28/05/2026

ڕۆژی سێ شەمە ئێوارەکەی پاش ئەو ماوە درێژە، 88 ڕۆژ،  حکومەت لە ئێراندا بڕیاری دا کە هێلی ئینتەرنێت بکاتەوە .   لەم بارەشدا کاردانەوەی خەڵکی لە ئێراندا بە دوو ئاراستەدا ڕۆیشت .  ئاراستەیەکیان کە دەستیانکرد بە ئاهەنگ گێڕان بە هاتنەوەی ئینتەرنێت ، دەستەی دووهەمی خەڵکیش نەك هەر ئاهەنگیان بۆ نەگێڕا بەڵکو توڕەیی و ناڕەزایی خۆیان دەربڕی کە ئینتەرنێت مافێکی رەوای خەڵکییە و دەبێت خەڵکی لەو مافە بێ بەش نەبیت .

لە دیمانەکردنی چەند کەسێکدا بە ناوی گۆڕراوەوە کاردانەوەی خۆیان بەرانبەر کردنەوەی هێڵی ئینتەرنێت نیشاندا.

ئیلی* تەمەن ٤٢ ساڵ، هونەرمەندێکی خەڵکی تارانە، لە دوای ٢٨ی مانگی شوباتەوە بۆ یەکەمجار توانی پەیوەندی بکات.  ئاماژەی بەوەشکردووە، جگەرەیەکم داگیرساند و ساوندکلاودم لێدا و گوێم لە مۆسیقای دڵخوازمان گرت. . من و عەلی [هاوسەرەکەی] فرمێسکەکانمان ڕاگرت، پاشان گریاین و خۆمان قەناعەت پێکرد کە ئەمە تامێکی بچووکی ئازادییەکی زۆر گەورەترە دوای ڕووخانی ئەم ڕژێمە … و ئێمە بەڕاستی باوەڕمان پێیەتی.”

مریەم*، فۆتۆگرافەر لە تاران، دەڵێت “سەیرکردنی ئاهەنگەکان و چەپڵە لێدان، سکچوونە”. دایکی گوتی: “چ گاڵتەیەکی ڕەهایە”. “بەڕاستی سەیرکردنی میدیای ڕۆژئاوایی کە ئاهەنگی کرانەوەی ئینتەرنێت بە نیوەناچلی دەگێڕن وەک ئەوەی دەستکەوتێک بێت بۆ ئەوەی چەپڵە بۆ ڕژێمەکە لێبدەین، ئینتەرنێت مافی بنەڕەتی ئێمەیە، بێمانا بووە.”

ئاماژەی بەوەشکردووە، زیاتر لە شەش هەفتەیە کە ئەرکێکی حجزکردووە، ناچار بووە پارە لە دایک و باوکی قەرز بکات و هاتنەوەی ئینتەرنێت بە بچڕ بچڕیە و خاوێتی ڕێگەی پێنادات بە شێوەیەکی کاریگەر کار بکات. ئاماژەی بەوەشکردووە، “هێشتا ئینتەرنێتی مۆبایل ناتوانێت پەیوەندی بکات”. “واتسئەپ بەزەحمەت بەکاردەهێنرێت، تاکە شتێک ئەوەیە کە ئێستا VPN ئاسانترە پەیوەندی پێوە بکرێت. ئەوە تەنها شتێکە.”

بۆ ئەوانەی کە توانای کڕینی نرخی بەرزبوونەوەی VPN یان نییە کە بە دەگمەن کاریان دەکرد، ڕۆژی سێشەممە یەکەمجار بوو کە توانیان لە ئەکاونتی سۆشیال میدیاکانیان پۆست بکەن. خوێندکارێکی دانیشتووی تاران لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئینستاگرام نووسیویەتی: سڵاو هاوڕێیانی زیندانیان، هەست دەکەم بە شێوەیەکی کاتیی لە زیندانا نیم .

مینا* تەمەن 23 ساڵ، خۆپیشاندەرێکە و لە مانگی یەکدا دەستگیرکرا، وتی ترسی هەیە چاودێری فراوانتر بکرێت نەک هاتنەوەی ئینتەرنێت بە تەواوی. ئاماژەی بەوەشکردووە، “هیچ هۆکارێکیان نییە بۆ کردنەوەی ئینتەرنێت مەگەر ئەمە ڕێگەیەک بێت بۆ گواستنەوەی دانیشتووان بەرەو ‘پڕۆ ئینتەرنێت’ یان بۆ ناو تونێلەکان کە بتوانن بە ئاسانی چاودێریمان بکەن.” “ئێمە پێی دەڵێین ئەم فلتەرنێتە، ئەمە نیشانەی ئازادی نییە.”

ئەمین*، پرۆفیسۆر کە بنکەکەی لە تاران، دەڵێت: “ئەکاونتەکانم پڕن لە گرتەی پرسەی دایکان کە هاوار دەکەن، باوکان هاوار دەکەن و منداڵان لەسەر گۆڕی دایک و باوکیان پاڵکەوتوون، دڵم تەنگترە لەوەی کە پێشتر بووە”. “ئێمە گەورەترین دۆڕاوین لەم شەڕەدا. ئەوە ئەمریکا و ئیسرائیل و نە کۆماری ئیسلامی نین. ئێمە بژێوی ژیانمان و گەنجەکانمان و متمانەمان بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەدەستدا.”

ئەمین وتی گەڕانەوەی ئینتەرنێت بیرهێنانەوەی هەموو ئەو شتانەیە کە لەدەستچووبوون: “ئەوەی بەڕاستی گەڕایەوە سەر ئینتەرنێت، نەهامەتی ئێمەیە نەک ئازادی.”

 مۆین*، کارمەندی پیشەیی ئایتی لە شاری کەرەج دەڵێت: “ترامپ پێویستی بە داخستنی دی ئێمەکانی هەیە، چونکە ڕووبەڕووی توڕەیی ڕاستەقینەی ئەو کەسانە نەبووەتەوە کە متمانەیان پێی هەبووە بۆ یارمەتیدان.” “ڕژێم بە ڕوونی لە شەڕی PRدا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، چونکە تەنانەت ئەوانەی ڕقیان لە ڕژێمە، ئێستاش لە ترەمپ توڕەن.”

هەروەها گەڕانەوەی ئۆنلاین هاوڕێ و خێزان هەستی تێکەڵاوی بۆ ئێرانییەکان لە هەندەران هێنایە ئاراوە. مەحشید نازمی تەمەن 38 ساڵ، داکۆکیکار لە مافی مرۆڤ و لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا، دەڵێت: هەستێکی سەیر و سەمەرەم ئەزموون کرد، هەم دڵخۆشی و هەم دڵتەنگ. دەشڵێت: دڵتەنگ بووم بۆ هاوڕێکانم کە لە ئۆنلاین نەبوون و بەردەوام ئەکاونتەکانیانم دەپشکنم بۆ ئەوەی بزانم پەیوەندییان هەیە یان نا، دڵنیا نیم دەستگیرکراون یان کوژراون.