترە ژی بێ نیقاشکرن (د بەشا ف.٨ دە )، دەولەتێ د “نەتەوەکرنا” بازارێ دە، ئانگۆ زۆرکرنا “بازارا ئازاد” ل سەر جڤاکێ دە رۆلەکە گرینگ لیست. ب ناڤەندیکرنا دەستھلاتداریێ د دەستێن نوونەران دە و ب ڤی ئاوایی ئافراندنا بورۆکراسیەک دەولەتێ، مرۆڤێن ئاسایی بێھێز بوون و ب ڤی رەنگی کێم بوون کو دەستوەردانا بەرژەوەندیێن دەولەمەندان بکن. باکونن دنڤیسە: “د کۆمارێ دە ، کەسێن کو ژێ رە دبێژن مرۆڤێن قانوونی، کو تێ ئیددیاکرن کو ژ ھێلا دەولەتێ ڤە تێ تەمسیل کرن، ژ ھێلا “جیھانا بورۆکراتیک” ڤە ژ بۆ “بەرژەوەندیا مەزنتر ” مرۆڤێن راست و زندی دفەتسینن و دێ بدۆمینن. چینێن خوەدی ئیمتیاز و ھەم ژی ژ بۆ بەرژەوەندیا خوە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢١١]
نموونەیێن ناڤەندیبوونا سیاسییا زێدە کو ژ ھێلا بەرژەوەندییێن کارسازیا دەولەمەند ڤە تێنە پێشڤە خستن، د سەرانسەرێ دیرۆکا کاپیتالیزمێ دە تێنە دیتن. مەڕل ژەنسەن دبێژە: “ل ئامەریکایا شۆرەشگەر، عخوەزایا رێڤەبەریا باژێر کەت ناڤ نیقاشێن گەرمع، دبینە مەڕل ژەنسەن… جڤینێن باژێر… عبوو نوقتەیەکە بنگەھینا چالاکیا شۆرەشگەریع. رەاکسیۆنا ئانتی-دەمۆکراتیک کو پشتی شۆرەشا ئامەریکی ب ھەولێن ژ ھۆلێ راکرنا ھکوومەتێن باژارۆکان ڤە، ژ ئالیێ ھێمانێن موھافەزەکار ڤە ھاتن کرن کو ب ڤی ئاوایی باژار ژ ئالیێ شارەدار و مەجلیسێن شارەداریان ڤە بێن برێڤەبرن. [ت] بازرگانان عد ھەولدانێن خوەیێن ژ جڤینێن باژێر رەڤین دە ب دۆمداری پشتگری دان تەڤلێبوونێع.” [موڕای بۆۆکچن، تۆواردس ئان ئەجۆلۆگجال سۆجەتی ، ر. ١٨٢]
ل ڤر ئەم دبینن کو سییاسەتا ھەرێمی ژ دەستێن گەلەکان تێ دەرخستن و د دەستێ ھندک دە (یێن کو ھەر تم دەولەمەندن) دە ناڤەندی تێ گرتن. فرانسا میناکەک دن ددە:
“ھکوومەتێ دیت. .. شێنیێن گەل [ھەموو مالباتان] عپر دەنگبێژع، پر نەگوھدار، و د ١٧٨٧ دە، مەجلیسێن ھلبژارتی، کو ژ شارەدار و سێ-شەش سەندیکایان پێک دھاتن، د ناڤ گوندیێن دەولەمەندتر دە ھاتبوون ھلبژارتن، ھاتن دەستنیشان کرن.” [پەتەر کرۆپۆتکن، موتوال ئاد ، ر. ١٨٥-١٨٦]
ئەڤ بەشەک ژ تەڤگەرەکە گشتی بوو ژ بۆ بێھێزکرنا چینا کارکەران ب رێیا ناڤەندیکرنا ھێزا بریارگرتنێ د دەستێ چەند کەسان دە (وەک شۆرەشا ئامەریکی). کرۆپۆتکن پێڤاژۆیا خەباتێ دەستنیشان دکە:
چینێن ناڤینێن کو ھەتا وێ دەمێ ژ بۆ بدەستخستنا قانوونێن دەستووری و سەردەستیا ل سەر ئەسلزادەیان ل پشتگریا گەل دگەریان، نھا کو ھێزا گەل دیتبوون و ھیس کربوون، دچوون. ژ بۆ سەردەستیا گەل، چەکبەردانا وان و ڤەگەراندنا بندەستیێ ھەر تشتی بکن.
[. . .]
“وان لەز دان قانووندانینێ ب ڤی رەنگی کو دەستھلاتداریا سیاسییا کو ژ دەستێ دادگەھێ دەردکەت نەکەڤە دەستێ گەل. ب ڤی رەنگی… ھاتە پێشنیار کرن کو… فرانسیان بکن دو چین، کو یەک ژ وان، وەلاتیێن چالاک ، د ھکوومەتێ دە جھ بگرن،یا دن ژی کو گرسەیا گەلا د بن ناڤێ ھەموەلاتیێن پاسیف دە پێک تێ ، ژ ھەموو مافێن سیاسی بێپار بمینن. مەجلسا [ت] فرانسەیێ د ناڤ دەپارتمانان دە پارچە کر ئێدی د مەجلیسێن سەرەتایی دە جھ ناگرن و ل گۆری ڤێ یەکێ مافێ وان تونەبوو کو ھلبژێرێن [کو ژ بۆ مەجلیسا نەتەوەیی ھلبژارتبوون]، نە ژی شارەداری، نە ژی یەک ژ رایەدارێن ھەرێمی دەستنیشان بکن.
ھەری داوی ژی دۆمداریا مەجلیسێن ھلبژارتنێ ھات ئاستەنگکرن. پشتی کو قەیوومێن چینا ناڤین ھاتن تایینکرن، ئەڤ مەجلیس جارەکە دن نەجڤن. دەما قەیوومێن چینا ناڤین ھاتن تایینکرن، دڤێ ب ئاوایەکی توند نەیێ کۆنترۆلکرن. ھەتتا داخوازنامە و دایینا بریاران ژی ژێ ھات گرتن — عدەنگ بدن زمانێ خوە!ع
“دەربارێ گوندان دە… مەجلیسا گشتییا نشتەجھان… [کو] رێڤەبریا کار و بارێن کۆمونێ… ژ ئالیێ قانوونێ ڤە ھاتن قەدەخەکرن. ژ نھا و پێ ڤە تەنێ کەسێن دەولەمەند گوندیان، وەلاتیێن چالاک ، مافێ وان ھەبوو کو سالێ جارەکێ بجڤن کو شارەدار و شارەداریا کو ژ وان پێک تێ دەستنیشان بکن. سێ-چار مێرێن گوندێن ناڤین.
“رێخستنەکە شارەداریێیا ب ھەمان رەنگی ژ باژاران رە ھات دایین.
“[ژ بەر ڤێ یەکێ] چینێن ناڤین ب ھەر تەدبیرێ خوە دۆرپێچ کرن دا کو دەستھلاتداریا شارەداریێ د دەستێ ئەندامێن دەولەمەندێن جڤاکێ دە بھێلن.” [ شۆرەشا مەزنا فرانسی ، جل. ١، رووپ. ١٧٩-١٨٦]
ژ بەر ڤێ یەکێ ناڤەندیبوونێ ئارمانج کر کو دەستھلاتداریێ ژ گرسەیا گەل بگرە و بدە دەولەمەندان. ھێزا گەل د مەجلیسێن گەلێری دە مایە، مینا “بەش” و “ناڤچەیێن” پاریسێ (ب گۆتنێن کرۆپۆتکن، “پرەنسیبێن ئانارشیزمێ” و “پراتیککرنا… خوەرێڤەبەریا راستەراست” ئیفادە دکە [ ئۆپ. جت ، رووپ ٢٠٤ و ر. لێبەلێ، مەجلسا نەتەوەیی “ھەموو ژ دەستێ وان ھات ھەول دا کو ھێزا ناڤچەیان کێم بکە… [و] داوی ل وان گەرمێن شۆرەشێ بینە… [ب ئیزن دا] کو تەنێ وەلاتیێن چالاک … بەشداری ھلبژارتنان ببن. و مەجلیسێن ئیداری.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢١١] ژ بەر ڤێ یەکێ “ھکوومەتا ناڤەندی ب دۆمداری ھەول ددا کو بەشان بخە بن دەستھلاتداریا خوە” ب دەولەتێ رە “دگەرە کو ھەر تشتی د دەستێن خوە دە مەرکەزی بکە… [ئەز] رێخستنێن گەلێری… ھەموو ئەرکێن ئیداری ژ دەست دخە. د مژارێن پۆلیسان دە خستنا وانا ب ناڤێ مرنا بەشان. [ ئۆپ. جت. ، ڤۆل. ٢، رووپ. ٥٤٩ و رووپ. ٥٥٢]
وەکی کو تێ دیتن، ھەم شۆرەشێن فرانسا و ھەم ژییێن ئامەریکی پێڤاژۆیەک وسا دیتن کو تێ دە دەستھلاتداریا ناڤەندییا دەولەمەند خستیە دەستێن خوە (جلدا یەکێیا شۆرەشا سێیەمینا موڕای بۆۆکچن ب ھن ھوورگولی بەھسا شۆرەشێن فرانسا و ئامەریکی دکە). ڤێ یەکێ پشتراست کر کو مرۆڤێن چینا کارکەر (ئانگۆ پرانیەک) ژ پێڤاژۆیا بریارگرتنێ ھاتنە دوورخستن و د بن قانوون و ھێزا چەند کەسان دە بن. بێ گومان، ئەڤ ژ چینا ھندکاھیێیا کو نوونەرێن وێ خوەدی وێ ھێزێ نە، سوود وەردگرە. د ھەر شۆرەشێ دە مەرکەزیبوونا دەستھلاتداریێ ئاقل ئەڤ بوو. چ ئامەریکی بە، چ فرانسی یان ژی رووس بە، ناڤەندیکرنا ھێزێ بوو وەسیلەیا کو گەلەکان ژ بەشداربوونا بریارێن کو باندۆر ل وان و جڤاکێن وان دکە، دوور بخە.
میناکی، باڤێن دامەزرینەرێن دەولەتا ئامەریکی ب راستی ژ بەر ڤێ سەدەمێ ل سەر ھەوجەداریا ناڤەندیبوونێ پر ئەشکەرە بوون. ژ بۆ ژامەس مادسۆن خەما سەرەکە ئەو بوو کو “پرانیا” کۆنترۆلا “ھکوومەتا گەلەری” ب دەست خست و د رەوشەکێ دە بوو کو “قوربانیا دلخوازی ​​ئان بەرژەوەندیا خوەیا سەروەری ھەم باشیا گشتی و ھەم ژی مافێن ھەموەلاتیێن دن بکە.” ب ڤی رەنگی “باشیا گشتی” ژ “پرانیێ” رەڤیا و نە ژی ئەو بوو، وەکی ھوون دفکرن،یا کو رایا گشتی ژێ رە باش دفکرە (ژ بەر ھن سەدەمان کو نایێ راڤەکرن، مادسۆن پرانیا وان دھەسبینە کو دکارن کەسێن کو دکارن قەنجیا گشتی دەستنیشان بکن ھلبژێرن). ژ بۆ پاراستنا ل ھەمبەر ڤێ یەکێ، وی کۆماریەک بێتر ژ دەمۆکراسیەک کو تێ دە ھەموەلاتی “ھوکوومەتێ ب کەسانە دجڤن و رێڤەبرنێ دکن… ھەر دەم ب ئەولەھیا کەسانە ئان مافێن ملکیەتێ رە ل ھەڤ نایێن دیتن.” بێگوومان، وی ئەڤ یەک ژ خوە رە دھەسبینە کو “یێن کو خوەدیێ وانن ویێن کو بێ مال و ملکن، د جڤاتێ دە ت جاری بەرژەوەندییێن جودا ئاڤا کرن.” پلانا وی ئەو بوو کو پێ ئەولە ببە کو ملکێ تایبەت وەرە پاراستن و، د ئەنجامێ دە، بەرژەوەندییێن کەسێن کو ھاتنە پاراستن. ژ بەر ڤێ یەکێ پێویستی ب “شاندا ھکوومەتێ… ژ ھەژمارەکە ھندک ژ وەلاتیێن کو ژ ئالیێ مایی ڤە ھاتنە ھلبژارتن.” ئەڤ مەرکەزیبوونا دەستھلاتداریێ د ناڤ چەند دەستێن ھەرێمی دە، ژ بەر ھەمان سەدەمێ، ب ناڤەندیبوونەک ھەرێمی رە ھاتە ھەڤ. مادسۆن ژ “کۆمارەک مەزن ل سەر کۆمارەک پچووک” ھەز کر وەکی “ھێرسەک ژ بۆ پەرەیێن کاخەزێ، ژ بۆ راکرنا دەینان، ژ بۆ پارڤەکرنا وەکھەڤا ملک، ئان ژ بۆ پرۆژەیەک دنا نەراست ئان خراب، دێ کێمتر بە کو ل سەرانسەرێ لاشێ بەلاڤ ببە.” یەکیتی ژ ئەندامەکی وێیێ تایبەتی.” [د ناڤ دەنگێن دیرۆکا گەلا دەولەتێن یەکبوویی دە ھەیە ، ھۆوارد زنن و ئانتھۆنی ئارنۆڤە (وەش.)، رووپ ١٠٩-١١٣] ئەڤ داخوازا ھەبوونا دەمۆکراسیەک فەرمی، کو گرسە تەنێ تەماشەڤانێن بوویەرانن نە بەشدار، ئەڤە. مژارەکە کو د کاپیتالیزمێ دە تێ دوبارەکرن ( ژ بۆ نێرینەکە باش ل بەشا “ھێز و نەرین”ا نۆام چۆمسکی دەتەڕنگ دەمۆجراجی بنێرە).
ل سەر ئاستا فەدەرال و ئەیالەتێ ل دەولەتێن یەکبوویییێن ئامەریکایێ پشتی شۆرەشێ، ناڤەندیکرنا ھێزێ ھاتە تەشویقکرن، ژ بەر کو “پرانیا چێکەرێن دەستوورا بنگەھین ھن بەرژەوەندیا ئابۆرییا راستەراست د دامەزراندنا ھوکوومەتەک فەدەرالا بھێز دە ھەبوون.” ھێژایی گۆتنێیە، دەما کو ئەلیتا دەولەمەند د فۆرمولەکرنا پرەنسیبێن نیزاما نوو دە باش ھاتبوون تەمسیلکرن، چار کۆم نە بوون: “کۆلە، خزمەتکارێن دەیندار، ژن، مێرێن بێ ملک.” ھێژایی گۆتنێیە کو دەولەتا نوو و ماکەزاگۆنا وێ بەرژەوەندییێن وان نیشان نەدا. ژ بەر کو ئەڤ پڕانیا مەزن بوون، “نە تەنێ ھەوجەداریا ئەرێنی ب ھوکوومەتا ناڤەندییا بھێز ھەبوو کو بەرژەوەندیێن مەزنێن ئابۆری بپارێزە، لێ د ھەمان دەمێ دە ترسا تاڤلێ ژ سەرھلدانا جۆتکارێن نەرازی ژی ھەبوو.” [ھۆوارد زنن، دیرۆکا گەلا دەولەتێن یەکبوویی ، ر. ٩٠] بوویەرا سەرەکە سەرھلدانا شای ل رۆژاڤایێ ماسساچوسەتتس بوو. ل ور دەستوورا بنگەھینا نوو ژ بۆ دەنگدایینێ قایدەیێن مالداریێ بلند کربوو و ژ بەر ڤێ یەکێ، تو کەس بێیی کو دەولەمەند بە، نکاریبوو وەزیفەیا دەولەتێ بگرە. دەولەتا نوو ژ بۆ شەرکرنا سەرھلدانێن وەھا، ژ بۆ پاراستنا ھندک دەولەمەندان ل ھەمبەر پران ھاتە دامەزراندن.
وەکی دن، مەرکەزیبوونا دەولەتێ، دوورخستنا بەشداریا گەل، ژ بۆ کو جڤاکا دەولەتێن یەکبوویی بکە یەک کو ژ ھێلا کاپیتالیزمێ ڤە سەردەستە، گرینگ بوو:
“د سی سالێن بەرب شەرێ ناڤخوەیی دە، قانوون ل دادگەھان ھەر کو دچە ژ بۆ پێشکەفتنا کاپیتالیست زێدە دھات شیرۆڤە کرن. مۆرتۆن ھۆروتز ( ڤەگوھەرینا قانوونا ئامەریکی ) ب لێکۆلینا ڤێ یەکێ دەستنیشان دکە کو دەما کو قانوونێن ھەڤپارێن ئینگلیزی ئێدی پیرۆز بوو. ئەو ل بەر مەزنبوونا کارسازان راوەستیابوو. فکرا کەڤنارەیا بھایەک دادوەری ل بەر دادگەریێ دا بوو قانوون ئەڤ بوو کو کارکەرەک و رێھەسنەک ب ھێزا دانووستاندنێ رە پەیمانەک چێکربوون نەوەکھەڤیا کو پەرگالا بازارێ چێکربوو.ع” [زنن، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٣٤]
دەولەتا دیە ل سەر دۆکترینا لیبەرالا ئەلیتیست ھاتە دامەزراندن و ب ئاوایەکی چالاک ئارمانج کر کو مەیلێن دەمۆکراتیک (ب ناڤێ “ئازادیا تاکەکەسی”) کێم بکە. تشتێ کو د پراتیکێ دە قەومی (تەرا خوە نە ئەجێبە) ئەو بوو کو ئەلیتا دەولەمەند دەولەت بکار ئانی دا کو چاندا پۆپولەر و مافێ ھەڤپار ژ بۆ پاراستن و بەرفرەھکرنا بەرژەوەندی و ھێزا خوە تێک ببە. د ڤێ پێڤاژۆیێ دە، جڤاکا دەولەتێن یەکبوویی د وێنەیێ خوە دە ھاتە رەفۆرم کرن:
“د نیڤێ سەدسالا نۆزدەھان دە پەرگالا دادرێسی ژ بۆ بەرژەوەندیا مێرێن بازرگانی و پیشەسازیێ ل سەر ھەسابێ جۆتکار، کارکەر، خەریدار و کۆمێن دنێن کێم ھێزدار د جڤاکێ دە ژ نوو ڤە ھاتە شەکل کرن. . . . دەولەمەندی ل ھەمبەری کۆمێن ھەری قەلسێن جڤاکێ.” [مۆرتۆن ھۆروتز، کو ژ ھێلا زنن ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٣٥]
د دەمێن نووژەن دە، ناڤەندیبوون و بەرفرەھبوونا دەولەتێ ب پیشەسازکرنا بلەز و مەزنبوونا کارسازیێ رە تێکلدارە. وەکی کو ئەدوارد ھەرمان دەستنیشان دکە، “[ت] ب رێژەیەک مەزن، ئەو مەزنبوونا د مەزناھی و ھێزا کارسازیێ دە بوو کو بوو سەدەما بەرەڤاژیکرنا دەرکەتنا سەندیکایان و مەزنبوونا ھوکوومەتێ. مەزناھیا ژ کارسازیێ ھەیا رادەیەک مەزن بەرسڤەک مەزنبوونا کارسازیێ بوو . .” [ کۆنترۆلا پارگیدانی، ھێزا پارگیدانی ، ر. ١٨٨ – ھەر وەھا بنێرە، ستەپھەن سکۆورۆنەک، ئاڤاکرنا دەولەتەک نوویا ئامەریکی: بەرفرەھکرنا کاپاسیتەیێن رێڤەبریا نەتەوەیی، ١٨٧٧-١٩٢٠ ] ناڤەندیبوونا دەولەتێ ھەوجە بوو کو بازارێن مەزنتر و دیارکری ھلبەرینە و دەما کو ئەو ل گۆری بەرژەوەندییێن وان تەڤدگەرە، ژ ھێلا کارسازیێ ڤە ھاتە پشتگری کرن ( ئانگۆ ھەر کو بازار بەرفەرەھ بوون، دەولەت ژی ژ بۆ ستانداردیزەکرن و سەپاندنا قانوونێن ملکیەتێ و ھود. ژ ئالیەکی دن ڤە، ئەڤ پێشکەفتنا بەرب “ھکوومەتا مەزن” ھاویردۆرەک ئافراند کو تێ دە کارسازیا مەزن دکارە مەزن ببە (پر جاران ژ ھێلا دەولەتێ ڤە ژ ھێلا یارمەتیدان و پاراستنێ ڤە تێ تەشویق کرن – وەکی کو دەما دەولەت ژ ھێلا دەولەمەندان ڤە تێ رێڤە کرن دێ وەرە ھێڤی کرن) و ھەر وەھا بێتر ژێبرن. ھێزا دەولەتێ ژ باندۆرا گرسەیان و ب خورتی د دەستێن دەولەمەندان دە ب جھ دکە. نە ئەجێبە کو ئەم ڤان گەشەدانان ببینن، ژ بەر کو “سازیێن رێڤەبرنێ ل دۆرا ھێزا ناڤخوەیی، د چەند سەدسالێن داوین دە، ھێزا ئابۆری ل ھەڤ دکن.” [نۆام چۆمسکی، ئۆردەرس وۆرلد، ئۆلد ئاند نەو ، ر. ١٧٨]
ناڤەندیبوونا دەولەتێ ژ کارسازان رە ھێسانتر دکە کو ھوکوومەتێ کۆنترۆل بکە، و پشتراست دکە کو ئەو وەکی پەلکا وان بمینە و باندۆرێ ل پێڤاژۆیا سیاسی بکە. میناکی، ماسەیا دۆرا ئەورۆپی (ئەرت) “کۆمەک لۆبییا ئەلیتا… سەرۆک ئان رێڤەبرێن مەزنێن پرنەتەوەیییێن کو ب گرانی ل یەکیتیا ئەورۆپی نە… [ب] ١١ ژ ٢٠ پارگیدانیێن ئەورۆپییێن مەزن [ب] ھەڤ رە. فرۆتانا [د سالا ١٩٩١] دە، ژ سەدی ٦٠ێ ھلبەرینا یەعیێ زێدەتر دکە. وەکی کو دو لێکۆلینەرێن کو ل سەر ڤێ بەشێ لێکۆلین کرنە، دەستنیشان دکن، ئەرت “د لۆبیێ دە ژێھاتییە… ژ بەر ڤێ یەکێ گەلەک پێشنیار و عڤیزیۆنێنع ئەرتعێ ب ئاوایەکی نەپەنی د بەلگەیێن جڤینا کۆمیسیۆنێ دە تێنە ڤەگەراندن.” ئەرت “ئیدا دکە کو دڤێ بازارا کاری بێتر عڤەگوھێزع بە، ژ بۆ دەمژمێرێن نەرمتر، پەیمانێن دەمسالی، پارڤەکرنا کار و خەباتا پارت-تمە نیقاش دکە. د کانوون ١٩٩٣ دە، ھەفت سال پشتی کو ئەرت پێشنیارێن خوە کر [و پشتی کو پرانیا دەولەتان ل ھەڤ کربوون. ژ بۆ پەیمانا مااسترچت و “بەشا وێیا جڤاکی”]، کۆمیسیۆنا ئەورۆپی کاخەزەک سپی وەشاند. [دۆھەرتی و ھۆەدەمان، “شۆڤالیەیێن رێ”، نەو ستاتەسمان ، ٤/١١/٩٤، ر. ٢٧]
ئاخافتنا ھەیییا گەردوونیبوونێ، نافتا، و بازارا یەکانەیا ئەورۆپی ڤەگوھەرینەک بنگەھین دەستنیشان دکە کو تێ دە مەزنبوونا دەولەتێ رێچا کو ژ ھێلا مەزنبوونا ئابۆری ڤە ھاتی قوت کرن دشۆپینە. ب تەنێ، ب مەزنبوونا پارگیدانیێن ترانسنەتەوەیی و بازارێن دارایییێن جیھانی رە، سینۆرێن دەولەتا نەتەوە ژ ھێلا ئابۆری ڤە زێدە بوونە. گاڤا کو پارگیدانی د ناڤ پر-نەتەوەیان دە بەرفرەھ بوونە، ژ بەر ڤێ یەکێ زەخت زێدە بوویە کو دەولەتان ل گۆری خوە بشۆپینن و ب چێکرنا پەیمان و سەندیکایێن پر-دەولەتی بازارێن خوە د ناڤ “نەتەوەیان” دە ماقوول بکن.
وەکی کو نۆام چۆمسکی دەستنیشان دکە، گ٧، ئمف، بانکا جیھانی ویێن دن “ھکوومەتەک جیھانییا دە فاجتۆ” نە و “سازیێن دەولەتا ترانسنەتەوەیی ب گرانی ژ ئاخایێن دن [ژ گەل رە] خزمەتێ دکن، وەک کو ھێزا دەولەتێ ب گەلەمپەری دکە؛ د ڤێ رەوشێ دە زێدەبوونا پارگیدانیێن ترانسنەتەوەیی د وارێن دارایی و کارووبارێن دن، چێکرن، مەدیا و راگھاندنێ دە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٧٩]
ژ بەر کو پرنەتەوەیی مەزن دبن و پێشڤە دچن، سینۆرێن نەتەوەیی دشکینن، د دەولەتپارێزیێ دە مەزنبوونەک تێکلدار ھەوجە دکە. وەکی دن، “تایبەتمەندیەک تایبەتییا گرینگا سازوومانێن دەستھلاتدارێن دەفاکتۆ کو رابوونا وان ل دژی باندۆرا گەل، ھەتتا ھشمەندیا وانە. ئەو ب دزی تەڤدگەرن، جیھانەک ل گۆری ھەوجەداریێن ڤەبەرھێنەران دافرینن، ب رایا گشتی رە عل شوونا خوە تێ دانینع. خەتەرەیا دەمۆکراسیێ کێم بوویە” [چۆمسکی، ئۆپ. جت. ، ر. ١٧٨].
ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو کاپیتالیست ژ بۆ ھەر تشتی ناڤەندیبوونا دەولەتێ دخوازن. گەلەک جاران، ب تایبەتی ژ بۆ پرسگرێکێن جڤاکی، دەسەنترالیزاسیۆنا نسبی ب گەلەمپەری تێ تەرجیھ کرن (ئانگۆ ھێز ژ بورۆکراتێن ھەرێمی رە تێ دایین) دا کو کۆنترۆلا کارسازیێ ل سەر وان زێدە ببە. ب ڤەگوھەزتنا کۆنترۆلێ ل ھەرێمێن ھەرێمی، ھێزا کو پارگیدانیێن مەزن، پارگیدانیێن ڤەبەرھێنانێ ویێن وەکی وان ل سەر ھوکوومەتا ھەرێمی ھەیە ب رێژەیی زێدە دبە. دگەل ڤێ یەکێ، تەورا پارگیدانیا ناڤین ژی دکارە تەڤلێ ببە و باندۆرێ ل پۆلیتیکایێن ھەرێمی بکە، ئاستەنگ بکە ئان راستەراست کۆنترۆل بکە و ھێزەک کار ل ھەمبەر یەکی دن بکە. ھێزا تایبەت دکارە مسۆگەر بکە کو “ئازادی” ئەولەیە، ئازادیا وان .
کیژان کۆما بورۆکراتان وەرن ھلبژارتن ژی، ھەوجەداریا ناڤەندیکرنا ھێزا جڤاکی، ب ڤی رەنگی مارژینالکرنا نفووسێ، ژ بۆ چینا کارسازیێ گرینگیەک بنگەھینە. ھەر وەھا گرینگە کو ئەم ژ بیر نەکن کو دژبەریا کاپیتالیست ل ھەمبەر “ھکوومەتێن مەزن” پر جاران دارایییە، ژ بەر کو دەولەت زێدەگاڤیێن جڤاکییێن بەردەست ژ خوە رە دخوە، ژ بەر ڤێ یەکێ میقدارا کو ژ بازارێ رە مایە کو د پێشبازیێ دە ل سەرمایەیێن جھێرەنگ بەلاڤ بکە کێم دکە.
د راستیێ دە، تشتێ کو سەرمایەداران ل سەر “ھکوومەتا مەزن” نەرازی دکن، لێچوونێن وێیێن ژ بۆ بەرنامەیێن جڤاکییێن کو ژ بۆ بەرژەوەندیا چینا خزان و کارکەر ھاتنە چێکرن، فۆنکسیۆنەک “نە رەوا”ە کو بەشەک ژ زێدەبوونێیا کو دبە کو ژ سەرمایەیێ رە دەرباس ببە (و د ھەمان دەمێ دە مرۆڤان ژی دکە). کێمتر بێھێڤی و ژ بەر ڤێ یەکێ کێمتر دلخوازە کو ئەرزان بخەبتە). ژ بەر ڤێ یەکێ ھەر تم ھەول ددن کو دەولەت ب رۆلا خوەیا “کلاسیک” وەکی پاراستڤانێ ملک و پەرگالێ، و ھندک دن، کێم بکە. ژ خەینی ناکۆکیا وانیا ب دەولەتا رەفاھێ، سەرمایەدار پشتگرێن ھەری دۆمدارێن ھوکوومەتێ نە (و شێوازا “راست”یا دەستوەردانا دەولەتێ، وەکی لێچوونێن پاراستنێ)، وەکی کو ژ ھێلا ڤێ راستیێ ڤە تێ خویانگ کرن کو ھەر گاڤ دکارە دراڤ وەرە دیتن ژ بۆ ئاڤاکرنا بێتر زندانان و لەشکەران بشینن دەرڤە دا کو بەرژەوەندییێن چینا سەردەست پێش بخن، ھەر چەند سیاسەتمەدار دگرین کو د خەزینەیێ دە “پەرە” ژ بۆ بوورس، لێنھێرینا تەندورستیا نەتەوەیی، ئان رەفاھا ژ بۆ بەلەنگازان.
ناڤەندیبوونا دەولەتێ مسۆگەر دکە کو “ب قاسی کو پرەنسیبێن وەکھەڤی د دەستوورێن وێیێن سیاسی دە جھ گرتنە، ئەو بوورژوووازییە کو ھوکوم دکە، و گەل، کارکەر، گوندی ژی د ناڤ دە،یێن کو گوھ ددن قانوونێن کو ژ ھێلا بوورژوووازیێ ڤە ھاتنە چێکرن ” د راستیێ دە ئەگەر نە ب مافی بە، ئیمتیازا دەستھلاتداریێیا تایبەتە.” ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو “وەکھەڤیا سیاسی… تەنێ چیرۆکەک زارۆکتییە، دەرەوەک بێکێماسییە.” باوەریەک مەزن ھەوجە دکە کو مەرڤ تەخمین بکە کو دەولەمەند، “ژ بەر شەرت و مەرجێن ھەبوونا خوەیا ئابۆری و جڤاکی ئەو قاس ژ گەل دوورن” دکارن “د ھوکوومەت و زاگۆنان دە، ھەست و رامانان بدن خویاکرن. و ڤینا گەل.” بێ گومان، ئەم دبینن کو “د زاگۆنسازیێ دە و ھەم ژی د پێکانینا ھوکوومەتێ دە، بوورژوووازی بێیی کو خوە زێدە ب بەرژەوەندییێن گەل ڤە گرێبدە، ل گۆری بەرژەوەندی و ئینسێن خوە ب رێ ڤە دچە.” ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو “د رۆژێن ھلبژارتنێ دە ژی بوورژوووازیێن ھەری سەربلندێن کو خوەدان داخوازێن سیاسی نە، نەچار دمینن کو دادگەھ بکن… گەلێ سەروەر.” لێ “رۆژا پشتی ھلبژارتنان ھەر کەس ڤەدگەرە سەر کارێ خوەیێ رۆژانە” و سییاسەتمەدار ژ بۆ کو ل سەر ناڤێ کەسێن کو ئیدیا دکن کو نوونەرتیا وان دکن، دەستھلاتداریێ بکن.” [باکونن، تھە پۆلتجال پھلۆسۆپھی ئۆف باکونن ، ر. ٢١٨. و رووپەل ٢١٩]

وەرگەرا ماکینە

نێرینەک ھەڤپارە کو دەنگدانا ھەر چار ئان چەند سالان جارەکێ ژ بۆ ھلبژارتنا روویێ گشتییا ماکینەیەک پر ناڤەندی و بورۆکراتیک تێ ڤێ واتەیێ کو مرۆڤێن ئاسایی دەولەتێ کۆنترۆل دکن و د ئەنجامێ دە ئازادن. د راستیێ دە، ئەڤ رامانەک دەرەوینە. د ھەر سیستەمەکە دەستھلاتداریا ناڤەندی دە، نفووسا گشتی ل سەر تشتێن کو باندۆرێ ل وان دکە، کێم زێدە گۆتنێ نە و ژ بەر ڤێ یەکێ، ئازادیا وان پر کێمە.
ئەشکەرەیە کو مەرڤ ببێژە ئەڤ فکر دەرەوە، نایێ وێ واتەیێ کو د ناڤبەرا کۆمارا لیبەرال و دەولەتەک فاشیست ئان مۆنارشیک دە فەرق تونەیە. دوور ژ وێ. دەنگدان سەرکەفتنەکە گرینگە کو ژ ھێزان ھاتیە دەرخستن. بێ گومان، ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ئانارشیست دفکرن کو سۆسیالیزما ئازادیخواز تەنێ پشتی کو مافێ دەنگدانێیێ گەردوونی ب دەست خستیە ئان کو ئەو ب وێ رە دکارە وەرە بدەستخستن گەنگازە. دوور ژ وێ. ب تەنێ ئەڤە کو مەرڤ دەستنیشان بکە کو مەرڤ کاربە سەروەرێ خوە ھلبژارت گاڤەک پێش دەیە ژ فەرزکرنا یەک ل سەر وە. وەکی دن،یێن کو تێنە ھەسباندن کو دکارن سەروەرێ خوە ھلبژێرن، ب مەنتقی ژی دکارن بێیی یەکێ بکن.
لێ دەما کو گەل د دەولەتەکە دەمۆکراتیک دە سەروەری تێ راگھاندن، د راستیا خوە دە دەستھلاتداریا خوە ژ ھۆلێ رادکە و دەستھلاتداریا خوە رادەستی ھندکاھیەک بچووک دکە. ب گۆتنەکە دن، ئازادی تەنێ ب ئیھتیمالا “ھلبژارتنا سەردەستان” ھەر چار-پێنج سالان جارەکێ تێ داخستن و ئەرکا وێ (سج!) “ل سەر ھەر مژارێ قانووندانینە و بریارا وی دێ ببە قانوون.” [کرۆپۆتکن، گۆتنێن سەرھلدێرەکی ، ر. ١٢٢ و رووپ. ١٢٣]
ب گۆتنەکە دن، دەمۆکراسیا تەمسیلی نە “ئازادی” و نە ژی “خوەرێڤەبەری”یە. ئەو ل سەر بیانیکرنا ھێزێیە ژ چەند کەسێن کو پاشێ ل سەر ناڤێ وە (شاش) ھوکوم دکن. واتەیا کو ئەو تشتەک دنە بێاقلە. ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو ئەم سیاسەتمەدارەک ھلبژێرن کو ل سەر ناڤێ مە ھوکوم بکە، ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ئەو کەسێن کو دەنگێ خوە دانە وان ب واتەیەک واتەدار تەمسیل دکن. وەکی کو جار ب جار تێ خویا کرن، ھوکوومەتێن “نوونەر” دکارن ب دلخوەشی گوھ نەدن رامانێن پرانیێ، د ھەمان دەمێ دە، ب دەڤکی پەسنێ “دەمۆکراسیا” کو ئەو بنپێ دکە ددن (نەو کارکەرێن بریتانیایێ د دەما بەرب داگرکرنا ئراقێ دە میناکەک کلاسیکا ڤێ بوو). ژ بەر کو سییاسەتمەدار دکارن ژ بۆ چار-پێنج سالان گاڤا کو وەرن ھلبژارتن، تشتێ کو ئەو دخوازن بکن، ئەشکەرەیە کو کۆنترۆلکرنا گەل ب رێیا سندۆقان نە ب باندۆر و نە ژی واتەدارە.
ب راستی، “دەمۆکراسیا” ب ڤی رەنگی ھەما ھەما ھەر گاڤ تێ واتەیا ھلبژارتنا سیاسەتمەدارێن کو ل دژبەری یەک تشتی دبێژن و جارەک ل سەر کار بەرەڤاژی ڤێ یەکێ دکن. سیاسەتمەدارێن کو، ھەری باش، مانیفەستۆیا خوەیا ھلبژارتنێ گاڤا کو ل گۆری وان بە، پاشگوھ دکن ئان،یا خەرابتر، تام بەرەڤاژی ڤێ یەکێ دەستنیشان دکن. ئەو جەلەبەک “دەمۆکراسیێ”یە کو تێ دە مرۆڤ دکارە ب سەد ھەزاران خوە ل دژی سیاسەتەک پرۆتەستۆ بکە تەنێ ژ بۆ کو ببینە کو ھوکوومەتا “نوونەر” وان ب تەنێ پاشگوھ دکە (د ھەمان دەمێ دە، دبینە کو نوونەرێن وان ل پاش خوە دزڤرن و قازانجێن پارگیدانی مسۆگەر دکن و دکن. دەما کو ژ ھلبژێران رە روورەشیان داخڤن و ھەوجەداریا وان ب زەخکرنا کەمبەرێن خوە ھەیە). د ھەری باش دە مرۆڤ دکارە ببێژە کو ھوکوومەتێن دەمۆکراتیک ژیێن دن کێمتر زۆردەستیێ دکن، لێ ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ئەڤ تێ واتەیا ئازادیێ.
مەرکەزیبوونا دەولەتێ وەسیلەیا تەمینکرنا ڤێ رەوشێ و پووچکرنا ئازادیێیە.
ھەمی شێوازێن ھیەرارشیێ، ھەتایێن کو تێ دە ئەفسەرێن بلند تێنە ھلبژارتن ژی، ب ئۆتۆریتەریزم و ناڤەندیپارێزیێ تێنە نیشانکرن. دەستھلاتداری ل ناڤەندێ (ئان ژی ل ژۆر) کۆم دبە، ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو جڤاک دبە “گرەک تۆزێ کو ژ دەرڤە ب رامانەک بندەست، ناڤەندیپارێز ڤە ھاتی زندی کرن.” [پژ پرۆودھۆن، کو ژ ھێلا مارتن بوبەر ڤە ھاتی ڤەگۆتن، پاتھسن ئوتۆپا ، ر. ٢٩] ژ بەر کو، پشتی کو ھاتن ھلبژارتن، ئەفسەرێن پایەبلند دکارن وەکی کو دخوازن بکن، و وەکی ھەمی بورۆکراسیان، گەلەک بریارێن گرینگ ژ ھێلا کارمەندێن نەھلبژارتی ڤە تێنە گرتن. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو دەولەتا دەمۆکراتیک د وارێن خوە دە ناکۆکییە:
“د دەولەتا دەمۆکراتیک دە ھلبژارتنا سەردەستان ب پرانیا دەنگێن قاشۆ بناڤکرنەکە کو ژ کەسان رە دبە ئالیکار کو باوەر بکن کو ئەو رەوشێ کۆنترۆل دکن. ئەو کەسان ھلدبژێرن کو کارەکی ژ بۆ وان بکن و گارانتیا وان تونە کو ئەوێ وەکی کو ئەو پێک بینن. ژ ڤان کەسان رە ئیستفا دکن، ب تەھدیدا ئیرادەیا خوە ددن وان گەل د وێ باوەریێ دەیە کو ئەو ھەمی دەستھلاتیا خوە رادەستی ئەندامێن پارلامەنتۆیێ دکە دا کو ئەو چێترین کو دفکرن بکن.” [ھارۆلد بارجلای، ئۆپ. جت. ، رووپ. ٤٦-٧]
خوەزایا ناڤەندیبوونێ دەستھلاتداریێ دخە دەستێ چەند کەسان. دەمۆکراسیا نوونەرتیێ ل سەر ڤێ ھەیەتا دەستھلاتداریێیە، کو ھلبژێرێن دن ژ بۆ رێڤەبەریا وان ھلدبژێرن. ئەڤ یەک نکارە رەوشەکە کو تێ دە ئازادی د خەتەرەیێ دەیە بافرینە — مافێ دەنگدانێیا گەردوونی “نەھێلە کو دەستەیەک ژ سیاسەتمەداران وەرە دامەزراندن، کو د راستیێ دە نە د قانوونێ دە ژی خوەدی ئیمتیازن، کو خوە ب تایبەتی ژ بۆ برێڤەبرنا کارووبارێن گشتییێن نەتەوەیێ تەرخان دکن. ب بوونا جورەیەکی ئارستانیا سیاسی ئان ئۆلیگارشی ب داوی ببە.” [باکونن، فەلسەفەیا سیاسییا باکونین ، ر. ٢٤٠]
دڤێ ئەڤ یەک نە سورپریز بە، ژ بەر کو “ئاڤاکرنا دەولەتەکێ ئەوە کو دەستھلاتداریێ ب رەنگەک ماکینەیەک کو ژ گەل جودا ھەیە ب سازی بکە . ئەو پسپۆریکرنا ھوکم و سیاسەتێیە، ئافراندنا بەرژەوەندیەک جوودایە (ژ بورۆکراتان بە. وەکیل، کۆمیسەر، قانووندانەر، لەشکەر، پۆلیس، ئاد ناوسەام) کو د دەستپێکێ دە ھەر چەند قەلس بە ئان ژی ب نیەتا باش بە، د داویێ دە ب خوە ھێزەک گەندەلیێ دگرە.” [موڕای بۆۆکچن، “کریزا ئەکۆلۆژیک، سۆسیالیزم، و ھەوجەداریا ژ نوو ڤە ئاڤاکرنا جڤاکێ”، رووپ ١-١٠، جڤاک و خوەزا ، ڤۆل. ٢، نۆ. ٣، رووپ. ٧]
ناڤەندپارێزی دەمۆکراسیێ بێ واتە دکە، ژ بەر کو ل پایتەختێن دوور بریارا سیاسی ددە سیاسەتمەدارێن پسپۆر. ژ بەر نەبوونا خوەسەریا خوەجھی، مرۆڤ ژ ھەڤ قوت دبن (ئاتۆمکری نە) ژ بەر تونەبوونا فۆروما سیاسی کو تێ دە کاربن ل سەر مژارێن کو گرینگ دبینن د ناڤ خوە دە نیقاش بکن، نیقاش بکن و بریار بدن. ھلبژارتن ل سەر کۆمێن خوەزایی و نەناڤەندی نایێن کرن و ژ بەر ڤێ یەکێ نە گرینگە. کەس تەنێ د ناڤ گرسەیێ دە “دەنگدێر”ئەک دنە، “پێکھاتەیەک” سیاسییە و نە تشتەک دنە. بنگەھا ئامۆرفا ھلبژارتنێن نووژەن، دەولەتپارێز “ئارمانجا وێ تونەکرنا ژیانا سیاسییا ل باژارۆک، کۆمون و دەزگەھانە، و ب رێیا ڤێ ھلوەشاندنا ھەموو خوەسەریێن شارەداری و ھەرێمی گرتنا پێشکەفتنا مافێ دەنگدانێیێ گەردوونی.” [پرۆودھۆن، ژ ھێلا مارتن بوبەر ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٩]
ژ بەر ڤێ یەکێ مرۆڤ ژ ھێلا ئاڤاھیێن کو ئیدیا دکن کو دەستوورێ ددن وان کو خوە ئیفادە بکن، بێھێز دبن. ب گۆتنا پرۆودھۆن دیسا، د دەولەتا ناڤەندی دە “ھەموەلاتی خوە ژ سەروەریێ ڤەدقەتینە، باژارۆک و وەزارەت و پارێزگەھا ل ژۆرێ وێ، کو ژ ھێلا دەستھلاتداریا ناڤەندی ڤە تێنە ڤەگوھەزتن، ئێدی نە تشتەکن لێ سازیێن د بن کۆنترۆلا راستەراستا وەزیران دە نە.” ئەو بەردەوام دکە:
“ئەنجام زوو خوە ب خوە ھیس دکن: ھەموەلاتی و باژار ژ ھەر روومەتێ بێپارن، تالانکرنا دەولەتێ زێدە دبە، و بارێ باجگر ب رێژەیێ زێدە دبە. ئێدی نە ھوکوومەتە کو ژ بۆ گەل تێ چێکرن؛ ئەوە. کەسێن کو ژ بۆ ھکوومەتێ ھاتنە چێکرن، ھەر تشتی داگر دکە، سەردەستیا ھەر تشتی دکە.” [ پرەنسیبا فەدەراسیۆنێ ، ر. ٥٩]
وەکە کو تێ خوەستن، وەکە مرۆڤێن تەجریتکری ژ بۆ ھێزان تو خەتەری نینن. ئەڤ پێڤاژۆیا مارژینالبوونێ ژ دیرۆکا ئامەریکی تێ دیتن، وەک نموونە، دەما کو جڤینێن باژارۆکان ب ئۆرگانێن ھلبژارتی ڤەگوھەراندن، ھەموەلاتی د رۆلێن پاسیف، تەماشەڤانان دە تەنێ وەکی “دەنگدێر” تێنە دانین (بنھێرە بەشا پێشتر ). دگەل گۆتنێن سیاسەتمەدارانێن ل سەر فەزیلەتێن “جڤاکەک ئازاد” و “جیھانا ئازاد” – بوویینا دەنگدێرەک ئاتۆمکری نە تێگینەک ئیدەالا “ئازادی”یە – مینا کو ھەر چار ئان پێنج سالان جارەکێ دەنگدان دکارە وەکی “ئازادی” ئان ژی “دەمۆکراسی”.
د دەولەتێ و ب گشتی رێخستنێن ئۆتۆریتەر دە مارژینالیزەکرنا گەل مەکانیزمایا کۆنترۆلێیا سەرەکەیە. وەکە میناک، دەما کو جڤاتا ئەورۆپی (کە) دھەسبینن، ئەم دبینن کو “مەکانیزمایا بریارگرتنێ د ناڤبەرا دەولەتێن یەکیتیا ئەورۆپی دە دەستھلاتێ د دەستێ کاربدەستان دە دھێلە (ژ وەزارەتێن ناڤخوە، پۆلیس، کۆچبەری، گومرک و کارووبارێن ئەولەھیێ) ب گەلەک خەباتان. کاربدەستێن پایەبلند د مسۆگەرکرنا پەیمانێن د ناڤبەرا ١٢ سەرۆکوەزیران دە جھ دگرن. د ڤێ پێڤاژۆیا ناڤ-ھکوومەتی دە، کو پارلامەنتۆ و گەل تێنە ئاگاھدار کرن (و ئەو تەنێ ب ھوورگولی تێنە ئاگاھدار کرن). [تۆنی بونیۆن، ستاتەواتچنگ تھە نەو ئەورۆپە ، ر. ٣٩]
دگەل زەختێن ئابۆرییێن ئەلیتان، ھوکوومەت ژی ژ بەر بورۆکراسیا کو ب ناڤەندپارێزیێ تێ د ناڤ دەولەتێ دە ب زەختان رە روو ب روو دمینن. د ناڤبەرا دەولەت و ھکوومەتێ دە جوداھی ھەیە. دەولەت بەرھەڤۆکا دایمییا سازی و دەزگەھێن خوەدی ھێز و بەرژەوەندییە. ھکوومەت ژ گەلەک سیاسەتمەداران پێک تێ. سازیێن کو ژ بەر ماییندەبوونا خوە د دەولەتێ دە خوەدی ھێزن، نە نوونەرێن کو تێن و دچن. وەکی کو جلڤە پۆنتنگ (کارمەندێ بەرێیێ دەولەتێ ب خوە) دەستنیشان دکە، “فۆنکسیۆنا سیستەمەک سیاسی ل ھەر وەلاتەکی… ئەوە کو سازوومانا ئابۆرییا ھەیی و تێکلیێن ھێزێیێن گرێدایی وێ ب رێکووپێک برێکووپێک بکە، لێ نە گوھارتنا رادیکالە. خەیالا مەزنا سیاسەت ئەوە کو سییاسەتمەدار دکارن چ گوھەرتنان دخوازن بکن.” [ل ئالتەرناتیفێن ، ھەژمار ٥، ر. ١٩]
ژ بەر ڤێ یەکێ، دەولەت ل گەل مارژینالیزەکرنا گەل، د ھەمان دەمێ دە نوونەرێن “مە” ژی دقەدە. ژ بەر کو دەستھلاتداری نە د ئۆرگانێن ھلبژارتی دە، لێ د بورۆکراسیێ دە دمینە، کۆنترۆلا گەل ھەر کو دچە بێواتە دبە. چاوا کو باکونن ژی گۆت، “ئازادی تەنێ دەما کو… کۆنترۆلا [گەلی] [دەولەتێ] دەرباسدار بە، دکارە دەرباسدار بە. بەرەڤاژی ڤێ، ل جھێ کو کۆنترۆلەکە وسا خەیالی بە، ئەڤ ئازادیا گەل ژی ب تەنێ دبە خەیالەک.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢١٢] ناڤەندیا دەولەتێ پشتراست دکە کو کۆنترۆلا گەل بێواتەیە.
ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ناڤەندیپارێزیا دەولەتێ دکارە ببە چاڤکانیەک جددییا مەترسیێ ل سەر ئازادی و خوەشیا پرانیا مرۆڤێن د بن وێ دە. باکونین گۆت: “کۆمارێن بوورژوووازی ” ھینا ڤێ راستیا سادەیا کو ب ئەزموونا ھەر دەمان و ل ھەر دەڤەرێ نیشان ددە، کو ھەر ھێزەک رێخستنکری کو ل سەر و سەر گەلان رادوەستە، ھەوجەداری ئازادیا گەلان دەردخە ھۆلێ. دەولەتا سیاسی ژ بلی پاراستن و دۆماندنا ئیستسمارکرنا کەدا پرۆلەتەریایێ ژ ئالیێ چینێن سەردەستێن ئابۆری ڤە ت ئارمانجەکە دن نینە و ب ڤێ یەکێ دەولەت خوە ل دژی ئازادیا گەلان دەردخە.” [ باکونن ل سەر ئانارشیزمێ ، ر. ٤١٦]
ژ بەر ڤێ یەکێ نە ئەجێبە، “چ پێشکەفتنا کو د مژارێن جوودا دە ھاتبە کرن، چ تشتێن کو ژ بۆ مرۆڤان ھاتنە کرن، چ مافێن مرۆڤان ھاتنە بدەستخستن، نە ب نیقاشێن ئارامێن کۆنگرەیێ، نە ب شەھرەزاییا سەرۆکان ئان ژی بریارێن باقلێن دادگەھا بلند، ژ بەر کرنێن گەلێن ئاسایی، نە ژ قانوونا بنگەھینە. ئەو بەلگە ب کێفخوەشی ژ ھێلا کاربدەستێن دەولەتێ ڤە گاڤا کو ژ وان رە تێ پاشگوھ کرن. نموونەیەک ئەشکەرە ژی گوھەرینا ١٤ەمینا دەستوورا بنگەھینا دەولەتێن یەکبوویییێن ئامەریکایێیە، کو “ھەیا کو رەشکێن د سالێن ١٩٥٠ و ١٩٦٠ دە ل باشوور ب تەڤگەرێن گرسەیی رابوون، ت واتەیا وێ تونە بوو… د دەستوورا بنگەھین و دەستوورا بنگەھین دە چ بێژەیێن کو ھەبوون کرن. گوھەرتنا ١٤ەمین جارا ئەول خوەدی واتەیەکە.” [ھۆوارد زنن، فالورە تۆ قوت ، ر. ٦٩ و رووپ. ٧٣]
ژ بەر کو “راستیا کو وە مافێ دەستووری ھەیە نایێ وێ واتەیێ کو ھوونێ ڤی مافی ب دەست بخن. د جھ دە ھێزا کێ ھەیە؟ پۆلیس ل کۆلانێ. مدوورێ دبستانێ. کاردێر ل سەر کار دەستوورا بنگەھین ئیستیھداما تایبەت ناگرە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئازادیا مە ب قانوونێن دەولەتێ نایێ دیارکرن. بەلێ ، “چاڤکانی و چارەسەریا پرسگرێکێن مەیێن ئازادیێن مەدەنی د رەوشێن رۆژانە دە نە… ئازادیا مەیا راستین نە ژ ھێلا دەستوورا بنگەھین ئان دادگەھێ ڤە، لێ ب ھێزا کو پۆلیس ل سەر مە ل سەر کۆلانان ئان ژییا ل سەر مە ھەیە، تێ دەستنیشانکرن. ژ ئالیێ کاردێرێن مە ڤە، ئەگەر ئەم خزان بن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئازادی و ئەدالەت نە ب زاگۆنان “ب ھێز و پەرە” تێنە دەستنیشانکرن . ئەڤ ئیشارەت ب گرینگیا تەڤلێبوونا گەل، تەڤگەرێن جڤاکی دکە، ژ بۆیا کو ئەو دکن ئەڤە کو “ب کولم و چەکان ھێزەک بەرەڤاژی ل ھەمبەر پۆلێسان بافرینن.یا کو تەڤگەر دکن ئەساس ئەڤە: ئەو ھێزێن بەرەڤاژی دافرینن دا کو ل دژی ھێزا کو تێ دەیە. ژ تشتێن کو د دەستوورا بنگەھین و قانوونان دە ھاتنە نڤیساندن پر گرینگترە.” [زنن، ئۆپ. جت. ، رووپ ٨٤-٥، رووپ ٥٤-٥ و رووپ. ٧٩]
یا کو ناڤەندیبوون دکوژە تام ب ڤی رەنگی تەڤلیبوونا گرسەیییە. د بن ناڤەندپارێزیێ دە خەم و دەستھلاتداریا جڤاکی ژ دەستێ وەلاتیێن ئاسایی تێ ستاندن و د دەستێ چەند کەسان دە تێ ناڤەندیکرن. ئەڤ دبە سەدەم کو ھەر ئازادییێن کو ب فەرمی ھاتنە گارانتیکرن ب باندۆر تێنە پاشگوھ کرن دەما کو مرۆڤ دخوازن وان بکار بینن، گەر کو ھێز وەھا بریار بدن. د داویێ دە، فەردێن ڤەقەتاندییێن کو ب ھێزا ماکینەیا دەولەتپارێزا ناڤەندی رە روو ب روو نە، د رەوشەک قەلس دە نە. ب ڤی ئاوایی دەولەت چ ژ دەستێ وی تێ دکە کو تەڤگەر و رێخستنێن گەلەری بشکینە (ژ بۆ ڤێ یەکێ قانوونێن خوە بنپێ دکە).
وەکی کو دڤێ دیار بە، ئانارشیست ب مەرکەزیبوونێ نایێ واتەیا تەنێ ناڤەندیکرنا ھێزێیا ھەرێمی ل جیھەک تایبەتییا ناڤەندی (وەک میناک ل دەولەتەک نەتەوە کو دەستھلاتداری د ناڤ ھوکوومەتەک ناڤەندی دە کو ل جیھەک تایبەتییە رادوەستە). مەبەستا مە ژی ناڤەندیکرنا دەستھلاتێ د ناڤ چەند دەستان دەیە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەم دکارن ببن خوەدی پەرگالەک مینا فەۆدالیزمێ کو ژ ھێلا تەریتۆریال ڤە دەسەنترالیزەکرییە (ئانگۆ ل سەر گەلەک فەۆدالێن بێ دەولەتەک ناڤەندییا بھێز پێک تێ) د ھەمان دەمێ دە کو دەستھلاتداری د ناڤ چەند دەستێن ھەرێمی دە ناڤەندی بە (ئانگۆ ھێز د دەستێ فەۆدالان دەیە، نە د دەستێ فەۆدالان دەیە. نفووسا گشتی). ئان ژی، میناکەک دن بکار بینن، ئەم دکارن ببن خوەدی پەرگالەک کاپیتالیستا لاسسەز-فارە کو خوەدیێ دەستھلاتداریەک ناڤەندییا قەلسە لێ ژ گەلەک جیھێن کارێن ئۆتۆکراتیک پێک تێ. ب ڤی ئاوایی خلاسبوونا ژ دەستھلاتداریا ناڤەندی (د کاپیتالیزمێ دە دەولەتا ناڤەندی ئان ژی د ئابسۆلوتیزمێ دە پادیشاھ) ب گرتنا سازیێن ئۆتۆریتەرێن ھەرێمی (دبێژن فیرمایێن کاپیتالیست و خوەدیێن فەۆدال) دێ ئازادیێ مسۆگەر نەکە. د ھەمان دەمێ دە، راکرنا دەستھلاتداریێن ھەرێمی تەنێ دبە کو ببە سەدەما بھێزبوونا ھێزا ناڤەندی و قەلسکرنا ئازادیێ.

وەرگەرا ماکینە

د ھن سیستەمان دە، ئەشکەرەیە کو ھندکاھیێن سەردەستێن ئابۆری چاوا دەولەتێ کۆنترۆل دکن. میناک د فەۆدالیزمێ دە ئاخ د دەستێ فەۆدالان دە بوو کو راستەراست گوندی ئیستسمار دکرن. دەستھلاتداریا ئابۆری و سیاسی د ھەمان دەستان دە، ئانگۆ خوەدیێن ئاخان، ھاتن یەک کرن. ئابسۆلوتیزمێ دیت کو پادیشاھ فەۆدالان خستە بن دەستھلاتداریا خوە و خوەزایا نەمەرکەزییا رەلاتیفییا فەۆدالیزمێ ب دەولەتەک ناڤەندی ھاتە گوھەرتن.
ئەڤ پەرگالا دەولەتپارێزا ناڤەندی بوو کو بوورژوووازیا مەزن ژ بۆ دەولەتا خوە مۆدەل گرت. پادیشاھ ب پارلەمەنتۆیەک ھاتە گوھەزتن، کو د دەستپێکێ دە ب دەنگدانا سینۆرکری ھاتە ھلبژارتن. د ڤێ فۆرما دەستپێکێیا دەولەتا کاپیتالیست دە، (دیسا) ئەشکەرەیە کو ئەلیت چاوا کۆنترۆلا ماکینەیا دەولەتێ دپارێزە. ژ بەر کو دەنگدان ل سەر بنگەھێ خوەدیبوونا میقدارەک ھندکترین ملک بوو، خزان ب باندۆر ژ وان رە ھات قەدەخە کرن کو د تشتێ کو ھوکوومەتێ کر دە ت گۆتنەک (فەرمی) ھەبە. ئەڤ دوورخستن ژ ئالیێ فیلۆزۆفێن مینا ژۆھن لۆجکە ڤە ھات تەۆریزەکرن — گرسەیێن خەباتکار ژ بلی بەشەک ژ لاشێ مرۆڤان (خوەدیێن ملک)یێن کو ھکوومەتێ دەستنیشان کرن، وەکی ئارمانجا سیاسەتا دەولەتێ دھات ھەسباندن. د ڤێ پەرسپەکتیفێ دە دەولەت وەک شرکەتەک ھەڤپار بوو. چینا خوەدان پارمەندێن کو رێڤەبەرێن بەرفرەھ دەستنیشان کرن و گرسەیا نفووسێ کارکەرێن کو د دیارکرنا پەرسۆنەلێن رێڤەبەریێ دە نە خوەدی گۆتن بوون و دھاتن چاڤەرێ کرن کو فەرمانان بشۆپینن.
وەکە کو تێ پێشبینیکرن، ئەڤ سیستەم ژ ئالیێ پڕانیا کو د بن ڤێ سیستەمێ دە بوون، ب توندی نەفرەت بوو. رەژیمەکە ب ڤی رەنگییا “لیبەرالا کلاسیک” ژ ئالیێ ھێزەکە بیانی، دەسپۆتیک، بێ مەشروویەتا گەل ڤە ھات برێڤەبرن و ژ گەلەمپەریا گشتی رە ب تەڤاھی بێ ھەساب بوو. ئەشکەرەیە کو ھوکوومەتەک کو ل سەر دەستوورەک تخووبدار ھاتی ھلبژارتن نایێ باوەر کرن کو ئەو کەسێن کو خوەدیێ ملکێ نە راست نە ب وەکھەڤی تەڤدگەرە. دھات پێشبینیکرن کو ئەلیتا سەردەست دێ دەولەتا کو د دەستێ وان دەیە بکار بینە دا کو بەرژەوەندییێن خوە پێشدە ببە و بەرخوەدانا پۆتانسیەلا ل ھەمبەر ھێزا خوەیا جڤاکی، ئابۆری و سیاسی قەلس بکە. تشتێ کو وان کر ژی ب راستی ئەڤە، دەما کو ھێزا خوە د بن ناڤێ “رێڤەبەریا باش” و “ئازادی” دە ڤەشارتن. د سەر دە ژی، دەنگدانا بسینۆر، مینا ئابسۆلوتیزمێ، ژ ھێلا گەلەک کەسێن کو ژێ رە تێکلدار بوون، وەکی بنپێکرنا ئازادی و روومەتا کەسانە ھاتە ھەسباندن.
ژ بەر ڤێ یەکێ بانگا دەنگدانا گەردوونی و دژبەریا ل سەر قایدەیێن ملکێ ژ بۆ فرانچسە. ژ بۆ گەلەک رادیکالان (مارخ و ئەنگەلس ژی د ناڤ دە) پەرگالەک وەھا تێ وێ واتەیێ کو چینێن کارکەر دێ ببن خوەدیێ “ھێزا سیاسی” و ژ بەر ڤێ یەکێ ئەوێ د رەوشەکێ دە بن کو ب یەکجاری پەرگالا چینان ب داوی بکن. ئانارشیستان ئیقنا نەکربوون و دگۆتن کو “ژ بۆ دەنگدانا گەردوونی، کو ب سەرێ خوە تێ ھەسباندن و د جڤاکەک ل سەر بنگەھا نەوەکھەڤیا ئابۆری و جڤاکی دە تێ سەپاندن، دێ ژ گەل رە ژ خەینی فێلبازی و خەفکێ نە تشتەک بە” و “رێیا ھەری ئەولەدار ژ بۆ خورتکرنا د بن کراسێ لیبەرالیزمێ دە. و ئەدالەت سەردەستیا دایمییا چینێن خوەدی ل سەر گەل، کو زرارێ بدە ئازادیا گەل.” ژ بەر ڤێ یەکێ، ئانارشیستان ئینکار کر کو “دکارە ژ ئالیێ گەلان ڤە ژ بۆ بدەستخستنا وەکھەڤیا ئابۆری و جڤاکی وەرە بکارانین. دڤێ ئەو ھەر دەم و ب نەچاری ببە ئاموورەک دژمناتیا گەل،یا کو پشتگریێ ددە دیکتاتۆریا دەفاکتۆیا بوورژوووازیێ.” [باکونن، باکونن ئۆن ئانارچسم ، ر. ٢٢٤]
ژ بەر تەڤگەرێن گرسەیییێن گەلێن ژێرین، دەنگ ژ ھێلا چینێن کارکەرێن مێر و د قۆناخەک پاشین دە ژن ب سەر کەتن. دەما کو ئەلیت ژ بۆ پاراستنا پۆزیسیۆنا خوەیا ئیمتیازێ درێژ و دژوار شەر کر، ئەو تێک چوون. مخابن، دیرۆکا دەنگدانا گەردوونی راستداریا ئانارشیستان ئیسپات کر. دەولەتێن کاپیتالیستێن ب ئیدایا “دەمۆکراتیک” ژی د راستیێ دە دیکتاتۆریێن ملکیەتێ نە. دیرۆکا سیاسییا سەردەمێن نووژەن دکارە ب بلندبوونا ھێزا کاپیتالیست، بلندبوونا ژ بەر تەڤگەرێن گەلەری، دەمۆکراسیا (نوونەر) و بەردەوامیا سەرکەفتنا یەکەما ژ بۆ تێکبرن و کۆنترۆلکرنایا دویەمین وەرە کورت کرن.
ئەڤ ب سێ پێڤاژۆیێن سەرەکەیێن کو ژ بۆ ب باندۆرکرنا دەمۆکراسیێ ب باندۆر تێنە ھەڤ کرن پێک تێ. ئەڤ ئاستەنگا دەولەمەندیێ، ئاستەنگیا بورۆکراسیێ و ھەری داوی ژی ئاستەنگیا سەرمایەیێ نە. دێ ھەر یەک ب رێزێ وەرە نیقاش کرن و ھەمی پشتراست بکن کو “دەمۆکراسیا تەمسیلی” وەکی “ئۆرگانەک سەردەستیا کاپیتالیست” بمینە . [کرۆپۆتکن، گۆتنێن سەرھلدێرەکی ، ر. ١٢٧]
ئاستەنگیا دەولەمەندیێیا ھەری ئەشکەرەیە. ژ بۆ نامزەدیا پۆستێ پەرە دگرە. د سالا ١٩٧٦-ئان دە، ژ بۆ ھلبژارتنێن سەرۆکاتیێیێن دەولەتێن یەکبوویییێن ئامەریکی ٦٦،٩ میلیۆن دۆلار ھاتنە خەرجکرن. د سالا ١٩٨٤ان دە ١٠٣،٦ ملیۆن دۆلار و د سالا ١٩٩٦ان دە ژی ٢٣٩،٩ ملیۆن دۆلار بوو. د دەستپێکا سەدسالا ٢١-ئان دە، ئەڤ ھەژمار دیسا زێدە بوونە. ٢٠٠٠ ٣٤٣،١ دۆلار و ٢٠٠٤، ٧١٧،٩ میلیۆن دۆلار ھاتیە خەرجکرن. پرانیا ڤان پەرەیان ژ ئالیێ دو نامزەتێن سەرەکە ڤە ھاتیە خەرجکرن. د ٢٠٠٠ دە، کۆماری گەۆرگە بوش ١٨٥،٩٢١،٨٥٥ دۆلار خەرج کر دەما کو ھەڤرکێ وییێ دەمۆکرات ئال گۆرە تەنێ ١٢٠،٠٣١،٢٠٥ دۆلار خەرج کر. چار سال شووندا، بوش ٣٤٥،٢٥٩،١٥٥ دۆلار خەرج کر، لێ ژۆھن کەڕی تەنێ ٣١٠،٠٣٣،٣٤٧ دۆلار خەرج کر.
کامپانیایێن دنێن ھلبژارتنێ ژی پر بھا نە. د سالا ٢٠٠٠ دە، نامزەدێ سەرکەتییێ ناڤینی ژ بۆ کورسیەک د مەجلیسا نوونەرانا دەولەتێن یەکبوویی دە ٨١٦،٠٠٠ دۆلار خەرج کر، لێ سەناتۆرێ دلخواز ٧ میلیۆن دۆلار خەرج کر. تەورا نژادێن ھەرێمی ھەوجەیێ بەرھەڤکرنا دراڤێ گرینگن. یەک بەرەندامەک ژ بۆ مالا ئڵنۆس زێدەتری ٦٥٠،٠٠٠ $ بەرھەڤ کر دەما کو بەربژارەک دن ژ بۆ دادگەھا بلندا ئڵنۆس ٧٣٧،٠٠٠ $ بەرھەڤ کر. ل بریتانیایێ، ب ھەمان رەنگی مووچەیێن قەدەخەکری ھاتن خەرج کرن. د ھلبژارتنێن گشتییێن ٢٠٠١ دە پارتیا کارکەر ب تەڤاھی £ ١٠،٩٤٥،١١٩، تۆرەس £ ١٢،٧٥١،٨١٣ و دەمۆکراتێن لیبەرال (یێن کو د رێزا سێیەمین دە دوور بوون) تەنێ £ ١،٣٦١،٣٧٧ خەرج کرن.
ژ بۆ بدەستخستنا ڤی رەنگی دراڤ، پێدڤییە کو بەشدارێن دەولەمەند وەرن دیتن و بخاپینن، ب گۆتنەک دن سۆز بدن کو ئەوێ بەرژەوەندییێن وان ب رەنگەکی چالاک وەرن شۆپاندن. دەما کو، د تەۆریێ دە، گەنگازە کو مەرڤ د پراتیکێ دە ژ بەشێن پچووک دراڤێ مەزن وەرە بەرھەڤ کرن، ئەڤ دژوارە. ژ بۆ بەرھەڤکرنا ١ میلیۆن دۆلاری، ھوون ھەوجە نە کو ٥٠ میلیۆنەران قانھ بکن کو ٢٠،٠٠٠ دۆلار بدن وە ئان ژی ٢٠،٠٠٠ کەس ژ بۆ ٥٠ دۆلاران بدن وە. ژ بەر کو ژ بۆ ئەلیتان ٢٠،٠٠٠ دۆلار پەرەیێ کیسییە، نە ئەجێبە کو سیاسەتڤان ئارمانج دکن کو ل سەر ھندک، نە پران، ب سەر بخن. ب ھەمان رەنگی ب پارگیدانی و کارسازیا مەزن رە. د دەم و ئەنەرژیێ دە پر ھێسانتر و بکێرھاتیترە کو مەرڤ ل سەر چەند کەسێن دەولەمەند (چ کەس ئان پارگیدان) ھوور ببە.
ئەشکەرەیە: کی ھەقێ بۆریێ ددە گازی ئاوازێ دکە. و د کاپیتالیزمێ دە، ئەڤ تێ واتەیا دەولەمەند و کارساز. د کامپانیایا پارگیدانییا دەولەتێن یەکبوویی دە بەخش و بەردێلێن سییاسەتێ گھیشتنە رێژەیەک بێھەمپا. پرانیا بەخشێن کامپانیایێیێن مەزن، نە ئەجێبە، ژ پارگیدانیانن. پرانیا کەسێن دەولەمەندێن کو بەخشێن مەزن ددن بەرەندامان جەۆ و ئەندامێن دەستەیا پارگیدانی نە. و، تەنێ ژ بۆ کو ھوون پێ ئەولە بن، گەلەک پارگیدانی ژ یەکێ زێدەتر پارتیان ددن.
نە ئەجێبە، پارگیدانی و دەولەمەند ھێڤی دکن کو ڤەبەرھێنانێن وان ڤەگەرە. ئەڤ یەک ژ رێڤەبەریا گەۆرگە و. بوش تێ دیتن. کامپانیایێن وییێن ھلبژارتنێ گرێدایی پیشەسازیا ئەنەرژیێ بوون (یا کو ژ دەستپێکا کاریەرا وی ڤە وەکی والیێ تەخاسێ پشتگری دا وی). پارگیدانیا رسوا ئەنرۆن (و جەۆ کەننەتھ لای) د سالا ٢٠٠٠-ئان دە د ناڤ ھەڤکارێن ھەری مەزنێن بوش دە بوون. دەما کو بوش بوو دەستھلاتدار، پشتگری دا گەلەک سیاسەتێن کو ژ بۆ وێ پیشەسازیێ (وەک پاشڤەخستنا رێزکنامەیا ژینگەھێ ل سەر ئاستەک نەتەوەیی، مینا کو وی ل تەکساسێ کربوو). ئالیگرێن وییێن ل واڵ سترێت شاش نەبوون کو بوش ھەول دا کو ئەولەکاریا جڤاکی تایبەت بکە. دەما کو کۆمارپارێزان د سالا ٢٠٠٥-ئان دە بەند ل سەر مرۆڤێن ئیفلاسکری تەنگ کرن، نە پارگیدانیێن قەرتا کرەدیێ نەبوون. ب فینانسەکرنا بوش، ڤان پارگیدانیان پشتراست کر کو ھوکوومەت ل شوونا کەسێن کو د ھلبژارتنێ دە دەنگ دانە، بەرژەوەندییێن وان پێشدە دچن.
ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو وەکی “ئەنجاما دابەشکرنا چاڤکانیان و ھێزا بریارگرتنێ د ناڤ جڤاکێ دە ب گشتی… چینا سیاسی و رێڤەبرێن چاندی ب گەلەمپەری خوە ب سەکتۆرێن کو سەردەستیا ئابۆریا تایبەت دکن رە تێکلدار دکن؛ ئەو ئان راستەراست ژ ڤان سەکتۆران ئان ژی ل بەندێ نە کو بەشداری وان ببن.” [چۆمسکی، نەجەسساری ئڵوسۆنس ، ر. ٢٣] ئەڤ یەک ژ قێرینا گەۆرگە و. بوش د گالایا ئەلیتان دە کو د دەما ھلبژارتنا سەرۆکاتیێیا ٢٠٠٠-ئان دە بەرھەڤکرنا دراڤ تێ دیتن، تێ دیتن: “ئەڤ گرسەیەک بالکێشە — خوەدی ویێن خوەدی. ھن کەس ژ وە رە دبێژن ئەلیت؛ ئەز بانگ دکم. تو بنگەھا منی.” بێگومان:
“د جیھانا راستین دە، سیاسەتا دەولەتێ ب گرانی ژ ھێلا وان کۆمێن کو فەرمانداریا چاڤکانیان دکن، د داویێ دە ژ بەر خوەدیدەرکەتن و رێڤەبرنا ئابۆریا تایبەت ئان ژی ستاتویا وان وەکی پسپۆرێن دەولەمەند تێنە دەستنیشانکرن. وەزیفێن سەرەکەیێن بریارگرتنێ د شاخێ رێڤەبەریێ دە ب گەلەمپەری ژ ھێلا نوونەرێن پارگیدانیێن مەزن، بانک و پارگیدانیێن ڤەبەرھێنانێ ڤە تێنە داگرتن، چەند پارگیدانیێن دادرێسی کو د سەری دە بەرژەوەندییێن پارگیدانی دگرن و ب ڤی رەنگی بەرژەوەندییێن بەرفرەھ تەمسیل دکن. خوەدی و رێڤەبەران ژ بلی ھن بەرژەوەندیەک قانوونی پر جوودایە، لێ ب گرانی ئەو ژ چینێن کارسازیێ و پیشەیی تێ کشاندن. [چۆمسکی، ل سەر ھێز و ئیدەۆلۆژیێ ، ر. ١١٦-٧]
ئەڤ نە تەنێ گرێدانا سیاسەت و کارسازیێیە. د ھەمان دەمێ دە گەلەک سیاسەتمەدار د پارگیدانیان دە رێڤەبرن، بەرژەوەندییێن پارگیدانی، پارڤەکرن، زەڤی و فۆرمێن دنێن داھاتا ملک و ھود. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەو کێمتر وەکی پرانیا پێکھاتەیێن کو ئەو ئیدیا دکن کو نوونەرتیا وان دکن و بێتر مینا چەند دەولەمەندانن. ڤان داھاتێن دەرڤەیی ب مەاشەک بلند رە بکن یەک (ل کەیانیا یەکبوویی، پارلەمەنتەر ژ دو جاران ژ ناڤگینیا نەتەوەیی زێدەتر تێنە دایین) و سیاسەتمەدار دکارن د ناڤ ١%یا ھەری دەولەمەندا نفووسێ دە بن. ژ بەر ڤێ یەکێ نە تەنێ بەرژەوەندیێن مەیێن ھەڤپارێن ئەلیت ھەنە، سیاسەتمەدار ژی پارچەیەکی وێ نە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەو ب زۆرێ نایێ گۆتن کو ئەو نوونەرێ رایا گشتی نە و د رەوشەک کو بەرژەوەندیەک خوەدان قانوونێن ل سەر ملکێن کو ل سەر تێنە دەنگدان دە نە.
ھن ڤان کارێن دویەمین و ڤەبەرھێنانێن دەرڤەیی دپارێزن و دبێژن کو ئەو وان ب جیھانا دەرڤە رە د تێکلیێ دە دھێلە و، ژ بەر ڤێ یەکێ، وان دکە سیاسەتمەدارێن چێتر. کو ئارگومانەک ووسا دەرەوە، ژ ڤێ راستیێ تێ خویانگ کرن کو بەرژەوەندییێن وەھایێن دەرڤەیی قەت ناھێلن کو مەرڤ د بەرگەرێن مجدۆنالدعس دە بخەبتە ئان ل سەر خەتەک مەجلیسێ بخەبتە. ژ بەر ھن سەدەمان، تو سیاسەتمەدار ناگەرە کو ھەستەک ژ بۆ مرۆڤەک ناڤینی چاوایە. لێبەلێ، د واتەیەکێ دە، ئەڤ ئارگومان خالەک ھەیە. کار و داھاتێن ب ڤی رەنگی سیاسەتمەداران ژ بلییا گرسەیان ب جیھانا ئەلیتان رە دھێلن و ژ بەر کو پەیورا دەولەتێ پاراستنا بەرژەوەندیێن ئەلیتانە، نایێ ئینکار کرن کو ئەڤ پارڤەکرنا بەرژەوەندی و داھاتێ ب ئەلیتان رە دکارە. تەنێ ئالیکاریا وی کاری بکن!
دووڤ رە پێڤاژۆیەک خەمگین ھەیە کو تێ دە سیاسەتمەدار، گاڤا کو دەڤ ژ سیاسەتێ بەردن، د ھیەرارشیا پارگیدانی دە کار دگرن (ب تایبەتی ب پارگیدانیێن کو وان بەرێ ئیدیا کربوون کو ل سەر ناڤێ گەل برێکووپێک دکن). ژ ڤێ رە “دەریێ زڤری” دھات گۆتن. بێ گومان، ئەڤ ژ بۆ خرابتر گوھەری. ناھا کاربدەستێن ھەری بلندێن ھوکوومەتێ راستەراست ژ ئۆفیسێن رێڤەبەریێیێن پارگیدانیێن ھێزدار تێنە. لۆبیست ژ بۆ کارێن کو داگیرکەرێن وان بەرێ ژ بۆ باندۆرێ ل وان دکرن، تێنە تایین کرن.یێن برێکووپێک دکن ویێن کو دڤێ بێن تەرتیب کرن ھەما بێژە ژ ھەڤ نایێن جوداکرن.
ب ڤی ئاوایی سیاسەتمەدار و کاپیتالیست ب ھەڤ رە دمەشن. دەولەمەندی وان ھلدبژێرە، فۆنان ددە وان و دەما ل سەر کارن، کار و داھاتێ ددە وان. د داویێ دە، گاڤا کو ئەو د داویێ دە ژ سیاسەتێ دەرکەتن، ب گەلەمپەری د جیھانا کارسازیێ دە رێڤەبری و کارێن دن تێنە دایین. ژ بەر ڤێ یەکێ نە ئەجێبە کو چینا کاپیتالیست کۆنترۆلا دەولەتێ دپارێزە.
ئەڤ نە ھەموویە. ئاستەنگیا دەولەمەندیێ ب ئاوایەکی نەراستەراست تەڤدگەرە. ئەڤ گەلەک ئاوایان دگرە.یا ھەری ئەشکەرە د شیانا پارگیدانی و ئەلیتان دەیە کو ل سیاسەتمەداران لۆبیێ بکن. ل دەولەتێن یەکبوویی، ھێزا بەرفرەھا ئارتێشا واشنگتۆنا ژ ٢٤،٠٠٠ لۆبییێن قەیدکری ھەنە — و باندۆرا بەرژەوەندییێن پارگیدانییێن کو ئەو تەمسیل دکن ھەیە. ڤان لۆبیستان، کو کارێ وان ئەوە کو سیاسەتمەداران قانھ بکن کو ب ھن ئاوایان دەنگ بدن دا کو بەرژەوەندییێن خەریدارێن خوەیێن پارگیدانی پێشدە ببن، دبن ئالیکار کو رۆژەڤا سیاسی ھین بێتر بەر ب بەرژەوەندییێن کارسازیێ ڤە ژیا بەرێ بێتر چێبکە. ئەڤ پیشەسازیا لۆبیێ پر مەزنە – و ب تایبەتی ژ بۆ کارسازیا مەزن و ئەلیتان. دەولەمەندی پشتراست دکە کو دەرفەتا وەکھەڤا بەرھەڤکرنا چاڤکانیان ژ بۆ پارڤەکرنا پەرسپەکتیفەکێ و باندۆرکرنا ل سەر پێشکەفتنا سیاسی ژ ھێلا چەند کەسان ڤە تێ یەکدەست کرن: “لۆبیێن دژبەرییێن کو پر ھەوجە نە کو بەرژەوەندییێن ھەموەلاتیێن ناڤین تەمسیل بکن ل کو نە؟ ب میلیۆنان دۆلار ل کو نە کو ل گۆری بەرژەوەندییێن وان تەڤدگەرن. مخابن، ئەو ب تایبەتی تونە نە.” [ژۆەل باکان، تھە جۆرپۆراتۆن ، ر. ١٠٧]
لێبەلێ، نایێ ئینکار کرن کو ئەو ل سەر گەلەمپەریا گەلەمپەرییە کو دەنگێ خوە بدە سیاسەتمەداران. ئەڤ گاڤا کو باندۆرا نەراستەراستا دەولەمەندیێ دەست پێ دکە، ئانگۆ رۆلا مەدیا و پیشەسازیا تێکلیێن گشتی (پر). گاڤا کو ئەم د بەشا د.٣ دە نیقاش دکن ، مەدیایا نووژەن ژ ھێلا کارسازیا مەزن ڤە سەردەستە و نە ئەجێبە، بەرژەوەندییێن وان نیشان ددە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو مەدیا باندۆرەک گرینگ ل سەر چاوانیا دیتنا دەنگدەران ل سەر پارتیان و سیاسەتمەدار و بەرەندامێن تایبەتی ھەیە. پارتیەکە رادیکال،یا ھەری باش، وێ ژ ئالیێ چاپەمەنیا کاپیتالیست ڤە بێ ئیھمالکرن،یا خەرابتر ژی، وێ بکەڤە بەر روورەش و ئێریشان. ئەڤێ باندۆرەک نەیینی ل سەر پەرسپەکتیفێن وانێن ھلبژارتنێ بکە و دێ پارتیەک باندۆردار بکە کو ب گرانی زێدەتر دەم، ئەنەرژی و چاڤکانیان ڤەبەرھێنان بکە دا کو ل ھەمبەر راگھاندنا نەیینییا مەدیایێ رازی بکە. پیشەسازیا پر خوەدان باندۆرەک ووسایە، ھەر چەند ئەڤ ئاڤانتاژا وێ ھەیە کو مەرڤ خوە ئاجز نەکە کو ب راستی ئان بێالی خویا دکە. ل سەر ڤێ یەکێ باندۆرا ئەلیت و پارگیدانییا کو “تانقێن رامانێ” تێنە فینانسە کرن زێدە بکن و پەرگالا سیاسی ب ئاوایەکی کوژەر ل بەرژەوەندیا چینا کاپیتالیست تێ خێزکرن (ل بەشا د.٢ ژی بنێرە ).
ب کورتی:
“چینا کارساز ب کاپاسیتەیا خوەیا فینانسەکرنا کامپانیایێن سیاسی، کرینا لۆبییێن ب نرخ و خەلاتکرنا کاربدەستێن بەرێ ب کارێن بھاگران ڤە سەردەستیا ھکوومەتێ دکە. . . . [سیاسەتمەدار] ب تەڤاھی گرێدایی ھەمان دۆلارێن پارگیدانی بوونە کو ژ بۆ چینەک پیشەیییا نوویا شێورمەندێن پر بدن. ، بازارگەر و زانیارێن جڤاکییێن کو سەدەم و بەرەندامان ب رێ ڤە دبن و ب پێش دخن ب ھەمان رەنگی کو کامپانیایێن رەکلامێ ئۆتۆمۆبیل، مۆدا، دەرمان و تشتێن دن دفرۆشن.” [ژۆھن ستاوبەر و شەلدۆن رامپتۆن، تۆخج سلودگە ژ بۆ وە باشە ، ر. ٧٨]
ئەو ئاستەنگیا یەکەم، باندۆرا راستەراست و نەراستەراستا دەولەمەندیێیە. ئەڤ ب سەرێ خوە ئاستەنگیەک ب ھێزە ژ بۆ پێشیگرتنا ل دەمۆکراسیێ و د ئەنجامێ دە، ب گەلەمپەری ب سەرێ خوە بەسە. دیسا ژی جارنان مرۆڤ ب رێیا مەدیایێ بەرەڤاژیکرنان دبینە و دەنگێ خوە ددە بەرەندامێن رەفۆرمخواز، ھەتا رادیکال. گاڤا کو ئەم د بەشێ ژ.٢.٦ دە نیقاش دکن ، ئانارشیست ئاماژە دکن کو باندۆرا نەتا نامزەدبوونا ژ بۆ پۆستێ رادیکالیزەکرنا گشتییا پارتیێیە. پارتیێن شۆرەشگەر دبن رەفۆرمیست، پارتیێن رەفۆرمیست ژی داوی ل کاپیتالیزمێ دپارێزن و بەرۆڤاژیێ وێ سۆزا کو دابوون سیاسەتێ دەردخن پێش. ژ بەر ڤێ چەندێ نە ممکوونە کو پارتیەک رادیکال وەرە ھلبژارتن و د ڤێ پێڤاژۆیێ دە رادیکال بمینە، لێ ممکوونە. گەر پارتیەک وەھا دەست ب وەزیفەیێ کر، دو ئاستەنگێن مایی دەست پێ دکن: ئاستەنگیا بورۆکراسیێ و ئاستەنگیا سەرمایێ.
ھەبوونا بورۆکراسیا دەولەتێ تایبەتمەندیەک سەرەکەیە کو دەولەت وەکی “پۆلیسێ” چینا سەردەست بمینە و دێ د بەشا ژ.٢.٢ دە ب بەرفرەھی وەرە نیقاش کرن ( چما ئانارشیست دەنگدانێ وەکی ناڤگینەک گوھەرینێ رەد دکن؟ ). بەسە کو مەرڤ ببێژە، سیاسەتمەدارێن کو ژ بۆ وەزیفەیێ تێنە ھلبژارتن، ژ ھێلا بورۆکراسیا دەولەتێ ڤە د دەزاڤانتاژێ دە نە.یا پاشین کۆمبوونەکە دۆمدارا ھێزێیە دەما کویێن بەرێ تێن و دچن. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەو د رەوشەکێ دە نە کو ب بێھێزیا بورۆکراتیک، بەرۆڤاژیکرن و ڤەشارتنا ئاگاھداریا پێویست و خستنا رۆژەڤا خوەیا ل سەر سیاسەتمەدارێن کو د تەۆریێ دە پاترۆنێن وانن، لێ د راستیێ دە ب بورۆکراسیێ ڤە گرێدایی نە، ھەر ھوکوومەتەک سەرھلدێر تام بکن. و، نە ھەوجەیی گۆتنێیە، ئەگەر ھەموو تشت ب سەر نەکەڤن، بورۆکراسیا دەولەتێ دکارە دەستێ خوەیێ داوی بلیزە: دەربەیا لەشکەری.
ئەڤ تەھدید ل گەلەک وەلاتان، ب ئەشکەرەیی ل جیھانا پێشکەفتی (ب ئالیکاریا ئەمپەریالیزما رۆژاڤایی، ب گەلەمپەری دیە) ھاتیە سەپاندن. دەربەیێن ل ئیرانێ (١٩٥٣) و شیلی (١٩٧٣) تەنێ دو میناکێن ڤێ پێڤاژۆیێ نە. لێبەلێ جیھانا کو ژێ رە تێ گۆتن پێشکەفتی ژ ڤێ یەکێ بێپار نینە. زێدەبوونا فاشیزمێ ل ئیتالیا، ئالمانیا، پۆرتەکیز و سپانیایێ دکارە وەکی جووربەجوور داربەیەک لەشکەری وەرە ھەسباندن (ب تایبەتییا داوی کو فاشیزم ژ ھێلا ئارتێشێ ڤە ھاتە فەرز کرن). کارسازێن دەولەمەند ھێزێن پارا-لەشکەری فینانسە کرن دا کو پشتا تەڤگەرا کەدێ بشکینن، ھێزێن کو ژ ھێلا مرۆڤێن بەرێ ڤە ھاتنە دامەزراندن. تەورا پەیمانا نوویا ل ئامەریکایێ ژی ب دەربەیەکە وھا ھات تەھدیتکرن. [ژۆەل باکان، ئۆپ. جت. ، ر. ٨٦-٩٥] دگەل کو رەژمێن ب ڤی رەنگی بەرژەوەندییێن سەرمایەیێ دپارێزن و ژ بەر ڤێ یەکێ پشتا خوە ددن سەرمایەیێ ژی، ژ بۆ کاپیتالیزمێ پرسگرێکان دەردخن. ژ بەر کو، مینا ئابسۆلوتیزما کو د سەری دە کاپیتالیزمێ پێش خستیە، ئەڤ جورە ھوکوومەت ژی دکارە رامانان ل سەر قەرەقۆلا خوە بگرە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو داربەیا لەشکەری تەنێ دەما کو بەربەندا داوین ئانگۆ ئاستەنگا سەرمایەیێ وەرە بکار ئانین و تێک بچە، دێ وەرە بکار ئانین.
ئاستەنگیا سەرمایەیێ ب ئاوایەکی ئەشکەرە ب ئاستەنگیا دەولەمەندیێ ڤە گرێدایییە ژ بەر کو ئەو ب ھێزا کو دەولەمەندیا مەزن ھلدبەرینە ڤە گرێدایییە. لێبەلێ، ئەو د ئاوایێ سەپاندنێ دە جوودایە. ئاستەنگیا دەولەمەندیێ کێ بکەڤە وەزیفەیێ سینۆردار دکە، ئاستەنگیا سەرمایێ کی کو ویا دکە کۆنترۆل دکە. ب گۆتنەکە دن، باریەرا سەرمایەیێ ئەو ھێزێن ئابۆری نە کو دکارن ل سەر ھەر ھوکوومەتەک کو ب ئاوایێن کو چینا کاپیتالیست ژێ ھەز ناکن تەڤدگەرن، وەرن ھلانین.
ئەم دبینن کو ھێزا وان تێ واتەیا دەما کو نووچەیێن کو دبێژن گوھەرتنێن د ھکوومەت، پۆلیتیکا و قانوونان دە “ژ ھێلا بازاران ڤە ھاتن پێشوازی کرن.” ژ بەر کو %١ێ ھەری دەولەمەندێ مالێن ل ئامەریکایێ (نێزیکی ٢ میلیۆن مەزنان) د سالا ١٩٩٢-ئان دە خوەدیێ ٣٥% ژ ستۆکێن کو خوەدیێن کەسانن – دگەل ١٠% ژ سەدی ٨١% – ئەم دکارن ببینن کو “نەرینا” بازاران. د راستیێ دە تێ واتەیا ھێزا ھەری دەولەمەند ١-٥% ژ نفووسا وەلاتان (و پسپۆرێن وانێن دارایی)، ھێزا کو ژ کۆنترۆلا وانا ل سەر ڤەبەرھێنان و ھلبەرینێ تێ. ژ بەر کو ژ سەدی ٩٠%یا نفووسا دەولەتێن یەکبوویی خوەدان پارەک پچووکتر (٢٣%) ژ ھەر جوورە سەرمایەیا ڤەبەرھێنانە کو ژ% ١/٢یا ھەری دەولەمەند (یێن کو خوەدیێ ٢٩%)یە، دگەل کو خوەدان پارگیدانی ھین بێتر کۆمکرییە (% ٥ ژۆرین ٩٥% ژ ھەمی ھیسەیان خوەدی دکە)، ئەڤ ئەشکەرەیە کو چما دۆوگ ھەنوۆۆد دبێژە کو بازارێن بۆرسایێ “رێیەک ژ دەولەمەندێن پر دەولەمەند رە وەکی چینەکە کو خوەدان سەرمایەیا ھلبەرینەرا ئابۆریێ ب تەڤاھی ببن،” چاڤکانیەک “ھێزا سیاسی”یە و ئاوایێ کو باندۆرێ ل سەر سیاسەتا ھکوومەتێ بکە. [ واڵ سترێت: جلاسس راجکەت ]
مەکانیزما بەس ھێسانە. قابلیەتا سەرمایێ کو ڤەبەرھێنانێ بکە (رەڤینا سەرمایێ) و وەکی دن باندۆرەک نەیینی ل سەر ئابۆریێ بکە، چەکەک بھێزە کو دەولەت وەکی خزمەتکارێ خوە بمینە. پارگیدانی و ئەلیت دکارن ل وەلات ئان ل دەرڤەیی وەلێت ڤەبەرھێنانێ بکن، ل بازارێن دراڤێ سپەکولاسیۆنێ بکن و ھود. گەر ھەژمارەکە گرینگ ژ ڤەبەرھێنەر ئان پارگیدانی باوەریا خوە ب ھوکوومەتەک وندا بکن، ئەوێ تەنێ ڤەبەرھێنانا ل ھوندورێ خوە راوەستینن و فۆنێن خوە بکشینن دەرڤە. ل مالێ، نفووسا گشتی ئەنجامان ھیس دکە دەما کو داخواز دادکەڤە، ژکاربەردان زێدە دبن و پاشڤەچوون دەست پێ دکە. وەکی کو نۆام چۆمسکی دەستنیشان دکە:
“د دەمۆکراسیا کاپیتالیست دە، بەرژەوەندییێن کو دڤێ بێنە تەتمین کرن، بەرژەوەندییێن سەرمایەدارانن؛ وەکی دن، نە ڤەبەرھێنان، نە ھلبەراندن، نە خەبات، نە چاڤکانیێن کو ژ بۆ ھەوجەداریێن گەلەمپەریا گەلەمپەری ھەر چەند ھندک بە ژی تونە بە.” [ ترننگ تھە تدە ، ر. ٢٣٣]
ئەڤ کۆنترۆلکرنا ئەلیتانا ھوکوومەتێ مسۆگەر دکە ژ بەر کو پۆلیتیکایێن ھوکوومەتێیێن کو ھێزا تایبەتی نەخوەستی دبینە دێ زوو وەرە پاشگوھ کرن. ھێزا کو “باوەریا کارسازیێ” ل سەر پەرگالا سیاسی ھەیە، پشتراست دکە کو دەمۆکراسی ژ کارسازیا مەزن رەیە. وەکی کو ژ ھێلا مالاتەستا ڤە ھاتی کورت کرن:
“تەڤی مافێ دەنگدانێیێ گەردوونی – ئەم دکارن ھێ بێتر ب دەنگدانا گەردوونی ببێژن – ھوکوومەت خزمەتکار و جەندرمەیێ بوورژوووازیێ بوو . ژ بەر کو ب ڤی رەنگی ب ھوکوومەتێ رە ئیشارەتا کو ئەو دکارە ھەلوەستەک دژمنانە بگرە دەست، ئان ژی دەمۆکراسی بوو. ژ بۆ خاپاندنا گەل، بوورژوووازی ژ بۆ خاپاندنا گەل، ژ بۆ کو بەرژەوەندیێن خوە د خەتەرەیێ دە ھیس بکە، ب لەز و بەز بەرتەک نیشان بدە و ژ بەر دەولەمەندیا خوە، ھەموو باندۆر و ھێزا د دەستێ خوە دە بکار بینە، بکار بینە، ژ بەر دەولەمەندیا خوە. جھێ خوەروو وەک جەندرمەیێ بوورژوووازیێ ” [ ئانارچی ، ر. ٢٣]
ژ بەر ڤان ئاستەنگانە کو دەولەت دەما کو د تەۆرییێ دە دەمۆکراسییە ژی وەک ئاموورەکە چینا کاپیتالیست دمینە. ژ بەر ڤێ یەکێ ماکینەیا دەولەتێ وەکی ئاموورەک کو ھندک دکارە ل سەر ھەسابێ گەلەکان خوە دەولەمەند بکە دمینە. ھەلبەت ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو دەولەت ژ زەختێن گەل بێپارە. دوور ژ وێ. وەکە کو د بەشا داوین دە ژی ھات دیار کرن ، چالاکیا راستەراستا بندەستان دکارە و دەولەت نەچار کریە کو رەفۆرمێن گرینگ پێک بینە. ب ھەمان ئاوایی، پێدڤیا پاراستنا جڤاکێ ل ھەمبەر باندۆرێن نەیینییێن کاپیتالیزما نەرێکووپێک دکارە ب تەدبیرێن پۆپولیست ژی ب ھێز بکە (ب تایبەتی دەما کو ئالتەرناتیف ژ دەستوورکرنا رەفۆرمان، ئانگۆ شۆرەشێ خەرابتر بە).یا سەرەکە ئەوە کو گوھەرتنێن ب ڤی رەنگی نە فۆنکسیۆنا خوەزایییا دەولەتێ نە.
ژ بەر ڤێ یەکێ ژ بەر سامانێن خوەیێن ئابۆری، ئەلیتێن کو داھاتا وان ژ وان تێ — ئانگۆ سەرمایەدارێن فینانسە، سەرمایەدارێن پیشەسازی و خوەدان ئاخا — دکارن دەولەمەندیەک مەزن ژ وان کەسێن کو ئیستسمار دکن بەرھەڤ بکن. ڤێ یەکێ جڤاکێ دخە ناڤ ھیەرارشیەک چینێن ئابۆری، ب جوداھیەک مەزنا دەولەمەندیێ د ناڤبەرا ئەلیتا خوەدان ملکێن پچووک ل ژۆر و پرانیا نە-خوەدی ل ژێر. دووڤ رە، ژ بەر کو ژ بۆ بدەستخستنا ھلبژارتنان و لۆبیکرن ئان بەرتیلکرنا قانووندانەران، دەولەمەندیەک پر مەزن ھەوجە دکە، ئەلیتا خوەدان دکارە پێڤاژۆیا سیاسی – و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی دەولەتێ – ب “ھێزا کاسێ” کۆنترۆل بکە. ب کورتاسی:
“تو دەمۆکراسیەک خوە ژ دەستھلاتداریا دەولەمەندان رزگار نەکر، ژ بەر کو ئەو خوە ژ دابەشبوونا د ناڤبەرا سەردەست و سەردەست دە رزگار نەکر. دەولەمەند و دەولەمەند دکارن دەست ب کامپانیایێن بکێرھاتی ژ بۆ مەقامێن گشتی بکن و پۆزیسیۆنێن وەھا وەربگرن گوھەرتنا ھوکوومەتێ د دەمۆکراسیێ دە گەرگوھێزەک ژ کۆمەکە ئەلیتا دنە.” [ھارۆلد بارجلای، ئۆپ. جت. ، ر. ٤٧]
ب گۆتنەکە دن، کۆنترۆلکرنا ئەلیتانا سیاسەتێ ب جوداھیێن مەزنێن سەروەت، بەردەوامیا ڤان جوداھیان و ب ڤی ئاوایی بەردەوامیا کۆنترۆلکرنا ئەلیتان مسۆگەر دکە. ب ڤی ئاوایی بریارێن سیاسییێن گرینگێنیێن ل ژۆر ژ باندۆرا گرینگایێن ل ژێر تێنە دوور کرن. د داویێ دە، دڤێ وەرە زانین کو ئەڤ ئاستەنگی ب تەسادوفی دەرناکەڤن ھۆلێ. ئەو ژ ئاوایێ ئاڤابوونا دەولەتێ دھەرکن. ب بێباندۆرکرنا گرسەیان و ناڤەندیکرنا ھێزێ د دەستێن ھندکێن کو ھوکوومەتێ پێک تینن دە، خوەزایا دەولەتێ پشتراست دکە کو ئەو د بن کۆنترۆلا ئەلیتان دە بمینە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ دەستپێکێ ڤە چینا کاپیتالیست ئالیگرێ ناڤەندیبوونێیە. ئەم ڤێ یەکێ د دو بەشێن پێش دە نیقاش دکن.
(ژ بۆ بێتر ل سەر ئەلیتا دەستھلاتدار و تێکلیا وێیا ب دەولەتێ رە، ل ج. ورغت مڵس، تھە پۆوەر ئەلتە [ ئۆخفۆرد، ١٩٥٦] بنێرە . ، ١٩٨٩] گ. وڵام دۆمھۆفف، وھۆ رولەس ئامەرجا [پرەنتجە ھاڵ، ١٩٦٧ ]