وەرگەرا ماکینە

ئەرێ، دکە. وەکە کو د بەشا داوین دە ھات بەھسکرن ، دەولەت ئاموورەکە ژ بۆ دۆماندنا دەستھلاتداریا چینێ، ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو تەنێ ب پاراستنا تێکلیێن جڤاکییێن د جڤاکێ دە و چاڤکانیێن ئابۆری و سیاسییێن وان تێکلیان ڤە سینۆردارە. ت دەولەتەکێ چالاکیێن خوە ب ڤی ئاوایی نەھشتیە. دگەل پاراستنا دەولەمەندان، ملکێ وان و فۆرمێن تایبەتییێن مافێن ملکیەتێیێن کو وان دپارێزن، دەولەت خوەدی گەلەک فۆنکسیۆنێن دنێن پێڤەکە.
تشتێن کو ئەڤن ل گۆری دەم و مەکان گەلەک جوودا بوونە و، ژ بەر ڤێ یەکێ، نە گەنگازە کو مەرڤ وان ھەمییان ناڤنیش بکە. لێبەلێ، چما ئەو دکە بێتر راستەراستە. ئەم دکارن دو ئاوایێن سەرەکەیێن فۆنکسیۆنێن ئالیگرێن دەولەتێ گشتی بکن.یا یەکەم ئەوە کو بەرژەوەندییێن ئەلیتا سەردەست ئان ل سەر ئاستا نەتەوەیی ئان ناڤنەتەوەیی زێدەتر بکە، ژ بلی پاراستنا ملکێ خوە.یا دویەمین ژی پاراستنا جڤاکێ ل ھەمبەری باندۆرێن نەیینییێن بازارا کاپیتالیستە. ئەمێ ھەر یەکێ ب رێزێ نیقاش بکن و، ژ بۆ سادەبوون و تێکلداریێ، ئەمێ بالا خوە بدن سەر کاپیتالیزمێ (ل بەشا د.١ ژی بنێرە ).
یەکەمین فۆنکسیۆنا بنگەھینا بنگەھینا دەولەتێ ئەوە کو دەولەت ب رەنگەکی دەستوەردانا جڤاکێ دکە دا کو ئالیکاریا چینا کاپیتالیست بکە. ئەڤ دکارە جوورەیێن ئەشکەرەیێن دەستوەردانێ، وەک یارمەتیدان، بەتلانەیێن باجێ، پەیمانێن ھوکوومەتێیێن نە-پێشنیار، تارافێن پاراستنێیێن ژ بۆ پیشەسازیێن کەڤن، بێباندۆر، دایینا مۆنۆپۆلێن راستین ژ ھن پارگیدان ئان کەسان رە، ئالیکاریێن پارگیدانیێن کو ژ ھێلا بورۆکراتێن دەولەتێ ڤە تێنە ھەسباندن وەکی پر گرینگ تێنە گرتن. بلا تێک بچە، و ھود. لێ دەولەت ژ ڤێ زێدەتر و ب ئاوایێن نازکتر دەستوەردانێ دکە. ب گەلەمپەری ژ بۆ چارەسەرکرنا پرسگرێکێن کو د پێڤاژۆیا پێشکەفتنا کاپیتالیست دە دەردکەڤن ھۆلێ و کو ب گەلەمپەری (قەت نەبە د دەستپێکێ دە) ژ بازارێ رە نایێن ھشتن، ڤێ یەکێ دکە. ئەڤ ژ بۆ کێری چینا کاپیتالیست ب تەڤاھی نە کو تەنێ کەس، پارگیدانی ئان سەکتۆرێن تایبەتی تێنە چێکرن.
ڤان دەستوەردانان د دەمێن جودا دە فۆرمێن جھێ گرتنە و فینانسەکرنا دەولەتێیا ژ بۆ پیشەسازی (میناک لێچوونێن لەشکەری)؛ چێکرنا بنەسازیا جڤاکییا ژ بۆ دابینکرنا سەرمایەیا تایبەت پر بھایە (رێیێن ھەسنی، ئۆتۆبان)؛ فینانسەکرنا لێکۆلینا کو پارگیدانی نکاربن بکن؛ تاریفێن پاراستنێ ژ بۆ پاراستنا پیشەسازیێن پێشکەفتی ژ پێشبازیا ناڤنەتەوەیییا بکێرتر (مفتەیا پیشەسازکرنا سەرکەتی ژ بەر کو دەستوورێ ددە سەرمایەداران کو خەریداران بقەدینن، وان دەولەمەند بکن و فۆنێن ژ بۆ ڤەبەرھێنانێ زێدە بکن)؛ دایینا سەرمایەدارانا تەرجھ ژ بۆ ئەرد و چاڤکانیێن دنێن خوەزایی؛ پێشکێشکرنا پەروەردەھیێ ژ رایا گشتی رە کو پشتراست دکە کو ئەو خوەدیێ ژێھاتیبوون و ھەلوەستا کو ژ ھێلا کاپیتالیست و دەولەتێ ڤە تێ خوەستن ھەنە (نە تەسادوفە کو تشتەک بنگەھین کو ل دبستانێ فێر دبە ئەڤە کو مەرڤ چاوا ژ بێزاریێ خلاس دبە، د ھیەرارشیەکێ دەیە و تشتێ کو فەرمان دکە بکە)؛ سەرپێھاتیێن ئەمپەریالیست ژ بۆ ئاڤاکرنا کۆلۆنی ئان دەولەتێن موشتەرەک (ئان ژی پاراستنا سەرمایەیا ھەموەلاتیانا کو ل دەرڤە ھاتیە رازاندن) ژ بۆ ئافراندنا بازاران ئان بدەستخستنا مادەیێن خاڤ و کەدا ئەرزان؛ لێچوونێن ھکوومەتێ ژ بۆ تەشویقکرنا داخوازیا خەریدار د رووبرووبوونا پاشڤەچوون و راوەستانێ دە؛ پاراستنا ئاستەکە “خوەزایی”یا بێکاریێیا کو دکارە ژ بۆ تەربیەکرنا چینا کارکەران وەرە بکار ئانین، ژ بەر ڤێ یەکێ مسۆگەرکرنا کو ئەو بێتر، ب کێمانی ھلبەرینن؛ مانیپولەکرنا رێژەیا فایزێ ژ بۆ کو بجەربینە باندۆرێن چەرخا کارسازیێ کێم بکە و دەستکەفتیێن کارکەرانێن د تێکۆشینا چینان دە تێک ببە.
ڤان کریاران، ویێن وەکی وێ، پشتراست دکن کو رۆلا سەرەکەیا دەولەتێ د ھوندورێ کاپیتالیزمێ دە “ب بنگەھین جڤاکیکرنا ریسک و لێچوون، و تایبەتکرنا ھێز و قەزەنجێیە.” نە ئەجێبە، “لگەل ھەمی ئاخافتنێن ل سەر کێمکرنا دەولەتێ، ل وەلاتێن ئۆەجد دەولەت ل گۆری گنپ-ێ مەزن دبە.” [نۆام چۆمسکی، دەولەتێن رۆگوە ، ر. ١٨٩] ژ بەر ڤێ یەکێ داڤد دەلەۆن:
“بەری ھەر تشتی، دەولەت وەکی سازیەک ژ بۆ دۆماندنا تێکلیێن سۆسیۆ-ئابۆرییێن سەردەست دمینە، چ ب ریا دەزگەھێن وەکی ئارتێش، دادگەھ، سیاسەت ئان ژی پۆلیس… دەولەتێن ھەمدەم ژ بۆ بھێزکرنا پەرگالێن خوەیێن ملکیەتێ… [ژ شیدەتا دەولەتێ –یا کو ھەر تم ئاموورا داوینە، پر جاران پێشییە] دەولەت دکارن ب رێگرتنا ل ئیفلاسێن پارگیدانیێن سەرەکە، مانیپولەکرنا ئابۆریێ ب ریا رێژەیێن فایزێ، ب پشتگریکرنا ئیدەۆلۆژیا ھیەرارشیک تانسیۆنێن د ئابۆریێ دە برێکووپێک بکن، نەرم بکن ئان چارەسەر بکن. فەیدەیێن باجێیێن ژ بۆ دێر و دبستانان، و تاکتیکێن دن د ئەسلێ خوە دە، ئەو ژ بۆ ستاتوکۆیێ ب ھێزە، وەک نموونە، گیرۆسجۆپە کو د ناڤەندێ دە سیستەمێیە سەکتۆرا ئابۆریێ ئاستەکە قازانجیێ دستینە، ئەم ببێژن، کو زرارێ ددە سیستەمێیێ مایی — وەک میناک ھلبەرینەرێن نەفتێ کو دبە سەدەما نەرازیبوونا گەل و زێدەکرنا لێچوونێن ھلبەرینێ — دبە کو دەولەت بەشەک ژ وێ قازانجێ ب رێیا باجکرنێ ژ نوو ڤە بەلاڤ بکە، ئان پێشکێش بکە. تەشویقکرنا ھەڤرکان.” [ “ئانارشیزم ل سەر ئەسل و فۆنکسیۆنێن دەولەتێ: چەند تێبینییێن بنگەھین” ، رەنڤەنتنگ ئانارچی ، پپ. ٧١-٧٢]
ب گۆتنەکە دن، دەولەت ب پاراستنا سیستەمێ ژ بۆ بەرژەوەندیێن دەمدرێژێن چینا کاپیتالیست ب تەڤایی بپارێزە (و ژیانا خوە مسۆگەر بکە) تەڤدگەرە. ئەڤ رۆل دکارە ب بەرژەوەندییێن سەرمایەدارێن تایبەتی ئان ژی ب تەڤاھی بەشێن چینا سەردەست رە تێکەڤە و دکە ژی (ل بەشا ب.٢.٦ بنێرە ). لێ ئەڤ ناکۆکی رۆلا دەولەتێیا پۆلیسێ خوەدی ملک ناگوھەرینە. ب راستی، دەولەت دکارە وەکی ناڤگینەک ژ بۆ چارەسەرکرنا ناکۆکیێن چینا ژۆر (ب رەنگەکی ئاشتیانە و خویایی سەربخوە) وەرە ھەسباندن کو ژ بۆ دۆماندنا پەرگالێ چ بکن.
ئەڤ رۆلا پێڤەک، دڤێ بێتە خێزکرن، نە تەسادوفە، پارچەیەک و پارچەیەک کاپیتالیزمێیە. ب راستی، “جڤاکێن پیشەسازییێن سەرکەتی ب دۆمداری خوە دسپێرن دوورکەتنا ژ ئۆرتۆدۆکسیا بازارێ، دەما کو مەخدوورێن خوە [ل ناڤخوە و ل دەرڤە] مەھکوومی دیسیپلینا بازارێ دکن.” [نۆام چۆمسکی، ئۆردەرس وۆرلد، ئۆلد ئاند نەو ، ر. ١١٣] دەما کو دەستوەردانا دەولەتێیا ب ڤی رەنگی پشتی شەرێ جیھانێیێ دویەمین پر مەزن بوو، رۆلا دەولەتێ وەکی پارێزڤانێ چالاکێ چینا کاپیتالیست نە کو تەنێ پارێزڤانێ وێیێ پاسیف کو د ئیدەۆلۆژیا کاپیتالیست دە تێ ڤەگۆتن (ئانگۆ وەکی پارێزڤانێ ملکێ) ھەر دەم تایبەتمەندیەکە. سیستەمێ. وەکی کو کرۆپۆتکن گۆت:
“ھەر دەولەت گوندی و کارکەرێن سانایییێ ب رێیا باج و یەکدەستداریێن کو د بەرژەوەندیا ئاخا، ئاخایێن پەمبوو، مەزنێن رێیێن ھەسنی، باجگر ویێن وەکی وان دە چێدکە، دادخینە ژیانەکە بەلەنگاز. دڤێ ئەم تەنێ ل دۆرا خوە بنەرن، ببینن کا دەولەت چاوا ل ھەر دەرێ ئەورۆپا و ئەمەریکایێ یەکدەستداریێن خوە ژ بۆ سەرمایەدارێن ل مالێ، و ھین بێتر ل وەلاتێن داگرکری [کو بەشەک ژ ئیمپاراتۆریێن وانن] پێک تینن.” [ ئەڤۆلوتۆن ئاند ئەنڤرۆنمەنت ، ر. ٩٧]
دڤێ وەرە زانین کو کرۆپۆتکین ب “یەکدەستان” رە ، ژ دایینا کۆنترۆلا تەڤایییا ل سەر بازارەکێ بێتر ئیمتیاز و فەیدەیێن گشتی مەبەست دکر. ئەڤ یەک ھەتا رۆژا مەیا ئیرۆ ژی ب رێیێن وەک، وەک نموونە، ئارزیکرنا سانایییان، لێ دایینا وان ب ئالیکارییێن دەولەتێ ئان ژی ب پەیمانێن (ب خەلەتی) “بازرگانییا ئازاد” کو تەدبیرێن پاراستنێیێن وەکی مافێن ملکیەتا رەوشەنبیری ل سەر بازارا جیھانێ فەرز دکن، بەردەوام دکە.
ئەڤ ھەموو تێ وێ مانەیێ کو کاپیتالیزمێ کێم جاران خوە دسپێرە ھێزا ئەکۆنۆمیکا سافی دا کو کاپیتالیستان د پۆزیسیۆنا خوەیا جڤاکییا سەردەست دە بھێلە (چ نەتەوەیی، ل ھەمبەر چینا کارکەر، ئان ژی ناڤنەتەوەیی، ل ھەمبەر ئەلیتێن بیانییێن ھەڤرکی). دەما کو رەژیمەکە کاپیتالیستا “بازارا ئازاد” کو تێ دە دەولەت دەستوەردانا خوە ب تەنێ پاراستنا مافێن ملکیەتا کاپیتالیست کێم دکە، چەند جاران ھاتیە نێزیکاتی کرن، ئەڤ نە رەوشا ستانداردا پەرگالێیە — ھێزا راستەراست، ئانگۆ چالاکیا دەولەتێ، ھەما ھەما ھەر تم لێزێدە دکە. ئەو.
ئەڤ یەکا ھەری ئەشکەرە د دەما زایینا ھلبەرینا کاپیتالیست دەیە. ھنگێ بوورژوووازی ھێزا دەولەتێ دخوازە و ب کار تینە دا کو مووچەیان “رێکووپێک” بکە (ئانگۆ دا کو وان د ئاستێن وەھا دە بھێلە کو قازانجێ ھەری زێدە بکە و مرۆڤان نەچار بکە کو ب رێکووپێک بەشداری کار ببن)، رۆژا خەباتێ درێژ بکە و کارکەر ب مەاشێ ڤە گرێدایی بمینە. کەد وەکی ناڤگینێن ھاتنا خوە (ب ئاوایێن وەکی دۆرپێچکرنا ئاخێ، بجیکرنا مافێن ملکیەتێ ل سەر ئاخا بێسەرووبەر و ھود.) ژ بەر کو کاپیتالیزم د جڤاکێ دە نە پێشکەفتنەک “خوەزایی”یە و قەت نەبوویە، نە ئەجێبە کو ژ بۆ دۆماندنا وێ ھەر کو دچە زێدەتر دەستوەردانا دەولەتێ ھەوجە دکە (و ھەکە نە ووسا بوویا ژی، ھەکە ھێز ژ بۆ ئافراندنا پەرگالێ بنگەھین بە. د رێزا یەکەم دە، راستیا کو ئەو پاشێ دکارە بێیی دەستوەردانا راستەراست بژی، پەرگالێ ژ دەولەتپارێزیێ کێمتر ناکە). ژ بەر ڤێ یەکێ، “رێباز” و ئاوایێن دنێن دەستوەردانا دەولەتێ بەردەوام دکن کو ژ بۆ کو بازارێ ل بەرژەوەندیا دەولەمەندان خەرا بکن و ژ بەر ڤێ یەکێ مرۆڤێن کەدکار نەچار بکن کو کەدا خوە ب شەرت و مەرجێن پاترۆنان بفرۆشن.
ئەڤ شێوازا دەستوەردانا دەولەتێ ژ بۆ پێشیگرتنا ل وان خەرابیێن مەزنترێن کو دکارن کاربدەستیا ئابۆریا کاپیتالیست ئان ژی پۆزیسیۆنا جڤاکی و ئابۆرییا سەردەستان بخن خەتەرەیێ ھاتیە چێکرن. ئەو ھاتی چێکرن کو ژ بۆ کەسێن کو د بن ئەلیتان دە نە فەیدەیێن ئەرێنی پەیدا نەکە (ھەر چەند ئەڤ دبە کو باندۆرەک ئالیگر بە).یا کو مە دگھینە دەستوەردانا دەولەتێیا دن ژی، ھەولدانا جڤاکێیا ب رێیا دەولەتێیا ژ بۆ پاراستنا خوە ل ھەمبەری باندۆرێن ھلوەشاندنا پەرگالا بازارا کاپیتالیستە.
کاپیتالیزم پەرگالەک دژ-جڤاکییە. ب ھەولدانا کو کەد (مرۆڤ) و ئاخێ (ھاوردۆرێ) وەکی کەلووپەلان بھەسبینە، نەچارە کو جڤاکان بشکینە و ئەکۆ-سیستەمان قەلس بکە. ئەڤ یەک نکارە زرارێ بدە کەسێن کو د بن وێ دە نە و، د ئەنجامێ دە، ئەڤ دبە سەدەما زەختێ ل ھوکوومەتێ کو دەستوەردانێ بکە دا کو باندۆرێن ھەری زراردارێن کاپیتالیزما بێسینۆر کێم بکە. ژ بەر ڤێ یەکێ ل ئالیەکی تەڤگەرا دیرۆکییا بازارێ ھەیە، تەڤگەرەکە کو سینۆرێ وێیێ جەوھەری نینە و ژ بەر ڤێ یەکێ ھەبوونا جڤاکێ دخە خەتەرێ. ژ ئالیێ دن ڤە مەیلا خوەزایییا جڤاکێ ھەیە کو خوە بپارێزە و ژ بۆ پاراستنا وێ سازیان بافرینە. ڤێ یەکێ ب داخوازا دادمەندیێیا ل سەر ناڤێ بندەستان و دژبەریا ل دژی نەوەکھەڤیێن خرابتر و بنپێکرنا ھێز و دەولەمەندیێ بکە یەک و مە پۆتانسیەلا مە ھەیە کو دەولەت ل دژی زێدەگاڤیێن خرابترێن پەرگالێ تەڤبگەرە دا کو پەرگالێ وەکی ماییندە بمینە. تەڤایی دچن. ژخوە، ھوکوومەت “نکارە بخوازە جڤاک پەرچە ببە، ژ بەر کو ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ئەو و چینا سەردەست دێ ژ چاڤکانیێن ئیستیسمارێ بێپار بمینە.” [مالاتەستا، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٥]
ھێژایی گۆتنێیە کو ھێزا ھەر پەرگالەک پاراستنا جڤاکی ب گەلەمپەری ژ ژێر ڤە تێ، ژ مرۆڤێن کو ھەری راستەراست ژ باندۆرێن نەیینییێن کاپیتالیزمێ باندۆر بوونە. ل ھەمبەری پرۆتەستۆیێن گرسەیی، دەولەت ژ بۆ تاویزان بدە چینا کارکەران د رەوشێن کو نەکرنا ڤێ یەکێ یەکپارەبوونا پەرگالێ ب تەڤاھی دخە خەتەرەیێ دە، دکارە وەرە بکار ئانین. ژ بەر ڤێ یەکێ، تێکۆشینا جڤاکی دینامیکا تێگھیشتنا گەلەک، ھەکە نە ھەمی، فۆنکسیۆنێن ئالیگرە کو ب سالان ژ ھێلا دەولەتێ ڤە ھاتنە بدەستخستن (ئەڤ ژ فۆنکسیۆنێن پرۆ-کاپیتالیست رە دەرباس دبە ژ بەر کو ئەڤ ب گەلەمپەری ژ ھێلا ھەوجەداریا خورتکرنا قازانج و ھێزا کاپیتالیستان ڤە تێنە رێڤە کرن. ل سەر ھەسابێ چینا کارکەر).
زاگۆنا دەولەتێیا ژ بۆ دیارکرنا درێژاھیا رۆژا خەباتێ میناکەک ئەشکەرەیە. د سەردەما دەستپێکێیا پێشکەفتنا کاپیتالیست دە، پۆزیسیۆنا ئابۆرییا سەرمایەداران ئەولە بوو و ژ بەر ڤێ یەکێ، دەولەتێ ب کێفخوەشی گوھ نەدا رۆژیا خەباتێیا کو درێژ دبوو، ب ڤی ئاوایی ھشت کو سەرمایەدار نرخێ زێدە ژ کارکەران وەربگرن و رێژەیا قەزەنجێ بێ ناڤبەر زێدە بکن. ھەر چ خوەپێشاندان ھاتن کرن ژ ئالیێ لەشکەران ڤە ھاتن برێڤەبرن. لێ بەلێ پاشێ، پشتی کو کارکەران دەست ب برێخستنکرنا د ئاستەکە بەرفرەھ و بەرفرەھ دە کرن، کێمکرنا درێژاھیا رۆژا خەباتێ بوو داخوازەکە سەرەکە کو ل دۆرا وێ خیرەتا سۆسیالیستا شۆرەشگەر پێشدکەڤە. دەولەت ژ بۆ کو ڤێ مەترسیێ پووچ بکە (شۆرەشا سۆسیالیست ژ بۆ سەرمایەدار سەناریۆیا ھەری خرابە)، ژ بۆ کێمکرنا درێژاھیا رۆژێ قانوون دەرخست.
د دەستپێکێ دە، دەولەت ب تەنێ وەکی پارێزڤانێ چینا کاپیتالیست کار دکر، ھێزا خوە ب تەنێ ژ بۆ پاراستنا ملکێ ھندک ل ھەمبەر گەلەکێن کو ئەو ب کار دانین ب کار ئانی (ئانگۆ تەپەسەرکرنا تەڤگەرا کەدێ دا کو دەستوور بدە سەرمایەداران وەکی کو ئەو دخوازن بکن). د سەردەما دویەمین دە دەولەتێ تاویز ددە چینا کارکەران کو خەتەریا ل سەر یەکپارەبوونا سیستەمێ ژ ھۆلێ راکە. ھێژایی گۆتنێیە، گاڤا کو تێکۆشینا کارکەران ئارام بوو و پۆزیسیۆنا وانا بازارگانیێ ب خەباتا نۆرمالیا بازارێ کێم بوو (ل بەشا ب.٤.٣ بنێرە )، زاگۆنا کو رۆژا خەباتێ سینۆردار دکە، ب کێفخوەشی ھاتە پاشگوھ کرن و بوو “قانوونێن مری”.
ئەڤ یەک ددە خویاکرن کو د ناڤبەرا ھەولدانێن دامەزراندن، پاراستن و بەلاڤکرنا “بازارا ئازاد” و خەباتێن ژ بۆ پاراستنا گەل و جڤاکێ ژ ئەنجامێن خەباتێن وێ دە ئالۆزی و ناکۆکیەک بەردەوام ھەیە. کی د ڤێ پەڤچوونێ دە ب سەر دکەڤە، ب ھێزا نسبییا کەسێن بەشدار ڤە گرێدایییە (وەک رەفۆرمێن راستینێن کو ل سەر ھاتنە پەژراندن). د داویێ دە، دەولەت چ قەبوول بکە، ئەو ژی دکارە پاشدە بگرە. ژ بەر ڤێ یەکێ رابوون و ھلوەشینا دەولەتا رەفاھێ — کو ژ بۆ راوەستاندنا گوھەرتنێن شۆرەشگەرییێن بێتر ھاتە دایین (ل بەشا د.١.٣ بنێرە )، ئەو د بنگەھ دە ھەبوونا کەدا ب مەاش نەگرت و وەکی ناڤگینەک برێکووپێککرنا کاپیتالیزمێ بکێرھاتی بوو، لێ ھاتە “رەفۆرمکرن” (ل بەشا د.١.٣). یانی خەرابتر بوو، ژ باشتر) دەما کو ب ھەوجەداریێن ئابۆریا کاپیتالیست رە ناکۆک بوو و ئەلیتا سەردەست ب تێرا خوە ب ھێز بوو کو ڤێ یەکێ بکە.
ھەلبەت ئەڤ شکلێ دەستوەردانا دەولەتێ نە جەوھەر و نە ژی رۆلا دەولەتێیا ئاموورا دەستھلاتداریا ھندکاھیان دگوھەرینە. ب راستی، ئەو جەوھەر نکارە ژ خوە رە نەھێلە کو دەولەت چاوا ھەول ددە پاراستنا جڤاکی پێک بینە و ژ بەر ڤێ یەکێ ھەکە دەولەت فۆنکسیۆنان بگرە سەر خوە، ئەو قاس د بەرژەوەندیا تاڤلێیا چینا کاپیتالیست دە، ھەم ژی ژ بۆ بەرژەوەندیا جڤاکێ ب گەلەمپەری دکە. ل جھێ کو د بن زەختا گەلەمپەریا گشتی دە چالاکیان ل دار دخە ئان ژی ھەول ددە زرارا کو ژ بازارا کاپیتالیست کری سەرەراست بکە ژی، کاراکتەرا وێیا چینی و ھیەرارشیک ئەنجامان د سەری دە ژ بۆ چینا کاپیتالیست ئان ژ خوە رە بکێرھاتی دکە. ژ بۆ نموونە، قانوونێن کەدێ چاوا تێنە سەپاندن ئەڤ دکارە وەرە دیتن. ژ بەر ڤێ یەکێ فۆنکسییۆنێن “باش”ێن دەولەتێ ژی د ناڤ خوەزایا ھیەرارشیکا دەولەتێ دە دەرباس دبن و سەردەستن. وەکی کو مالاتەستا ب زۆرێ گۆت:
“ئەرکێ بنگەھینیێ ھوکوومەتێ… ھەر دەم چەوساندن و ئیستیسمارکرنا گرسەیانە، پاراستنا زۆردار و مێتنگەرانە… راستە ل ڤان ئەرکێن بنگەھین… د پێڤاژۆیا دیرۆکێ دە کارێن دن ھاتن زێدەکرن. ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەما ھەبە. و ب ئەسلێ خوە و ب ھەلوێستا خوە، بێ گومان مەیلا پاراستنا چینا سەردەستە، ب راستی ژی ئەڤ یەک تێرا خوە دکە کو مەرڤ چاوا ڤان فۆنکسیۆنان پێک بینە دەلیلێن پراتیکی کو ھەر تشتێ کو ھوکوومەت دکن، ھەر گاڤ ژ بەر داخوازا سەردەستیێیە، و ھەر گاڤ ژ بۆ پاراستن، بەرفرەھکرن و دۆماندنا ئیمتیازێن خوە ویێن چینا کو ئەو ھەم نوونەر و ھەم ژی پارێزڤانە، تێ ئارمانج کرن.” [ ئۆپ. جت. ، رووپ. ٢٣-٤]
ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو دڤێ ئەڤ رەفۆرم بێن راکرن (ئالتەرناتیڤ پر جاران خرابترە، وەکی نەۆ-لیبەرالیزم نیشان ددە)، ئەو ب تەنێ دزانە کو دەولەت نە ئۆرگانەک بێالییە و نایێ ھێڤی کرن کو وەکی کو ووسا تەڤبگەرە.یا کو ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی، ئالیەک دنا رەفۆرمێن پاراستنا جڤاکی د ناڤ کاپیتالیزمێ دە دەستنیشان دکە: ئەو پر-یا باش چێدکن. دەولەت ب خویانگکرنا بەرژەوەندیێن کەسێن کو ژ ئالیێ کاپیتالیزمێ ڤە زەرار دیتنە، دکارە جەوھەرا وێیا راستین تاری بکە:
“ھکوومەتەک نکارە خوە درێژ بمینە بێیی کو جەوھەرا خوەیا راستین ل پشت ئیخبارەک بکێرھاتنا گشتی ڤەشێرە؛ ئەو نکارە رێزێ ژ ژیانا کەسێن خوەدی ئیمتیاز رە فەرز بکە ھەکە خویا نەکە کو رێزگرتنا ژ ھەمی ژیانا مرۆڤان رە ناخوازە؛ ئەو نکارە پەژراندنا ئیمتیازان فەرز بکە. ژ چەند کەسان ئەگەر خوە وەک پارێزڤانێ مافێن ھەموویان نیشان نەدە.” [مالاتەستا، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٤]
ئەشکەرەیە کو، دەولەت وەکی ئاموورەک ئەلیتا دەستھلاتدارە، ژ بۆ کۆنترۆلکرنا پەرگالا کو ئەو ئەلیت دمەشینە، ب زۆر نکارە خوە بسپێرە سەر. وەکی کو ئەم د بەشا پێش دە نیقاش دکن ، تەورا د دەمۆکراسیێ دە دەولەت ژ ھێلا دەولەمەندان ڤە تێ رێڤەبرن و کۆنترۆل کرن و نە گەنگازە کو قانوونێن ئالیگرێ گەل بێیی زەختەک گرینگا گەل وەرە دانین ئان بجیھ کرن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارشیست ئالیگرێ چالاکیا راستەراست و ئۆرگانیزەکرنا دەر-پارلامەنتەری نە (ژ بۆ ھووراگاھیان ل بەشێن ژ.٢ و ژ.٥ بنێرە ). د داویێ دە، ئازادی و مافێن مەدەنییێن بنگەھین ژی بەرھەما چالاکیا راستەراستن،یا “تەڤگەرێن گرسەیییێن د ناڤ گەل دە” ژ بۆ “ھلوەشاندنا ڤان مافان ژ چینێن سەردەست،یێن کو دێ تو جاری ب دلخوازی ​​رازی نەبوونا.” [رۆجکەر، ئانارکۆ-سندیکالیزم ، ر. ٧٥]
ب ھەمان رەنگی ئەشکەرەیە، ئەلیتا دەستھلاتدار و پارێزڤانێن وێ ژ ھەر قانوونەک کو ئەو قەبوول ناکە نەفرەت دکن — د ھەمان دەمێ دە، بێ گومان، ل سەر کارانینا خوەیا دەولەتێ بێدەنگ دمینن. چاوا کو بەنژامن توجکەر د دەربارێ کاپیتالیستێ “بازارا ئازاد” ھەربەرت سپەنجەر دە دەستنیشان کر، “د ناڤ نیگارێن وییێن پرزمانی دە… ژ خەرابیێن زاگۆنان، ئەو د ھەر رەوشێ دە ھن قانوونێن کو ب ئەشکەرەیی ھاتنە پەژراندن ب کێمانی ژ بۆ پاراستنا کەدێ، کێمکرنا ئێشان، ئان پێشڤەبرنا بەختەواریا مرۆڤان، لێ ئەو تو جاری بالێ ناکشینە سەر خەرابیێن کوژەر و کوور کو ژ ناڤ قانوونێن بێھەژمار مەزن دبن. [ تھە ئندڤدوالست ئانارچستس ، ر. ٤٥] ئەڤ دورووتی ماتمایییە، لێ د ناڤ رەفێن ئالیگرێن کاپیتالیزما “بازارا ئازاد” دە پر زێدەیە.
د داویێ دە، دڤێ وەرە تەکەز کرن کو یەک ژ ڤان فۆنکسیۆنێن پێڤەک نایێ وێ واتەیێ کو کاپیتالیزم دکارە ب رێزەک رەفۆرمێن پەرچە پەرچە ڤەگوھەزینە پەرگالەک خێرخواز کو د سەری دە خزمەتا بەرژەوەندییێن چینا کارکەران دکە. بەرەڤاژی ڤێ، ئەڤ فۆنکسییۆن ژ رۆلا بنگەھینا دەولەتێیا پارێزڤانێ ملکێ کاپیتالیست و تێکلیێن جڤاکییێن کو ئەو دافرینن، مەزن دبن و تەمام دکن – ئانگۆ بنگەھا شیانا ئیستیسمارکرنا کاپیتالیست. ژ بەر ڤێ یەکێ رەفۆرم دکارن فۆنکسیۆنا کاپیتالیزمێ بگوھەرینن لێ تو جاری نکارن بنگەھا وێ تەھدید بکن.
ب کورتاسی، ھەر چەند ئاست و جەوھەرا دەستوەردانا دەولەتپارێزا ل سەر ناڤێ چینێن کاردێر جوودا دبە، ئەو ھەر گاڤ ل ورە. دەولەت ژ ئەرکا خوەیا بنگەھینا پاراستنا ملکێ تایبەت وێدەتر چ چالاکیان دکە بلا بکە، دەولەت ھەر تم وەکی ئاموورەک چینا سەردەست تەڤدگەرە. ئەڤ یەک ژی ژ بۆ وان فۆنکسیۆنێن ئالیگرێن کو ژ ھێلا رایا گشتی ڤە ل سەر دەولەتێ ھاتنە فەرز کرن ژی دەرباس دبە — تەورا رەفۆرما ھەری پۆپولەر ژی دێ ژ بۆ بەرژەوەندیا دەولەت ئان سەرمایەیێ، ھەکە گەنگاز بە، وەرە خەملاندن. ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ھەموو ھەولدانێن رەفۆرمێ وەکی بێگونەھ نەھەسبینن، ئەو ب تەنێ تێ واتەیا کو ئەم بندەستان ھەوجە نە کو پشتا خوە بدن ھێز و رێخستنێن خوە دا کو رەوشا خوە باشتر بکن.

وەرگەرا ماکینە

ئەرکا سەرەکەیا دەولەتێ ئەوە کو تێکلیێن جڤاکییێن ھەیی و چاڤکانیێن وانێن د ناڤا جڤاکەکێ دە ب رێیا دەستھلاتداریا ناڤەندی و یەکدەستداریا توندیێ گارانتی بکە. ژ بۆ بکارانینا گۆتنێن مالاتەستا، دەولەت د ئەساسێ خوە دە ” ژەندرمێ خوەدیێن مال و ملکە. ” ژ بەر کو “دو ئاوایێن زۆردەستکرنا مێر [و ژنان] ھەنە : ئان راستەراست ب زۆرا ھۆڤ، ب شیدەتا فزیکی؛ ئان ژی نەراستەراست ب ئینکارکرنا وان. ژیانێ و ب ڤی ئاوایی وان دگھینە رەوشا تەسلیمبوونێ.” چینا خوەدان، “ھێدی ھێدی د دەستێن خوە دە ئاموورێن ھلبەرینێ، چاڤکانیێن راستینێن ژیانێ، چاندنی، پیشەسازی، بارتەری و ھود.، د ئەنجامێ دە دەستھلاتداریا خوە ئاڤا دکە، کو ژ بەر سەردەستیا ئیمکانێن خوە … ھەر تم … دقەدە کێم-زێدە ب ئەشکەرەیی دەستھلاتداریا سیاسی، کو ھکوومەتە، و دکە جەندرمەیا خوە. جت. ، ر. ٢٣، رووپ. ٢١ و رووپ. ٢٢]
ژ بەر ڤێ یەکێ دەولەت “ئیفادەکرنا سیاسییا پێکھاتەیا ئابۆری”یا جڤاکێیە و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی “نوونەرێ مرۆڤێن خوەدی دەولەمەندیا جڤاکێیە ئان ژی د دەستێ وان دەیە و زۆردەستێ مرۆڤێن کو کارێ کو دەولەمەندیێ دافرینە دکە.” .” [نچۆلاس والتەر، ئابۆوت ئانارچسم ، ر. ٣٧] ژ بەر ڤێ یەکێ نە زێدەگاڤییە کو مرۆڤ بێژە دەولەت ئاموورا دەرخستنا پارازیتێن جڤاکێیە.
دەولەت ئیمتیازێن ئیستیسمارکەرێن ئەلیتا خوەیا دەستھلاتدار ب پاراستنا ھن مۆنۆپۆلێن ئابۆرییێن کو ئەندامێن وێ دەولەمەندیا خوە ژێ دگرن، مسۆگەر دکە. خوەزایا ڤان ئیمتیازێن ئابۆری ب دەمێ رە دگوھەرە. ل گۆری پەرگالا ھەیی، ئەڤ تێ واتەیا پاراستنا مافێن ملکیەتا کاپیتالیست (ل بەشا ب.٣.٢ بنێرە ). ئەڤ خزمەت وەکی “پاراستنا ملکێ تایبەت” تێ بناڤکرن و تێ گۆتن کو یەک ژ دو فۆنکسیۆنێن سەرەکەیێن دەولەتێیە،یا دن ژی ئەوە کو مەرڤ “د شەخسێ خوە دە ئەولەدار” بە. لێبەلێ، ھەر چەند ئەڤ ئارمانجا دویەمین تێتە پەژراندن ژی، د راستیێ دە پرانیا قانوون و سازیێن دەولەتێ ب پاراستنا ملکێ رە تێکلدارن (ژ بۆ پێناسەیا ئانارشیستا “مولکێ” بنێرە ل بەشا ب.٣.١ ).
ژ ڤێ یەکێ ئەم دکارن تێبگھیژن کو رەفەرانسێن ل سەر “ئەولەھیا کەسان”، “پێشیلێگرتنا سووجان” ھود.، ب پرانی راسیۆنالیزەکرنا ھەبوونا دەولەتێ و پەردەیا دوومانێ نە ژ بۆ دۆماندنا ھێز و ئیمتیازێن ئەلیتان. ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو دەولەت ڤان پرسگرێکان چارەسەر ناکە. ھەلبەت وسایە، لێ، ب گۆتنا کرۆپۆتکین، ھەر “قانوونێن کو ژ ناڤۆکێ ئادەتێن کو ژ بۆ جڤاکێن مرۆڤی بکێرھاتی نە… ژ ھێلا سەردەستان ڤە ھاتنە ھەسباندن دا کو سەردەستیا خوە پیرۆز بکن.”یا گەل، و تەنێ ب ترسا جەزاکرنێ تێ پاراستن.” [ ئانارشیزم ، ر. ٢١٥]
ب ھێسانی، ھەکە دەولەتێ “ژ بلی بەرھەڤۆکەک دەرمانێن کو ژ سەردەستان رە خزمەت نە تشتەک نەدابە، ئەوێ د بیمەکرنا پەژراندن و گوھدانێ دە ھن دژواری ببینە” و ژ بەر ڤێ یەکێ قانوون ئادەتێن “ژ بۆ ھەبوونا جڤاکێ بنگەھین” نیشان ددە، لێ ئەڤ “ب زانەیی تەڤلھەڤن. ب کارانینا کو ژ ھێلا کاستا دەستھلاتدار ڤە ھاتی فەرز کرن و ھەر دو ژی ژ گرسەیێ رە رێزگرتنا وەکھەڤ دگرن.” ژ بەر ڤێ یەکێ قانوونێن دەولەتێ خوەدی “کاراکتەرەک دوالی” نە. دگەل کو “ئەسلێ وێ خوەستەکا چینا سەردەستە کو دۆمداری بدە ئادەتێن کو ژ ھێلا خوە ڤە ژ بۆ بەرژەوەندیا خوە ھاتنە فەرز کرن” ئەو د ھەمان دەمێ دە دەرباس دبە “ئادەتێن کو ژ جڤاکێ رە بکێرھاتی نە، ئادەتێن کو ھەوجەداریا وان ب قانوونێ تونە کو رێزگرتنێ بگرە” — بەرەڤاژی وان “ئادەتێن دن تەنێ ژ بۆ سەردەستان بکێرن، زرارێ ددن گرسەیا گەل، و تەنێ ب ترسا جەزاکرنێ تێنە دۆماندن.” [کرۆپۆتکن، ئۆپ. جت. ، رووپ. ٢٠٥-٦] ژ بۆ کو ئەم میناکەک ئەشکەرە بکار بینن، ئەم دبینن کو دەولەت ژ بۆ کو مافێن ملکیەتا تایبەتا کاپیتالیست ل سەر رایا گشتی فەرز بکە و ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەلیت و چاڤکانیا دەولەمەندیا وێ دپارێزە، پاراستنا مال و ملکێن فەردەکی دکە مەنتق. و ھێز ل ھەمبەر کەسێن کو د بن وێ دە نە.
وەکی دن، ھەر چەند دەولەت ژ بۆ پاراستنا ئەولەھیا کەسان (ب تایبەتی کەسێن ئەلیت) بەرژەوەندیەک دویەمین دگرە ژی، پرانیا تاوانێن ل دژی مرۆڤان ژ بەر خزانی و ژیانیبوونا ژ بەر ئیستیسمارا کو ژ ھێلا دەولەتێ ڤە تێ پشتگری کرن و ھەر وەھا ژ بەر بێھەسباندنا توندووتووژیا ھاتی ئافراندن پێک تێ. ب رێبازێن شیدەتێیێن دەولەتێیێن پاراستنا ملکێ تایبەت. ب گۆتنەکە دن، دەولەت ب ئیشارەتکرنا خەرابیێن جڤاکییێن کو ئەو ب خوە ئالیکاریا دروستکرنا (دروست ئان نەراستەراست) دکە، ھەبوونا خوە ئاقل دکە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئانارشیست ئیدا دکن کو بێیی دەولەت و شەرت و مەرجێن سووجدارێن کو ئەو ژێ رە چێدکە، دێ ژ بۆ کۆمەلەیێن جڤاتییێن نەناڤەندی، دلخواز ب دلۆڤانی (نە جەزاکرن) ب چەند مرۆڤێن توندووتووژێن کو دکارن بمینن رە ممکوون بە (بنھێرە بەشا ئ. .٥.٨ ).
ئانارشیست دفکرن کو پر ئەشکەرەیە کو رۆلا راستینا دەولەتا مۆدەرن چیە. ئەو مەکانیزمایێن زۆرێیێن بنگەھینێن کو کاپیتالیزم و تێکلیێن دەستھلاتداریێیێن ب ملکیەتا تایبەت ڤە گرێدایی نە، تەمسیل دکە. پاراستنا ملکێ د بنگەھێ خوە دە واتەیا مسۆگەرکرنا سەردەستیا جڤاکییا خوەدیێن ل سەر نە-خوەدییانە، ھەم د جڤاکێ دە ب تەڤاھی و ھەم ژی د رەوشا تایبەتییا پاترۆنەک تایبەتی دە ل سەر کۆمەک تایبەتییا کارکەران. سەردەستیا سنفێ دەستھلاتداریا خوەدان ملکە ل سەر کەسێن کو وێ ملکێ ب کار تینن و ئەرکا بنگەھینا دەولەتێیە کو وێ سەردەستیێ (و تێکلیێن جڤاکییێن کو وێ چێدکە) بپارێزە. ب گۆتنا کرۆپۆتکن، “دەولەمەند باش زانن کو گەر مەکینەیێن دەولەتێ دەڤ ژ پاراستنا وان بەردە، وێ ھێزا وانا ل سەر چینێن کەدکار تاڤلێ ژ ھۆلێ رابە.” [ ئەڤۆلوتۆن ئاند ئەنڤرۆنمەنت ، ر. ٩٨] پاراستنا ملکیەتا تایبەت و راگرتنا سەردەستیا چینایەتی ھەمان تشتن.
دیرۆکناس چارلەس بەارد ژی وھا دبێژە:
“ژ بەر کو ئارمانجا بنگەھینا ھوکوومەتێ، ژ تەنێ چەوساندنا شیدەتا فزیکی وێدەتر، چێکرنا قایدەیێن کو تێکلیێن مالیەتێیێن ئەندامێن جڤاکێ دیار دکەیە، چینێن سەردەستێن کو مافێن وان ب ڤی رەنگی تێنە پاراستن دڤێ ژ ھوکوومەتێ ب دارێ زۆرێ بستینن. قایدەیێن کو ب بەرژەوەندیێن مەزنتر رە ژ بۆ دۆماندنا پێڤاژۆیێن خوەیێن ئابۆری ھەوجە نە، ئان ژی دڤێ ئەو بخوە ئۆرگانێن ھکوومەتێ کۆنترۆل بکن.” [“شیرۆڤەکرنا ئابۆرییا دەستوورا بنگەھین”، کو ژ ھێلا ھۆوارد زنن ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ٨٩]
ئەڤ رۆلا دەولەتێ – ژ بۆ پاراستنا کاپیتالیزمێ و ملک، ھێز و دەستھلاتداریا خوەدیێ ملک – ژ ھێلا ئادام سمتھ ڤە ژی ھاتە دیتن:
“[ن] نەوەکھەڤیا بەختەواریێ… د ناڤ مرۆڤان دە دەرەجەک ئۆتۆریتە و بندەستیێ دەستنیشان دکە کو بەرێ نە گەنگاز بوو. ب ڤی رەنگی ھن دەرەجەیەک ژ وێ ھوکوومەتا سڤیل دەستنیشان دکە کو ژ بۆ پاراستنا وێ ب خوە پێدڤییە… [و] ژ بۆ پاراستنا وێ دەستھلاتداری و بندەستیێ، ب تایبەتی زەنگین ئەلەقەدارن کو پشتگریێ بدن وێ نیزاما تشتێن کو ب تەنێ دکارن وان د بندەستیا دەولەمەندیێن خوە دە بپارێزن خوەدیدەرکەتنا ل ملکێن وان، ژ بۆ کو کەسێن خوەدی سەروەت بگھێژن ھەڤ و وان د دەستێ وان دە بپارێزن. ھێزا وییا کو مەرڤێن خوەیێن ژێرین د بندەستیا وان دە بھێلە ئەو جەلەبەک ئەسلزادەیا پچووک پێک تینن، کو خوە ژ بۆ پاراستنا ملک و پشتگریکرنا دەستھلاتداریا سەروەرێ خوەیێ پچووک، ژ بۆ کو بکاربە بەرەڤانیێ ل ملکێ وان بکە و ژ بۆ کو ئەو بکاربە بەرەڤانیێ بکە. پشتگریا دەستھلاتداریا وان بکن. ھکوومەتا سڤیل، ھەیا کو ژ بۆ ئەولەھیا مال و ملکێ ھاتی دامەزراندن، د راستیێ دە ژ بۆ پاراستنا دەولەمەندان ل ھەمبەر بەلەنگازان، ئانیێن کو ھن مال و ملکێن وان ھەنە ل دژییێن کو قەت تونە نە، ھاتی دامەزراندن.” [ دەولەمەندیا نەتەوەیان ، پرتووک ٥، رووپ ٤١٢-٣]
ئەڤ ھەم د تەۆری و ھەم ژی د دیرۆکا دەولەتا مۆدەرن دە خوە ددە دەر. تەۆریسیەنێن دەولەتا لیبەرالێن مینا ژۆھن لۆجکە، ژ پێشخستنا تەۆریا دەولەتێیا کو پاراستنا ملکیەتا تایبەت د دلێ خوە دە ب جھ دکە، تو دودلی نەبوو. ئەڤ پەرسپەکتیف د شۆرەشا ئامەریکی دە خویا بوو. میناکی، گۆتنێن ژۆھن ژای (سەرۆکێ یەکەمێ دادگەھا بلند) ھەیە، ئانگۆ “مرۆڤێن کو خوەدان وەلاتن دڤێ وی ئیدارە بکن.” [ژ ئالیێ نۆام چۆمکسی ڤە ھاتیە ڤەگۆتن، تێگھیشتنا ھێزێ ، ر. ٣١٥] ئەڤ ماکسما باڤێن دامەزرینەرێن “دەمۆکراسیا” ئامەریکی بوو و ژ وێ ھنگێ ڤە بەردەوام کر.
ژ بەر ڤێ یەکێ، ب کورتاسی، دەولەت ناڤگینا کو چینا سەردەست ب رێ ڤە دبەیە. ژ بەر ڤێ یەکێ باکونن:
“دەولەت دەستھلاتداری، سەردەستی و ھێزە، کو ژ ئالیێ چینێن خوەدان ملک و ب ناڤێ رۆناکبیران ڤە ل دژی گرسەیان ھاتیە ئۆرگانیزەکرن… سەردەستیا دەولەتێ… [تەمین دکە] کو چینێن خوەدی ئیمتیاز کو ئەو ب تەنێ تەمسیل دکە.” [ تھە باسج باکونن ، ر. ١٤٠]
ل گۆری پەرگالا ھەیی، ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو دەولەت ژ بەر “ناڤەندیبوونا وێ ، قانوون (ھەر گاڤ ژ ھێلا ھندکاھیەک ڤە د بەرژەوەندیا وێ ھندکاھیێ دە ھاتی نڤیساندن) و دادگەھێن دادوەریێ (ب تایبەتی ژ بۆ پاراستنا وێ ھاتنە دامەزراندن ، “کەلەھا سەرەکەیا سەرمایەیێ پێک تینە”. دەستھلاتداری و سەرمایە).” ژ بەر ڤێ یەکێ ئەو “پەیورا ھەمی ھوکوومەتانە. . . ئەوە کو ب زۆرێ ئیمتیازێن چینێن خوەدان بپارێزن و بدۆمینن.” ژ بەر ڤێ یەکێ، دەما کو “[ئ]د تێکۆشینا د ناڤبەرا فەرد و دەولەتێ دە، ئانارشیزم… فەرد ل دژی دەولەتێ، جڤاکێ ل دژی دەستھلاتداریا کو زۆردەستی دکە، دگرە”، ئانارشیست باش دزانن کو دەولەت نە ل سەر جڤاکێ، ژ چینێن کو وێ پێک تینن، سەربخوە نە. [کرۆپۆتکن، ئانارشیزم ، ر. ١٤٩-٥٠، ر. ٢١٤ و رووپ ١٩٢-٣]
د ئەنجامێ دە ئانارشیست ڤێ فکرێ رەد دکن کو رۆلا دەولەتێ تەنێ تەمسیلکرنا بەرژەوەندییێن گەل ئان ژی “نەتەوە”یە. ژ بەر کو “دەمۆکراسی ژ بەر کو ھلبەرین، مالی و بازرگانی – و پێ رە، پێڤاژۆیێن سیاسییێن جڤاکێ ژی – د بن کۆنترۆلا عکۆمکرنا ھێزا تایبەتع دە نە، دەمۆکراسی ھێمانەک ڤالایە. بەرژەوەندیێن نەتەوەیییێن کو ل سەر جڤاکان سەردەستن، د بن ڤان شەرت و مەرجان دە تەنێ دکارە ببە ئالیکار. [نۆام چۆمسکی، رادجال پرۆرتەس ، ر. ٥٢] وەکی کو ئەم د بەشا د.٦ دە نیقاش دکن ، نەتەوەپەروەری ھەر گاڤ بەرژەوەندییێن ئەلیتان نیشان ددە، نەیێن کو نەتەوەیەکێ پێک تینن و، ژ بەر ڤێ یەکێ، ئانارشیست ڤێ تێگینێ ژ خەینی خەلەتیەکێ (ئانگۆ بکارانینا ئەڤینداریا ل جھێ کو ھوون لێ دکن) رەد دکن. بژی ژ بۆ ئارمانج و ھێزا چینا سەردەست بێتر).
ب راستی، بەشەک ژ رۆلا دەولەتێیا وەکی پارێزڤانێ ئەلیتا دەستھلاتدار ئەوە کو د قادا ناڤنەتەوەیی دە، پاراستنا بەرژەوەندیێن “نەتەوەیی” (ئانگۆ ئەلیت) ل دژی ئەلیتێن نەتەوەیێن دن بکە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەم دبینن کو ل ئمف و بانکا جیھانی، نەتەوە ژ ھێلا وەزیران ڤە تێنە تەمسیل کرن کو “ژ نێز ڤە ب پێکھاتەیێن تایبەتییێن د ناڤ وەلاتێن خوە دە تێکلدارن. وەزیرێن بازرگانیێ فکارێن جڤاتا کارسازیێ نیشان ددن” دەما کو “وەزیرێن دارایی و رێڤەبەرێن بانکا ناڤەندی ژ نێز ڤە نە. ئەو ب جڤاکا دارایی ڤە گرێدایی نە، و پشتی ھەیاما خوەیا د کارووبارێ دە، ئەو جیھان ب چاڤێ جڤاکا دارایی دبینن. نە ئەجێبە، “بریارێن ھەر سازی ب خوەزایی پەرسپەکتیف و بەرژەوەندییێن کەسێن کو بریاران دگرن نیشان ددە” و ژ بەر ڤێ یەکێ “سیاسەتێن سازیێن ئابۆرییێن ناڤنەتەوەیی پر جاران ب بەرژەوەندییێن بازرگانی و دارایییێن کەسێن ل وەلاتێن پیشەسازییێن پێشکەفتی رە تێکلدارن.” .” [ژۆسەپھ ستگلتز، گلۆبالیزاسیۆن و نەرازیبوونێن وێ ، رووپەل ١٩-٢٠]
ئەڤ یەک، دڤێ وەرە دەستنیشانکرن، د دەولەتا ب ناڤێ دەمۆکراتیک دە ناگوھەرە. لێ ل ڤر ئەرکا دەولەتێیا بنگەھین ب روویێ “دەمۆکراتیک”یێ پەرگالا ھلبژارتنێیا تەمسیلی ڤە تێ نخوماندن، کو ب رێیا وێ خویا دکە کو گەل بخوە خوە برێڤە دبە. ژ بەر ڤێ یەکێ باکونن دنڤیسە کو دەولەتا نووژەن “دو شەرتێن کو ژ بۆ گەشبوونا ئابۆریا کاپیتالیست ھەوجە نە د ناڤا خوە دە یەک دکە: مەرکەزیبوونا دەولەتێ و ب راستی ژی بندەستکرنا… گەل… ژ ھندکاییێ رە کو قاشۆ نوونەرتیا وێ دکە، لێ ب راستی ژی وێ برێڤە دبە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢١٠] ئەڤ چاوا تێ بدەستخستن د بەشا ب.٢.٣ دە تێ نیقاش کرن .

وەرگەرا ماکینە

وەکی کو بەرێ ژی ھاتە دەستنیشان کرن (ل بەشا ب.١ بنێرە )، ئانارشیست ل دژی ھەر شێوەیێن دەستھلاتداریا ھیەرارشیک دەردکەڤن. لێبەلێ، د دیرۆکێ دە، وان پرانیا دەم و ئەنەرژیا خوە ب تایبەتی ل ھەمبەر دو فۆرمێن سەرەکە دەرباس کرنە. یەک کاپیتالیزم،یا دن دەولەتە. ئەڤ ھەر دو ئاوایێن دەستھلاتداریێ تێکلیەک ھەمبیۆتیک ھەیە و ب ھێسانی نایێن ڤەقەتاندن:
“دەولەت… و کاپیتالیزم راستی و تێگینێن کو ئەم نکارن ژ ھەڤ قوت بکنن. د پێڤاژۆیا دیرۆکێ دە ئەڤ سازی ب پێش کەتنە، ھەڤدوو پشتگری و خورت کرنە.
“ئەو ب ھەڤوودو ڤە گرێدایی نە — نە وەک بوویەرێن ھەڤدەمییێن تەسادوفی. ئەو ب گرێدانێن سەدەم و ئەنجامێ ب ھەڤ ڤە ھاتنە گرێدان.” [کرۆپۆتکن، ئەڤۆلوتۆن ئاند ئەنڤرۆنمەنت ، ر. ٩٤]
د ڤێ بەشێ دە، د ئەنجامێ دە و ھەر وەھا راڤەکرنا کا چما ئانارشیست ل دژی دەولەتێ رادوەستن، ئەمێ نەچار بن کو تێکلیا وێ و کاپیتالیزمێ ئانالیز بکن.
ئیجار دەولەت چیە؟ وەکی کو مالاتەستا گۆت، ئانارشیستان “پەیڤا دەولەت ب کار ئانینە، و ھین ژی دکن، ب واتەیا تەڤاھی سازیێن سیاسی، قانوونی، دادوەری، لەشکەری و دارایییێن کو ب ریا وان رێڤەبرنا کارووبارێن خوە، کۆنترۆلکرنا تەڤگەرێن وانێن کەسانە. بەرپرسیاریا ئەولەکاریا وانا کەسانە، ژ خەلکێ تێ ستاندن و تێنە سپارتن کەسێن دن،یێن کو ب دەستەسەرکرن ئان ژی ھەیەتا وان، خوەدی دەستھلاتن کو ژ بۆ ھەر تشتی و ھەر کەسی زاگۆنان دەرخینن و گەل مەجبوور بکن کو گەر ھەوجە بکە وان بشۆپینن. ب بکارانینا ھێزا کۆلەکتیف.” [ ئانارشی ، ر. ١٧]
ئەو بەردەوام دکە:
“ژ بۆ مە، ھوکوومەت [ئان دەولەت] ژ ھەمی پارێزگاران پێک تێ؛ و والی … ئەون کو ھێزا وان ھەیە کو قانوونێن کو تێکلیێن ناڤبەرا مرۆڤان برێکووپێک بکن و ببینن کو ئەو تێنە بجیھ کرن. و]یێن کو کێم-زێدە خوەدی وێ ھێزێ نە کو ھێزا جڤاکی، ئانگۆ ھێزا فیزیکی، رەوشەنبیری و ئابۆرییا تەڤاھیا جڤاکێ ب کار بینن، دا کو ھەر کەسی مەجبوور بکە کو داخوازێن خوە پێک بینە ئیقتیدار ل گۆری مە پرەنسیبا ھکوومەتێ، دەستھلاتداریێ پێک تینە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٩]
کرۆپۆتکن ئانالیزەک ب ڤی رەنگی پێشکێش کر، و دەستنیشان کر کو دەولەت “نە تەنێ ھەبوونا ھێزەک کو ل ژۆرا جڤاکێیە، د ھەمان دەمێ دە کۆمبوونەک ئەردی و ھەر وەھا کۆمبوونا د دەستێ چەند ژ گەلەک فۆنکسیۆنێن د ژیانا جڤاکان دە دگرە ناڤ خوە . ژ بۆ کو ھن چین بخن بن سەروەریا ھنێن دن، دڤێ مەکانیزمایەک تەڤاھییا قانوون و پۆلێسان وەرە پێشڤە خستن.” [ دەولەت: رۆلا وێیا دیرۆکی ، ر. ١٠] ژ بۆ باکونن، ھەمی دەولەت “د ئەسلێ خوە دە تەنێ ماکینەیێن کو ژ ژۆر ڤە، ب رێیا… ھندکاھیەک خوەدی ئیمتیاز، گرسەیان برێڤە دبنن، کو قاشۆ بەرژەوەندییێن راستینێن گەلان ژ گەل ب خوە چێتر دزانن.” [ فەلسەفا سیاسییا باکونین ، ر. ٢١١] ل سەر ڤێ مژارێ موڕای بۆۆکچن دنڤیسە:
“کێمترین، دەولەت پەرگالەک پیشەیییا زۆرا جڤاکییە — نە تەنێ پەرگالەک رێڤەبرنا جڤاکییە کو ھین ژی ژ ھێلا رایا گشتی و ژ ھێلا گەلەک تەۆریسیەنێن سیاسی ڤە ب نەپەنی تێ دیتن. دڤێ پەیڤا عپرۆفەسیۆنەلع ب قاسی پەیڤا عبھێ گرانیکرن. زۆرێ.ع تەنێ دەما کو زۆردەستی ب ئاوایەکی پرۆفەسیۆنەل، سیستەماتیک و برێخستنکری تێ برێخستنکرن – ئانگۆ دەما کو مرۆڤ ژ ژیانا خوەیا رۆژانە تێنە دەرخستن و تێ خوەستن کو نە تەنێ وێ بکن. ژ بەر ڤێ یەکێ ب پشتگرییا یەکدەستداریا توندووتووژیێ – کو ئەم ب رێکووپێک بەھسا دەولەتەکێ بکن.” [ رەماکنگ سۆجەتی ، ر. ٦٦]
وەکی کو بۆۆکچن دەستنیشان دکە، ئانارشیست ڤێ فکرێ رەد دکن کو دەولەت ھەمان جڤاکە ئان ژی ھەر کۆمەک مرۆڤێن کو ب ھەڤ رە دژین و برێخستنکری دەولەتەکە. ئەڤ تەڤلھەڤی، وەکی کو کرۆپۆتکن دەستنیشان دکە، راڤە دکە کو چما “ئانارشیست ب گەلەمپەری ژ بەر کو دخوازن “جڤاکێ ھلوەشینن” و ژ بۆ ڤەگەراندنا “شەرێ ھەردەمییێ ھەر کەسێ ل دژی ھەر کەسی” تێنە شەرمەزار کرن.” ھەلوەستەک ووسا “راستیا کو مرۆڤ ژ نەدیتی ڤە تێ.” بەری کو دەولەت نەھاتبە بھیستن ب ھەزاران سالان د ناڤ جڤاکان دە ژیایە” و ژ بەر ڤێ یەکێ، دەولەت “تەنێ یەک ژ وان فۆرمێن کو جڤاکێ د پێڤاژۆیا دیرۆکێ دە گرتیە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٠]
ژ بەر ڤێ یەکێ دەولەت نە تەنێ فەدەراسیۆنێن کەسان ئان گەلانە و ژ بەر ڤێ یەکێ، وەکی مالاتەستا دەستنیشان کر، نکارە وەرە بکار ئانین ژ بۆ راڤەکرنا “مرۆڤەک کو ل ھەرێمەک تایبەتی ل ھەڤ کۆم بوونە و تشتێ کو ژێ رە یەکینەیەک جڤاکی تێ بناڤ کرن، بێیی کو ئاوایێ فەرقێ ھەبە” وەرە بکار ئانین. گۆت کۆلەکتیف کۆمن ئان ژی رەوشا تێکلیێن د ناڤبەرا وان دە.” ئەو نکارە “ب تەنێ وەکی ھەڤواتەیا جڤاکێ وەرە بکار ئانین.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٧] دەولەت رەنگەکی تایبەتییێ رێخستنبوونا جڤاکییە کو خوە دسپێرە ھن تایبەتمەندیێن سەرەکە و ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەم دبێژن، “پەیڤا “دەولەت”… دڤێ ژ بۆ وان جڤاکێن خوەدی پەرگالا ھیەرارشیک و ناڤەندیپارێزی وەرە ڤەقەتاندن.” [پەتەر کرۆپۆتکن، ئەتھجس ، ر. ٣١٧ف] ژ بەر ڤێ یەکێ، دەولەت “سازیەک دیرۆکی، دەمکییە، فۆرمەک جڤاکێیا دەمکییە” و وەکی “دەولەت نە جڤاکە” گەنگازە کو “وەندابوونا تام”ە. [باکونن، مچاەل باکونن: نڤیسارێن بژارتە ، ر. ١٥١]
ب کورتاسی، دەولەت رێیەک تایبەتییە کو کارووبارێن مرۆڤی ل ھەرێمەک دیارکری تێ برێخستنکرن، رێیەکە کو ژ ھێلا ھن سازیان ڤە ھاتی دەستنیشان کرن، کو د ئەنجامێ دە ھن تایبەتمەندیێن وان ھەنە. لێ بەلێ ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو دەولەت ھەبوونەکە یەکپارێزە کو ژ زایینا خوە ھەتا رۆژا ئیرۆ ژی وسایە. دەولەت د گەلەک واران دە دگوھەرن، نەمازە د ئاستا ئۆتۆریتەریزما خوە دە، د مەزناھی و ھێزا بورۆکراسیا خوە دە و چاوا خوە برێخستن دکن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەم خوەدی مۆنارشی، ئۆلیگارشی، تەۆکراتیک، دیکتاتۆریێن پارتیان و (کێم و زێدە) دەولەتێن دەمۆکراتیکن. دەولەتێن مەیێن کەڤنارێن ب بورۆکراسیا ھندکترین ویێن نووژەنێن ب بورۆکراسیەک پر مەزن ھەنە.
ب سەر دە ژی، ئانارشیست دبێژن کو ” رەژیما سیاسی … ھەر تم ئیفادەیا رەژیما ئابۆرییا کو د دلێ جڤاکێ دە ھەیە.” ئەڤ تێ وێ مانەیێ کو دەولەت چاوا بگوھەرە ژی، “ب سیستەما ئابۆرییا کو ھەر تم ئیفادەیا وێیە و د ھەمان دەمێ دە پیرۆزکرن و ھێزا دۆمدارە، بەردەوام دکە.” ھێژایی گۆتنێیە، کو ھەر تم لھەڤکرنەک راست نینە و جارنان “رەژیما سیاسییا وەلاتەکی خوە ژ گوھەرتنێن ئابۆرییێن کو دقەومن ل پاش دمینە، و د وێ رەوشێ دە دێ ژ نشکا ڤە وەرە گوھەزتن و ب رەنگەکی گونجاو ژ نوو ڤە وەرە چێکرن.” رەژیما ئابۆرییا کو ھاتیە ئاڤاکرن.” [کرۆپۆتکن، گۆتنێن سەرھلدێرەکی ، ر. ١١٨]
د دەمێن دن دە، دەولەت دکارە فۆرما خوە بگوھەزینە دا کو پەرگالا ئابۆرییا کو ئەو ئیفادەیا وێیە بپارێزە. ب ڤی ئاوایی ئەم دبینن کو دەمۆکراسی ل ھەمبەری سەرھلدان و تەڤگەرێن گەل بەر ب دیکتاتۆریێ ڤە دچن. نموونەیێن ھەری ئەشکەرەیێن شیلییا پینۆچەت، ئیسپانیایا فرانجۆ، ئیتالیایا مووسۆلینی و ئالمانیایا ھیتلەر ھەموو تەسدیقێن بالکێشێن شیرۆڤەیا باکوننن کو دبێژە “ھکومەتەک ژ کۆمارێ چێتر نکارە خزمەتا بەرژەوەندیێن ئابۆرییێن بورژووازیێ بکە”، وێ چین “تەرجھ بکە .” .. .​ [ باکونن ل سەر ئانارشیزمێ ، ر. ٤١٧]
لێ دەولەت ب قاسی کو شەکلێ خوە بگوھەرینە، دیسا ژی خوەدیێ ھن تایبەتمەندیانە کو سازیەک جڤاکی وەکی دەولەت ناس دکە. ب ڤی ئاوایی، ئەم دکارن بێژن کو، ژ بۆ ئانارشیستان، دەولەت ب سێ تشتان تێ نیشانکرن:
١) “یەکدەستداریا شیدەتێ” ل ھەرێمەک دیارکری؛
٢) ئەڤ شیدەتا خوەدان جەوھەرێ “پرۆفەسیۆنەل”، سازییە؛ و
٣) خوەزایا ھیەرارشیک، ناڤەندیکرنا ھێز و دەستپێشخەریێ د دەستێ چەند کەسان دە.
ژ ڤان ھەر سێ ئالیان،یا داوین (خوەزایا وێیا ناڤەندی، ھیەرارشیک)یا ھەری گرینگە، تەنێ ژ بەر کو کۆمکرنا ھێزێ د دەستێ چەند کەسان دە دابەشکرنا جڤاکێ د ناڤ ھوکوومەت و رێڤەبرنێ دە مسۆگەر دکە (یا کو ھەوجە دکە کو سازیەک پرۆفەسیۆنەل وەرە ئافراندن. وێ دابەشکرنێ بجیھ بکن). ژ بەر ڤێ یەکێ ئەم دبینن کو باکونن دبێژە کو “[ب] دەولەت رە ژی دڤێ… ھەموو رێخستنکرنا ژیانا جڤاکی ژ سەری بەر ب ژێر ڤە، ب قانوون و ھکوومەتێ ڤە بچە.” [ فەلسەفا سیاسییا باکونین ، ر. ٢٤٢] ب گۆتنەکە دن، “گەلێ خوە ئیدارە نەدکر.” [کرۆپۆتکن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٢٠]
ئەڤ ئالیێ مایی تێ واتەیا. د دەولەتەکێ دە ھەموو کەسێن کو ل ھەرێمەکێ روودنن، بندەستێ دەولەتێ نە، خوە تەسلیمی کەسێن کو سازوومانا دەستھلاتداریێ ل وێ ھەرێمێ پێک تینن، دکن. ژ بۆ پێکانینا ڤینا ڤان چەند کەسان، دڤێ د ناڤ خاکێ دە ببن خوەدیێ یەکدەستداریا ھێزێ. ژ بەر کو ئەندامێن دەولەتێ ب ئاوایەکی کۆلەکتیف ھێزا بریارا سیاسی یەکدەستدار دکن، ئەو سازیەک خوەدی ئیمتیازن کو ژ ھێلا پۆزیسیۆن و ستاتوویا خوە ڤە ژ تەڤاھیا نفووسا مایی ڤەقەتاندی نە، کو تێ ڤێ واتەیێ کو ئەو نکانن خوە بسپێرن وان دا کو ڤینا وێ بجیھ بینن. ئەڤ پێویستی ب ئۆرگانەکە پیشەیییا ژ بۆ جیبجیکرنا بریارێن وان ھەیە، ژ بلی کەسێن چەکدار، ھێزەکە پۆلیس ئان ئارتێشەکە جودا.
ل گۆری ڤێ، دابەشکرنا جڤاکێ ل سەر دەستھلاتداران و سەردەستان مفتەیا دەولەتێیە. بێیی دابەشکرنەکە وەھا، ئەمێ نە ھەوجەیی یەکدەستداریا شیدەتێ نەبن و ژ بەر ڤێ یەکێ دێ ب تەنێ کۆمەلەیەک وەکھەڤان ھەبە، کو ژ ھێلا ھێز و ھیەرارشیێ ڤە بێ نشاندان (وەک کو د گەلەک ئەشیرێن “پرمتڤە”ێن بێدەولەت دە ھەیە و دێ د جڤاتەک ئانارشیستا پێشەرۆژێ دە ژی ھەبە). و دڤێ بێتە گۆتن کو د دەولەتێن دەمۆکراتیک دە ژی پارچەبوونەکە وھا ھەیە ، “ب دەولەتێ رە ھەر تم فەرقەکە ھیەرارشیک و ستاتویی د ناڤبەرا سەردەست و رێڤەبران دە ھەیە. ھەر چقاس دەمۆکراسی بە ژی، ئەم تەخمین دکن کو ئیرۆیێن کو دەستھلاتدارن نە دەستھلاتدارن. سبە، د سیستەمەکە دەمۆکراتیک دە ھینا ژی جوداھیێن ستاتویێ ھەنە، تەنێ ھندکاھیەکە بچووک وێ فرسەندا دەستھلاتداریێ ب دەست بخە و ئەڤ ھەر تم ژ ئەلیتان تێن گرتن.” [ھارۆلد بارجلای، دەولەت ، رووپ ٢٣-٤]
ژ بەر ڤێ یەکێ، “بنگەھا ھوکوومەتێ” ئەڤە کو “ئەو تشتەک ژ ھەڤ جھێیە، بەرژەوەندییێن خوە پێشدخە” و ھەر وەھا “سازیەک ژ بۆ خاترێ خوە ھەیە، نێچیرا گەل دکە و ھەر تشتێ کو بخوازە وێ د ئەولەھیێ دە بپارێزە فێری وان دکە.” جھێ وێ.” [ڤۆلتارنە دە جلەیرە، تھە ڤۆلتارنە دە جلەیرە رەادەر ، ر. ٢٧ و رووپ. ٢٦] و ژ بەر ڤێ یەکێ “دەسپۆتیزم نە ئەو قاس د شکلێ دەولەت ئان ھێزێ دە، لێ د پرەنسیبا دەولەتێ و ھێزا سیاسی دە دمینە.” [باکونن، ئۆپ. جت. ، ر. ٢١١]
ژ بەر کو دەولەت ھەیەتا دەستھلاتداریێیا د دەستێ چەند کەسان دەیە، ئەشکەرەیە کو ل سەر ھییەرارشیێیە. ئەڤ ھەیەتا دەستھلاتێ دبە سەدەم کو کەسێن ھلبژارتی ژ گرسەیا کەسێن کو ئەو ھلبژارتنە و ل دەرڤەیی کۆنترۆلا وان ئیزۆلە ببن (ل بەشا ب.٢.٤ بنێرە ). ب سەر دە ژی، ژ بەر کو ژ کەسێن ھاتنە ھلبژارتن رە ل سەر گەلەک مژارێن جھێ دەستھلاتداری تێ دایین و ژ وان رە تێ گۆتن کو بریارێ ل سەر وان بدن، د دەمەک نێزیک دە بورۆکراسیەک ل دۆرا وان چێدبە دا کو د بریارا وان دە ببە ئالیکار و گاڤا کو ئەو بریاران ھاتن ب جھ ئانین. لێبەلێ، ئەڤ بورۆکراسی، ژ بەر کۆنترۆلکرنا ئاگاھداری و بەردەوامیا خوە، د دەمەک کورت دە ژ بەرپرسیارێن ھلبژارتی زێدەتر خوەدی ھێزە. ژ بەر ڤێ یەکێ “ماکینەیەکە دەولەتێیا پر تەڤلھەڤ… دبە سەدەم کو چینەک ب تایبەتی ب رێڤەبرنا دەولەتێ رە تێکلدار بە، کو ب کارانینا ئەزموونا خوەیا بدەستخستی، دەست ب خاپاندنایێن مایی ژ بۆ بەرژەوەندیا خوەیا کەسانە دکە.” [کرۆپۆتکن، نڤیسارێن بژارتە ل سەر ئانارشیزم و شۆرەشێ ، ر. ٦١] ئەڤ تێ وێ مانەیێ کو ئەو کەسێن کو خزمەتا خزمەتکارێ خەلکێ دکن (کو ژێ رە تێ گۆتن) ژیێن کو ژ وان رە خزمەتێ دکن بێتر خوەدی ھێزن، چاوا کو دەستھلاتداریا سیاسەتمەدار ژیێن کو ئەو ھلبژارتیە ژی زێدەترە. ھەر جورە رێخستنێن دەولەتپارێز (ئانگۆ ھیەرارشیک) ب نەچاری ل سەر وان بورۆکراسیەک چێدکە. ئەڤ بورۆکراسی د دەمەک نێزیک دە دبە خالا دەفاکتۆیا ھێزێیا د پێکھاتەیێ دە، بێیی کو گوھ بدە رێگەزێن فەرمی.
ئەڤ مارژینالبوون و بێھێزکرنا مرۆڤێن ئاسایی (و ژ بەر ڤێ یەکێ بھێزکرنا بورۆکراسیێ) سەدەما بنگەھینا دژبەریا ئانارشیستا ل دژی دەولەتێیە. برێکووپێکەک وەھا مسۆگەر دکە کو فەرد بێھێز بە، د بن سەروەریا بورۆکراتیک، ئۆتۆریتەر دەیە کو مرۆڤ کێم دکە ئۆبژەیەک ئان ژمارەک، نە کەسەک یەکتا ب ھێڤی، خەون، رامان و ھەست. وەکی کو پرۆودھۆن ب ھێز گۆت:
“رێڤەبەری کرن ئەوە کو مەرڤ ل بەر چاڤان وەرە گرتن، ڤەکۆلین، سیخوری، رێبەری، قانوون، ژمارە، قەیدکرن، شیرەتکرن، مزگینیکرن، کۆنترۆلکرن، تەخمینکرن، قەدرگرتن، شەرمەزارکرن، فەرمانکرن، ژ ھێلا مەخلووقێن کو نە ماف و نە ژی ھەنە. ئاقلمەندی، نە ژی فەزیلەتا کرنا ڤێ یەکێ ئەوە کو مەرڤ د ھەر کارەکی دە، د ھەر دانووستەندنێ دە، وەرە تۆمارکرن، ژمارتن، ژمارتن، دەستووردارکرن، قەدەخەکرن. رەفۆرم کرن، سەراست کرن، جەزا کرن، د بن ناڤێ بەرژەوەندیا گشتی دە، د بن ئالکاریێ دە، پەروەردەکرن، ئیستسمارکرن، چەوساندن، تالانکرن، تالانکرن بەرخوەدانا ھەری بچووک، گۆتنا پێشییا گلیێ، وەرە چەوساندن، جەزاکرن، بچووکخستن، تاجیزکرن، شۆپاندن، دەستدرێژیکرن، کولمکرن، بێچەککرن، خەنقاندن، گرتن، دارزاندن، مەھکوومکرن، گولەبارانکرن، سرگوونکرن، قوربانیکرن، فرۆتن، ئیخانەتکرن و تاجکرن ئەڤ ھەموو، تنازێن خوە کرن، ھێرس کرن، بێروومەت کرن. ئەخلاقێ وێ ئەڤە . ”
خوەزایا دەولەتێ وسایە کو ھەر کریارەک چقاس خەراب بە ژی، ھەکە ژ بەرژەوەندییێن دەولەت و کێمنەتەوێن کو دپارێزە ئالیکار بە، دبە قەنجی. وەکی کو باکونن گۆت:
” دەولەت… ئیھتیمالا ھەری ئەشکەرە، ھەری ھۆڤانە و تام ئینکارا مرۆڤاھیێیە. ھەڤگرتنا گەردوونییا ھەموو مێران [و ژنێن] ل سەر روویێ ئەردێ دشکینە، و ھن ژ وان تەنێ ژ بۆ ئارمانجێ تینە ناڤ ھەڤ. ھەموویێن مایی وێرانکرن، فەتھکرن و کۆلەکرن.
“ئەڤ ئینکارا ئەشکەرەیا مرۆڤاھیێیا کو جەوھەرا دەولەتێ پێک تینە، ژ ھێلا دەولەتێ ڤە ئەرکا وێیا ھەری مەزن و فەزیلەتا وێیا ھەری مەزنە… ب ڤی رەنگی، ئاجزکرن، زۆردەستی، تالانکرن، تالانکرن، کوشتن ئان ژ ئالیێ دن ڤە ژ ئالیێ وەلاتپارێزیێ ڤە، دەما کو ئەڤ تشت ژ بۆ روومەتا دەولەتێ، ژ بۆ پاراستن ئان درێژکرنا وێ تێ کرن، کۆلەتیا ھەڤژینێ خوە [ئان ژی ژنێ] وەکە سووج تێ دیتن. ئەڤ فەزیلەت، ئەڤ ئەرک ژ بۆ ھەر کەسی فەرزە، نە تەنێ ل ھەمبەری بیانیان، لێ بەلێ ل ھەمبەری ھەڤوەلاتیێن خوە داخواز دکە.
“ئەڤ راڤە دکە کو چما، ژ زایینا دەولەتێ ڤە، جیھانا سیاسەتێ ھەر دەم بوویە و بەردەوام دکە قۆناخەک ژ ھۆڤیتی و ھۆڤیتیێن بێسینۆر… ئەڤ دیار دکە کو چما تەڤاھیا دیرۆکا دەولەتێن کەڤنار و نووژەن تەنێ رێزەک سەرھلدانانە. سووج چما پادیشاھ و وەزیرێن بەرێ ویێن ئیرۆیینێن ھەموو دەمان و ھەموو وەلاتان — دەولەتمەند، دیپلۆمات، بورۆکرات و شەرڤان — گەر ژ ھێلا نێزیکاتیا ب تەنێ ئەخلاق و ئەدالەتا مرۆڤی، سەد، ھەزار جاری جەزایێ وان ب کەدا گران ئان ژی دارڤەکرنێ ھاتیە دایین، نە ترس، نە ھۆڤیتی، نە دینیتی، نە ژی دەرەوین، نە خاپاندنەک، نە دانووستەندنا بێروومەت، نە ژی تالانا جنیک. ، تو تالان و خیانەتەکە وێرەکیا کو رۆژانە ژ ئالیێ نوونەرێن دەولەتان ڤە نەھاتبە کرن ئان نایێ کرن، ب تو ھنجەتێن دن. ژ وان پەیڤێن ئەلاستیک، ئەوقاس رەھەت و د ھەمان دەمێ دە ئەو قاس ترسناک: ع ژ بەر سەدەمێن دەولەتێ ع” [ باکونن ئۆن ئانارچسم ، پپ. ١٣٣-٤]
ھکوومەت ب ئادەتی دەرەوان ل مرۆڤێن کو ئەو ئیدا دکن کو نوونەرتیا وان دکن دکن دا کو شەر، کێمکرنا (ھەکە نە ھلوەشاندنا) ئازادیێن سڤیل و مافێن مرۆڤان، سیاسەتێن کو ژ کێمان رە ل سەر گەلەکان سوود وەردگرن و سووجێن دن رەوا بکن. و ئەگەر کەسێن وێ ئیتراز بکن، دەولەت دێ ب کێفخوەشی چ ھێزا کو پێویست دبینە بکار بینە دا کو سەرھلدێران ڤەگەرینە رێزێ (ناڤێ ڤێ زۆرداریێ “قانوون و نیزام”). تەپساندنێن ب ڤی رەنگی بکارانینا تیمێ مرنێ، ب سازیکرنا ئیشکەنجەیێ، جەزایێن کۆلەکتیف، گرتنا بێداوی، و ترسێن دنێن د ئاستا ھەری خراب دە دھەوینە.
نە ئەجێبە کو دەولەت ب گەلەمپەری ئەو قاس وەخت خەرج دکە دا کو پەروەردەھیا (شاش) نفووسا خوە مسۆگەر بکە — تەنێ ب ڤەشارتنا (دەما کو نەڤەشێرە) کریارێن خوەیێن راستین دکارە دلسۆزیا کەسێن گرێدایی خوە مسۆگەر بکە. دیرۆکا دەولەتێ ژ بلی ھەولدانێن بندەستێن وێیێن ژ بۆ کۆنترۆلکرنا وێ و گرێدانا وێ ب پیڤانێن کو مرۆڤ ژ بۆ خوە ب کار تینن، نە تشتەکی دنە.
ئەڤ تەڤگەر نە سۆسرەتە، ژ بەر کو ئانارشیست دەولەتێ، ب چارچۆوەیا خوەیا بەرفرەھ و کۆنترۆلکرنا ھێزا کوژەر، وەکی سازوومانا ھیەرارشیکیا “داوی” دبینن، کو ژ ھەمی تایبەتمەندیێن نەیینییێن کو ب دەستھلاتداریێ ڤە د بەشا داوین دە ھاتنە ڤەگۆتن . “ھەر تەۆرییەک ھەرێمی و راستەراستا دەولەتێ،” گۆت باکونن، “ب ئەساسی ل سەر پرەنسیبا دەستھلاتداریێ ھاتی دامەزراندن ، ئەو رامانا ھەری تەۆلۆژیک، مەتافزیکی و سیاسییە کو گرسەیێن کو ھەر دەم نکارن خوە ب رێ ڤە ببن، دڤێ ھەر گاڤ تەسلیم ببن. ژ نیرێ خێرخوازا ژیری و دادمەندیێ رە، ب رەنگەکی دن، ژ ژۆر ڤە ل سەر وان ھاتیە فەرز کرن.” [ باکونن ل سەر ئانارشیزمێ ، ر. ١٤٢] سیستەما دەستھلاتداریێیا ب ڤی رەنگی نکارە خوەزایا ناڤەندی، ھیەرارشیک و بورۆکراتیک نەبە. و ژ بەر جەوھەرێ خوەیێ ناڤەندی، ھیەرارشیک و بورۆکراتیک، دەولەت ل سەر جڤاکێ دبە گرانیەک مەزن، مەزنبوون و پێشکەفتنا وێ سینۆردار دکە و کۆنترۆلا گەل نە مومکون دکە. وەکی کو باکونن گۆت:
“بەرژەوەندیێن گشتییێن جڤاکێ کو قاشۆ ژ ئالیێ دەولەتێ ڤە تێن تەمسیلکرن… د راستیێ دە… ئینکارکرنا گشتی و ماییندەیا بەرژەوەندیێن ئەرێنییێن ھەرێم، کۆمون و کۆمەلەیان، و ھەژمارەکە مەزن ژ کەسێن بندەستن. ژ دەولەتێ رە، ھەموو ھێڤیێن ھەری باش، ھەموو ھێزێن زندییێن وەلاتەکی ب ئاوایەکی پیرۆز تێنە شەوتاندن. [ فەلسەفا سیاسییا باکونین ، ر. ٢٠٧]
ئەڤ ب تو ئاوایی نە داویا وێیە. ئانارشیست ژ بەر ھنجەتەکە دن، ب ھەمان ئاوایی گرینگ، ل ھەمبەر دەولەتێ ژی ئیتیرازا وێیا ھیەرارشیکا ئەشکەرەیە. ئەڤ رۆلا وێیە وەک پاراستڤانا چینا سەردەستا ئابۆرییا د جڤاکێ دە ل ھەمبەرییێن مایی (ئانگۆ ژ چینا کارکەران). ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو د بن پەرگالا ھەیی دە، کاپیتالیست “پێدڤیا دەولەتێ ھەیە کو رێبازێن وانێن دزیێ قانوونی بکە، پەرگالا کاپیتالیست بپارێزە.” [بەرکمان، ئانارشیزم چیە؟ ، ر. ١٦] دەولەت، وەک کو ئەم د بەشا ب.٢.١ دە بەھس دکن ، پارێزڤانێ ملکیەتا تایبەتە (ل بەشا ب.٣ بنێرە ، ژ بۆ نیقاشکرنا کو ئانارشیستان ب وێ تێگینێ چ مەبەست دکن و چاوا ژ ملکێن تاکەکەسی جودا دبە).
ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو د دەولەتێن کاپیتالیست دە مەکانیزمایێن سەردەستیا دەولەتێ ژ ھێلا ئەلیتەک پارگیدانی و ژ بۆ وان ڤە تێنە کۆنترۆل کرن (و ژ بەر ڤێ یەکێ پارگیدانیێن مەزن ب گەلەمپەری وەکی ئایدێ “دەولەت-کۆمپلەکسەک” بەرفرەھ تێنە ھەسباندن ). ب راستی، دەما کو ئەم د بەشا ف.٨ دە ب کووراھی نیقاش دکن ، “دەولەت ستوونا سەرەکە و ئافرینەرێ، راستەراست و نەیەکسەر، راستەراست و نەراستەراست،یا کاپیتالیزمێ و ھێزێن وێیێن ل سەر گرسەیان بوویە و ھین ژی ھەیە.” [کرۆپۆتکن، ئەڤۆلوتۆن ئاند ئەنڤرۆنمەنت ، ر. ٩٧] بەشا ب.٢.٣ نیشان ددە کو ئەڤ سەردەستی چاوا د دەمۆکراسیا تەمسیلی دە پێک تێ.
لێبەلێ ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ئانارشیست دفکرن کو دەولەت تەنێ ئاموورەک دەستھلاتداریا چینا ئابۆرییە. وەکی کو مالاتەستا گۆت، دەما کو “چنینەک (ھکوومەت) تایبەتییا کو ب ئیمکانێن پێدڤییێن زۆرداریێ پەیدا دبە، ژ بۆ قانوونیکرن و پاراستنا چینا خوەدان ژ داخوازێن کارکەران ھەیە. خوە و ئەگەر کاربە چینا خوەدان ب خوە ژی بکە مژار.” [ ئەڕجۆ مالاتەستا: ژیان و رامانێن وی ، ر. ١٨٣] ژ بەر ڤێ یەکێ دەولەت خوەدی بەرژەوەندیێن خوەیە، ژ ئەلیتا دەستھلاتدارا ئابۆری جودا و جارنان ژی دژبەری وێیە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ھەم دەولەت و ھەم ژی کاپیتالیزم پێدڤییە کو وەرە راکرن، ژ بەر کویا بەرێ ب قاسییا بەرێ چینەک جوودا (و زۆردار و مێتنکار)ە. ئەڤ ئالیێن دەولەتێ د بەشا ب.٢.٦ دە تێ نیقاشکرن .
دەولەت د چارچۆڤەیا رۆلا خوەیا پارێزڤانێ کاپیتالیزمێ دە، نە تەنێ د ناڤا دەستھلاتداریا سیاسی دە، د ھەمان دەمێ دە د ناڤا دەستھلاتداریا ئابۆری دە ژی جھ دگرە. ئەڤ سەردەستی دکارە فۆرمێن جودا بگرە، ژ تەنێ پاراستنا مافێن ملکیەتا کاپیتالیست بگرە ھەتا ب راستی خوەدیکرنا جھێن کار و راستەراست ئیستسمارکرنا کەدێ. ژ بەر ڤێ یەکێ ھەر دەولەت ب رەنگەکی دەستوەردانا ئابۆریێ دکە. دگەل کو ئەڤ ب گەلەمپەری ژ بۆ بەرژەوەندیا ئابۆرییا سەردەستە، د ھەمان دەمێ دە دکارە ھەول بدە خوەزایا ئانتی-جڤاکییا بازارا کاپیتالیست کێم بکە و بنپێکرنێن وێیێن خرابتر برێکووپێک بکە. ئەم د بەشا ب.٢.٢ دە بەھسا ڤێ ئالیێ دەولەتێ دکن .
ھێژایی گۆتنێیە، تایبەتمەندیێن کو دەولەتەکێ نیشان ددن، ب تەسادوفی پێش نەکەتن. وەکە کو ئەم د بەشا ھ.٣.٧ دە نیقاش دکن ، ئانارشیست ل سەر دەولەتێ خوەدی پەرسپەکتیفەک ئەڤۆلوسیۆنێ نە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ژ بۆ ھێسانکرنا پێکانینا رۆلا خوە، فۆنکسیۆنا خوە خوەدی جەوھەرەک ھیەرارشیکە. وەکی کو بەشێن ب.٢.٤ و ب.٢.٥ دەستنیشان دکن، ناڤەندیبوونا کو دەولەتەک نیشان ددە ژ بۆ ئەولەکرنا سەروەریا ئەلیتان ھەوجەیە و ژ بۆ ڤێ یەکێ ب قەستی و چالاک ھاتە ئافراندن. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو دەولەت، ب جەوھەرێ خوە، سازیێن ژ ژۆرن کو دەستھلاتداریێ د ناڤ چەند دەستان دە مەرکەزی دکن و د ئەنجامێ دە دەولەتەک “ب کەڤنەشۆپیێن خوە، ب ھیەرارشیا خوە و ب نەتەوەپەرەستیا خوەیا تەنگ” نکارە “وەک دەولەتەک وەرە بکار ئانین. ئاموورا ئازادیێ.” [کرۆپۆتکۆن، ئەڤۆلوتۆن ئاند ئەنڤرۆنمەنت ، ر. ٧٨] ژ بەر ڤێ سەدەمێیە کو ئانارشیستان ئارمانج دکن کو فۆرمەک نوویا رێخستنی و ژیانا جڤاکی بافرینن، شەکلێ نەناڤەندی ل سەر بنگەھا بریارگرتنێ ژ بنی ژۆر و ژ ھۆلێ راکرنا ھیەرارشیێ.
د داویێ دە، دڤێ ئەم دیار بکن کو ئانارشیست، دەما کو بالێ دکشینن سەر تشتێن ھەڤپارێن دەولەتان، لێ دزانن کو ھن فۆرمێن دەولەتێ ژیێن دن چێترن. میناکی، دەمۆکراسی ژ دیکتاتۆری ئان مۆنارشییان کێمتر زۆردارن. ژ بەر ڤێ یەکێ وێ دەرەو بە کو مرۆڤ ئانارشیست بفکرە، “د رەخنەکرنا ھوکوومەتا دەمۆکراتیک دە ئەم تەرجیھا خوەیا ژ بۆ پادیشاھیێ نیشان ددن. ئەم تەقەز د وێ باوەریێ دە نە کو کۆمارا ھەری نەتەمام ھەزار جاری ژ مۆنارشیا ھەری رۆناکبیر چێترە.” [باکونن، باکونن ئۆن ئانارچسم ، ر. ١٤٤] لێ بەلێ ئەڤ جەوھەر و رۆلا دەولەتێ ناگوھەرە. ب راستی، چ ئازادیێن مە ھەنە، نە ب ئیرادەیا دەولەتێ ڤە گرێدایییە، بەلکی ئەنجاما کو مرۆڤ ل دژی وێ رادوەستە و خوەسەریا خوە ب کار تینەیە. دەولەت ژ خوە رە بھێلە، دێ د دەمەک نێزیک دە ئازادی و مافێن کو دبێژە ئەو دپارێزە ڤەگوھەرینە قانوونێن مری — تشتێن کو د چاپێ دە خوەش خویا دکن لێ د ژیانا راست دە نایێن کرن.
ژ بەر ڤێ یەکێ د ڤێ بەشێ دە ئەمێ ل سەر دەولەتێ، رۆلا وێ، باندۆرا وێیا ل سەر ئازادیا جڤاکێ و کێ ژ ھەبوونا وێ سوود وەردگرن نیقاش بکن. گۆتارا کلاسیکا کرۆپۆتکن، دەولەت: رۆلا ئەو دیرۆکییە، ژ بۆ خوەندنا بێتر ل سەر ڤێ مژارێ تێ پێشنیار کرن. دەولەتا ھارۆلد بارجلای ، نھێرینەک باشە ل سەر ئەسلێ دەولەتێ، چاوا د ناڤ ھەزارسالان دە گوھەری و خوەزایا دەولەتا نووژەن.

وەرگەرا ماکینە

ل ھەمبەر ڤێ راستیێ کو ھیەرارشیا، ب گەلەک ئاوایێن خوەیێن جھێرەنگ، ئەڤ دەمەکە درێژ ب مە رەیە و ب ئاوایەکی نەیینی شەکل ددە کەسێن مژارا وێ، ھن کەس دکارن ڤێ ئەنجامێ بدن کو ھێڤیا ئانارشیستا بداویکرنا وێ، ئان ژی کێمکرنا وێ، ھندکترە. خەونەکە ئوتۆپیک. بێ گومان، دێ وەرە نیقاش کرن، ژ بەر کو ئانارشیست قەبوول دکن کو کەسێن کو د بن ھیەرارشیەکێ دە نە ل گۆری وێ ئاداپتە دبن، ئەڤ ب خوەبەر ئافراندنا مرۆڤێن کو دکارن خوە ژ وێ خلاس بکن دەردخە ھۆلێ؟
ئانارشیست ل ھەڤ ناکن. ھییەرارشی ھەم د فۆرمێن تایبەتی و ھەم ژی ب گشتی دکارە بقەدە. نێرینەک بلەز ل دیرۆکا جەلەبێ مرۆڤان نیشان ددە کو ئەڤ رەوشە. کەسێن کو د بن دەستھلاتداریا پادیشاھیێ دە بوون، داوی ل وێ ئانین، کۆمارێن کو بەرێ موتلەق سەردەست بوو ئاڤا کرن. کۆلەتی و کۆلەتی ژ ھۆلێ رابوویە. ئالەخاندەر بەرکمان دەما کو دیار کر کو “گەلەک رامان، کو جارەک راست ھاتنە پەژراندن، وەکی خەلەت و خراب تێنە ھەسباندن. ب ڤی رەنگی، رامانێن مافێ خوەدێیێ پادیشاھان، کۆلەتی و کۆلەتیێ. دەمەک ھەبوو کو تەڤاھیا جیھانێ باوەر کر کو ئەو سازی راست، دادپەروەر و نەگوھەربارن.” لێ بەلێ، ئەو “بێروومەت کرن و دەستێن خوە ل سەر گەل وەندا کرن، و د داویێ دە سازیێن کو ڤان رامانان د ناڤ خوە دە دگرتن ھاتن راکرن” وەکی “تەنێ ژ چینا ماستەرێ رە بکێر بوون” و “ب سەرھلدان و شۆرەشێن گەل ژ ھۆلێ ھاتن راکرن”. [ ئانارشیزم چیە؟ ، ر. ١٧٨] ژ بەر ڤێ یەکێ نە ممکوونە کو فۆرمێن ھەیییێن ھیەرارشیێ ژ ڤێ پێڤاژۆیێ رە ئیستیسنا بن.
ئیرۆ، ئەم دکارن ببینن کو ئەڤ رەوشە. شیرۆڤەیێن مالاتەستایێن سەد سال بەرێ ھێ ژی دەرباسدارن: “گرسەیێن بندەست… تو جاری ب تەڤاھی خوە ژ بندەستی و خزانیێ رە نەھشتنە… [و] خوە تیبوونا ئەدالەت، ئازادی و خوەشیێ نیشان ددن.” [ ئانارشی ، ر. ٣٣]یێن ل ژێر ب بەردەوامی ھەم ل دژی ھیەرارشیێ و ھەم ژی ل ھەمبەر باندۆرێن وێیێن نەیینی ل بەر خوە ددن و ب ھەمان ئاوایی گرینگ ژی رێیێن نەھیەرارشیکێن ژیان و شەر دافرینن. ئەڤ پێڤاژۆیا بەردەواما خوە-چالاکی و خوە-رزگارکرنێ ژ تەڤگەرێن کەد، ژن ویێن دن ژی تێ دیتن — کو ھەتا رادەیەکێ، مرۆڤ ل سەر خەون و ھێڤیێن خوە ئالتەرناتیفێن خوە دافرینن. ئانارشیزم ل سەر ڤێ پێڤاژۆیا بەرخوەدان، ھێڤی و چالاکیا راستەراست ئاڤا بوویە و ژێ دەرکەتیە. ب گۆتنەکە دن، ھێمانێن ئازادیخوازێن کو بندەستان د تەکۆشینا خوەیا د ناڤ سیستەمێن ھیەرارشیک دە و ل دژی وان ب بەردەوامی ھلدبەرینن، د ناڤ تشتێن کو ژێ رە ئانارشیزم تێ گۆتن، تێنە دەرخستن و گشتیکرن. ئەڤ تێکۆشین و ھێمانێن ئانارشیستێن کو ئەو ھلدبەرینن نە کو داویا ھەر جوورەیێن ھیەرارشیێ نە تەنێ دخوازن، لێ گەنگاز دکن.
ژ بەر ڤێ یەکێ باندۆرا نەیینییا ھیەرارشیێ نە سۆسرەتە، بەرخوەدانا ل دژی وێ ژی نە سۆسرەتە. ژ بەر کو فەرد “نە کاخەزەک ڤالایە کو چاند بکارە نڤیسا خوە ل سەر بنڤیسینە؛ ئەو [ئان ئەو] ھەبوونەکە ب ئەنەرژیێ بارکرییە و ب ئاوایێن تایبەتی ھاتی ساز کرن، کو دەما کو خوە ئاداپتە دکە، ب ئاوایێن تایبەتی و دیار رەاکسیۆنێ دکە. ژ شەرت و مەرجێن دەرڤە رە.” د ڤێ “پێڤاژۆیا ئاداپتاسیۆنێ” دە، مرۆڤ “رەاکسیۆنێن دەروونی و ھەستیارییێن دیارێن کو ژ تایبەتمەندیێن تایبەتی پەیدا دبن” خوەزایا مە پێش دخن. [ئەرج فرۆمم، مرۆڤ ژ بۆ خوە ، ر. ٢٣ و رووپ. ٢٢] میناک:
“مرۆڤ دکارە خوە ب کۆلەتیێ ڤەگوھەزینە، لێ ئەو ب کێمکرنا تایبەتمەندیێن خوەیێن رەوشەنبیری و ئەخلاقی رە بەرتەک نیشان ددە… مرۆڤ دکارە خوە ل گۆری شەرت و مەرجێن چاندییێن کو داخوازا تەپەسەرکرنا ھەولدانێن زایەندی دکە، بگونجینە، لێ د گھیشتنا ڤێ ئاداپتاسیۆنێ دە ئەو ب ئەو دکارە ھەما ھەما ب ھەر کولتوری رە بگوھەزینە، لێ ژ بەر کو ئەو ب خوەزایا وی رە ناکۆکی نە خوە ب ھەر شەرت و مەرجان رە بگونجینە بێیی کو ل دژی خوەزایا وی شەر بکە، ئەوێ نە خوەدیێ دیرۆکا پێشڤەچوونا مرۆڤییە کو د ئاداپتاسیۆنا مرۆڤ دە و د ھن تایبەتمەندیێن خوەزایا وییێن نەھلوەشینی دەیە، کو وی نەچار دکە کو ل شەرت و مەرجێن کو چێتر ل گۆری ھەوجەداریێن وییێن ھوندورین بگەرە. [ ئۆپ. جت. ، رووپ. ٢٢-٢٣]
ژ بەر ڤێ یەکێ ل گەل ئاداپتاسیۆنا ھیەرارشیێ، بەرخوەدان ژی ھەیە. ئەڤ تێ وێ مانەیێ کو جڤاکا نووژەن (کاپیتالیزم)، مینا ھەر جڤاکا ھیەرارشیک، راستەراست ب ناکۆکی رە روو ب روویە. ژ ھێلەکێ ڤە، سیستەمێن ب ڤی رەنگی جڤاکێ دخن ناڤ قاتەکە تەنگا فەرمانبەران و پرانیا خەلکێ کو (ب ئاوایەکی فەرمی) ژ بریارگرتنێ ھاتنە دوورخستن،یێن کو ب جیبجیکرنا (جیبجیکرنا) بریارێن کو ژ ئالیێ چەند کەسان ڤە ھاتنە گرتن، تێنە کێمکرن. د ئەنجامێ دە، پرانیا مرۆڤان ھەستێن خەریبیێ و بێبەختیێ دکشینن. لێ بەلێ د پراتیکێ دە مرۆڤ ھەول ددە ڤێ ھەلوەستا بێھێزیێ ب سەر بخینە و ژ بەر ڤێ یەکێ ھیەرارشیا ل ھەمبەری خوە ژ ئالیێ کەسێن بندەست ڤە تێکۆشینەک چێدکە. ئەڤ پێڤاژۆ ھەر کو دچە، کێم و زێدە دمەشە و د ئافراندنا ئیمکانا ھشمەندیا سیاسی، گوھەرینا جڤاکی و شۆرەشێ دە، ئالیەکی بنگەھینە. مرۆڤ رەد دکە کو مینا نەسنەیان (وەک کو جڤاکا ھیەرارشیک ھەوجە دکە) ب وان رە وەرە کرن و ب ڤێ یەکێ ھیەرارشی ئیمکانا تونەکرنا خوە دافرینە.
ژ بەر کو نەوەکھەڤیا د دەولەمەندی و ھێزێ دە کو ژ ھێلا ھیەرارشیان ڤە، د ناڤبەرا ھێزدار و بێھێز، د ناڤبەرا دەولەمەند و بەلەنگازان دە ھاتی چێکرن، ژ ھێلا خوەدا، خوەزایێ ئان ھێزەک دنا سەرمرۆڤی ڤە نەھاتیە دەستنیشانکرن. ئەو ژ ھێلا پەرگالەک جڤاکییا تایبەتی، سازی و خەباتا وێ ڤە ھاتی ئافراندن — پەرگالەک کو ل سەر بنگەھا تێکلیێن جڤاکییێن ئۆتۆریتەر کو ھەم ژ ھێلا لاشی و ھەم ژی د دەروونی دە باندۆرێ ل مە دکە. ژ بەر ڤێ یەکێ ھێڤی ھەیە. چاوا کو تایبەتمەندیێن ئۆتۆریتەر تێنە فێر کرن، ووسا ژی دکارن ژ فێربوونێ نە. وەکی کو جارۆلە پاتەمان کورت دکە، دەلیل پشتگری ددە ئارگومانا “کو ئەم فێری بەشداربوونێ دبن” و کو ھاویردۆرەک بەشدار “دبە کو د کێمکرنا مەیلێن ل ھەمبەر ھەلوەستێن نە-دەمۆکراتیکێن کەسانە دە ژی باندۆرکەر بە.” [ بەشداربوون و تەۆریا دەمۆکراتیک ، ر. ١٠٥- ئیدی زولم بەرخوەدان و تۆڤێن وێرانبوونا خوە ژ نوو ڤە چێدکە.
ژ بەر ڤێ سەدەمێیە کو ئانارشیستان گرینگیا خوە-رزگاریێ تەکەز دکن (بنێرە بەشاا.٢.٧ ) و “پشتگریا ھەموو تێکۆشینێن ژ بۆ ئازادیا قسمی دکن، ژ بەر کو ئەم پێ باوەرن کو مەرڤ ب تێکۆشینێ فێر دبە، و گاڤا مەرڤ دەست ب کێفا ھندکا ئازادیێ دکە. ب خوەستنا ھەر تشتی دقەدە.” [مالاتەستا، ئەڕجۆ مالاتەستا: ژیان و رامانێن وی ، ر. ١٩٥] ب ریا چالاکیا راستەراست (ل بەشا ژ.٢ بنێرە )، مرۆڤ خوە دخەبتینن و ژ بۆ خوە رادبن. ئەڤ شەرت و مەرجێن ھیەرارشیێ دشکینە، بندەستیا کو تێکلیێن جڤاکییێن ھیەرارشیک ھەم ھەوجە دکە و ھەم ژی ھلدبەرینە دشکینە. ژ بەر ڤێ یەکێ تێکۆشینا رۆژانەیا ل دژی زلمێ “وەک کامپەکە پەروەردەیێیە کو “تێگھشتنا رۆلا [ خوە ]یا راست د ژیانێ دە، گەشکرنا خوەباوەری و سەرخوەبوونا [وی]، ھینی ئالیکاریا ھەڤدو و ھەڤکاریێ بکە.” ئۆپەراسیۆنێ بکە، و وی [ئان وێ] ب بەرپرسیاریا [خوە] بزانە [ئەو] ھین ببن کو ل سەر ناڤێ [خوە] بریارێ بدن و تەڤبگەرن، نەھێلن ژ رێبەر و سیاسەتمەداران رە. کو ل کارێن [وان] بنەرن، ئەوێ ب ھەڤ رە ب ھەڤالێن خوە رە دیار بکن کو ئەوێ ب چ ئاوایی بگھیژن ئارمانجێن خوە. [بەرکمان، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٠٦]
ب گۆتنەکە دن، تێکۆشین تەشویق دکە کو ھەموو خسلەتێن کو ھیەرارشیێ ژ ھۆلێ رادکە و ژ بەر ڤێ یەکێ، نە تەنێ ژێھاتنێن کو ل ھەمبەر دەستھلاتداریێ بپرسن و ل بەر خوە بدن، لێ د داویێ دە، یەکجار و ژ بۆ ھەر تشتی بقەدە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ھەر تێکۆشین، کەسێن کو تێ دە جھ دگرن دگوھەرینە ، وان سیاسەت دکە و کەسایەتێن وان دگوھەرینە ب ژناڤبرنا خسلەتێن خزمەتکارێن کو ھیەرارشیێ ھلدبەرینە و ھەوجە دکە. وەک میناک، پشتی گرەڤێن روونشتنێیێن ل فلنت، مچگان، د سالا ١٩٣٧ دە، شاھدەکی دیت کو چاوا “کارکەرێ ئۆتۆماتێ بوو مرۆڤەک جوودا. ژنێن کو ب ئاوایەکی ئاکتیف بەشدار بووبوون، بوون جەلەبەک جوودایا ژنان. خوە ب مەشەکە جودا، سەرێ وان بلند بوو و ب خوە باوەر بوو.” [گەنۆرا (ژۆھنسۆن) دۆڵنگەر، د دەنگێن دیرۆکا گەلا دەولەتێن یەکبوویی دە ، ھۆوارد زنن و ئانتھۆنی ئارنۆڤە (وەش.)، ر. ٣٤٩] گوھەرتنێن وەھا د ھەمی تەکۆشینان دە چێدبن (ھەر وەھا ل بەشا ژ.٤.٢ بنێرە ). ئانارشیست ماتمایی نابن، ژ بەر کو وەک کو د بەشێن ژ.١ و ژ.٢.١ دە ھات نقاش کرن ، مە ژ مێژ ڤە ئالیێن ئازادیخوازێن تێکۆشینا جڤاکی و رۆلا سەرەکەیا کو د ئافراندنا مرۆڤێن ئازاد دە دلیزە و پێشمەرجێن دنێن کو ژ بۆ جڤاکەک ئانارشیست ھەوجە نە (وەک ئاڤاھیا جڤاکییا دەستپێکێ – ل بەشا ئ.٢.٣ بنێرە ).
ھێژایی گۆتنێیە کو سیستەمەکە ھیەرارشیکیا مینا کاپیتالیزمێ نکارە ب چینا کارکەرا نەبندەست بژی و پاترۆن گەلەک دەم، ئەنەرژی و چاڤکانیان خەرج دکن کو روھێن چینا کارکەران بشکینن، ژ بەر ڤێ یەکێ ئەوێ تەسلیمی دەستھلاتداریێ ببن (ئان نەخوازن، ب ترسا ژ کار ئاڤێتنێ، ئان ژی ب دلخوازی، ب خاپاندنا وان کو باوەر بکن کو ھیەرارشی خوەزایییە ئان ژی ب خەلاتکرنا تەڤگەرێن بندەست). بێگومان ئەڤ یەک تو جاری ب تەمامی ب سەر ناکەڤە و ژ بەر ڤێ یەکێ کاپیتالیزم ب تێکۆشینێن دۆمدارێن د ناڤبەرا بندەست و مێتنگەران دە دەرباس دبە. ھن ژ ڤان تێکۆشینان ب سەر دکەڤن، ھن ب سەر ناکەڤن. ھنەک بەرەڤانن، ھنەک نە. ھن، مینا گرەڤێ، خویا نە،یێن دن کێمترن (خەباتەک ووسا ژ داخوازێن رێڤەبەریێ ھێدی و کێمتر ب باندۆر). و ئەڤ تێکۆشین ژ ئالیێ ھەردو ئالیێن ھیەرارشیک ڤە تێن مەشاندن.یێن د بن ھیەرارشیێ دە نە ژ بۆ سینۆردارکرنا وێ و زێدەکرنا خوەسەریا خوە ویێن دەستھلاتداریێ ب کار تینن ژی ژ بۆ ھێزا خوە ل سەریێن دن زێدە بکن شەر دکن. کی سەردکەڤە دگوھەرە. د سالێن ١٩٦٠ و ١٩٧٠-ئان دە ژ بۆ بندەستان ل سەرانسەرێ کاپیتالیزمێ زێدەبوونەک بەربچاڤ د سەرکەفتنێن بندەستان دە دیت، لێ مخابن، ژ سالێن ١٩٨٠-ئان ڤر ڤە، وەکی کو ئەم د بەشا ج.٨.٣ دە نیقاش دکن ، شەرەک چینایەتییا بێراوەستان ھەیە کو ژ ھێلا ھێزدار ڤە ھاتی مەشاندن و ب سەر کەت. رێزە تێکچوونان ل سەر گەلێ چینا کارکەر. نە ئەجێبە، ژ وێ دەمێ ڤە دەولەمەند دەولەمەندتر و ب ھێزتر بوونە.
ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارشیست د ناڤ تێکۆشینا جڤاکییا کو د جڤاکێ دە بەردەوام دکە دە جھ دگرن و ھەول ددن کو ب یەکانە رێ، سەرکەفتنا بندەستان بقەدینن. بەشا سەرەکەیا ڤێ ژی تێکۆشینا ژ بۆ ئازادیێن قسمی، ژ بۆ رەفۆرمێن بچووک ئان مەزنە، ژ بەر کو ئەڤ روھێ سەرھلدانێ خورت دکە و پێڤاژۆیێ بەر ب داویا داوینا ھیەرارشیێ ڤە ددە دەستپێکرن. د تێکۆشینێن ب ڤی رەنگی دە ئەم بالێ دکشینن سەر خوەسەریا کەسێن کو تەڤلی بوونە و وان نە تەنێ وەکی ئاموورا بدەستخستنا ئەدالەت و ئازادیێیا د پەرگالا بێسەرووبەرا ھەیی دە، د ھەمان دەمێ دە وەکی ناڤگینەک ژ بۆ بداویکرنا ھیەرارشیێن کو ئەو تێدکۆشن ب یەکجاری دبینن. ژ بەر ڤێ یەکێ، وەک نموونە، د تێکۆشینا چینان دە ئەم ژ بۆ “[ئۆ]رێخستنکرنا ژ بنی بەر ب ژۆر، ژ دکان و فابریقەیێ دەست پێ دکە، ل سەر بنگەھێ بەرژەوەندییێن ھەڤپارێن کارکەران ل ھەر دەرێ، چ بازرگانی، نژاد، ئان وەلات. ” [ئالەخاندەر بەرکمان، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٠٧] رێخستنەکە وسا، وەک کو ئەم د بەشا ژ.٥.٢ دە بەھسا وان دکن ، دێ ب رێیا مەجلیسێن جھێ کار بێتە رێڤەبرن و دێ ببە وەسیلەیا ئیدەالیا کو ل شوونا ھیەرارشیا کاپیتالیست د پیشەسازیێ دە ب ئازادیا ئابۆرییا راستین، ئانگۆ ب خوە-رێڤەبەریا ھلبەرینێیا کارکەران رە جھ بگرە (ل بەشا ئ. بنێرە. ٣ ). ب ھەمان ئاوایی، د جڤاتێ دە ئەم ژ بۆ مەجلیسێن گەل نیقاشان دکن (ل بەشا ژ.٥.١ بنێرە ) وەکی ناڤگینەک کو نە تەنێ ل دژی دەستھلاتداریا دەولەتێ تێبکۆشە، لێ د شوونا وێ دە جڤاتێن ئازاد، خوە-رێڤەبەری ژی جھ دگرن (ل بەشا ئ.٥ بنێرە ).
ژ بەر ڤێ یەکێ تێکۆشینا ھەیی بخوە پرا د ناڤبەرا چیە ویا کو دکارە ببە دە چێدکە:
“مەجلیس و جڤاک دڤێ ژ ناڤا پێڤاژۆیا شۆرەشێ بخوە دەربکەڤە؛ ب راستی ژی دڤێ پێڤاژۆیا شۆرەشگەری ئاڤاکرنا مەجلیس و جڤاکێ بە و ب وێ رە ھلوەشاندنا دەستھلاتداریێ بە. دڤێ مەجلیس و جڤاک ببە عگۆتنێن تێکۆشینێع نە دەرمانێن دوور.” دڤێ ل دژی جڤاکا ھەیی نە وەکە تەۆریک ئان ژی بەرنامە، وەکە شێوازێن تێکۆشینێ بێن ئافراندن .” [موڕای بۆۆکچن، ئانارشیزما پۆست-کێمبوونێ ، ر. ١٠٤]
ئەڤ نە ھەموویە. لگەل کو ئەم ب دەولەت و کاپیتالیزمێ رە شەر بکن، دڤێ ئەم ل دژی ھەموو جورەیێن دنێن زلمێ ژی تێکۆشین بکن. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ئانارشیست دبێژن کو دڤێ ئەم ل دژی ھیەرارشیێن جڤاکییێن مینا نژادپەرەستی و زایەندپەرەستیێ و ھەم ژی ھیەرارشیا جیھێ کار و چینا ئابۆری شەر بکن، کو دڤێ ئەم ل دژی ھۆمۆفۆبی و نەفرەتا ئۆلی و ھەم ژی ل دژی دەولەتا سیاسی بسەکنن. زلم و تێکۆشینێن ب ڤی رەنگی نە دوورکەتنێن ژ تێکۆشینا ل دژی زۆردەستیا چینی و کاپیتالیزمێ نە، بەلکوو پارچەیەک ژ تێکۆشینا ئازادیا مرۆڤن و بێیی کو زەرارەک بکوژە نایێن پاشگوھکرن.
وەکی بەشەک ژ وێ پێڤاژۆیێ، ئانارشیست ھەموو بەشێن نفووسێ تەشویق و پشتگری دکن کو ژ بۆ مرۆڤاھی و کەسایەتیا خوە ل بەر خوە بدن و ل ھەمبەر چالاکیا نژادپەرەست، زایەندپەرەست و دژ-گای بسەکنن و ب دیتنێن وەھا د ژیانا خوەیا رۆژانە دە، ل ھەر دەرێ دژوار بکن (وەک کو جارۆلە پاتەمان دەستنیشان دکە، “سەردەستیا زایەندی جیھێ کار و ھەر وەھا خانیێ زەواجێ ئاڤا دکە” [ پەیمانا زایەندی ، ر. ١٤٢]). ئەو تێ واتەیا تێکۆشینا ھەموو مرۆڤێن چینا کارکەر ل دژی زلمێن ناڤخوەیی و دەرڤەیییێن کو ئەم پێ رە روو ب روو نە — دڤێ ئەم ل دژی پێشدارازیێن خوە تێبکۆشن و ھەم ژی پشتگری بدن کەسێن کو ل دژی دژمنێن خوەیێن ھەڤپار تێکۆشینێ دکن، چ جنس، رەنگێ چەرم و زایەندیا وان بە. گۆتنێن لۆرەنزۆ کۆمعبۆا ئەرڤنێن ل سەر تێکۆشینا ل دژی نژادپەرەستیێ ژ بۆ ھەر جوورەیێن زۆرداریێ دەرباسدارن:
“دڤێ ل ھەر دەرێ کو نژادپەرەستی وەرە دیتن، ھەر چەند د ناڤ رەفێن مە دە بە ژی، د ناڤ سینگا خوە دە بە ژی، دڤێ ب توندی ل بەر خوە بدن. ل گۆری ڤێ یەکێ، دڤێ ئەم پەرگالا ئیمتیازێن چەرمێ سپی کو پاترۆن ژ بۆ پەرچەکرنا چینێ بکار تینن و کارکەرێن بندەستێن نژادی ب کار تینن ب داوی بکن. کارکەرێن سپی، نەمازەیێن ل جیھانا رۆژاڤایی، دڤێ ل دژی ھەولدانا بکارانینا بەشەکی ژ چینا کارکەران بسەکنن دا کو وان ب پێش ڤە ببن، د ھەمان دەمێ دە کو دەستکەفتیێن بەشەک دنێن ل سەر بنگەھا نژاد ئان نەتەوەبوونێ بھێلن ھەتا کو پەرگالا سوپەر-مێتنگەری و سەروەریا سپی نەیێن قەداندن، دڤێ راستەراست ل دژی ئۆپۆرتونیزم و کاپیتوولاسیۆنیزما کەدا سپی وەرە رووخاندن. [ ئانارشیزم و شۆرەشا رەش ، ر. ١٢٨]
پێشکەتن بەر ب وەکھەڤیێ ڤە دکارە و پێک ھاتیە. دگەل کو ھین ژی راستە کو (ب گۆتنێن ئەمما گۆلدمان) “[ن] ل کو دەرێ ژن ل گۆری ھێژاییا خەباتا خوە تێ دەرمان کرن، لێ بێتر وەکی زایەندەک” [ رەد ئەمما سپەاکس ، ر. ١٧٧] و کو پەروەردە ھین ژی باڤکسالارییە، دگەل کو ژنێن جوان ھینا ژی پر جاران ژ قورسێن خوەندن و خەباتێیێن کەڤنەشۆپییێن “نێر” دوور دکەڤن (کو زارۆکان فێر دکە کو ژن و مێر د جڤاکێ دە رۆلێن جھێرەنگ وەردگرن و وان دەستنیشان دکە کو ڤان سینۆران قەبوول بکن. مەزن دبن) ئەڤ ژی راستە کو پۆزیسیۆنا ژنان، مینایا رەشک و ھەڤزایەندان، باشتر بوویە . ئەڤ ژ بەر تەڤگەرێن جھێرەنگێن خوە-رێخستنکری، خوە-رزگارییێن کو د دیرۆکێ دە ب دۆمداری پێش کەتنە و ئەڤ ژی مفتەیا تێکۆشینا ل دژی زلمێ د دەمەکە کورت دە (و ئافراندنا پۆتانسیەلا چارەسەریا دەمدرێژا ھلوەشاندنا کاپیتالیزم و دەولەتێ)یە.
ئەمما گۆلدمان ئانگاشت کر کو سەربەستی “د گیانا ژنێ دە” دەست پێ دکە. تەنێ ب پێڤاژۆیەکە رزگاریا ناڤخوەیی، کو تێ دە کەسێن بندەست نرخێ خوە ناس بکن، رێز ل خوە و چاندا خوە بگرن، دکارن ب ئاوایەکی ب باندۆر ل دژی زۆردەستی و ھەلوەستێن دەرڤە شەر بکن (و ب سەر بکەڤن). تەنێ گاڤا کو ھوون ژ خوە رە ھورمەتێ دگرن، ھوون دکارن د رەوشەکێ دە بن کویێن دن ژ وە رە رێز بگرن. ئەو زلام، سپی و ھەتەرۆسەکسوەلێن کو ل دژی بگۆتی، نەوەکھەڤی و نەھەقیێ نە، دڤێ پشتگریێ بدن کۆمێن بندەست و قەبوول نەکن کو ھەلوەست و کرنێن نژادپەرەستی، زایەندیپارێز ئان ھۆمۆفۆبیکێن کەسێن دن ئان ژی خوە قەبوول نەکن. ژ بۆ ئانارشیستان، “نابە کو یەک ئەندامەک تەڤگەرا کەدێ ب بێجەزاکرنێ وەرە جووداکرن، تەپساندن ئان پاشگوھ کرن… رێخستنێن کەدێ [ویێن دن] دڤێ ل سەر پرەنسیبا ئازادیا وەکھەڤا ھەمی ئەندامێن وێ بێنە ئاڤاکرن. ئەڤ وەکھەڤی تێ وێ واتەیێ کو تەنێ گەر ھەر خەباتکار یەکینەیەکە ئازاد و سەربخوە بە، ژ بۆ بەرژەوەندیێن خوە بیێن دن رە ھەڤکاریێ بکە، وێ ھەموو رێخستنا کەدێ ب ئاوایەکی سەرکەفتی بخەبتە و ببە خوەدی ھێز.” [لۆرەنزۆ کۆمعبۆا ئەرڤن، ئۆپ. جت. ، رووپ. ١٢٧-٨]
پێدڤییە کو ئەم ھەمی مرۆڤان وەک ھەڤ بگرن، د ھەمان دەمێ دە رێز ژ جووداھیێن وان رە بگرن. پڕەنگی ھێز و چاڤکانیا شاھیێیە، و ئانارشیست رامانا کو وەکھەڤی تێ واتەیا لھەڤھاتنیێ رەد دکن. ب ڤان رێبازان، خوە ئازادکرنا ھوندرین و ل دژی زلما دەرڤە ب ھەڤگرتنێ رە، ئەم دکارن ل دژی مێتینگەریێ تێبکۆشن. نیژادپەرەستی، زایەندپەرەستی و ھۆمۆفۆبی دکارە وەرە کێم کرن، بەلکی ھەما ھەما ژ ھۆلێ رابن، بەری کو شۆرەشەک جڤاکی پێک وەرە ژ ھێلا کەسێن کو خوە برێخستن دکن، ب خوەسەری ل بەر خوە ددن و رەد دکن کو راستی دەستدرێژیا نژادی، زایەندی ئان دژی ھۆمۆسەکسوەلان بێن ئان ژی دەستوور بدن کەسێن دن. دووری وێ (یا کو د ھایدارکرنا کەسێن دن ژ ھەلوەست و کرنێن خوە دە رۆلەک بنگەھین دلیزە، ھەلوەستێن کو ئەو ژی ژێ کۆر بن!).
میناکا موژەرەس لبرەس (ژنێن ئازاد) ل سپانیایێ د سالێن ١٩٣٠-ئان دە نیشان ددە کو چ گەنگازە. ژنێن ئانارشیستێن د ناڤا جنت و فاعیێ دە جھ دگرن خوە ب ئاوایەکی خوەسەر ب رێخستن کرن دا کو پرسگرێکا زایەندپەرەستیێ د ناڤا تەڤگەرا ئازادیخوازا بەرفرەھ دە دەرخینن ھۆلێ، تەڤلێبوونا ژنانا د ناڤا رێخستنێن ئازادیخواز دە زێدە بکن و ل دژی زلما مێر ئاریکاریا پێڤاژۆیا خوە-رزگاریا ژنێ بکن. د رێ دە ئەو ژی نەچار بوون کو ل دژی ھەلوێستێن زایەندیپارێز (ھەموو پر ھەڤپار)یێن ھەڤالێن خوەیێن مێر ئانارشیستێن “شۆرەشگەر” شەر بکن. پرتووکا ژنێن ئازادێن سپانیایێیا مارتھاا. ئاجکەلسبەرگ، ئەڤ تەڤگەر و مژارێن کو ئەو دەردخە ھۆلێ، ژ بۆ ھەموو کەسێن کو ب ئازادیێ رە ئەلەقەدارن، ڤەگۆتنەک ھێژایە. ب دەھان سال شووندا، تەڤگەرا ژنانا سالێن ١٩٦٠ و ١٩٧٠عی ب ھەمان ئارمانجێ، ب ئارمانجا کو زایەندپەرەستیا کەڤنەشۆپی و باڤکسالارییا جڤاکا کاپیتالیست ل بەر خوە بدە، ھەمان تشت کر. وان ژی رێخستنێن خوە ئاڤا کرن کو ژ بۆ ھەوجەداریێن خوە وەک کۆم تێکۆشین بکن. کەسان ب ھەڤ رە خەبتین و ژ بۆ شەرێن خوەیێن کەسانە ل مالێ و د جڤاتا بەرفرەھ دە ھێز دگرتن.
بەشەک دنا بنگەھینا ڤێ پێڤاژۆیێ ئەڤە کو کۆمێن وەھایێن خوەسەر ب ئاوایەکی ئاکتیف پشتگرییا تێکۆشینێ بکن (د ناڤ وان دە ئەندامێن نژاد/جنس/جنسیەتا سەردەست). ھەڤگرتن و دانووستەندنەکە ب ڤی رەنگییا پراتیکی، دەما کو ب باندۆرێن رادیکالێن تێکۆشینێ ب خوە رە ل سەر کەسێن کو تێدە بەشدار دبن، دکارە ببە ئالیکار کو پێشدارازی و مەزناھی تێک ببە، ھیەرارشیێن جڤاکییێن کو مە ھەموویان تەپەسەر دکە، بشکینە. وەک میناک، کۆمێن ھەڤزایەندان و لەزبیەنێن کو پشتگری ددن گرەڤا کارکەرێن مادەنێیا بریتانیایێیا سالێن ١٩٨٤/٥ان، د گەلەک مەشێن مادەنکاران دە جھێ سەربلندیێ ددن کۆمێن وھا. میناکەک دن ژی گرەڤا مەزنا کارکەرێن کۆچبەرێن جھوو د سالا ١٩١٢عان دە ل لۆندۆنێیە کو د ھەمان دەمێ دە گرەڤا مەزنا لۆندۆن دۆجکێ پێک ھات. “تێکۆشینا ھەڤپار کارکەرێن جھوو و نە جھوو ئانین جەم ھەڤ. جڤینێن گرەڤا ھەڤپار ھاتن لدارخستن و ھەمان ئاخافتڤان د خوەپێشاندانێن مەزنێن ھەڤپار دە ئاخڤین.” گرەڤا جھوویان ب سەرکەتی بوو و “دەربەکە مرنێ ل پەرگالا خوێدانێ خست. کارکەرێن ئینگلیز پشتی ڤێ سەرکەتنێ ب چاڤێن جودا ل کارکەرێن جھوو مێزە کرن.” لێ دیسا ژی گرێڤا دۆکێیا لۆندۆنێ بەردەوام کر و گەلەک مالباتێن دۆکەران راستی داخوازێن راست ھاتن. ئێریشکارێن جھوویێن سەرکەفتی دەست ب کامپانیایەک “ژ بۆ ھن زارۆکێن دۆکەران ببن مالێن خوە.” ڤێ پشتگرییا پراتیکی “ژ بۆ خورتکرنا دۆستانیا د ناڤبەرا کارکەرێن جھوو و نە-جھوو دە پر کر.” [رودۆلف رۆجکەر، سالێن لۆندۆنێ ، ر. ١٢٩ و رووپ. ١٣١] ئەڤ ھەڤگرتن د جۆتمەھا ١٩٣٦-ئان دە ھاتە ڤەگەراندن، دەما کو دۆکەر د پێشی دە بوون د راوەستاندنا رەشکێن فاشیستێن مۆسلەی دە کو د ناڤ دەڤەرێن جھوویان رە دمەشن (شەرێ ناڤدارێ کۆلانا جابلە).
ژ بۆ سپی، مێر و ھەتەرۆسەکسوەلان، تەکانە نێزیکاتیا ئانارشیست ئەوە کو پشتگریکرنا کەسێن دن د تێکۆشینێ دە، رەدکرنا تەھەممولا مەزناتیا د ناڤ کەسێن دن دە و ژ ھۆلێ راکرنا ترس و پێشدارازیێن خوە (د ھەمان دەمێ دە رەد دکن کو ل ھەمبەر تەکۆشینێن خوە-رزگاریێ نە رەخنە بن — ھەڤگرتن نایێ واتەیا مەژیێ خوە ڤەمرینە!). ئەڤ ئەشکەرەیە کو پرسگرێکا زۆردەستیا جڤاکی د ناڤ ھەموو رێخستن و چالاکیێن چینا کارکەران دە دگرە، دا کو د ناڤ وان دە تو کۆمەکە بندەست نەمینە.
ئانجاخ ب ڤی ئاوایی دکارە گرتنا ڤان نەخوەشیێن جڤاکی لاواز ببە و پەرگالەک چێتر، نە ھیەرارشیک وەرە ئافراندن. برینا یەکی برینا ھەموویانە.

وەرگەرا ماکینە

مە د بەشاا.٣.٦ دە دەستنیشان کر کو سازیێن ھیەرارشیک، ئۆتۆریتەر مەیلا خوە بەردەوام دکن، ژ بەر کو مەزنبوونا د بن باندۆرا وان دە کەسایەتێن بندەست/ئۆتۆریتەر دافرینە — کەسێن کو ھەم “ھورمەتێ ددن” دەستھلاتداریێ (ل سەر بنگەھا ترسا ژ جەزاکرنێ) و ھەم ژی دخوازن ب کار بینن. ئەو ب خوە ل سەر بندەستان. کەسێن خوەدان ئاڤاھیەک کاراکتەرەک ووسا ب راستی ناخوازن ھیەرارشیان ژ ھۆلێ راکن، ژ بەر کو ئەو ژ بەرپرسیاریا ئازادیا راستین دترسن. ژ وان رە “خوەزایی” و “راست” خویا دکە کو سازیێن جڤاکێ، ژ فابریقەیا ئۆتۆریتەر بگرە ھەیا مالباتا باڤکسالاری، دڤێ پیرامیدال بن، ئەلیتەک ل ژۆر فەرمانان بدە ویێن ل ژێر وان تەنێ ئیتاەت بکن. ژ بەر ڤێ یەکێ مە دیمەنا کو ژێ رە دبێژن “ئازادپارێز” و “ئانارکۆ” کاپیتالیست ھەنە کو ل سەر “ئازادیێ” نالین دکن و د ھەمان دەمێ دە فاشیزما فابریقەیێ و دەولەتێن ئارزیبوویی دپارێزن. ب کورتاسی، شارستانیا ئۆتۆریتەر ب ھەر نفشی رە خوە ژ نوو ڤە ھلدبەرینە، ژ بەر کو ب پەرگالەک تەڤلھەڤا شەرت و مەرجێن کو د ھەر ئالیێن جڤاکێ دە دھەرکە، گرسەیێن مرۆڤان دافرینە کو پشتگریێ ددن ستاتوکۆیێ.
ولھەلم رەچ یەک ژ ڤەکۆلینێن ھەری بەرفرەھێن پێڤاژۆیێن پسیکۆلۆژیکێن کو د ڤەژینا شارستانیا ئۆتۆریتەر دە جھ دگرن دایە. رەچ ئانالیزا خوە ل سەر چار ڤەدیتنێن ھەری زەخمێن فرەود بنگەھ گرت، ئەڤ ژی، (١) کو بەشەک نەھشمەندییا ھش ھەیە کو خوەدی باندۆرەک ھێزدار لێ بێاقل ل سەر تەڤگەرێیە؛ (٢) کو زارۆکا بچووک ژی زایەندیتیا “گەنیتال”ا ژیندار چێدبە، ئانگۆ خوەستەکا کێفا سەکسی کو تو ئەلەقەیا وێ ب زایینێ رە نینە؛ (٣) کو جنسیەتا زارۆکتیێ لگەل ناکۆکیێن ئۆیدیپالێن کو د تێکلیێن دێ و باڤ-زارۆکێ دە د بن مۆنۆگامی و باڤکسالاری دە چێدبن، ب گەلەمپەری ب ترسا جەزاکرنێ ئان ژی نەپەژراندنا کرن و رامانێن جنسی تێنە تەپساندن؛ (٤) کو ئەڤ ئاستەنگکرنا چالاکیا زایەندییا خوەزایییا زارۆکێ و دەرخستنا وێ ژ بیرێ، ھێزا وێیا د بێھشیێ دە لاواز ناکە، لێ ب راستی وێ خورت دکە و دھێلە کو ئەو خوە د ناڤ جووربەجوور تەڤلھەڤیێن پاتھۆلۆژیکی و تەڤگەرێن دژ-جڤاکی دە نیشان بدە؛ و (٥) کو، دووری ئەسلێ خوەدایی نە، کۆدێن ئەخلاقییێن مرۆڤی ژ تەدبیرێن پەروەردەھیێیێن کو دێووباڤ و جیگرێ دێووباڤ د زارۆکاتیا پێشین دە بکار تینن، وەردگرن.
رەچ ب لێکۆلینا لێکۆلینا برۆنسلاو مالنۆوسلیا ل سەر گراڤا ترۆبراند، جڤاکەک ژن-ناڤەندی (ماترجەنترج) کو تێ دە تەڤگەرێن زایەندییێن زارۆکان نەھات تەپساندن و تێ دە نەورۆز و پەریشانی و ھەر وەھا سازی و نرخێن ئۆتۆریتەر ھەما ھەما تونە بوون، گھیشت ئەنجامێ. کو باڤکسالاری و ئۆتۆریتەریزم ب ئەسلێ خوە پێش کەت دەما کو سەرەکێن ئەشیران دەست پێ کر کو ژ جەلەبەک زەواجێ بەرژەوەندییێن ئابۆری بستینن (“زەواجێن خاچ-پسمام”) ژ ئالیێ کورێن وان ڤە ھاتنە کرن. د زەواجێن ب ڤی رەنگی دە، برایێن ژنا کور مەجبوور دبوون کو ب دارێ زۆرێ دراڤ بدن وێ، ب ڤی ئاوایی ئەشیرا مێرێ وێ (ئانگۆیا سەرەک) دەولەمەند دکرن. ب سازکرنا گەلەک زەواجێن وەھا ژ بۆ کورێن خوە (یێن کو ب گەلەمپەری ژ بەر ئیمتیازا سەرلەشکەرییا پرزەواجێ پر بوون)، ئەشیرا سەرەک دکاربوو دەولەمەندیێ بەرھەڤ بکە. ب ڤی ئاوایی جڤاک دەست پێ کر کو ل سەر دەولەمەندیێ د ناڤ قەبیلەیێن دەستھلاتدار و بندەست دە ھاتە دابەشکرن.
ژ بۆ دۆمداریا ڤان زەواجێن “باش”، یەکدەستداریا ھشک ھەوجە بوو. لێبەلێ، ھاتە دیتن کو بێیی تەپەسەرکرنا زایەندیتیا زارۆکتیێ نە گەنگازە کو یەکگامی وەرە دۆماندن، ژ بەر کو، وەکی کو ئیستاتیستیک دەستنیشان دکن، زارۆکێن کو دەستوور ژ ئیفادەیا ئازادا زایەندیتیێ دگرن، پر جاران ب سەرفرازی ب یەکدەستیا ژیانێ رە ئاداپتە نابن. ژ بەر ڤێ یەکێ، ل گەل تەبەقەیا چین و ملکێ تایبەت، رێبازێن ئۆتۆریتەرێن مەزنکرنا زارۆکان ھاتن پێشخستن دا کو ئەخلاقێ زایەندییێ تەپەسەرکەر کو پەرگالا باڤکسالارییا نوو ژ نوو ڤە ھلبەراندنا خوە پێ ڤە گرێدایە، ب جھ بکە. ژ بەر ڤێ یەکێ تێکلیەک دیرۆکی د ناڤبەرا، ژ ئالیەکی ڤە، جڤاکا بەری باڤکسالاری، کۆمونیزما ئازادیخوازا سەرەتایی (ئان ژی “دەمۆکراسیا خەباتێ”، ب گۆتنا رەچ)، وەکھەڤیا ئابۆری و ئازادیا زایەندی، و ژ ھێلا دن ڤە، جڤاکا باڤکسالاری،ا ئابۆریا ملک-تایبەت، قاتبوونا چینا ئابۆری، و زۆرداریا زایەندی. وەکی کو رەچ دبێژە:
“ھەر ئەشیرا کو ژ رێخستنەکە [ماترجەنترج] بەر ب رێخستنەکە باڤکسالاری ڤە پێشکەتبوو، نەچار بوو کو ستروکتورا زایەندییا ئەندامێن خوە بگوھەزینە دا کو ل گۆری شێوازا ژیانا خوەیا نوو زایەندیتیێ چێبکە. ئەڤ گوھەرتنەک پێدڤی بوو ژ بەر کو ڤەگوھەرتنا ھێز و دەولەمەندیێ ژ جنسێ دەمۆکراتیک [ئەشیرێن زکماکی] ژ مالباتا ئۆتۆریتەرا سەرەکان رە ب گرانی ب ئالیکاریا تەپساندنا ھەولدانا زایەندییا گەلان پێک ھات .
“زەواج و دۆتمایا قانوونییا کو ژێ رە دھات، بوو ئەکسەنا ڤەگوھەرتنا رێخستنەکێ بۆ رێخستنەکە دن. ژ بەر کو زەواجا جنسێ ژنێ ژ مالباتا مێر رە، پۆزیسیۆنا مێر، ب تایبەتییا سەرەک خورت کر. د ڤێ قۆناخێ دە، ب گۆتنەکە دن، تەنێ مێران ئەلەقەیا خوە ب زەواجێ رە ھەبوو ، کو د ھەر کێلیێ دە ب ھێسانی دکارە وەرە ھلوەشاندن، ڤەگوھەری تێکلیا زەواجا دایمی و یەکزلامییا باڤکسالاریێ پێدڤییە کو ھەر کو دچە قەدەخەیێن مەزنتر و مەزنتر وەرن دانین و ھەولدانێن زایەندییێن خوەزایی بێ قیمەت کرن.” [ تھە ماسس پسیچۆلۆگی ئۆف فاسجسم ، ر. ٩٠]
تەپەسەرکرنا زایەندیتیا خوەزایییا کو د ڤێ ڤەگوھەرتنا ژ جڤاکا ماترسەنتریک بەرب جڤاکا باڤکسالاری ڤە گرێدایی بوو، ئافراندییێن جھێرەنگێن دژ-جڤاکی (سادیزم، ئیمپولێن وێرانکەر، خەیالێن تەجاوزێ و ھود.) ئافراند، کو پشترە ژی دڤیابوو ب فەرزکرنا ئەخلاقەک مەجبووری وەرە تەپساندن. جھێ خوەرێڤەبەریا خوەزایییا کو مرۆڤ د جڤاکێن بەریا باڤکسالاری دە دبینە. ب ڤی ئاوایی، جنس دەست پێ کر کو وەکی “پیس”، “شەیتان”، “خەراب” و ھود. –یا کو ئەو ب راستی ژی ب ئافراندنا ئاژۆکارێن دویەمین ڤە ببوو. ژ بەر ڤێ یەکێ:
“پەرگالا زایەندییا باڤکسالاری-ئۆتۆریتەرا کو ژ پێڤاژۆیێن شۆرەشگەرییێن رۆژێن پاشین (ماتریسەنتیزم) (سەربخوەبوونا ئابۆرییا مالباتا سەرۆک ژ جنسێ زکماکی، پەڤگوھەرینا زێدەیا کەلووپەلان د ناڤبەرا ئەشیران دە، پێشخستنا ئاموورێن ھلبەرینێ، ھود. ) ب بێپارکرنا ژن، زارۆک و خۆرتان ژ ئازادیا زایەندی و خستنا بەرژەوەندیێن زایەندی د خزمەتا بندەستیا ئابۆری دە، دبە بنگەھا بنگەھینا ئیدەۆلۆژیا ئۆتۆریتەر و شەیتانییە و دڤێ وەرە گرتن.” [رەچ، ئۆپ. جت. ، ر. ٨٨]
دەما کو دەستپێکا باڤکسالاری پێک ھات، ئاڤاکرنا جڤاکەک تام ئۆتۆریتەر کو ل سەر بنگەھا سەقەتکرنا پسیکۆلۆژیکا ئەندامێن وێ ب تەپساندنا زایەندی پێک تێ، وھایە:
“ئاھلاقی ئاستەنگکرنا زایەندیا خوەزایییا زارۆکێ، قۆناخا داوییا کو خسارەکە گرانا زایەندیا زایەندییا زارۆکێیە ، زارۆکێ ب ترس، شەرمۆک، ژ دەستھلاتداریێ دترسە، د واتەیا ئۆتۆریتەر دە ئیتاەتکار، عباشع و عدۆزانع دکە. ژ پەیڤان باندۆرەکە سەقەت دکە ل سەر ھێزێن سەرھلدێرێن مرۆڤی، ژ بەر کو ئێدی ھەر ئیرادەیا ژیانێ ب ترسەکە گران ھاتیە بارکرن و ژ بەر کو سەکس مژارەکە ھەرامە، ب کورتاسی ژی ئارمانجا وییا رەخنەگریێ تێ ئاستەنگکرن ئەوە کو مژارێن رازییێن کو، تەڤی تەنگاسی و ھەقارەتێ، ل گۆری نیزاما ئۆتۆریتەر وەرن ڤەگوھەزتن. ژ بەر ڤێ یەکێ، مالبات دەولەتەک ئۆتۆریتەرە کو دڤێ زارۆک فێری وێ ببە کو خوە ژێ رە بگونجینە وەکی ئامادەکاریەک ژ بۆ ڤەراستکرنا گشتییا جڤاکی کو ژێ رە تێ خوەستن. پاشێ ستروکتورا ئۆتۆریتەرا مرۆڤ – دڤێ ئەڤ یەک ب زەلالی وەرە دامەزراندن – د بنگەھ دە ب ڤەگرتنا ئاستەنگیێن زایەندی و ترسێ تێ ھلبەراندن. [رەچ، ئۆپ. جت. ، ر. ٣٠]
ب ڤی ئاوایی، ب خەراکرنا ھێزا کەسانەیا ژ بۆ سەرھلدانێ و رامانا خوە، ئاستەنگکرنا زایەندیتیا زارۆکتیێ – و ب راستی ژی ئاوایێن دنێن ئازاد و خوەزایییێن بیۆەنەرژیێ (میناک قیرین، گری، بازدان، بازدان، ھود.) – – د ئافراندنا کەسایەتێن پاشڤەروو دە دبە چەکا ھەری گرینگ. لۆما ژی ھەر سیاسەتمەدارەکی پاشڤەروو گرانی ددە “ھێزکرنا مالباتێ” و پێشڤەبرنا “نرخێن مالباتێ” (ئانگۆ باڤکسالاری، یەکدەستداریا مەجبووری، پاقژیا بەریا زەواجێ، جەزاکرنا لاشی و ھود.). ب گۆتنێن رەچ:
ژ بەر کو جڤاکا ئۆتۆریتەر ب ئالیکاریا مالباتا ئۆتۆریتەر خوە د ناڤا پێکھاتەیێن فەردییێن گرسەیان دە ژ نوو ڤە ھلبەرینە، ژ بەر وێ ژی دڤێ رەاکسییۆنا سیاسی مالباتا ئۆتۆریتەر وەکە بنگەھا ‘دەولەت، چاند و شارستانیێع بھەسبینە و بپارێزە . ع ھوجرەیا گەرما رەاکسیۆنا سیاسییە ، ناڤەندا ھەری گرینگا ھلبەرینا ژن و مێرێن پاشڤەروویە کو ژ پێڤاژۆیێن دیارکەرێن جڤاکی دەرتێ و پێش دکەڤە، ژ بۆ پاراستنا پەرگالا ئۆتۆریتەرا کو تەشە دکە، دبە سازیا ھەری بنگەھین.” [ ئۆپ. جت. ، رووپەل ١٠٤-١٠٥]
مالبات سازیا ھەری بنگەھینە ژ بۆ ڤێ مەبەستێ ژ بەر کو زارۆک د چەند سالێن خوەیێن یەکەم دە، ژ دەما ژدایکبوونێ ھەتا نێزیکی شەش سالیا خوە، ھەری زێدە خەتەرناکن ژ سەقەتکرنا پسیکۆلۆژیک، د ڤێ دەمێ دە ئەو ب پرانی د بن بەرپرسیاریا دێووباڤێن خوە دە نە. دووڤ رە دبستان و دێر پشتی کو زارۆک تێرا خوە مەزن بوون کو ژ دێووباڤێن خوە دوور بن پێڤاژۆیا شەرتکرنێ ددۆمینن، لێ ئەو ب گەلەمپەری سەرناکەڤە گەر بنگەھەک راست د ژیانێ دە پر زوو ژ ھێلا دێووباڤان ڤە نەھاتبە دانین. ژ بەر ڤێ یەکێ ئاس نەڵ دبینە کو “پەروەردەیا زارۆکخانەیێ پر دشبھە پەروەردەھیا کەنێ. زارۆکێ قامچیان، مینا کوچکێ قامچیان، مەزن دبە ئیتاەتکار و مەزنەک بچووک. و ھەر کو ئەم کووچکێن خوە ل گۆری ئارمانجێن خوە پەروەردە دکن، ئەم زارۆکێن خوە ژی پەروەردە دکن. د وێ چەرخەرێیێ دە، دڤێ کووچکێن مرۆڤان پاقژ بن، دەما کو ئەم دفکرن کو خوارنا وان خوەشە، من دیت کو د سالا ١٩٣٥-ئان دە ل پەرەستگەھا بەرلینێ دووڤێن خوە دھەژینن. راھێنەرێ مەزن ھیتلەر ئەمرێن خوە فیت کرن.” [ سوممەرھڵ:ا رادجال ئاپپرۆاچ تۆ چلد رەارنگ ، ر. ١٠٠]
مالبات د ھەمان دەمێ دە دەزگەھا سەرەکەیا چەوساندنێیە د دەما خۆرتانیێ دە، دەما کو ئەنەرژیا زایەندی دگھیژە لووتکەیا خوە. ئەڤە ژ بەر کو پرانیا دێووباڤان جیھەک تایبەتی نادن خۆرتان کو ب ھەڤژینێن خوە رە تێکلیێن جنسییێن بێسەرووبەر بشۆپینن، لێ د راستیێ دە ب رەنگەکی چالاک تەڤگەرەک وەھا تەشویق دکن، پر جاران (وەک مالباتێن خرستیانێن بنگەھین) کو ب تەڤاھی دەڤژێبەردانێ داخواز دکن — د ھەمان دەمێ دە کو دەڤ ژێ بەرنادن. ھەری نە مومکنە! وەکی دن، ژ بەر کو جوان د بن کاپیتالیزمێ دە ژ ھێلا ئابۆری ڤە ب دێووباڤێن خوە ڤە گرێدایی نە، بێیی دابینکرنا خانیان ئان ژوورگەھانا جڤاکێ کو دەستوورێ ددە ئازادیا زایەندی، جوان نەچارن کو سەری ل داخوازێن دێووباڤێن بێاقلێن ژ بۆ دەڤ ژ سەکسێ بەری زەواجێ بدن. ئەڤ د ئەنجامێ دە وان نەچار دکە کو د کورسیێن پاشینێن ئۆتۆمۆبیلان ئان جیھێن دنێن ژ رێ دە کو ئەو نکاربن رھەت ببن ئان ژی تێربوونا زایەندییا تام بدەست بخن، تێکەڤن سەکسێ ب دزی. وەکی کو رەچ دیت، دەما کو زایەندی تێ چەوساندن و ب خەمگینیێ تێ داگرتن، ئەنجام ھەر گاڤ ھن دەرەجەکە کو ئەو ژێ رە “بێھێزیا ئۆرگازمێ” ب ناڤ دکە : نەکاربوونا ب تەڤاھی تەسلیمی ھەرکینا ئەنەرژیا کو د دەما ئۆرگازمێ دە تێ دەرخستن. ژ بەر ڤێ یەکێ سەربەستبەردانەک بێکێماسییا تانسیۆنا جنسی ھەیە، کو دبە سەدەما رەوشەک راوەستانا بیۆەنەرژیکا کرۆنیک. رەوشەک وەھا، رەچ دیت، زەمینا نووژەنکرنا نەورۆز و ھەلوەستێن رەاکسیۆنێیە. (ژ بۆ ھوورگولیێن بێتر ل بەشا ژ.٦ بنێرە ).
د ڤێ پێوەندیێ دە بالکێشە کو جڤاکێن “پرمتڤە”، وەک گراڤا ترۆبراند، بەری پێشڤەچوونا سازیێن باڤکسالاری-ئۆتۆریتەر، مالێن جڤاتێیێن تایبەتی پەیدا کرن کو تێ دە جوان دکارن ب ھەڤژینێن خوە رە بچن دا کو ژ تێکلیێن زایەندییێن بێسەرووبەر کێفخوەش ببن — و ئەڤ ب پەژراندنا تەڤاھییا جڤاکێ. د جڤاکەکە ئانارشیست دە سازیبوونەکە ب ڤی رەنگی وەکە کو ژ ئالیێ تێگینا ئازادیێ ڤە تێ بلێڤکرن، وێ وەکە خوە وەرە گرتن. (ژ بۆ بێتر ل سەر سەربەستیا زایەندییا جوانان، ل بەشا ژ.٦.٨ بنێرە. )
ھەستێن نەتەوپەرەستی د ناڤ مالباتا ئۆتۆریتەر دە ژی پەیدا دبە. ھەلبەت گرێدانا زارۆکێ ب دیا خوە رە خوەزایییە و بنگەھا ھەموو گرێدانێن مالباتییە. ژ ئالیێ سووبژەکتیف ڤە بنگەھا ھەستیارییا تێگینێن وەلات و نەتەوە دێ و مالباتن، ژ بەر کو دایک وەلاتێ زارۆکێیە، چاوا کو مالبات ژی “نەتەوەیا د مینیاتورێ دە”یە. ل گۆری رەچ، کو ب بالداری بانگەوازیا گرسەیییا “سۆسیالیزما نەتەوییا ھیتلەر” لێکۆلین کر، ھەستێن نەتەوەپەرەستی بەردەوامیا راستەراستا گرێدانا مالباتێیە و د گرێدانا ھشکا ب دایکێ رە ڤەدگەرە . وەکە کو رەچ دیار دکە، ھەر چەند گرێدانا زارۆکتیێیا ب دایکێ رە خوەزایییە ژی، گرێدانا سابت نە وسایە، لێ ھلبەرەک جڤاکییە. د بالخبوونێ دە، گرێدانا ب دایکێ رە دێ جیھ ژ گرێدانێن دن رە، ئانگۆ، تێکلیێن زایەندییێن خوەزایی، چێبکە، ھەکە قەدەخەیێن زایەندییێن نەخوەزایییێن کو ل سەر خۆرتان تێنە فەرز کرن، نەبوونا سەدەم کو ئەو ھەرھەیی بمینە. د شەکلێ ڤێ برێکووپێکبوونا ب شەرت و مەرجێن جڤاکی دەیە کو د مەزنان دە سەکنا ل سەر دایکێ دبە بنگەھا ھەستێن نەتەوەپەرەستی؛ و تەنێ د ڤێ قۆناخێ دە دبە ھێزەکە جڤاکییا پاشڤەروو.
نڤیسکارێن پاشەرۆژێیێن کو رەچ د ئانالیزکرنا پێڤاژۆیا ئافراندنا ستروکتورێن کاراکتەرێ رەاکسیۆنێ دە شۆپاندنە، چارچۆوەیا ئانالیزا وی فرەھ کرنە کو ژ بلییێن زایەندی، ئاستەنگیێن دنێن گرینگێن کو ل سەر زارۆک و جوانان تێنە فەرز کرن، ڤەدھەوینن. میناک راننە ئەسلەر، د پرتووکا خوەیا ساجرەد پلەاسورە دە ، تەکەز دکە کو نە تەنێ ھەلوەستەک جنسی-نەیینی، لێ ھەلوەستەک کێف -نەگاتیڤە کو جەلەب کەسایەتیێن ناڤبۆری دافرینە. ئینکارکرنا نرخا ھەستێن دلشەوات د بێھشیا مە دە دەرباس دبە، وەکی میناک، د رامانا ھەڤپار دە کو کێفکرنا ژ کێفێن لاش ئالیەکی “ھەیوانپارێز” (و ژ بەر ڤێ یەکێ “خراب”) خوەزایا مرۆڤانە، وەکی کو ب کێفخوەشیێن “بلند”ێن ھش و “روھ”. ب ڤی رەنگی دوالیزمێ، کو ئالیەک گیانییا لاش ئینکار دکە، مرۆڤ ژ کێفا ھەر ھەستێن دلشاھیێ سووجدار تێنە چێکرن — شەرتەک کو، لێبەلێ، وان ژ بۆ ژیانێن ل سەر بنگەھا قوربانکرنا کێفێ (ئان ب راستی، ھەیا ژیانێ ژی) ئامادە دکە. خوە) د بن کاپیتالیزم و دەولەتپارێزیێ دە، ب ھەوجەداریێن خوەیێن تەسلیمبوونا گرسەیییا ژ بۆ کەدا خەریب، ئیستسمارکرن، خزمەتا لەشکەرییا ژ بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن چینا سەردەست و ھود. و د ھەمان دەمێ دە، ئیدەۆلۆژیا ئۆتۆریتەر گرانیێ ددە نرخا ئێشێ، وەک میناک ب سایا پەسندانا لەھەنگێ شەرکەرێ دژوار، بێھەستی،یێ کو ژ بۆ خاترێ ھن ئیدەالێن بێرەھم ئێشێ دکشینە (و ئێشێن “پێدڤی” ددەیێن دن.
ئەسلەر ھەر وەھا دەستنیشان دکە کو “گەلەک دەلیل ھەنە کو مرۆڤێن کو د ناڤ مالباتێن کو ھیەرارشیێن ھشک و جەزایێن ب ژان نۆرمالن مەزن دبن، فێر دبن کو ھێرسا ل ھەمبەر دێووباڤێن خوە بتەپسینن. د ھەمان دەمێ دە گەلەک دەلیل ھەنە کو ئەڤ ھێرس ب گەلەمپەری ل ھەمبەر کۆمێن کەڤنەشۆپییێن بێھێز دقەومە. (وەک ھندکاھی، زارۆک و ژن). [ ساجرەد پلەاسورە ، ر. ١٨٧] ئەڤ ھێرسا تەپەسەرکری وێ دەمێ ژ بۆ سیاسەتمەدارێن پاشڤەروو دبە زەمینەک ب بەرەکەت، کو گازیکرنا وانا گرسەیی ب گەلەمپەری ژ بۆ پرسگرێکێن جڤاکێ ل سەر ھندکاھیێن قورسێ دسەکنە.
وەکی کو پسیکۆلۆگ ئەلسە فرەنکەل-برونسوجک د کەسایەتیا دەستھلاتدار دە بەلگە دکە ، مرۆڤێن کو ب دەستدرێژیا زارۆکتیێ ڤە ھاتنە شەرت کرن کو ئیرادەیا خوە تەسلیمی ھەوجەداریێن دێووباڤێن ئۆتۆریتەرێن ترسناک بکن، د ھەمان دەمێ دە وەکی مەزنان پر مەیلدارن کو ڤین و ھشێ خوە رادەستی سەرۆکێن ئۆتۆریتەر بکن. . “ب گۆتنەکە دن،” فرەنکەل-برونسوجک کورت دکە، “د ھەمان دەمێ دە کو ئەو فێر دبن کو ھێرسا خوەیا چەوساندنێ ل ھەمبەر وان کەسێن کو ئەو وەکی قەلس دھەسبینن بەرتەرەف بکن، ئەو د ھەمان دەمێ دە فێر دبن کو سەری ل دەستھلاتداریا ئۆتۆکراتیک ئان عزلامێن بھێزع بدن. ب توندی ژ بۆ ھەر ئیشارەتەک سەرھلدانێ تێنە جەزا کرن (تەورا عدپەیڤنع ل سەر موامەلەیا نەھەق)، ھێدی ھێدی ھین دبن کو ژ خوە رە ئینکار بکن کو تشتێ کو ل وان ھاتیە کرن ھەیە. وەک زارۆکان — و ژ بۆ زارۆکێن خوە وێ بکن.” [ کەسایەتیا دەستھلاتدار ، ر. ١٨٧]
ئەڤ تەنێ ھنەک ژ مەکانیزمایێن کو ب ئافراندنا جەلەبێن کەسایەتیێن کو ژ دەستھلاتداریێ دپەرزن و ژ ئازادیێ دترسن، ستاتووکۆیێ بەردەوام دکن. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئانارشیست ب گەلەمپەری ل دژی پراتیکێن کەڤنەشۆپییێن مەزنکرنا زارۆکان، مالباتا باڤکسالاری-ئۆتۆریتەر (و “نرخێن” وێ)، تەپەسەرکرنا زایەندیتیا خۆرتان، و ھەلوەستێن کێفی-ئینکار، ئێش-ئەرێکەرێن کو ژ ھێلا دێر و ل پرانیا دبستانان ڤە تێنە فێر کرن. . د شوونا ڤان دە، ئانارشیستان پراتیکێن نە-دەستھلاتدار، نە-تەپساندنێیێن مەزنکرنا زارۆکان و رێبازێن پەروەردەھیێ (بنێرە بەشێن ژ.٦ و سەجژ.٥.١٣ ، ب رێزێ) کو ئارمانجا وان ئەوە کو پێشی ل سەقەتکرنا پسیکۆلۆژیکا کەسان بگرن، ئان ژی ب کێمانی کێم بکن. ، رێ ددە وان کو ل شوونا وان خوەرێڤەبەریا خوەزایی و فێربوونا خوە-مۆتیڤکری پێش بخن. ئەم باوەر دکن کو ئەڤ یەکانە رێیە کو مرۆڤ د ناڤ کەسێن دلگەش، ئافرینەر و ب راستی ئازادیخواز مەزن ببن کو دێ زەمینەک پسیکۆلۆژیک پەیدا بکە کو سازی و دەزگەھێن ئابۆری و سیاسییێن ئانارشیست دکارن لێ ب پێش بکەڤن.

وەرگەرا ماکینە

ژ بەر کو نژادپەرەستی، جنسیەتپارێزی و ھۆمۆفۆبی (نەفرەت/ترسا ژ ھۆمۆسەکسوەلان) د ناڤا جڤاکێ دە ب سازیبوونە، زۆردەستیا زایەندی، نژادی و ھۆمۆسەکسوەلان تشتەکی ئاسایییە. سەدەما بنگەھینا ڤان ھەر سێ ھەلوەستێن خەراب، ھەوجەداریا ئیدەۆلۆژیێن کو سەردەستی و ئیستسمارکرنێ رەوا دکن،یێن کو د ھیەرارشیێ دە نە – ب گۆتنەکە دن، “تەۆریێن” کو زولم و نەھەقیێ “رەوا” دکن و “راڤە دکن”. وەکی کو تاجتوس گۆت، “ئەم ژیێن کو ئەم بریندار دکن نەفرەت دکن.”یێن کو زولمێ ل کەسێن دن دکن، ھەر گاڤ سەدەمان دبینن کو قوربانیێن خوە “کێمتر” بھەسبینن و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی ھەقێ چارەنووسا خوە نە. ئەلیتان ژ بۆ کو ھەلوەستێن خوەیێن جڤاکی و ئابۆرییێن بلند راستدار بکن، پێدڤی ب رێیەک ھەیە. ژ بەر کو سیستەما جڤاکی ب ئەشکەرە نەھەقی و ئەلیتیستە، دڤێ بال بێ کشاندن سەر “راستیێن” دن،یێن کێم نەرەھەت، وەک سەردەستیا کو ل سەر بنگەھا بیۆلۆژی ئان “خوەزایێ” ھاتی چێکرن. ژ بەر ڤێ یەکێ، دۆکترینێن سەردەستیا زایەندی، نژادی و ئەتنیکی د جڤاکێن ھیەرارشیک و چینایەتی دە نەچارن.
ئەمێ ھەر جورە مێتنگەریێ ل بەر خوە بدن.
ژ ئالیێ ئابۆری ڤە، نژادپەرەستی ب ئیستسمارکرنا کەدا ئەرزانا ل ھوندر و ئەمپەریالیزما ل دەرڤە رە تێکلدارە. ب راستی، پێشکەفتنا کاپیتالیستا دەستپێکێ ھەم ل ئامەریکا و ھەم ژی ل ئەورووپایێ ب کۆلەتیا مرۆڤان، ب تایبەتییێن ب ئەسلێ خوە ئافریکی، خورت بوو. ل ئامەریکا، ئاوووسترالیا و دەڤەرێن دنێن جیھانێ قرکرنا نشتەجھێن ئەسلی و دەستەسەرکرنا ئاخا وان ژی د مەزنبوونا کاپیتالیزمێ دە ئالیەکی سەرەکە بوو. ژ بەر کو بندەستکرنا نەتەوەیێن بیانی ب دارێ زۆرێ دمەشە، ژ نەتەوەیا سەردەست رە خویا دکە کو ئەو سەروەریا خوە دەیندارێ تایبەتمەندیێن خوەیێن خوەزایییە، ب گۆتنەکە دن ژ تایبەتمەندیێن خوەیێن “نژادی”. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەمپەریالیستان گەلەک جاران سەری ل دۆکترینا داروینیا “رزگاریایێ ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری ھەری زەھمەتکێش” کرنە، دا کو نژادپەرەستیا خوە د “خوەزایێ” دە ئەساس بگرە.
ل ئەورۆپایێ، یەک ژ تەۆریێن پێشینێن سەردەستیا نژادی ژ ھێلا گۆبنەاو ڤە د سالا ١٨٥٠-ئان دە ھاتە پێشنیار کرن دا کو مافێ خوەزایییێ ئارستانیێ کو ل سەر فرانسا ھوکوم بکە ئاڤا بکە. وی ئانگاشت کر کو ئارستانیا فرانسی ب ئەسلێ خوە ب ئەسلێ خوە ئالمانی بوو دەما کو “گرسە” گالی ئان کەلتی بوون، و ژ بەر کو نژادا ئەلمانی “سەردەست” بوو، ئاریستۆکراتی خوەدیێ مافەک خوەزایییە کو ھوکوم بکە. ھەر چەند “گرسەیێن” فرانسی ئەڤ تەۆری ب تایبەتی ئیقناکار نەدیتن، لێ پاشێ ئەو ژ ھێلا ئالیگرێن بەرفرەھبوونا ئالمان ڤە ھات گرتن و بوو ئەسلێ ئیدەۆلۆژیا نژادییا ئالمان، کو ژ بۆ رەواکرنا زۆرداریا نازیانا ل سەر جھوویان و جەلەبێن دنێن “نە-ئاریەن” تێ بکار ئانین. تێگینێن “بارێ مێرێ سپی” و “قەدەخەیا دیار” ھەما ھەما د ھەمان دەمێ دە ل ئینگلیستانێ و ب رێژەیەک ھندکتر ل ئامەریکایێ پێش کەتن، و ژ بۆ راسیۆنالیزەکرنا فەتھا ئانگلۆ-ساکسۆن و سەردەستیا جیھانێ ل سەر بنگەھەک “مرۆڤاھی” ھاتن بکار ئانین.
نیژادپەرەستی و ئۆتۆریتەریزما ل ھوندر و دەرڤە ب ھەڤ رە دەرباس بوویە. وەکی کو رودۆلف رۆجکەر گۆت، “[ھەمی] پارێزڤانێن دۆکترینا نژادێ ھەڤکار و پارێزڤانێن ھەر رەاکسیۆنێن سیاسی و جڤاکی بوونە و نە، پارێزڤانێن پرەنسیبا ھێزێ د فۆرما وێیا ھەری ھۆڤانە دە…یێ کو دفکرە کو ئەو د ھەمی دژبەریێن سیاسی و جڤاکی تەنێ دیاردەیێن نژادێن ب خوینێ دیارکری نە، ھەمی باندۆرا لھەڤھاتییا رامانان، ھەمی جڤاتا ھەستێن ئەخلاقی ئینکار دکە و دڤێ د ھەر کریزێ دە خوە ل ھێزا ھۆڤانە بگرە. نیژادپەرەستی ب ئێریشکرنا ” ھەموو دەستکەفتیێن… د ریا ئازادیا کەسانە” و رامانا وەکھەڤیێ دە “ژ بۆ کۆلەتیا پیشەسازییا کو خوەدیێن مەیێن ھێزا پیشەسازییە رەواتیا ئەخلاقییا چێتر چێنابە، ب ئێریشکرنا “ھەموو دەستکەفتیێن… وەک وێنەیەکی پاشەرۆژێ ل بەر وان بمینن.” [ نەتەوەپەرەستی و چاند ، رووپەل ٣٣٧-٨]
فکرا سەردەستیا نژادی د ھەمان دەمێ دە ب کارانینا ناڤخوەیییا مەزن ژی ھاتە دیتن. وەکی کو پاول سوێزی دەستنیشان دکە، “[ب] خورتکرنا ناکۆکیێن جڤاکی د ناڤ وەلاتێن پێشکەفتییێن کاپیتالیست دە… دڤێ ھەتا کو دبە بلا ببە بەر ب کانالێن بێگونەھ – بێگونەھ، ئانگۆ ژ نھێرینا دەستھلاتداریا چینا کاپیتالیست. تەڤلھەڤکرنا دژبەریێن ل سەر خەتێن نژادی، رێبازەک ھێسانە کو بالێ بکشینە ژ تێکۆشینا چینان،” کو بێ گومان ژ بۆ بەرژەوەندییێن چینا سەردەست خەتەرناکە. [ تەۆریا پێشکەتنا کاپیتالیست ، ر. ٣١١] ب راستی، کاردێر ب قەستی دوبەندی د ناڤبەرا کارکەران دە ل سەر خەتێن نژادی وەکی بەشەک ژ ستراتەژیەک “پارچە بکە و ھوکوم بکە” پێشڤە خستنە (د چارچۆڤەیەک دن دە، مینا ئرەلاندرلاندا باکور ئان سکۆتلاندێ، کاردێران ل شوونا وێ ئۆل ب ھەمان رەنگی بکار ئانینە).
کاردێر و سیاسەتمەداران گەلەک جاران ب قەستی دوبەندی د ناڤبەرا کارکەران دە ل سەر خەتێن نژادی وەکی بەشەک ژ ستراتەژیەک “پارچە بکە و ھوکوم بکە.” د چارچۆڤەیێن دن دە، مینا رووسیا تزارست، ئرەلاندرلاندا باکور ئان سکۆتلاندێ، کاردێران ئۆل ب ھەمان رەنگی بکار ئانینە. لیێن دن، کۆچبەر و خوەجھ ژ دایک بوونە خەتا دابەشکرنێیە. تەسیرا نەتیجە ھەمانە، زۆردەستیێن جڤاکییێن کو ژ ئانارشیستێن توندووتووژییێن وەک ئەمما گۆلدمان کو ل باشوورێ ئامەریکی تێنە شەرمەزار کرن ( “ھۆڤیتییێن کو ل باشوور بەلاڤ بوونە،یێن نەگرۆیێن کو ژ ھێلا گرسەیێن ھێرسبوویی ڤە ھاتنە لینچ کرن، ئیشکەنجەکرن و شەوتاندن، بێیی کو دەستەک وەرە راکرن ئان پەیڤا کو ژ بۆ پاراستنا وان تێ گۆتن” [ ئەمما گۆلدمان: دیرۆکا بەلگەیییا سالێن ئامەریکی ، جل. پەرە و ھود.
ژ بۆ کەسێن دەستھلاتدار، ئەڤ یەک بێکێماسی واتەدارە ژ بەر کو نژادپەرەستی (وەک جوورەیێن دنێن مەزنپەرەستیێ) دکارە وەرە بکار ئانین دا کو چینا کارکەر پارچە بکە و پارچە بکە ب ئانینا مرۆڤان کو کەسێن دنێن چینا خوە ژ بەر شەرت و مەرجێن کو ئەو ھەمی دکشینن سووجدار بکن. ب ڤی رەنگی، ھێرسا کو مرۆڤ ل سەر پرسگرێکێن کو پێ رە روو ب روو دمینن ھیس دکە، ژ سەدەمێن خوەیێن راستین ڤەدگەرە بەر بزنان. ژ بەر ڤێ یەکێ کارکەرێن سپی ب ھوورگولی (و جارنان نە ئەو قاس ب ھوورگولی) تێنە تەشویق کرن، میناکی، کو ل شوونا کاپیتالیزمێ و ئەلیتێن (سپی، نێر)یێن کو وێ ب رێ ڤە دبن و راستەراست ژ مووچەیێن کێم سوود وەردگرن، بێکاری، خزانی و سووجێ رەش ئان ئیسپانیک سووجدار بکن. قەزەنجێن بلند. جوداکاریا ل ھەمبەری کێمنەتەوەیێن نژادی و ژنان ژ بۆ کاپیتالیزمێ واتەدارە، ژ بەر کو ب ڤی ئاوایی راستەراست و نەراستەراست قەزەنج زێدە دبن. ژ بەر کو کار و دەرفەتێن ڤەبەرھێنانێ ژ کۆمێن دەزاڤانتاژ رە تێنە رەد کرن، مووچەیێن وان دکارن د بن ئاستێن سەردەست دە وەرن داخستن و ب ڤی رەنگی بەرژەوەندی زێدە ببن. ب ئاوایەکی نەراستەراست، جوداکاری ب زێدەکرنا بێکاریێ و دانینا کارکەران ل ھەمبەری ھەڤ، قازانج و ھێزا کاپیتالیست زێدە دکە. فاکتۆرێن وەھا پشتراست دکن کو کاپیتالیزم دێ تو جاری ب ئاوایێ جھێکاریێ “پێشبازیێ نەکە” وەکی کو ھن ئەکۆنۆمیستێن کاپیتالیستێن بازارا ئازاد نیقاش دکن.
یانی کاپیتالیزمێ ژ میراتا خوەیا نیژادپەرەست سوود وەرگرتیە و وێ بدۆمینە. نیژادپەرەستی ھەوزێن کەدا ئەرزان پەیدا کریە کو کاپیتالیستان خوە بگھینن وان و ھشتیە کو بەشەک ژ نفووسێ راستی موامەلەیا خەرابتر وەرە، ژ بەر ڤێ یەکێ ب کێمکرنا شەرت و مەرجێن کار و لێچوونێن دنێن گرێدایی نە-مااشێ قەزەنجان زێدە دکە. ل ئامەریکا، رەشک ھین ژی ژ بۆ ھەمان خەباتێ ژ سپییان کێمتر مووچە دستینن (نێزیکی ١٠% کێمتر ژ کارکەرێن سپییێن خوەدی ھەمان پەروەردەھیێ، ئەزموونا خەباتێ، پیشە و گوھێربارێن دنێن دەمۆگرافیکێن تێکلدار). ئەڤ د ناڤ نەوەکھەڤیێن دەولەمەندیێ دە تێ ڤەگوھەزتن. د ١٩٩٨ دە، داھاتێن رەش ٥٤% ژ داھاتێن سپی بوون دەما کو نرخا نەتیجەیا رەش (تەڤی نشتەجیھ) ١٢% و نرخا نە-نشتەجیھ تەنێ ٣% ژ سپی بوو. ژ بۆ ھسپانیکیان، وێنە ب داھاتێن تەنێ ٦٢% ژ سپییان، نرخا نەتیجە، ٤% و نرخا نە-نشتەجیھ ٠% وەکھەڤ بوو. دەما کو تەنێ د بنێ ١٥% ژ مالباتێن سپی دە خوەدیێ نرخا نەتیجەیا سفر ئان نەیینی بوون، ٢٧% ژ مالێن رەش و ٣٦% ئیسپانی د ھەمان رەوشێ دە بوون. تەورا د ئاستێن وەکھەڤێن داھاتیێ دە، مالێن رەش ژیێن سپی ب گرینگی کێمتر دەولەمەند بوون. [دۆوگ ھەنوۆۆد، پشتی ئابۆریا نوو ، ر. ٩٩ و رووپ ١٢٥-٦]
ھەمی ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ھندکاھیێن نژادی “ل سەر بنگەھێن دوالییێن نژادی و چینیێ د بن زۆردەستی و ئیستیسمارێ دە نە، و ب ڤی رەنگی نەچارن کو ل دژی نژادپەرەستی و جوداکاریێ شەرێن زێدە بدن.” [لۆرەنزۆ کۆمعبۆا ئەرڤن، ئانارشیزم و شۆرەشا رەش ، ر. ١٢٦]
دەما کو ژنان ژ بۆ خوە تەڤبگەرن و داخوازا مافێن وەکھەڤ بکن، زایەندپەرەستیێ ھەوجەداری ب “راستدارکرنێ” بوو. بەری وێ خالێ، زۆردەستیا زایەندی نە ھەوجە بوو کو “مافدار” بە — ئەو “خوەزایی” بوو (دبێژن کو، بێ گومان، وەکھەڤیا د ناڤبەرا زایەندان دە بەری رابوونا خریستیانتیێ وەکی ئۆلەک دەولەتێ و کاپیتالیزمێ بھێزتر بوو، ژ بەر ڤێ یەکێ “جھ” بوو. د ناڤا چەند سەد سالێن داوی دە ژن د جڤاکێ دە کێم بوویە و ب سایا تەڤگەرا ژنێ دیسا رابوویە).
خوەزایا زۆردەستیا زایەندی ژ زەواجێ تێ دیتن. ئەمما گۆلدمان دەستنیشان کر کو زەواج “ژ بۆ سەروەریا مێر ل سەر ژنان رادوەستە”، ب “تەمامی تەسلیمبوونا” مێران “خەم و فەرمانان”. [ سۆر ئەمما سپەاکس ، ر. ١٦٤] وەکی کو جارۆلە پاتەمان دەستنیشان دکە، “ھەتا داویا سەدسالا نۆزدەھان، پۆزیسیۆنا قانوونی و مەدەنییا ژنا دشبھەیا کۆلەیێ… خولام ژ ئاخایێ خوە پێڤە ھەبوونا قانوونییا سەربخوە تونە بوو، و ژن و مێر بوون “یەک کەس”. “کەسێ مێر.” ب راستی، قانوون “ل سەر بنگەھێ وێ یەکێ بوو کو ژن (وەک) ملکە” و تەنێ پەیمانا زەواجێ “پابەندبوونا ئەشکەرەیا ئیتاەتکرنێ دھەوینە.” [ پەیمانا زایەندی ، ر. ١١٩، رووپ. ١٢٢ و رووپ. ١٨١]
لێبەلێ، دەما کو ژنان دەست ب پرسیارکرنا رامانێن سەردەستیا مێر کرن، گەلەک تەۆری ھاتن پێشخستن کو راڤە بکن کا چما زۆردەستی و سەردەستیا ژنان ژ ھێلا مێران ڤە “خوەزایی”یە. ژ بەر کو مێران ب زۆرێ دەستھلاتداریا خوە ل سەر ژنان فەرز کرن، “سەردەستیا” مێران وەکی ھلبەرەک “خوەزایی”یا زایەندا وان ھاتە نیقاش کرن، کو ب ھێزا لاشییا مەزنتر ڤە گرێدایییە (ل سەر پێشگۆتنا کو “دبە کو راست بکە”). د سەدسالا ١٧-ئان دە، ھاتە نیقاش کرن کو ژن ژ مێران بێتر دشبن ھەیوانان، ب ڤی رەنگی “ئیسپات کرن” کو ژن ب قاسی پەز خوەدی مافێ وەکھەڤیا ب مێران رەیە. د ڤان دەمێن داوی دە، ئەلیتان ژ بۆ بەرتەکا مەزنبوونا تەڤگەرا ژنێ، سۆسیۆ-بیۆلۆژی ھەمبێز کر. ب “راڤەکرنا” زۆرداریا ل سەر ژنێیا ل سەر بنگەھێن بیۆلۆژیکی، پەرگالا جڤاکییا ژ ئالیێ مێران ڤە و ژ بۆ مێران تێ مەشاندن، دکارە وەرە پاشگوھکرن.
رۆلا بندەستیا ژنێ ژ بۆ کاپیتالیزمێ ژی خوەدی نرخەک ئابۆرییە (دڤێ ئەم زانبن کو گۆلدمان کاپیتالیزمێ وەکی زەواجێ وەکی “رێکەفتنەکە باڤکسالاری” دنێرە ، کو ھەر دو ژی “مافێ ژدایکبوونێ” ژ مرۆڤان دستینن، مەزنبوونا وان “تەنگ دکن” ، لاشێ وان “ژەھری” دکن و مرۆڤان د ناڤ خزانی و گرێداییێ دە دھێلە . ژن گەلەک جاران کەدا پێویست (و بێ ھەقدەست) پەیدا دکن کو کارکەرێ مێر (ب گەلەمپەری) د رەوشەک باش دە دھێلە؛ و د سەری دە ژنن کو نفشێ دنێ کۆلەیێن مەاش (دیسا بێ مووچە) ژ خوەدیێن کاپیتالیست رە مەزن دکن کو وان ئیستسمار بکن. ب سەر دە ژی، بندەستیا ژنان ژ مێرێن چینا کارکەر رە ددە کەسەکی کو بچووک لێ بنێرە و، جارنان ژی، دبە ھەدەفەک گونجاڤ کو ئەو دکارن دلگرانیێن خوە ژێ دەرخن (ل شوونا کو د کار دە ئالۆزیێ دەرخینن). وەکی کو لوجی پارسۆنس دەستنیشان کر، ژنەک چینا کارکەر “کۆلەیا کۆلەیە.”
جنسییەتپەرەستی، مینا ھەر جوورەیێن مەزنبوونێ، د ھاتنێن تێکلدار و ئاستا دەولەمەندیێ دە خویا دکە. ل دەولەتێن یەکبوویی ژنان، ب ناڤینی، ٥٧% مووچەیا مێران د سالا ٢٠٠١-ئان دە (پێشکەفتنەک ژ ٣٩% ٢٠ سال بەرێ) دستینن. بەشەک ژ ڤێ سەدەمێیە کو ژ مێران کێمتر ژن دخەبتن، لێ ژ بۆیێن کو ل دەرڤەیی مالێ دخەبتن داھاتا وان ژیا مێران %٦٦ بوو (ژ ٤٧% د ١٩٨٠ دە و ٣٨% د ١٩٧٠ دە). کەسێن کو تام وەخت دخەبتن، داھاتا وان ٧٦% ژ مێرانە، ژ سەدی ٦٠% ناڤین ھەیا پرانیا سالێن ١٩٧٠-ئان. لێ بەلێ، وەک فەرقا رەش-سپی، ئەڤ یەک ژی ژ بەر داھاتا راوەستایییا کارکەرێن مێرە (د سالا ١٩٩٨ دە داھاتا راستینا مێران تەنێ %١ ل سەر ئاستا ١٩٨٩-ئان بوو، لێیا ژنان ژ %١٤ زێدەتر بوو). ژ بەر ڤێ یەکێ ل شوونا کو زێدەبوونا داھاتێ تەنێ ئەنجاما کەتنا ژنان د کارێن ب مووچەیێن بلند و ب گرانییێن مێران دە بە و جوداھیا زایەندی بگرە، ئەڤ یەک ژی ئەنجاما ئێریشێن دژوارێن ل سەر چینا کارکەرانا ژ سالێن ١٩٨٠عان و ڤر ڤەیە کو ژ سەندیکایێ دەرکەتیە. و ئامەریکا ژ ئەندوستریالیزەکرن. ئەڤ یەک بوویە سەدەم کو گەلەک کارێن مێرانێن پایەبلند وندا بوونە و بێتر و بێتر ژن کەتنە بازارا کار دا کو مالباتێن خوە دەبارا خوە بکن. [ھەنوۆۆد، ئۆپ. جت. ، ر. ٩١-٢]
دەما کو ژ ناڤینی دوور بکەڤن، ئەم کفش دکن کو زایەندپەرەستی دبە سەدەم کو ژن د ھەمان کاری دە، ب ھەمان گوھێربارێن تێکلدار (وەک تەجروبەیا کار، پەروەردەھی و ھود.) ب قاسی ١٢% کێمتر ژ مێران رە بێ دایین. نە ھەوجەیە کو وەرە گۆتن، وەکی نژادپەرەستیێ، “گوھێربارێن تێکلدار” ب خوە ژ جھێکاریێ تێنە چێکرن. ژن، مینا رەشکان، کێمتر دبە کو ھەڤپەیڤینێن کار و کار بستینن. جنسییەتپارێزی تەورا باندۆرێ ل جوورەیێن کاران ژی دکە، وەک نموونە، پیشەیێن “لێنێرینێ” ژیێن نە خەمدار کێمتر ددن، ژ بەر کو ئەو ژن تێنە دیتن و جوورەیێن کارێن کو ژن ل مالێ بێیی مووچە دکن د ناڤ خوە دە دگرن. ب گەلەمپەری، پیشەسازیێن کو ژن سەردەستن کێمتر ددن. د سالا ١٩٩٨ دە، پیشەیێن کو ژ% ٩٠ زێدەتر مێر بوون، مەاشێ ناڤین ھەما ھەما ١٠% ل سەر ناڤینی ویێن کو ژ% ٩٠ زێدەتر ژن بوون، ھەما ھەما ٢٥% ژێرین بوون. لێکۆلینەک دیت کو زێدەبوونا ٣٠% د ژنان دە د پیشەیەکێ دە ڤەدگەرە ١٠% کێمبوونا مووچەیا ناڤین. ھێژایی گۆتنێیە کو خوەدیکرنا زارۆکان ژ بۆ پرانیا ژنان نووچەیەکە خرابا ئابۆرییە (ژنێن خوەدی زارۆک %١٠ ھەتا ١٥% کێمتر ژ ژنێن بێزار دستینن لێ ژ بۆ مێران بەرۆڤاژی ڤێ یەکێیە). د ئاستا زکماکی دە، ب راستی، جەزایێ دایکێ پر پچووکترە. [ھەنوۆۆد، ئۆپ. جت. ، ر. ٩٥-٧]
زۆردەستیا لەزبیەن، گای و بیسەکسوەلان ب زایەندپەرەستیێ ڤە گرێدایییە. جڤاکەک باڤکسالاری، کاپیتالیست نکارە پێکانینێن ھۆمۆسەکسوەلیێ وەکی گوھەرتۆیێن نۆرمالێن مرۆڤان ببینە، ژ بەر کو ئەو رۆلا زایەندییا ھشک و قالبێن زایەندیپارێزێن جڤاکێ دشەوتینن. پرانیا گەنجێن ھەڤزایەندان ژ ترسا کو ژ مالێ دەربکەڤن، جنسیەتا خوە ژ خوە رە دھێلن و ترسا ھەموو ھەڤزایەندان ھەیە کو ھن “سترایت” ھەول بدن کو جنسییەتیا خوە ژ وان دەربخن ھەکە ئەو ب سەربەستی جنسییەتیا خوە بینن زمان. مینا کەسێن کو د بن جوورەیێن دنێن مەزنبوونێ دە نە، ھەڤزایەند ژی د وارێ ئابۆری دە تێنە جوداکرن (زلامێن ھەڤزایەند ب قاسی ٤-٧% کێمتر ژ مێرێ ناڤینییێ راستەراست قەزەنج دکن [ھەنوۆۆد، ئۆپ. جت. ، ر. ١٠٠]). ژ بەر ڤێ یەکێ زۆردەستیا جڤاکییا کو د ئەنجامێ دە زایەندیتیا ئالتەرناتیف د گەلەک ئاستێن جودا دە تێ ژیین.
ھەڤزایەندان نە ب کێفەکێ، لێ ژ بەر ھەوجەداریا تایبەتییا کاپیتالیزمێ ب مالباتا نوکلێر رە تێنە چەوساندن. مالباتا ناڤۆکی، وەکی ئافرینەرێ بنگەھین – و ئەرزان -یێن مرۆڤێن بندەست (کو د ناڤ مالباتا ئۆتۆریتەر دە مەزن دبن، زارۆکان ژ ھیەرارشیێ و بندەستیێ رە “ھورمەتدار” دکە – ل بەشا ب.١.٥ بنێرە ) و ھەم ژی پێشکێشکەر و لێنێرینێ ھێزا کار ھەوجەداریەک گرینگا کاپیتالیزمێ پێک تینە. سەکسیەتیێن ئالتەرناتیف ژ بۆ مۆدەلا مالباتێ خەتەرەیەک نیشان ددن ژ بەر کو ئەو مۆدەلەک جوودا ژ مرۆڤان رە پەیدا دکن. ئەڤ تێ وێ مانەیێ کو دەما کاپیتالیزم بخوازە “نرخێن مالباتێ” (ئانگۆ تەسلیمبوونا دەستھلاتداریێ، “کەڤنەشۆپی”، “ئەخلاق” و ھود.) گای د خەتا پێشییا ئێریشێ دە بن. داناسینا خالا ٢٨-ێ ل بریتانیایێ میناکەک باشە ژ بۆ ڤێ یەکێ، کو ھوکوومەت نەقانوونی دکە ژ بۆ سازیێن گشتی کو جنسییەتیا ھۆمۆسەکسوەلان پێشڤە ببن (ئانگۆ پێشکێشکرنا وێ وەکی تشتەک دن ژ خەینی خەلەتیەکێ). ل ئامەریکی، راستگر ژی وەکی بەشەک ژ کامپانیایا خوەیا ژ بۆ خورتکرنا نرخێن یەکینەیا مالباتا باڤکسالاری و تەسلیمکرنا دەستھلاتداریا “کەڤنەشۆپی” ھەول ددە کو ھۆمۆسەکسوەلیێ شەیتانی بکە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ھەتا کو زایەندپەرەستی ژ ھۆلێ رابە، زۆردەستیا ل سەر مرۆڤانا ل سەر بنگەھا زایەندیتیا وان پێک تێ، ب داوی نابە.
ئەڤ نە ھەموویە. د ھەمان دەمێ دە باندۆرەک نەیینی ل سەر کەسێن کو د بن وان دە نە، جنسیەتپارێزی، نژادپەرەستی و ھۆمۆفۆبی ژ بۆ کەسێن کو وان پێک تینن (و ب رەنگەکی ژ وان سوود وەردگرن) د ناڤ چینا کارکەر بخوە دە زراردارن. دەما کو ھوون ل سەر وێ بفکرن، چما ئەڤ یەک دڤێ دیارە. ھەر سێ ژی چینا کارکەران ژ ھەڤ ڤەدقەتینن، ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو سپی، مێر و ھەتەرۆسەکسوەل خوە دێشینن ب دۆماندنا ھەوزەک کەدا ھەڤرکییا ب ھەقدەستەک کێم، ژ بۆ ژن، کەچ، دێ، خزم و ھەڤالێن خوە مووچەیێن کێم مسۆگەر دکن. دابەشکرنێن ب ڤی رەنگی ژ بۆ ھەموویان شەرت و مەاشێن کێم دافرینن ژ بەر کو سەرمایەدار ب کارانینا ڤێ ھەوزا کەدا ئەرزان ئاڤانتاژەکە رەقابەتێ ب دەست دخن، ھەمی کاپیتالیستان نەچار دکە کو شەرت و مەاشێن ژ بۆ د سووکێ دە بژین (ژ بلی ڤێ، ھیەرارشیێن جڤاکییێن وەھا، ب خەراکرنا ھەڤگرتنا ل دژی کاردێر ل سەر ئیھتیمالە کو کار و دەولەت کۆمەک کارکەرێن کو ژ دەرڤە ھاتنە دەرخستن چێبکە کو د دەما گرەڤێ دە دبە کو ببن قەشەنگ). ھەر وەھا، بەشێن “ئیمتیاز”ێن چینا کارکەر وندا دکن، ژ بەر کو مووچە و شەرتێن وان ژیێن کو یەکیتیێ دکاربوو وان ب دەست بخە کێمترە. تەنێ سەرکار ب راستی سەردکەڤە.
ئەڤ ژ لێکۆلینێن ل سەر ڤێ مژارێ تێ دیتن. لێکۆلینەر ئال سزیمانسک ھەول دا کو ب رێکووپێک و زانستی پێشنیارا کو کارکەرێن سپی ژ نژادپەرەستیێ ب دەست دخن بجەربینە [ “جووداھیا نیژادپەرەست و قەزەنجکرنا سپی” ، د ئامەرجان سۆجۆلۆگجال رەڤەو ، ڤۆل. ٤١، نۆ. ٣، ھەزیران ١٩٧٦، رووپەل ٤٠٣-٤١٤]. وی رەوشا کارکەرێن “سپی” و “نە-سپی” (ئانگۆ رەش، خوەجی ئامەریکی، ئاسیایی و ھسپانیک) ل دەولەتێن یەکبوویی دان بەر ھەڤ و چەند تشتێن سەرەکە دیتن:
(١) فەرقا د ناڤبەرا مووچەیێن سپی و رەش دە ل دەولەتەک ئامەریکی ھەر کو تەنگتر ببە، داھاتا سپی ل گۆری داھاتێن سپی ل دەڤەرێن دن بلندتر بوو. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو “سپی ژ جھێکاریا ئابۆری سوودێ وەرناگرن. کارکەرێن سپی ب تایبەتی ژ نەبوونا جھێکاریا ئابۆری سوود وەردگرن… ھەم د ئاستا موتلەقا داھاتا خوە دە ھەم ژی د وەکھەڤیا نسبییا د ناڤبەرا سپییان دە.” [ر. ٤١٣] ب گۆتنەکە دن، جھێکاریا مووچەیێ ل ھەمبەر کارکەرێن رەشک ھندکتر بوو، مووچەیێن کو کارکەرێن سپی دستینن باشتر بوون.
(٢) د ناڤ نفووسا دەولەتەک ئامەریکی دە چقاس مرۆڤێن “نە-سپی” پرتر بە، ئەو قاس نەوەکھەڤی د ناڤبەرا سپییان دە ھەبوو. ب گۆتنەکە دن، ھەبوونا کۆمەکە خزان و بندەستا کارکەران مووچەیێن کارکەرێن سپی کێم کر، ھەر چەند ئەو باندۆرەک زێدە ل سەر داھاتا سپییێن چینا نە-کارکەر نەکریە ( “جوداکارییا ل دژی مرۆڤێن [نە-سپی] چقاسی مەزنتر ببە. نەوەکھەڤیا د ناڤ سپییان دە ئەوقاسی مەزنتر دبە” [ر. ٤١٠]). ژ بەر ڤێ یەکێ کارکەرێن سپی ئەشکەرە د وارێ ئابۆری دە ژ ڤێ جھێکاریێ وندا کرن.
(٣) وی ھەر وەھا دیت کو “جوداکاریا نژادی چ قاس توندتر بە، ژ بەر … [باندۆرا وێیا ل سەر] ھەڤگرتنا چینا کارکەران، داھاتێن سپی ئەوقاس کێمن .” [ر. ٤١٢] ب گۆتنەکە دن، نژادپەرەستی د وارێ ئابۆری دە کارکەرێن سپی کێم دکە ژ بەر کو ئەو ھەڤگرتنا د ناڤبەرا کارکەرێن رەش و سپی دە خەرا دکە و رێخستنا سەندیکایان قەلس دکە.
ژ بەر ڤێ یەکێ ب گشتی، ڤان کارکەرێن سپی ژ نیژادپەرەستیێ ھن ئیمتیازێن خویا دستینن، لێ د راستیێ دە ژ ھێلا وێ ڤە تێنە قەفلاندن. ژ بەر ڤێ یەکێ نژادپەرەستی و ئاوایێن دنێن ھیەرارشیێ ب راستی ل دژی بەرژەوەندیێن وان مرۆڤێن چینا کارکەرێن کو وێ دکن کار دکە — و ب قەلسکرنا جیھێ کار و یەکتیا جڤاکی، سوودێ ددە چینا سەردەست:
“ھەیا کو جوداکاری ھەبە و کێمنەتەوەیێن نژادی و ئەتنیکی بندەست بن، تەڤاھیا چینا کارکەر قەلس دبە. ژ بەر کو چینا کاپیتالیست دکارە نژادپەرەستیێ بکار بینە دا کو مووچەیێن بەشێن تاکەکەسییێن چینا کارکەران ب تەشویقکرنا دژبەریا نژادی کێم بکە. ب دارێ زۆرێ ژ بۆ کار و خزمەتان ئەڤ پارچەبوون پێشڤەچوونەکە کو د داویێ دە ستانداردێن ژیانێیێن ھەموو کارکەران کێم دکە. ھەیا کو کارکەر ب ھەڤ رە شەر بکن، چینا کاپیتالیست ئەولەیە.” [لۆرەنزۆ کۆمعبۆا ئەرڤن، ئۆپ. جت. ، رووپ. ١٢-٣]
ھەر وھا گەلەک نێرین، فەراسەت، سەرپێھاتی، چاند، رامان و ھودیێن ئالتەرناتیفێن نژادپەرەست، زایەندپەرەست و ھۆمۆفۆبی تێنە ئینکار کرن. ھشێ وان د قەفەسەکێ دە ئاسێ مایە، د ناڤ یەک-چاندەکێ دە راوەستیایە — و راوەستان مرنە ژ بۆ کەسایەتیێ. شێوەیێن ب ڤی رەنگییێن زۆردەستیێ ژ بۆ کەسێن کو وان پێک تینن، ژ مرۆڤاتیێ دەردخە، ژ بەر کو مێتنکار وەکە رۆل ژیان دکە ، نە وەکە شەخس، و ژ بەر ڤێ یەکێ ب وێ ھاتیە سینۆردارکرن و نکارە تاکەکەسیا خوە ب ئاوایەکی ئازاد ئیفادە بکە (و ب ئاوایەکی پر بسینۆر ڤێ یەکێ دکە). ئەڤ یەک کەسایەتا مێتنگەریێ خرا دکە و ژیان و کەسایەتا وان خزان دکە. ھۆمۆفۆبی و جنسیەتپارێزی د ھەمان دەمێ دە نەرمبوونا ھەمی مرۆڤان، گای ئان راستەراست، ژ بۆ ھلبژارتنا ئیفادە و تێکلیێن جنسییێن کو ژ وان رە راستن سینۆردار دکە. زۆردەستیا زایەندییا زایەندپەرەست و ھۆمۆفۆبی دێ ژ بۆ تەندورستیا دەروونی، تێکلیێن وان ئان پێشکەفتنا گەلەمپەری نە باش بە.
ژ ئالیێ ئانارشیست ڤە، زۆردەستیا ل سەر نژاد، زایەندی ئان ژی زایەندیتیێ وێ ھەتا ھەتایێ د بن کاپیتالیزمێ دە، ئان ژی، د بن ھەر سیستەمەکە ئابۆری و سیاسییا کو ل سەر سەردەستی و مێتنگەریێ ھاتیە ئاڤاکرن دە، ھەر و ھەر بەردەوام بمینە. دگەل کو ئەندامێن تاکەکەسییێن “کێمنەتەوەیان” دبە کو پێشدە بچن، نژادپەرەستی وەکی ھنجەتەک ژ بۆ نەوەکھەڤیێ ئاموورەک پر بکێرە کو ئەلیتان دەڤ ژێ بەردن. ب بکارانینا ئەنجامێن نژادپەرەستیێ (میناک خزانی) ژ بۆ ئیدەۆلۆژیا نیژادپەرەستی، رەخنەکرنا رەوشا ھەیی دکارە دیسا ب بێواتەیا ل سەر “خوەزا” و “بیۆلۆژیێ” وەرە گوھەزتن. ب ھەمان ئاوایی ب زایەندپەرەستی ئان ژی جوداکاریا ل دژی ھۆمۆسەکسوەلان.
چارەسەریا دەمدرێژ ئەشکەرەیە: ھلوەشاندنا کاپیتالیزمێ و جڤاکا ھیەرارشیک، ژ ئالیێ ئابۆری ڤە چین-ستراتەکری کو پێ ڤە گرێدایییە. ب خلاسبوونا ژ بندەستی و مێتنگەریا کاپیتالیست و ئەنجاما وێیا ئەمپەریالیزم و خزانیێ، ئەمێ ھەوجەداریا ئیدەۆلۆژیێن سەردەستیا نژادی و زایەندی ژی ژ ھۆلێ راکن، کو ژ بۆ رەواکرنا زۆردەستیا کۆمەکێ ژ ھێلا کۆمەکەک دن ڤە ئان ژی ژ بۆ پارچەکرن و قەلسکرنا چینا کارکەر تێنە بکار ئانین. لێ بەلێ تێکۆشینا ل دژی مێتینگەریێ ھەتا پشتی شۆرەشێ نایێ ھشتن. گەر ئەو دو تشت بوونا: یەک، ئیھتیمالا کو شۆرەشەکە وسا چێنەبوویا ویا دودویان، ئەگەر وسا بوویا وێ دەمێ ئەڤ پرسگرێک ژ ئیھتیمالا زێدەتر دێ د جڤاکا نوویا کو ژ ھێلا وێ ڤە ھاتی ئافراندن دە بمینە. ژ بەر ڤێ یەکێ باندۆرێن نەیینییێن نەوەکھەڤیێ دکارە و دڤێ ل ڤر و نھا، مینا ھەر شێوەیێ ھیەرارشیێ، وەرە تێکۆشین کرن. ب راستی، دەما کو ئەم ب ھوورگولی ل بەشا ب.١.٦ نیقاش دکن ب ڤی رەنگی ئەم ژیانێ ل ڤر و نھا ھنەکی چێتر دکن و ھەم ژی دەما کو نەوەکھەڤیێن وەھا د داویێ دە ب داوی دبن نێزیکتر دکن. تەنێ ئەڤ یەک دکارە پشتراست بکە کو ئەم ھەمی دکارن وەکی مرۆڤێن ئازاد و وەکھەڤ د جیھانەک بێیی کولێن زایەندپەرەستی، نژادپەرەستی، ھۆمۆفۆبی ئان نەفرەتا ئۆلی دە بژین.
ھێژایی گۆتنێیە، ئانارشیست ئەو جورەیێ “وەکھەڤیێ”یێ کو جورەیێن دنێن ھیەرارشیێ قەبوول دکە، کو پێشیێن سەردەستێن کاپیتالیزم و دەولەتێ قەبوول دکە و ل سەر ناڤێ ھێز و دەولەمەندیێ ب قیمەتکرنا تێکلیان و کەسایەتیێ قەبوول دکە، ب تەڤاھی رەد دکن. جوورەیەک “وەکھەڤی”یێ د “دەرفەتێن وەکھەڤ” دە، د ھەبوونا سەرۆک و سیاسەتمەدارێن رەشک، ھەڤزایەند ئان ژی ژن دە ھەیە، لێیا کو ژ خالێ دوور دکەڤە. دگۆت “ئەز ژی!” ل شوونا “چ خربە!” ئازادبوونا راستەقین نابێژە، تەنێ پاترۆنێن جودا و شێوەیێن نوویێن زۆرداریێ پێشنیار دکە. دڤێ ئەم ل ئاوایێ برێخستنکرنا جڤاکێ بنێرن، نە ل زایەند، رەنگ، نەتەوە و زایەندا کێ فەرمانێ ددە!