12/07/2023

لە دوێنێوە ، 2شەمە ، 11/07 ،  900 کرێکار کە لە مەخزەنەکانی ئەمازۆن لە بریتانیا کار دەکەن لە مانگرتندان.  لە مانگی یەکی ئەمساڵەوە ئەم کرێکارانە 22 ڕۆژ مانیان گرتوە بۆ زیادکردنی کرێیان کە لە ئێستادا سەعاتی 11 پاوەنیان پێ دەدرێت .  ئەمان داوای بەرزبوونەوەی کرێ بۆ 15 پاوەند دەکەن لە سەعاتێکدا . سروشتی کارەکەیان داخوازی زۆری لەسەرە کە زۆر وەخت وەکو ڕۆبۆت کاردەکەن ، بە خولەك چاودێری دەکرێن تاکو بزاننن پێڕادەگەن  بەو بڕە کارەی کە بۆیان دانراوە . ئەمە بە جۆڕێکە کە کرێکارەکان ناویان ناوە  “سکانکردن کە هەموو خولەکێك چاویان لە سەرتە .”

ئەمازۆن تا ئێستا ڕێگای نەداوە کە کرێکارەکانی نقابەی خۆیان دروست بکەن ، بەڵام زۆرێك لە کرێکاران بوونەتە ئەندامی نقابەی جی ئێم بی .  بە گوێرەی یاسا دەبێت لە سەدا 50ی کرێکاران ئامادە بن تاکو نقابە دروست بکەن .  لەم بارەوە نقابەی جی ئێم بی  دەڵێت ژمارەی مانگرتوان  کە ئەندامی نقابەکەن زیاترە لە نیوەی کرێکارەکان کە 900 کرێکارن لە سەرچەمی 1400 کرێکار بەڵام ئەمازۆن دەڵێت ژمارەی کرێکارەکان 2700 کرێکارن .

ئەمازۆن بەناوبانگە بە دوژمنایەتیکردنی نقابە و کرێکارە ئەندامەکانی نقابە .  داهاتی ئەم کۆمپانیایە لە 3 مانگی سەرەتای ئەمساڵدا 127.4 ملیار دۆلار بووە و بە ڕێژەی  لە سەدا 9 بۆ هەمان 3 مانگی ساڵی پار ئەم داهاتە سەرکەوتوە کە ئەو کاتە 116.4 ملیار دۆلار بووە.

زاهیر باهیر

11/07/2023

ئەردۆگان هەر هەموو ڕووداو و دەرفەتێكی  بەکارهێناوە و دەهێنێت بۆ بەرژەوەندی خۆی و حیزبەکەی .  لە ڕابوردووەوە تاکو ئێستا لە دەیەها وتووێژ و هەڕەشە و گوڕەشەدا براوە بووە . کابرایەکی سیاسی پڕ لە مەهارە و ئەزموون ، پڕ لە درۆ و ساختە و کەڵەك کە دانانی بەگی [ گێڕی بەگ] لەهیچ شوێنێکدا و لە هیچ کاتێدا پێ شەرم نییە . خودی ئەمەش سیاسەتە و سیاسەت و سیاسەتکردن ئەمەیە نەك ئەوەی کە خەڵکانێك بە جۆرێك لە جۆرەکانی دیکە تێیدەڕوانن .

پاش پێداگری لەسەر ڕازینەبوون بە هاتنی سوید بۆ پەیمانی ناتۆ کاتێک کە ئامانجی یەکەمی بردەوە هەر دوێنێش ئامانجی دووهەمیشی بەدەستهێنا بەوەی کە تورکیا ڕازی دەبێت بە هاتنی سوید بۆ ناو ناتۆ بەو مەرجەی کە یەکێتی ئەوروپا ئامادەبن کە دەرگای وتووێژ کە لە سالی 2018 وە داخراوە بکرێتەوە و دانوستاندن لەسەر چونی تورکیا بۆ ناتۆ بکرێت .

تاوانبارەکان و خوێنڕێژەکانیش بەم مەرجە ڕازی بوون .

زاهیر باهیر

02/07/2023

چەند مەسەلێکی جوان و پڕ مانایە. کورد بە سەدەها مەسەلی ئاوایان هەیە و هەر هەمووشی بە سەدەها جار تاقی کراونەتەوە لەسەر ئاستی تاك و تیرە و کۆمەڵ و هەرە زۆرینەشیان ڕاست و دروست دەرچوون.

هۆکاری ڕاستی و دروستیشیان ئەوە بووە کە خەڵکە نەخوێندەوارەکە ژیان فێری کردوون، واتە ئەزموون و مامەڵە و تاقیکردنەوە ئەوەی پێگەیاندوون وەکو ئێمەی خوێنەوار نەبوون کە لە کتێبەکانەوە فێر بووبێتین.

ئەوان ئەوەندە بە تواناو خاوەن ئەزموون بوون کە بەیانی هەڵساون کە تەماشایەکی ئاسمانیان کردووە زانیویانە باران، بەفر ، هەتا و چی دەبێت! کە کەسێکیان بییبێت بە دەم جگەرە کێشانێکەوە و خواردنەوەی دیژلەمەیەکەوە وەکو خۆی هەڵیان سەنگاندووە ، کە ” شلەشارییان” بینیوە زانیویانە کە بەرگەی کارایی و کاردانەوەکانی  سروشت کەمتر دەگرێت… کە بزتنەوەی کوردایەتی 61 و دواتریش دەستی  پێکردووە و لە هەزار کەسیاندا کەسێکیان باوەڕیان پێی نەبووە و بێ ئەنجام تەماشایان کردووە .

بەهەرحاڵ ئەم مەسەلەی تایتڵی پۆستەش تەواو تەواو بەسەر ئۆلیگارگ و خاوەنی ئیمپایەری کۆمەڵە بەکرێگیراوەکەی کە بە کوردی ناوی ” جاش” یان بەسەردا جێ بەجێدەبێت یەڤگنی پریگۆژین، بەسەردا دەسەپێ.

ئەم کابرایە کە لەساڵی 2014 وە تورەقی کردووە خاوەنی چەندەها ملیار دۆلار و کارگە و چەندەها ماڵپەڕ و پێگە ئەلەکترۆنی و هاكکەر و شتی تریش بووە  ‘هەتا نەتڕی چوارمشقی دانەنیشت ‘ .  کابرا ئەوەندە دەسەڵاتی پەیداکردبوو ، ئەوەندە پایەدار و ناسراو بوو کە وجوی وەزیری بەرگریی و سوپاسالار و ملیاردەرەکانی ڕوسیا و زۆری تر لە وەزیر و کاربەدەستان نەدەزانی . ڕۆڵی یەکلایکەرەوەی جەنگەکەی ڕوسیا و ئۆکرانیابوو ، گونی خۆی نەك هەر بەسەر تەواوی کۆمەڵی ڕوسی و کاربەدەستاندا بەڵکو بەسەر پوتین-یش دا شۆڕ کردبووە تا ئەو ڕادەیەی کە بە کۆتایی هاتنی جەنگەکە گەورەترین مەترسیشی بۆسەر پوتین و دەسەڵاتەکەشی دروست دەکرد .  ئیتر بۆ پوتین کاتی ئەوە هاتبوو کە ئەو میزەڵانە فش بکاتەوە ، کاتی ئەوە هاتبوو کە پاساوێك ، هۆکارێک، بیانویەك  بێتە پێشەوە پریگۆژین و گروپەکەی لە ئاستێکدا، لە سنورێکدا بوەستێنێت ، کاریشی تا ڕادەیەك پێیان نەمابوو ، جەنگی ئایندەش بەم زوانە لە پلانیدا ( پلانی پوتین) نەبوو . ئەوە بوو ئەو هەلە هاتە پێشەوە و ئەویش بە باشی قۆزتییەوە .

لە ئێستادا بە فرمانی پوتین سەراپای کارگەکانی پریگۆژین لە لایەن دەوڵەتی ڕوسیاوە دەستی بەسەردا گیراوە ، تەواوی ماڵپەڕ و پێگە ئەلەکترۆنییەکانیشی وەستێنران ، داواش لە سوپاکەی کراوە ئەوانەیاد دەگەڕێنەوە بابگەڕێنەوە و ببنە بەشێك لە سوپای نیزامیی ، گەر ناگەڕێنەوە ئەوە موچەیان چی تر لە لایەن ڕوسیاوە پێنادرێت .  لەو بارەشدا پریگۆژین-یش ئامادە نییە موچەی ئەو کۆمەڵە زۆرە چەکدارە بدات .  هەروەها لە سوریا و لە وڵاتانی دیکە داوا لە حکومەتەکان کراەوە کە مەرجەکانی پوتین قەبوڵ بکەن بە دانانی چەندەها بەربەست بۆیان لەوانە ببنە بەشێک لە سوپای نیزامی ڕوسی و بچنە ژێر فەرماندەیی فەرمی ڕوسییەکانەوە .

لە ماوەیەی هەفتەیە کەمتردا پوتین توانی پەڕو باڵی پریگۆژین و کۆمەڵەکەی بکات و بیانپوکێنێتەوە و لە مەترسی ئایندەش خۆی و حکومەتەکەی و ملیاردەرەکانی ڕوسیاش ڕزگار بکات و هاوکاتیش هیوا و ئومێدی سەرانی ئەوروپا و ئەمەریکا و ناتۆش لەبار بەرێت و خەونەکەیان پوچەڵ بکاتەوە.

جەنگی نێوانی وڵاتانی سەرمایەداری جەنگی کرێکاران و زەحمەتکێشان و بەشخواراوان نییە و سوودی ئەوانی تێدا نییە ، هەر لەبەر ئەوەشە کە دژ بەشەڕ بوون ، دژ بەجەنگ ، باشترین و دروستترین دروشم و هەڵوێست و پێگەیە کە هەر کەس بییەوێت خۆی تێدا دەبینێتەوە.  هەر خەڵکانی دژە جەنگیشن کە تەواوی سیناریۆیەکە دەبینن و هەموو لایەنەکانی شیدەکەنەوە و نەك هەر بڕیاری دروستی لەسەر دەدەن بەڵکو ئەنجامگیری دروستیشی بۆ دەکەن .

بەرەی شەڕکەر و دۆستانیان کە بەناوی دژ بەشەرەوە لەبەرەیەکیاندا خۆیان دەگرنەوە بە بەهانەی ” دژ بەجەنگ” کە لە ڕستیدا ئەوانەش شەرخوازن نەك دژە شەڕ ، هەر لەبەر ئەوەشە کەهەرگیز ناتوانن لەبەرژەوەندی خەڵکانی هەژار و مەینەتدار قسە بکەن و ئەنجامگیرییەکانیشیان هەمیشە هەڵە دەردەچێت.  

01/07/2023

پاش ئەوەی کە خۆپیشاندان و پرۆتێستەکان گەیشتە هەندێك گەڕەکی پاریس و فراوانتربوونی لە دووەم و سێیەم شاری فەرەنسا : مارسێل و لییۆن و دەستگیرکردنی نزیکەی 1000 کەس و خستنە سەرشەقەمەکانی زیاتر لە 45 هەزار پۆلیس ، دوێنی هەینی بە پەلە ماکرۆن لوتکەی کۆبوونەوەی یەکێتی ئەوروپای بەجێهێشت و گەیشتەوە پاریس بۆ کۆبوونەوەی بە پەلە .

ماکرۆن فشارێکی زۆری لەسەرە بۆ ڕاگەیاندنی حاڵەتی کتوپڕیی  و قەدەخەکردنی هەموو جۆرێکی پرۆتێست و خۆپیشاندان کە پێشتر لە ساڵی 2005 دا کراوە و قەدەخەکردنی سۆشیال میدیاش. ئەمە سەرەڕای ئەوەی لە مارسێل و هەندێک گەڕەکی پاریس دوو شەوە خۆپیشاندان وپرۆتێست قەدەخە کراون.  لە ئێستادا 79 پۆلیس بریندار بوون و 2560 شەقام و شوێنیس گڕی تێبەردراوە .  لە مارسێل مەخزەنی ئەپڵ و سوپەرمارکێتی ئاڵدی تاڵانکراون و لە  گەرەکەکانی دەرەوەی پاریس –یش شۆپی گەورەی زار و هەندێك لە شؤپە گەورەکانی دیکەش فەرهوود کراون.

لە راستیدا لەبری ئەوەی پۆلیس لە هەوڵی ئارامیکردنەوەی بارودۆخەکە بێت و کۆنترۆڵی بکات بووەتە بەرەیەکی جەنگ دژ بە میللەت تا ئەو ڕادەیەی کە وادەزانێت خۆپیشاندان و پرۆتێستەکان مەبەستی سەرەکییان و دووژمنی تەواویان پۆلیسە .

پۆلیسی فەرەنسا بە گوێرەی قسەی هەندێك لە ڕێکخراوەکان و شارەزاکان و توێژەرەوەکانی توندوتیژی ، دڕندە ترین و توندوتیژترین و ڕایسستترین  پۆلیسن لە هەموو ئەوروپا کە خاوەنی ئەو مەیلە نالەبارەن :  پۆلیسی فەرەنسا مەیلی توندوتیژی هەیە کە لەلایەن گروپەکانی وەک ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، چاودێری مافەکانی مرۆڤ و ئەنجومەنی ئەوروپا تیشکی خستۆتە سەر.

هەر ئەمساڵ بەم گەنجەی کە لەم ڕۆژانەدا کوژرا ئەمە سێهەم کەسە هەر بۆ هەمان مەبەست دەکوژرێت پارەکە 13 کەس تەقەیان لێکراوە ن لە ساڵی 2021  3 کەس و ساڵی 2020 دوو کەسی  دیکە هەر بە هەمان مەبەست کوژراون کە هەموو ئەمانە زۆربەیان عەرەب و ڕەيشپێستەکان بوون. لە ساڵی 2018  و 2019دەدا لە پرۆتێستی یەلەك زەردەکاندا 2500 کەس بریندار بوون و گەلێکیان یا چاوێکی یا قاچێکی لە دەست داوە. هاوکاتیش 1800 پۆلیسیش بریندار بوون .

زاهیر باهیر

30/06/2023

بە تێپەڕبوونی سێ شەو بەسەر ناڕەزاییەکانی خەڵکی لە فەرەنسا پاش کوژرانی گەنجێکی 17 ساڵی بە ڕەچەڵەک جەزائیری پرۆتێستەکان زۆر فراوانتر بووە و  تاکو ئەم دەمەوبەیانییە زیاتر لە 667 کەس لە لایەن پۆلیسەوە دەسگیر کراون.

بارودۆخەکە بەجۆرێك مەترسی بۆ سەر دەسەڵات و دەوڵەت دروستکردووە کە دوێنێ شەو لە هەندێك شاردا شەوان قەدەخەی هاتوچۆکردن ڕاگەیەندرا .  ئەم زانیارییە لە فەرماندەیەکی پۆلیسەوە دزەی کردووە و جەختی لەسەر ئەوە کردۆتەوە کە مەترسی ئەوەیان هەیە کە پریشکی ناڕەزاییەکان هەر لە ئێستاوە گەیشتۆتە شارەکان بۆیە وا پێشبینی دەکەن کە لە ئەمڕۆ و ئەمشە و خەڵکانی نێو شارە گەورەکانیش بە ناڕەزاییەکان بە ئاستێکی گەورە بەشداری دەکەن و مەترسی ئەوەیان هەیە هەمان ناڕەزایی ساڵی 2005 دووبارە ببێتەوە کە سێ هەفتەی خایاند و هاوکاتیش کرێکاران لە زۆر بەشدا پشتیوانییان بە مانگرتن لێکردن .

هەواڵەکان ئەوە دەگەیەنن کە ئاراستەی ناڕەزاییەکان تا ڕادەیەك گۆڕاوە ئەویش بە دەستبردن بۆ سوتانی بانقەکان و مەکدۆناڵد و تاڵانکردنی سوپەرمارکێت و شۆپەگەورەکانن کە قازانجی بێ وێنەیان کردووە لە ساڵی پار و ئەمساڵیشدا هەرەها هێڕشبردنە سەر مەرکەزی پۆلیس و دەزگە سیخوڕییەکان.

هەموو خۆپیشاندان و ناڕازاییەك وێرای ئەوەی کە توندوتیژیش دەگرێت بە خۆیەوە کە پەرچەکرداری دەوڵەت و دەزگە سەرکوتکەرەکانێتی ، وانەی گەورە دەدات بە دەسەڵات و دەسەڵاتداران بەوەی کە خەڵکی فەرەنسی نە خەساوە و نە خەوتووە و نە دەشکرێت دەستبەرداری کولتوری شۆڕشگێڕانەی نزیکەی 200 ساڵەی خۆیان ببن .  هاوکاتیش ئەو دەرسە دەدات بە جەماوەر و بە ئاگایان دەهێنێتەوە و چاویان دەکاتەوە و ئەوەیان پێدەگەیەنێت کە سیستەمێك ، دەوڵەتێك کە بە زەبروزەنگ و کۆڵۆنایزکردن و هەراسانکردنی گەنجان و سەرکوتکردنی بیروڕا و ڕووتکردنەوەی هەرە زۆرینەی خەڵکەکەی بۆ کەمایەتییەکی زۆر کەمی دەوڵەمەند و ساماندارەکەی دامەزرابێت ،  ڕەنگە چی تر بە قسە و واژۆ و گلەیی و بەکارهێنای کارتی هەڵبژاردن گۆڕانکاری نەکات . 

29/06/2023

ڕۆژی سێ شەمە، 27ی مانگ گەنجێکی 17 ساڵ بە ڕەچەڵەک جەزائیری لە شارۆچەکەی Nanterre کە دەکەوێتە دەرەوەی پاریس لە لایەن پۆلیسەوە بە بیانوی ئەوەی کە نەوەستاوە لە ترافیك لایتدا لە نزیکەوە بریندار کراو دواتر گیانی لەدەستدا.

بێ گومان پۆلیس وەکو پۆلیسی هەموو شوێنێك ڕاستی ڕووداوەکە ناگێرنەوە، بەڵام خۆشبەخاتەنا لە ڕێگای سمارت فۆن و کامیراکانەوە درۆکان هەر زۆر زوو پوچەڵدەبنەوە و سۆشیال میدیاش گەرچی زۆر لایەنی خراپی  هەیە وەکو هەموو شتێكی دیکە هەر ئاوا لایەنی باشیشی هەیە هەر زوو بە بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆکان خەڵکی ڕاستییان بۆ دەرکەوت گەنجان هاتنە سەر شەقەمەکان .

ئێستا پرۆتێستەکە زۆرێك لە شاروچەکە و گەڕەکەکانی هەندێك لە شارەکانی گرتۆتەوە و بە دەیەها شوێن کە ڕەمزن بۆ دەوڵەت دەسەڵاتەکەی لەگەڵ دەیەها پۆلیسخانە سوتێنراون ئەمە جگە لە سوتانی دەیەها سیارە و بەرمیلی خۆڵڕشتن و دورستکردنی بەربەست لەسەر شەقامەکان بۆ وەستاندن و هێواشکردنەوەی جوڵەی پۆلیس . هاوکاتیش تاکو دوێنێ شەو زیاتر 150 کەس لە ناڕەزاییکاران دەستبەسەر کراون و گەلێکیش لە  هەدوو بەرەکە واتە خەڵکی و پۆلیس بریندار بوون.

ماکرۆن و وەزیری ناوخۆو پۆلیس ناچار کران بەوە کە بە فەرمی ئەوە بڵێن کە ئەوەی پۆلیس کردوویەتی قەبوڵناکرێت و هیچ شتێك پاساوی کوشتنی گەنجێك نییە و  کارێکی خراپە و لێکۆڵینەوە و لێپێچینەوەی لەگەڵدا دەکرێت .  هەروەها دوێنی ماکرۆن داوای کۆبەنەوەی کوبرای کرد لەگەڵ وەزیر و کاربەدەستەکانیا بۆ وتووێژ لەسەر بارودۆخەکە و چارەسەری.

ئەمانە هەندێکن لەو شوێنانەن کە مەرکەزی پۆلیس لەوێدا سوتێنروان ،Trappes, Gennevilliers، Meudon ، لە ئێستاد خۆپیشاندان ە پرۆتێستەکان لە زۆر شار و شارۆچکەی فەرەنسادا بڵاو بووتەوە لەوەنە Lyon ، Villeurbanne ، Vénissieux ، Bron

 لە وەسفی شەوی پێشوودا وەزیری ناوخۆ وتی ” شەوێکی توندوتیژی بەرگە نەگیراو بوو بەرامبەر بە هێماکانی کۆمار: هۆڵەکانی شارەوانی، قوتابخانەکان، بنکەکانی پۆلیس سووتێنران یان هێرشیان کرایە سەر”

پرسی ڕایسسیزم و مەحرومکردنی خەڵکانی پێستڕەش  و عەرب پرسێکی زیدنووەوە فەرەنسا لەم بارەیەوە هەنگاوی گەورەی نەناوە هەر وەکو گەنجێك لە خۆپیشاندەران بە  ڕؤژنامەنوسێکی وت ” خێزانی ئەم گەنجە سێ نەوەیە لێرن کەچی هێشتا قەبوڵ ناکرێن “

بێگومان هاتنە سەر شەقامی خەڵکی هەر بە تەنها لەبەر ئەمە نییە بەڵکو بە هۆی ئەو بارودۆخە خراپەی کە خەڵکی وەکو هەموو شوێنێکی دیکە تێیدا دەژین بەڵام وەکو هەمیشە بۆ ڕودانی ڕاپەڕینێك تەنها چەخماخەیەکی دەوێت ئیدی لە هەر شوێنیکی وڵاتدا بێت .  ئەمەش یەکەم جار نییە کە لە فەرەنسا ئەمان ڕوودەدات ، فەرەنسییەکان کە خاوەنی کولتوری یاخی و بەرەنگاربوونەوەی زوڵم و زۆر و نایەکسانێتی و نادادپەرروەری کۆەمەڵایەتین ، بۆیە  هەمیشە ئەمانە ڕوودەدات و دەرسێك دەدات دەوڵەت و دەسەڵات و هەنگاوێکی دیکە لە پرۆسەی شۆڕشەوە نزیمکمان دەکاتەوە .

گەورەترین خۆپیشاندان و پرۆتێست لەم چەرخەدا لە فەرەنسە ساڵی 2005 بوو کە لەو ساڵەدا مردنی دوو کوڕی گەنج کە لە وێستگەیەکی کارەبا لە کلیشی سوس بۆیس لە دەرەوەی پاریس

خۆیان لە پۆلیس شاردبووەوە، چەندین هەفتەی نائارامی بەدوای خۆیدا هێنا، فەرەنسا باری نائاسایی نیشتمانی ڕاگەیاند، چونکە زیاتر لە 9 هەزار ئۆتۆمبێل و دەیان بینا و شوێنی بازرگانی گشتی ئاگر دران.

خەمی نان و خەونی ئازادی

27/06/2023

بۆ ئێمە ئەنارشیستەکان

ڕاگەیاندنی مەرگی هاوڕێیان سەخترین گوتن و نووسینە ..

بە داخ و پەژارەکی زۆرەوە، شەوی ڕابوردوو هاوڕێ (سەلام عارف) ئێمەی تەنیا بەجێهێشت و ئارام و خاترجەم بۆ هەمیشە لە ژیانی کویلەوارانەی سەرمایەداری ڕووی خۆی وەرگێڕا.

ئێمە سەکۆی ئەنارکیستانی کوردیی-زمان هاوخەمیی خۆمان لەتەک خزمانی هاوڕێ سەلام و ئێوە خوێنەرانی سایتی ئەنارکیستان، پەیجی ئەنارکیستان، یانەی ئازادیخوازان و سەکۆی ئەنارکیستانی سلێمانی دەردەبڕین.

هەرچەند لەباری پەککەوتەیی جەستەیی چەند دەهەی هاوڕێ (سەلام عارف) مەرگ ڕزگارکردنی جەستە بێت لە ئازارە ناکۆتاکان، بەڵام بۆ ئێمە سەکۆی ئەنارکیستانی کوردیی-زمان مەرگی ئەو و هەر هاوڕێیەک وەک برینێکی هەمیشەیی لەنێو جەستەی بوونی کۆمەڵایەتیی و تێکۆشانی ئێمە دەمێنێت. هاوکات ئەنارشیست مانەوەی هاوڕێیان تاکو دوا ساتی ژیانی خۆیان، بۆ ئێمەی هاوسەنگەری ئەوان سەرچاوەی وزەی شۆڕشگێڕانە و بڕوابەخۆبوونی ناکۆتا بوە و دەبێت و دەمێنێت.

یادی هاوڕێ (سەلام عارف) پڕ یاداوەری خۆش و هەمیشە زیندوو دەمێنێت

سەکۆی ئەنارکیستانی کوردیی-زمان

٢٠٢٣/٠٦/٢٧

https://www.facebook.com/salam.aref.5

سیستەمێک کە لەنێو تیئۆری یان خەیاڵ سەریھەڵدابێت،چۆن کەتواریی و کردەیی دەکرێتەوە؟

سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی پێشینەیەکی زۆر کۆنی ھەیە و وەک تۆماری پێشینەیی نموونەی لەنێو گوند و شارە ئازادەکانی ڕابوردوو ھەیە، کە بە دێمۆکراتی [سیستەمی دێمۆکراسی، نەک سیستەمی پارلەمانی] ناسراوە، لە ڕابوردووی زۆربەی گوندەکان ناوچەی خۆمان دەتوانین ڕابوردوو و دوایینەی سیستەمێکی ئاوا بدۆزینەوە و ببینین، کە تاکو ئێستاش ئەگەر دەوڵەت و فەرمانداریی و پارتییایەتی لە گوندەکانی لای خۆمان دەربکەین، خۆ بە خۆ لەتەک ڕێکەوتنی کۆمەڵایەتیی خەڵک ڕووبەڕوو ھەین، چونکە لەنێو کولتووری خەڵکی ناوچەکە، لەنێو ئاوەز و بیرکردنەوەی خەڵکی ناوچەکە، لەنێو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی خەڵکی ناوچەکە، لەنێو ڕێکخستنی سرووشتی خەڵکی ناوچەکە بنەمای سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتیی ھەن و خۆشبەختانە ھێشتا کۆمەڵەکانی ئێمە وەک کۆمەڵە نێوەندەکان [کۆمەڵەکانی باکوور] بەتەواویی لە پێشینەی خۆبەڕیوەبەری کۆمەڵایەتیی دانەبڕاون و سیستەمی دەوڵەت بە تەواویی نەبووە بە بەشێک لە ئاوەز و کولتووری خەڵک.

بێجگە لەوە، تیئۆری بەرەنجامی ئەزموونگەریی و ژییان و کارکردنی خەڵکییە، ھیچ کەتوارێک بەبێ خەیاڵ و ئارەزووی مرۆڤ بەدینەھاتووە، ئیدی ئەو خەیاڵە ئارەزووکردن بۆ ئازادیی و ڕزگاریی و خۆشگوزەرانیی بووبێت، یان بۆ پاوانگەریی و چەپاوڵگەریی و مشەخۆریی و ملھوڕیی چینایەتی. بەڵام لێرەدا لە بارەی تیئۆریەکی زادەی خەیاڵ و دوور لە کەتوار و ئەزمووننەکراو قسەناکەین، چونکە سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی گەڕانەوەیە بۆ سەر ڕابوردووی خۆمان، گێڕانەوەی ڕابوردووە بۆ نێو ژییانی کۆمەڵایەتیی خۆمان، خۆڕزگارکردنی خۆمانە لە سیستەمە داگیرکەرەکان| ڕامیارەکان.

سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی ھەم گەڕانەوەیە بۆ سەر سرووشتە کۆمەڵایەتییەکەی خۆمان و ھەم ھوشیارانە ئەزموونکردنەوەی ئەزموونی کۆمەڵە پێشینەکانە لە سەردەمێک، کە مرۆڤایەتی لەتەک فەوتان ڕووبەڕووە و خەریکە کۆمەڵایەتیی-بوونی مرۆڤ دەبێتە ئەفسانە و چەپاوڵگەریی بازار و پاوانگەریی دەسەڵات ڕۆژ بە ڕۆژ دەبێت بە کولتوورێکی جیھانگر و مرۆڤەکانی بە ئەوپەڕی لە-خۆ-نامۆ-بوون و ڕۆبۆت-بوون گەیاندوون.

ئایا ناکرێت (سیستەمی پارلەمانیی) و (سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) تێکەڵ بکرێن؟

[نا] و نەخێر و ھەرگیز. چونکە دوو سیستەمی زۆر جیاوازن و تەنانەت دژی یەکدین؛ سیستەمی پارلەمانیی، سیستەمی میانجیگەرایی نێوان دەستەبژێرە دارا و ڕامیارەکانە و دەنگدان و ھەڵبژاردنی پارلەمانیی بێجگە لەوەی کە ئامرازی سەرگەرمکردن و خەڵەتاندنی خەڵکییە بۆ خۆشباوەڕکردن سەریھەڵداوە، ھاوکاتیش بەکاربردنی دەنگی خەڵکییە بۆ یەکلاییکردنەوەی کیشەی نێوان دەستەبژێرە دارا و دەسەڵاتخوازەکان و ڕەوایەتییدان بە مشەخۆریی و ملھوڕیی ئەوان. ئەوەش پێشینەیەکی درێژی ھەیە؛ شان بە شانی بوونی کۆمەڵە ئازادەکان، کۆمەڵ خێڵەکییەکان ھەبوون، کە چەکەرەی سیستەمی ڕامیاریی بوون و سیستەمی دەوڵەتیی لەنێو ئەوانەوە سەریھەڵداوە و بە ئەم ڕۆژگارە گەییشتووە. ڕابوردوو ئایینکاران و میرزاکان و دەربارانی دیواخان میانجکەری نێوان سەرۆکخێڵ و میرەکان بوون، ئێستا بەوپەڕی پەرسەندن و بە لووتکەگەییشتنەوە، ڕامیاران|پارلەمانتاران ھەمان ڕۆڵدەگێڕن و وەک لۆبییەک ھەمان پاداشتی دارا و دەسەڵاتداران وەردەگرن .

بە کورتیی و پوختیی، سیستەمی پارلەمانیی ڕەتکردنەوەی سیستەمی (خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) دەبێت و لەسەر بنەمای لەنێوبردنی ھەموو بنەما کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵ؛ لەنێوبردنی متمانەی کۆمەڵایەتیی و ئاوەز و ھوشیاری کۆمەڵایەتیی و ھەرەوەزی و خۆکۆمەکی کۆمەڵایەتیی سەریھەڵداوە. سیستەمێکە بۆ مسۆگەرکردن و پاراستنی مشەخۆریی و سەروەریی کەمینەیەکی دارا و ڕامیار لە سەرووی ھەموو کۆمەڵ و بۆ ئەو مەبەستەش، پارتییە ڕامیارییەکان کە گەمەکەری سەرەکیی سیناریۆکانی دەنگدان و ھەڵبژاردنی پارلەمانیین، ئامرازی دووبەرەکی-کردنی نێوان خەڵک و خۆشباوەڕکردنی خەڵکیین بە ھەمیشەیی-بوونی سەروەریی چینایەتی .

بەرانبەر بە ئەوەش، سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی واتا ڕەتکردنەوەی ھەموو سیستەمە ڕامیارییەکان و لەنێو ئەوانەش گەشەکردووترینیان، کە سیستەمی پارلەمانییە. چونکە خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای ئاشتەوایی و ھەرەوەزی و خۆکۆمەکی و خۆھوشیاری کۆمەڵایەتیی دادەمەزرێت و خۆی ڕادەگرێت و دەتوانێت بەردەوام ببێت. میکانیزم و بنەما و ڕێکخستن و ئامانجەکانی ئەو لە میکانیزم و بنەما و ڕێکخستن و ئامانجەکانی سیستەمی ڕامیارییەکان جیاوازن و بە ڕەتکردنەوەی ئەوان دەتوانن کارا و ئەرێنیی بن.

ھەرچەندە جیاوازی ئامانج جۆری ئامراز دەستنیشاندەکات، بەڵام جیاوازی نێوان سیستەمی (خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) و سیستەمی (پارلەمانی) بەس جیاوازی ئامانجی ئەوان نییە، بەڵکو جیاوازی ڕێکخستن و میکانیزم و شێوازی کارکردنی ئەوانە. لەبەر ئەوە ھەرگیز ناتوانرێت سیستەمی (خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) و سیستەمی (پارلەمانی) تێکەڵبکرێن، چونکە لەنێوبەری یەکدی دەبن و مەرجی بوونی ھەر یەک لەئەوان بە نەبوون و لەنێوچوونی ئەوی دیکەیان پەیوەستە، ھەر وەک جەنگی و ئاشتی، کە دەستپێکردنی یەکێک لە ئەوان، خۆبەخۆ کۆتاییھاتنی ئەوی دیکەیان دەبێت؛ یان ڕزگاری [خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی] یان کۆیلەتیی [سیستەمی دەوڵەتیی]، لەنێوان ئەوان ئاشتیی و ئەگەری ئامێتەبوون نییە!

سیستەمی ڕامیاریی بۆ مانەوەی خۆی، پێویستی بە ئاژاوە، بە دووبەرەکیی ئەندامانی کۆمەڵ، بە گەندەڵی ئابووریی و کۆمەڵایەتیی ھەیە. بەڵام سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی بۆ بەدیھاتن و دامەزران و بەردەوامبوونی خۆی، پێویستی بە ئاشتەوایی کۆمەڵایەتی، یەک دەست و یەک ڕێزبوونی ئەندامانی کۆمەڵ، متمانە و خۆشەویستی کۆمەڵایەتیی، بەھێزبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بە کورتیی و پوختیی، پێویستی بە سەرھەڵدانی ھارمۆنیی ژییانی کۆمەڵایەتیی ھەیە.

ئەوەش لە سایەی سیستەمی ڕامیاریی ئەستەمە، چونکە تاکو سیستەمی ڕامیاریی؛ ڕێکخستنی پارتییایەتی؛ پێکھاتنی پلەبەندیی و قووچکەیی و نێوەندگەرا بڕیاردەری سەرووی خەڵک بن و بمێنن، ھەرگیز و ھەرگیز سیستەمی کۆمەڵایەتیی و خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی سەقامگیر نابن، بەڵکو بە بەردەوامیی و پەرەسەندنی سیستەمی ڕامیاریی شوێنەوارە پێشینەییەکانی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی لەنێودەبرێن و بۆ تێگەییشتن و وێناکردنی ئەو شتە،بەس سەرنجدانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی جارانی پێش ڕاگواستنی گوندەکان و ئێستا دەتوانێت باشترین بەڵگە بێت، کە بە چ ڕادەیەک مرۆڤایەتیی لەنێوچووە .

بەبێ (دەوڵەت و فەرمانداریی و پارلەمان و پارتیی و لەشکر و پۆلیس و ڕۆڵی دەستەبژێرەکان)، چۆن (سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) سەردەگرێت؟

بە دڵنیایی، کاتێک ئێمە بە ئاوەزی ڕامکراو و بە ھۆشی شۆردراوە و لە-خۆ-نامۆ-بوون و ھەمیشەیی دیتنی سیستەمی ڕامیاریی و کەتواری کۆمەڵی ئەم ڕۆژگارە، لە کۆمەڵی سبەینێ بڕوانین، وێناکردنی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵ بەبێ دەوڵەت و فەرمانداریی و پارلەمان و دەسەڵاتداریی پارتییەکان و لەشکر و پۆلیس و زیندان و قەنارە، ئاسان نییە، بەڵکو ئەستەمیشە. چونکە لە ئەم ڕۆژگارە ھەڵپەی دەسەڵات و زاڵبوون و دەوڵەتمەندبوون و پاوانگەریی و چەپاوڵگەریی و مشەخۆریی بووە بە کولتووری زۆربەی خەڵک و ئەو بنەما دڕندانەیە بووە بە فیلۆسۆفی ژییانی خەڵک “ئەگەر تۆ من نەکوژی، من تۆ دەکوژم، ئەگەر تۆ دەستی من نەبڕی، من دەستی تۆ دەبڕم، ئەگەر تۆ لەسەر من زاڵنەبی، من لەسەر تۆ زاڵدەبم، ئەگەر تۆ پارووی دەمی من نەڕفێنی، من شیری دەمی منداڵکەی تۆ دەڕفێنم ” ….تد. لە بارێکی ئاوا ئەگەر خۆ-ھوشیاریی بوونی نەبێت و بەردەوام لەنێو ھەموو بوارەکانی ژییان بۆ کردەیی کردنەوە و سەلماندنی پێویستیی و بوونی ڕابوردوویی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی بانگەواز نەکەین و کۆشش نەکەین و خۆمان ڕێکنەخەین و ڕێکخراوە جەماوەریی و کۆمەڵایەتییە ئاسۆیی و سەربەخۆکانی خۆمان پێکنەھێنین، وێناکردنی دونیایەکی خاڵی لە زۆرداریی و ھەڵپە و چەپاوڵ و پاوانگەریی، زۆر ئاسان نییە و ئەستەمە.

بەڵام ئەوەش لەبیرنەکەین، کە ئەگەر سەد ساڵێک پێشتر لە بارەی ھەر دوو سیستەمەکە (سیستەمی دەوڵەتیی ئێستا) و (سیستمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی ئایەندە) بۆ خەڵکی لای خۆمان قسە بکرایە، بەدڵنیاییەوە زۆربەی خەڵکی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی باشتر و کەتوارییتر دەبینی و وێنادەکرد و تێدەگەییشت، تاکو سیستەمی دەوڵەتیی، بەتایبەت دەوڵەتی ھاوچەرخ و نەزمی بازاری بەڕەڵڵا (نیئۆلیبراڵ). چونکە سەد ساڵێک پێشتر وەک ئێستا پارتییایەتی و ڕامیاریی و پارلەمان و دەوڵەت لەسەر ئاوەزی خەڵک زاڵ نەبووبوون و کاناڵەکانی میدیا لەجیاتی خەڵک بیریان نەدەکردەوە و خەڵک لە کەتواری ژییانی خۆیەوە شتەکانی تەماشادەکردن، نەک وێناکردنی ئایدیۆلۆجیایانەی شتەکان. خەڵک دارای ئاوەزی خۆی، بیرکردنەوە خۆی، ئەزموونی خۆی، ژیریی خۆی بوو و سەربەخۆیی کەسەکان، سەربەخۆیی ئاوەزی کۆمەڵایەتیی، خۆبیرکردنەوەی کۆمەڵایەتیی و ئەزموونگەری کۆمەڵایەتیی و ھارمۆنی پێکەوەژییانی کۆمەڵایەتیی بەرھەمدەھێنا و ھێنابوو؛ کاتێک کەسێک کە بە ئامانجی خەڵەتاندنی خەڵک پڕۆپاگەندەی دەکرد، یەکسەرە لەتەک بەرەنگاری خۆ-ھوشیاریی خەڵک ڕووبەڕوو دەبوو و خەڵک بەو کەسەیان دەگوت ڕامیارە و ڕامیاریی دەکات. لەوانەیە باشترین نموونە ئەوە بێت، کە پێرێ و دوێنێ و تەنانەت ئێستاش تاکو ڕادەیەک ھێشتا خەڵکی لای خۆمان بە ڕامیاری و پارتییایەتی و پارلەمان و دەوڵەتگەرایی دەگوت و دەڵێن درۆ و دەسەلە و سیستەمی خەڵەتاندنی خەڵکی. ئەوەش ھۆکاری خۆی ھەیە، چونکە ڕابوردووی خەڵکی زۆربەی گوندەکانی ناوچەکە جۆرێک لە خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتیی بووە، بەتایبەت لە ئەو گوندانە، کە دەسەڵاتداریی خان و سان و شێخ و بەگلەران نەبووە و ڕێکەوتنی کۆمەڵایەتیی و یاسا سرووشتییەکان بنەمای خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵەکان بوون.