Anarchist FAQمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕانمێتاکوردیی-کورمانجی

ج.٤.١ کارسازیا مەزن چقاس بەرفرەهە؟

 

باندۆرێن کارسازیا مەزن ل سەر هەبوون، فرۆتن و دابەشکرنا قەزەنجێ دیارن. ل دەولەتێن یەکبوویییێن ئامەریکایێ، د سالا ١٩٨٥ دە، ١٤،٦٠٠ بانکێن بازرگانی هەبوون. ٥٠ مەزنترین خوەدیێ ٤٥،٧ ژ هەموو هەبوونێن، ١٠٠ هەری مەزن خوەدی ٥٧،٤%. د سالا ١٩٨٤ان دە ٢٧٢،٠٣٧ پارگیدانیێن چالاک د سەکتۆرا هلبەرینێ دە هەبوون، ٧١٠ ژ وان (ژ چاران یەک ژ سەدی ١) ژ سەدی ٨٠،٢ێ سەرمایەیێن تەڤاهی هەبوون. د سەکتۆرا کارووبارێ دە (ب گەلەمپەری وەکی مالێ کارسازیا پچووک تێ هەسباندن)، ٩٥ فیرمایێن ژ تەڤاهی ٨٩٩،٣٦٩ خوەدان ژ سەدی ٢٨ێ مالوومانێن سەکتۆرێنە. د سالا ١٩٨٦ دە، د چاندنیێ دە، ٢٩،٠٠٠ زەڤیێن مەزن (تەنێ ١،٣% ژ هەمی جۆتکاران) یەک ژ سێ پارێن فرۆتنا جۆتکاران و ٤٦% ژ قەزەنجا چاندنیێ پێک تێ. د سالا ١٩٨٧ان دە، ٥٠ پارگیدانیێن پێشین ٥٤،٤% ژ فرۆتانێن تەڤاهییێن پارگیدانیێن پیشەسازیێیێن هەری مەزنێن فۆرتونە ٥٠٠ پێک تێ. [رچارد ب. دو بۆفف، ئاجومولاتۆن ئاند پۆوەر ، ر. ١٧١] د ناڤبەرا ١٩٨٢ و ١٩٩٢ان دە، دو سەد پارگیدانیێن هەری پێشین پارا خوە یا بەربەریا ناڤخوەیی یا ناڤخوەیی یا گەردوونی ژ% ٢٤.٢ بەرب ٢٦.٨% زێدە کرن، “ب دەهـ پێشەنگ هەما هەما نیڤێ قازانجێن دوسەدێن هەری پێشین دگرن.” ئەڤ کۆمبوونا ئابۆری کێم دنرخینە ژ بەر کو ئەو “هەسابێن دێوێن خوەدان تایبەت ناگرە.” [چۆمسکی، ئۆردەرس وۆرلد، ئۆلد ئاند نەو ، ر. ١٨١]

پێڤاژۆیا سەردەستیا بازارێ ب زێدەبوونا پشکا بازارێ یا پارگیدانیێن مەزن ڤە تێ خویانگ کرن. ل بریتانیایێ، ١٠٠ پارگیدانیێن هلبەرینەرێن هەری مەزن، رێژەیا بازارێ ژ %١٦ د ١٩٠٩ دە، ژ % ٢٧ د ١٩٤٩ دە، ژ % ٣٢ د ١٩٥٨ دە و ژ بۆ ٤٢% د سالا ١٩٧٥ دە، دیتن. ١٩٦٨ هەتا ٨٠% د ١٩٧٦ دە [رجۆ ماتتهەوس (ئەد.)، ئابۆری و دەمۆکراسی ، ر. ٢٣٩]. دەما کو ئەم ل دەر و دۆرا خوە مێزە بکن، ئەم دبینن کو د سالا ١٩٩٥ان دە نێزی ٥٠ فیرمایان ژ سەدی ١٥ێ هلبەرێن کو د جیهانا پیشەسازی دە تێنە چێکرن هلدبەرینن. نێزیکی ١٥٠ فیرمایێن ل چارالیێ جیهانێ پیشەسازیا وەساییتێن مۆتۆرێ هەنە. لێ دو فیرمایێن هەری مەزن، گەنەرال مۆتۆرس و فۆرد، ب هەڤ رە هەما یەک ژ سێ پارێن هەمی وەساییتان هلبەرینن. پێنج فیرمایێن هەری مەزن نیڤێ هلبەرانێ و دەهـ فیرمایێن هەری مەزن ژی سێ ژ چاران هلدبەرینن. چار فیرمایێن ئامووران ژ سەدی ٩٨ ماکینەیێن شوشتنێیێن کو ل دەولەتێن یەکبوویی تێنە چێکرن چێدکن. د پیشەسازیا پاککرنا گۆشتا دەولەتێن یەکبوویی دە، چار فیرما ژ سەدی ٨٥ێ هلبەرینا گۆشتێ گۆشتێ چێدکن، دەما کو ١،٢٤٥ فیرمایێن دن ژ سەدی ١٥ کێمتر ژ بازارێنە.

دگەل کو کۆمبوونا هێزا ئابۆری هەری زێدە د سەکتۆرا هلبەرینێ دە دیار دبە، ئەو ب وی سەکتۆرێ رە سینۆردار نابە. ئەم د سەکتۆرا کارووباران دە زێدەبوونا گرانیێ دبینن – فرۆکەڤانی، زنجیرەیێن خوارنێن بلەز، و پیشەسازیا شاهیێ تەنێ چەند میناکن. ل ئامەریکا جۆکە، پەپس، و جادبوری-سچوەپپەس سەردەستیا ڤەخوارنێن نەرم دکن دەما کو بودوەئسەر، مڵەر و جۆئۆرس بازارا بیرایێ پارڤە دکن. نابسجۆ، کەئەبلەر و پەپپەردگە فارمس سەردەستیا پیشەسازیا جۆئۆکە-یێ دکن. بەرفرەهبوون و یەکبوون رۆلا خوە د ئەولەکرنا هێز و سەردەستیا ئابۆری دە دلیزە. د سالا ١٩٩٦ان دە شرکەتا سێیەما د پیشەسازیا جۆئۆکە-یێ یا دەولەتێن یەکبوویی دە ژ هێلا کەئەبلەر ڤە هات کرین، کو (د دووڤ رە) ژ هێلا کەڵۆگگ ڤە د ٢٠٠٠ان دە هاتە کرین. نابسجۆ دابەشەک کرافت/پهلپ مۆڕسە و پەپپەردگە فارم خوەدیێ لیستکڤانەک پچووک جامپبەڵە. ل پیشەسازیا فرۆکەخانەیێ یا دەولەتێن یەکبوویی کو د سالا ١٩٧٨ان دە وەکی هێڤیەک مەزن تێ هەسباندن ژ بۆ نەرێکووپێککرنێ، ئەو دیت کو شەش پارگیدانیێن هەری مەزن کۆنترۆلا سووکێ ژ ٧٣% د ١٩٧٨ان دە گهیشتیە% ٨٥ێ د سالا ١٩٨٧ان دە (و بهایان ب تەڤاهی زێدە دکە). [ “ئەنجامێن نەچاڤەرێکرییێن کۆنترۆلکرنا رێهەوایێ ڤەگەرا مۆنۆپۆلانە،” واڵ سترەئەت ژۆئورنال ، ٢٠/٠٧/١٩٨٧] هەتا سالا ١٩٩٨ان، پشکا شەشێن ژۆرین %١ زێدە بوو، لێ کۆنترۆل ب سێ هەڤالبەندێن پارڤەکرنا کۆدێ کو نوها هەر شەش ب جۆتەک گرێددە، ب باندۆر زێدەتر بوو.[ئامی تائوب، “ئۆل!” مولتناتۆنال مۆنتۆر ، مژدار ١٩٩٨، ر. ٩]

ئەڤ پێڤاژۆیا بەرهەڤکرنێ د پیشەسازیێن کو د دیرۆکێ دە قادێن پارگیدانیێن پچووک تێنە هەسباندن دە دقەومە. ل کەیانیا یەکبوویی، چەند سوپەرمارکەتێن مەزن دکانێن قونجکێن پچووک دەردخن (رێژەیا بەرهەڤکرنا چار-فیرمەیانا پیشەسازیا سوپەرمارکەتان ژ% ٧٠ زێدەترە، دەما کو پیشەسازیا چێژکرنا بریتانی خوەدان رێژەیەک ئەجێب% ٨٥ە. ل ئامەریکی، پیشەسازیا پرتووکان ژ هێلا چەند پارگیدانیێن مەزن ڤە، هەم د هلبەرین و بەلاڤکرنێ دە سەردەستە. چەند کۆنگلۆمەراتێن مەزن پرانیا سەرناڤێن پێشەنگ دوەشینن دەما کو چەند زنجیرەیێن مەزن (بارنەس & نۆبلەس و بۆردەرس) خوەدیێ پرانیا فرۆتانا فرۆتانێنە. ل سەر ئینتەرنەتێ، ئامازۆن د پێشبازیێ دە ب گوهەرتۆیێن سەرهێلێن پرتووکفرۆشێن مەزن رە ل قادێ سەردەستە. ئەڤ پێڤاژۆ ل بازارێ پشتی بازارێ پێک تێ. ژ بەر ڤێ یەکێ، دڤێ وەرە دەستنیشان کرن کو زێدەبوونا گرانیێ هەری زێدە، هەکەنە هەمی سەکتۆرێن ئابۆریێ باندۆر دکە. بێ گومان، ئیستیسنا هەنە، و کارسازیێن پچووک چو جاری ب تەڤاهی وندا نابن، لێ تەورا د گەلەک کارسازیێن ب نسبەتەن نەناڤەندی و خویایێن پچووک دە ژی، مەیلا هەڤگرتنێ بێگومانە:

“دانەیێن هەری داوییێن بەردەست نیشان ددن کو د سەکتۆرا هلبەرینێ دە چار پارگیدانیێن هەری مەزن د سالا ١٩٩٢ان دە ب ناڤینی ژ سەدی ٤٠ هلبەرینا پیشەسازیێ کۆنترۆل کرنە، و هەشتێن پێشین ژی ژ سەدی ٥٢ بوون. ئەڤ پار ب پراتیکی ژ سالا ١٩٧٢ان نەهاتنە گوهەرتن، لێ ئەو ژ سالا ١٩٨٢ان دو پوئان زێدەترن. ژ دەستپێکا سالێن ١٩٨٠ان و ڤر ڤە، ژ سەدی ١٦ێ فرۆتانا پیشەسازیا فرۆتانێ و ژ سەدی ٢٠ێ د سالا ١٩٩٢ان دە ژ بۆ هەشتێن هەری مەزن ژ سەدی ٢ زێدە بوویە د سالێن ١٩٩٠ان دە زێدەبوونا مەقبووزێن فرۆتانێیێن گشتی د ئابۆریێ دە بەردەوام کر، پارگیدانیێن ب ٢،٥٠٠ کارمەند ئان زێدەتر د سالا ١٩٩٧ان دە ژ سەدی ٤٧، ل گۆری سالا ١٩٩٢ان ژ سەدی ٤٢ێ زێدە بوو.

“د سەکتۆرا دارایی دە، هەژمارا بانکێن بازرگانی د ناڤبەرا ١٩٩٠ و ١٩٩٩ دە ژ سەدی ٣٠ کێم بوو، د هەمان دەمێ دە دەهـ بانکێن هەری مەزن پارا خوە یا دەین و سامانێن پیشەسازییێن دن ژ سەدی ٢٦ بۆ ٤٥ ژ سەدی زێدە دکرن. تێ زانین کو سەکتۆرێن دن، د ناڤ دە چاندنی و تەلەکۆمونیکاسیۆن ژی، د سالێن ١٩٨٠ان دە زێدە بوونە. دبە کو پێلا نوو هین ژی نیشانەک مەزن بدە – لێ ڤەکێشانا بەر ب ژۆر دە ژ خالەک دەستپێکا هێزا ئابۆری یا پر کۆمکری یا ل سەرانسەرێ ئابۆریێ پێک هات.” [رچارد ب. دو بۆفف و ئەدوارد س. هەرمان، “مەرگەرس، جۆنجەنتراتۆن، ئاند تهە ئەرۆسۆن ئۆف دەمۆجراجی” ، مۆنتهلی رەڤەو ، گولان ٢٠٠١]

ژ بەر ڤێ یەکێ، ل فۆرتونە ٥٠٠ێ دنێرن ، تەورا فیرمایا ٥٠٠ان ژی گرسەیەکە (ب فرۆتانا دۆرا ٣ میلیار دۆلار). ١٠٠ فیرمایێن ژۆرین ب گەلەمپەری فرۆتانێن وان ژ ٤٠٠یێن ژێرین ب هەڤ رە پر مەزنترن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئابۆریا کاپیتالیست ب هەژمارەکە هندکا فیرمایێن پر مەزن، کو هەم د وارێ موتلەق و هەم ژی د وارێ فیرمایێن یەکسەر ل ژێر وان دە مەزنن، نیشان ددە. ئەڤ نموونە ژ بۆ کۆما پاشین و هود دوبارە دبە، هەیا کو ئەم بگهیژن فیرمایێن پر پچووک (کو پرانیا فیرمایان لێنە).

باندۆرا دنا کارسازیا مەزن ئەڤە کو پارگیدانیێن مەزن مێل دکن کو هەر کو د پیشەسازیێن تاکەکەسی دە ئاستێن بەرهەڤکرنێ زێدە دبن پر جهێرەنگ ببن. ژ بەر کو هەر کو بازارەک دیارکری ژ هێلا پارگیدانیێن مەزن ڤە سەردەست دبە، ئەڤ پارگیدانی بەرب بازارێن دن ڤە دبن (چاڤکانیێن خوەیێن مەزن ژ بۆ ڤێ یەکێ بکار تینن) دا کو پۆزیسیۆنا خوە د ئابۆریێ دە خورت بکن و خەتەرەیان کێم بکن. ئەڤ دکارە د زێدەبوونا “شرکەت”ێن پارگیدانیێن دێئووباڤ دە ل گەلەک بازارێن جهێرەنگ وەرە دیتن، دگەل کو هن هلبەر ب ئەشکەرە ل هەمبەر هەڤ پێشبازیێ دکن کو ب راستی خوەدیێ هەمان پارگیدانینە!

شیرکەتێن تووتنێ سەردەستێن ڤێ ستراتەژیا جهێرەنگیێنە؛ پر کەس بێیی کو زانبن پشتگری ددن پیشەسازیا خوە یا تۆکسیکی! ما باوەر ناکی؟ وەلێ، هەکە هوون ئامەریکی بن و وە هلبەرێن ژەڵ-ئۆ خوار، کۆئۆل-ئائد ڤەخوار، سیروپا لۆگ جابن بکار ئانی، منوتە رجە رژاند، بیرایا مڵەر قوت کر، ئۆرەئۆس رژاند، ڤەلڤەئەتا ل کراکەرێن رتز رژاند، و وە هەمی ب قەهوەیا ماخوەڵ هۆئوسە شوشت، وە هەمی پشتگری دا پیشەسازیا تتوونێ! ب هەمان ئاوایی، ل وەلاتێن دن. ب هێسانی، پر کەسان نزانە کا کیژان هلبەر و پارگیدانی خوەدان کیژان پارگیدانیانن، کیژان تشتێن کو خویایە د پێشبازیێ دە بیێن دن رە د راستیێ دە قەزەنجێن هەمان پارگیدانیا ترانسنەتەوەیی خورت دکن.

ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی، سەدەما کو ئابۆری ژ هێلا کارسازیا مەزن ڤە سەردەست دبە ب خوەزایا پێشبازیێ ڤە گرێدایییە. ژ بۆ کو د سووکەک رەقابەتێ دە بژین (ب زێدەکرنا قەزەنجان) پێدڤییە کو پارگیدان ڤەبەرهێنان ل سەرمایە، رەکلام و هود. ئەڤ پێڤاژۆیا ساخبوونێ رێ ل بەر ئاستەنگیێن کو ژ پێشبازێن پۆتانسیەل رە تێنە ئافراندن، ئەنجام ددە، کو د ئەنجامێ دە بێتر و بێتر بازارێن ژ هێلا چەند پارگیدانیێن مەزن ڤە تێنە سەردەست کرن. ئەڤ پێڤاژۆیا ئۆلیگۆپۆلیزاسیۆنێ ب خوە-پشتگریێ دبە ژ بەر کو ئۆلیگۆپۆل (ژ بەر مەزناهیا خوە) ژ پارگیدانیێن پچووکتر خوەدان چاڤکانیانن. ژ بەر ڤێ یەکێ دینامیکا کاپیتالیزما رەقابەتێ ئەوە کو خوە ب شەکلێ ئۆلیگۆپۆلی ئینکار بکە.

Anarchist FAQمێتاLatiniمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕانمێتاکوردیی-کورمانجی

C.4 Çima bazar ji hêla Karsaziya Mezin ve serdest dibe?

Wekî ku di beşa C.1.4 de hate destnîşan kirin , modela aborî ya kapîtalîst a standard aboriyek ku ji hejmareke mezin a pargîdaniyên piçûk pêk tê destnîşan dike, ku yek ji wan nikare bandorek li ser bazarê bike. Modelek wusa bi rastiyê re tune ye:

“Rastî nîşan didin… ku aboriyên kapîtalîst bi demê re û bi hin navberan re meyl dikin ku her ku diçe girantir dibin.” [MA Utton, Aboriya Siyasî ya Karsaziya Mezin , r. 186]

Wekî ku Bakunin got, hilberîna kapîtalîst “divê li ser hesabê pargîdaniyên piçûktir ên spekulatîf û hilberîner ên ku wan dixwin, bêrawestan berfireh bibe.” Bi vî rengî “[c] pêşbaziya di warê aborî de ji bo berjewendiya sermayeyên mezin pargîdaniyên piçûk û heta navîn, kargeh, sîteyên erd û xaniyên bazirganî hilweşîne û dadiqurtîne.” [ Felsefa Siyasî ya Bakunîn , r. 182] Dîroka kapîtalîzmê ew rast îspat kiriye. dema ku fîrmaya piçûk û navîn winda nebûbe, jiyana aborî ya di bin kapîtalîzmê de ji hêla çend fîrmayên mezin ve tê serdest kirin.

Ev mezinbûna karsaziyê di pergala kapîtalîst bixwe de ye. Dînamîka bazara “belaş” ev e ku ew mêldarê serdestiya çend fîrmayan (li ser astek neteweyî, û her ku diçe, navneteweyî ye), dibe sedema pêşbaziya olîgopolîst û qezencên bilindtir ji bo pargîdaniyên navborî ( ji bo hûrgulî û delîlan li beşa paşîn binêre ). Ev yek diqewime ji ber ku tenê pargîdaniyên damezrandî dikarin veberhênanên sermayeya mezin ên ku ji bo pêşbaziyê hewce ne peyda bikin, bi vî rengî hejmara hevrikên ku dikarin têkevin an bijîn li sûkek diyar kêm dike. Ji ber vê yekê, bi gotina Proudhon, “pêşbazî pêşbaziyê dikuje.” [ Sîstema Nakokîyên Aborî , r. 242] Bi gotineke din, bazarên sermayedar ber bi kombûna olîgopolîtîk ve pêşve diçin.

” Ev nayê wê wateyê ku marqeyên nû û hêzdar derneketine [piştî rabûna Karsaziya Mezin li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştî salên 1880-an]; ew derketine, lê di bazarên weha de… ku di salên destpêkê yên vê sedsalê de an piçûk bûn an jî tune bûn.” Dînamîka kapîtalîzmê wisa ye ku “avantaja reqabetê [bi mezinahî û hêza bazarê ya Karsaziya Mezin ve girêdayî ye], piştî ku hat afirandin, îsbat dike ku [s] domdar e.” [Paul Ormerod, Mirina Aborî , r. 55]

Ji bo kesên xwedî sermayeya hindik an bê tune, ketina pêşbaziyê bi bazarên nû yên bi lêçûnên destpêkê yên kêm re sînordar e ( ” Bi gelemperî, pîşesaziyên ku bi gelemperî bi hilberîna pîvana piçûk ve girêdayî ne . . Lêbelê, mixabin, ji ber dînamîkên pêşbaziyê, ev bazar bi gelemperî ji hêla çend pargîdaniyên mezin ve têne serdest kirin, ji ber ku fîrmayên qelstir têk diçin, yên serketî mezin dibin û lêçûnên sermayê zêde dibin ( “Her dema ku sermaye çerxa xwe temam dike, ferd li gorî wê piçûktir dibe.” [Josephine Guerts, Anarchy: A Journal of Desire Armed p. 48].

Bo nimûne, di navbera 1869 û 1955an de “li sermayeyê her kes û her hejmara hêza kar de mezinbûneke berbiçav hebû. Sermaya safî ya serê serê her kesî zêde bû. Rêjeya salane ya damezrandina sermayeya brut “ji 3,5 mîlyar dolar di 1869-1888 de derket 19 milyar dolarî di 1929-1955 de, û bû 30 mîlyar dolar di 1946-1955 de. Ev bilindbûna demdirêj li ser sê çaryeka sedsalê bi vî rengî bi qasî neh qat ji asta orîjînal bû” (29, domdar, dolar19). [Simon Kuznets, Sermaye di Aboriya Amerîkî de , r. 33 û rûp. 394] Ji bo ku pîşesaziya pola wekî mînak were girtin: di 1869 de lêçûna navînî ya karên pola li Dewletên Yekbûyî $156,000 bû, lê heya 1899 ew bû 967,000 $ –% 520 zêdebûn. Ji 1901-an heya 1950-an, sermayeyên sabît ên sabît ji 740,201 $ gihîşt 2,829,186 $ di pîşesaziya pola de bi tevahî, digel ku hebûnên Bethlehem Steel ji 1905-an (29,294 $) berbi 1937, 1950 ($29,294)% 4,386,5 zêde bû. Van hebûnên zêdebûyî hem di mezinahiya cîhên kar de hem jî di asta rêveberiyê de di pargîdanî de bi tevahî (ango di navbera cîhên xebatê yên kesane de) têne xuyang kirin.

Sedema bilindbûna veberhênana sermayeyê di hewcedariya fîrmayên kapîtalîst de ye ku li hember hevrikên xwe pêşbaziyek werbigirin. Weke ku di beşa C.2 de hat destnîşankirin , çavkaniya qezencê keda bê heqdest a karkeran e û ev yek dikare bi yek ji du rêyan were zêdekirin. Ya yekem ew e ku karkeran li ser heman makîneyê dirêjtir bi kêmtir bixebitin (ji bo ku têgîna Marx bikar bîne, nifşê nirxa zêde ya mutleq). Ya duyemîn ew e ku bi veberhênana li makîneyên nû (hilberîna nirxa zêde ya nisbî, dîsa bi karanîna termînolojiya Marx) kedê hilberînertir bike. Bikaranîna teknolojiyê hilberîna her karkerek li gorî mûçeyên wan bilind dike û ji ber vê yekê hêza kar bi rêjeyek bilindtir tê îstîsmarkirin (çiqas dirêj berî ku karker neçar bikin ku patronên xwe mûçeyên xwe bilind bikin, bi hevsengiya hêzên çînê ve girêdayî ye ku me di beşa paşîn de destnîşan kir ). Ev tê wê wateyê ku kapîtalîst ji hêla bazarê ve têne rêve kirin ku sermayê berhev bikin. Yekem fîrmaya ku teknîkên nû destnîşan dike lêçûnên wan li gorî bihayê bazarê kêm dike, ji ber vê yekê rê dide wan ku bi hebûna avantajek reqabetê sûdek zêde bi dest bixin (ev qezenca zêde ji holê radibe dema ku teknîkên nû gelemperî dibin û pêşbazî di wan de veberhênan dike).

Ev pêvajo bi zêdebûna rêjeya îstîsmarê re, bandorê li avahiya aboriyê jî dike. Bi zêdebûna rêjeya sermayê bi karker re, lêçûna destpêkirina fîrmayek hevrik di bazarek diyar, baş-pêşketî de, ji bilî fîrmayên din ên mezin kirina vê yekê qedexe dike (û li vir em guh nadin lêçûnên reklamê û yên din ên belavkirinê, ku lêçûnên destpêkê hîn bêtir zêde dikin — “reklam hewcedariyên sermayeyê ji bo ketina pîşesaziyê bilind dike” [Sawyer, Op. Cit ]. JS Bain (di Astengiyên di Pêşbaziya Nû de ) sê çavkaniyên sereke yên astengiya têketinê destnîşan kir: aboriyên pîvanê (ango zêdekirina lêçûnên sermayê û xwezaya wan a hilberînertir); cudakirina berhemê (ango reklam); û kategoriyek gelemperî ku wî jê re “avantaja lêçûna mutleq” bi nav kir.

Ev astengiya paşîn tê vê wateyê ku pargîdaniyên mezin dikarin ji pargîdaniyên piçûktir ji bo çavkaniyan, ramanan, hwd. bifroşin û bêtir drav bidin Lêkolîn û Pêşkeftin û kirîna patentan. Ji ber vê yekê ew dikarin li ser pargîdaniya piçûk xwedan avantajek teknolojîk û madî bin. Ew dikarin ji bo demekê bihayên “neaborî” bidin (û hîn jî ji ber çavkaniyên xwe sax bimînin) — çalakiyek bi navê “bihayê talanker” — û/an kampanyayên danasînê yên dorfireh çêdikin da ku beşek bazarê mezintir bi dest bixin an jî hevrikan ji sûkê derxînin. Wekî din, ji bo pargîdaniyên mezin hêsantir e ku sermayeya derveyî berhev bikin, û rîsk bi gelemperî kêmtir e.

Wekî din, fîrmayên mezin dikarin bandorek mezin li ser nûbûn û pêşkeftina teknolojiyê bikin — ew bi hêza xwe ya aborî dikarin pargîdaniyên nûtir, piçûktir bibihîzin, ramanên nû bikirin (û bi vî rengî kontrol bikin), bi vî rengî bi awayê ku pargîdaniyên neftê patentan li ser cûrbecûr teknolojiyên çavkaniya enerjiya alternatîf digirin, yên ku ew paşe nadin pêşvebirin da ku pêşbaziya hilberê xwe kêm bikin (bê guman, li hin rojên pêşerojê ku ew dikarin ji wan re sûd werbigirin). Di heman demê de, dema ku kontrolkirina sûkê ewle be, olîgopol bi gelemperî dê nûbûnê dereng bihêlin da ku karanîna xwe ya nebat û alavên heyî zêde bikin an nûbûnên derewîn destnîşan bikin da ku cûdahiya hilberê zêde bikin. Ger kontrolkirina wan a sûkê were asteng kirin (bi gelemperî ji hêla pargîdaniyên din ên mezin ve, wek mînak pêşbaziya zêde ya olîgopolên rojavayî ji yên Japonî yên di salên 1970 û 1980-an de), ew dikarin danasîna teknolojiya pêşkeftî bileztir bikin û bi gelemperî reqabetê bimînin (bi taybetî, ji ber mezinahiya çavkaniyên ku wan berdest in).

Van astengan li ser du astan dixebitin – astengên mutleq (têketinê) û astengên têkildar (tevger). Her ku karsazî mezin dibe, mîqdara sermaya ku ji bo destpêkirina karsaziyek veberhênanê hewce dike jî zêde dibe. Ev ketina sermayeya nû di sûkê de sînordar dike (û wê bi fîrmayên ku piştgiriyek darayî û/an siyasî ya girîng li pişta wan e sînordar dike):

“Dema ku rêxistinên serdest hatine ku strukturên pîşesaziyê destnîşan bikin, astengên mezin ên têketinê rû bi rû hevrikên potansiyel dibin. Veberhênanên mezin di nebat, amûr û karmendan de hewce ne … Ji hêla . [William Lazonick, Rêxistina Karsaziyê û Mîta Aboriya Bazarê , rûpel 86-87]

Wekî din, di nav pîşesaziya olîgopolîst de, mezinahiya mezin û hêza bazarê ya pargîdaniyên serdest tê vê wateyê ku pargîdaniyên piçûk bi kêmasiyên berfirehbûnê re rû bi rû dimînin ku pêşbaziyê kêm dike. Fîrmayên serdest li hember hevrikên xwe yên piçûk gelek avantajên xwe hene — hêza kirînê ya girîng (ku karûbarê çêtir û bihayên kêmtir ji dabînkeran distîne û hem jî baştir gihîştina çavkaniyan), gihîştina bi îmtiyaz a çavkaniyên darayî, mîqdarên mezin ên dahatên mayînde yên ji bo veberhênanê, aboriyên pîvanê hem li hundur û hem jî di navbera cîhên kar de, kêmkirina bihayên li ser asta “biçûktir û neaborî ” IBM di sala 1995 de 3,5 milyar dolar ji bo Lotus da. Ev yek bi qasî tevahiya hilberîna salane ya Nepalê ye, ku nifûsa wê 20 mîlyon e). Pargîdanî an pargîdaniyên mezin jî dikarin xwe bispêrin têkiliyên xwe yên bi xerîdar an peydakiran re da ku çalakiyên pargîdaniyên piçûktir ên ku hewl didin berfireh bibin sînordar bikin (mînakî, bandora xwe bikar tînin da ku têkiliyên xwe bi kirîna hilberên pargîdaniyên piçûk rawestînin).

Ne ecêb e ku Proudhon got ku “[i]di pêşbirkê de… serkeftin ji tabûrên herî giran re misoger e.” [ Op. Cit. , r. 260]

Di encama van astengên têketinê/tevgerê de, em dibînin ku bazar li du beşên sereke tê dabeş kirin — sektorek olîgopolîtîk û yekek pêşbaztir. Van sektoran li ser du astan kar dikin — di nav bazaran de (ku çend fîrmayên di sûkek diyarkirî de xwedî pişkên bazarê, hêz û qezencên zêde yên pir mezin in) û di hundurê aboriyê de bi xwe (hin bazar bi giranî têne konsantrekirin û ji hêla çend pargîdaniyan ve têne serdest kirin, bazarên din reqabetêtir in). Ev dibe sedem ku fîrmayên piçûktir ên di bazarên olîgopolîst de ji hêla karsaziya mezin ve li gel pargîdaniyên alîgir ên di bazarên pêşbaztir de têne dorpêç kirin. Parastina ji hêzên reqabetê tê vê wateyê ku nirxê bazarê yên bazarên olîgopolîst ji hêla bazarê ve bi darê zorê nayê xwarê li ser bihayê hilberîna navînî, lê berevajî vê yekê ew meyla dike ku li dora bihayê hilberîna pargîdaniyên piçûk ên di pîşesaziyê de (yên ku xwedan berjewendîyên ku bi pozîsyona serdest a di sûkê de têkildar in) aram bibe. Ev tê vê wateyê ku fîrmayên serdest qezencên super werdigirin dema ku sermayeya nû nayê ceribandin li sûkê ji ber ku veger dê ji bo her yekê ji bo pargîdaniyên herî mezin, yên ku bi gelemperî di bazarên xwe yên olîgopolî de berawirdeyên berawirdî werdigirin (û ji ber hebûna hêza bazarê di çend destan de, têketin dikare ji bo fîrmayên piçûk wekî xetereyek serdest wekî tehdîdek xeternak be, wê gavê bikêr neke).

Ji ber vê yekê her çi sûd-qezencên ku Karsaziya Mezin hildiweşîne, ji ber avantajên ku di warê kombûn, hêza bazarê û mezinahiyê de heye ku pêşbaziyê kêm dike, têne domandin ( ji bo hûrguliyan li beşa C.5 binêre).

Û, divê em bala xwe bidin, ku pêvajoyên ku bilindbûna Karsaziya Mezin a neteweyî dîtine li ser bazara gerdûnî jî dixebitin. Çawa ku Karsaziya Mezin ji xwestekek mezinkirina qezencan û zindîbûna li sûkê derket holê, wusa jî “[t]neteweyî derdikevin ji ber ku ew di cîhanek olîgopolî de navgînek hevgirtin an zêdekirina qezencan in.” [Keith Cowling û Roger Sugden, Kapîtalîzma Yekdestdariya Transneteweyî , r. 20] Ji ber vê yekê dema ku wêneyek hişk a neteweyî dê bazarek ku, bêje, çar pargîdanî serdest e, nîşan bide, nêrînek gerdûnî li şûna me diwanzdeh pargîdaniyan nîşan dide û hêza bazarê pir kêmtir xemgîn xuya dike. Lê çawa ku bazara neteweyî bi zeman re zêdebûna pargîdaniyan dît, dê bazarên gerdûnî jî bi vî rengî be. Bi demê re dê avahiyek baş-pêşkeftî ya olîgopoliya cîhanî xuya bibe, bi çend fîrmayên ku li piraniya bazarên cîhanî serdest in (bi berdêlên ji GDP-ya piraniya welatan mezintir e — ku heya niha jî wisa ye. Mînak, di sala 1993 de Shell 100,8 mîlyar dolarên Amerîkî hebûn, ku du qat zêdetir e ji GDP-ya Nîjerya, û 9 mîlyar dolar ji GDP ya Nîjerya û sê qat ji firotanên Dewletên Yekbûyî).

Ji ber vê yekê pir dînamîka kapîtalîzmê, hewcedariyên ji bo mayîna li ser sûkê, encam dide ku bazar bibe serdestiya Karsaziya Mezin ( “her ku pêşbazî pêş dikeve, ew qas zêde dibe ku hejmara hevrikan kêm bike.” [PJ Proudhon, Op. Cit. , r. 243]). Îroniya ku pêşbirk bi wêrankirina wê û guherandina koordînasyona bazarê bi veqetandina plansazkirî ya çavkaniyan ve bi gelemperî ji alîgirên kapîtalîzmê winda dibe.

Anarchist FAQمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕانمێتاکوردیی-کورمانجی

ج.٤ چما بازار ژ هێلا کارسازیا مەزن ڤە سەردەست دبە؟

 

وەکی کو د بەشا ج.١.٤ دە هاتە دەستنیشان کرن ، مۆدەلا ئابۆری یا کاپیتالیستا ستاندارد ئابۆریەک کو ژ هەژمارەکە مەزنا پارگیدانیێن پچووک پێک تێ دەستنیشان دکە، کو یەک ژ وان نکارە باندۆرەک ل سەر بازارێ بکە. مۆدەلەک ووسا ب راستیێ رە تونەیە:

“راستی نیشان ددن… کو ئابۆریێن کاپیتالیست ب دەمێ رە و ب هن ناڤبەران رە مەیل دکن کو هەر کو دچە گرانتر دبن.” [ما ئوتتۆن، ئابۆریا سیاسی یا کارسازیا مەزن ، ر. ١٨٦]

وەکی کو باکونن گۆت، هلبەرینا کاپیتالیست “دڤێ ل سەر هەسابێ پارگیدانیێن پچووکترێن سپەکولاتیف و هلبەرینەرێن کو وان دخون، بێراوەستان بەرفرەهـ ببە.” ب ڤی رەنگی “[ج] پێشبازیا د وارێ ئابۆری دە ژ بۆ بەرژەوەندیا سەرمایەیێن مەزن پارگیدانیێن پچووک و هەتا ناڤین، کارگەهـ، سیتەیێن ئەرد و خانیێن بازرگانی هلوەشینە و دادقورتینە.” [ فەلسەفا سیاسی یا باکونین ، ر. ١٨٢] دیرۆکا کاپیتالیزمێ ئەو راست ئیسپات کریە. دەما کو فیرمایا پچووک و ناڤین وندا نەبووبە، ژیانا ئابۆری یا د بن کاپیتالیزمێ دە ژ هێلا چەند فیرمایێن مەزن ڤە تێ سەردەست کرن.

ئەڤ مەزنبوونا کارسازیێ د پەرگالا کاپیتالیست بخوە دەیە. دینامیکا بازارا “بەلاش” ئەڤە کو ئەو مێلدارێ سەردەستیا چەند فیرمایان (ل سەر ئاستەک نەتەوەیی، و هەر کو دچە، ناڤنەتەوەیییە)، دبە سەدەما پێشبازیا ئۆلیگۆپۆلیست و قەزەنجێن بلندتر ژ بۆ پارگیدانیێن ناڤبۆری ( ژ بۆ هوورگولی و دەلیلان ل بەشا پاشین بنێرە ). ئەڤ یەک دقەومە ژ بەر کو تەنێ پارگیدانیێن دامەزراندی دکارن ڤەبەرهێنانێن سەرمایەیا مەزنێن کو ژ بۆ پێشبازیێ هەوجەنە پەیدا بکن، ب ڤی رەنگی هەژمارا هەڤرکێن کو دکارن تێکەڤن ئان بژین ل سووکەک دیار کێم دکە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ب گۆتنا پرۆئودهۆن، “پێشبازی پێشبازیێ دکوژە.” [ سیستەما ناکۆکییێن ئابۆری ، ر. ٢٤٢] ب گۆتنەکە دن، بازارێن سەرمایەدار بەر ب کۆمبوونا ئۆلیگۆپۆلیتیک ڤە پێشڤە دچن.

” ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو مارقەیێن نوو و هێزدار دەرنەکەتنە [پشتی رابوونا کارسازیا مەزن ل دەولەتێن یەکبوویییێن ئامەریکایێ پشتی سالێن ١٨٨٠ان]؛ ئەو دەرکەتنە، لێ د بازارێن وەها دە… کو د سالێن دەستپێکێیێن ڤێ سەدسالێ دە ئان پچووک بوون ئان ژی تونە بوون.” دینامیکا کاپیتالیزمێ وسایە کو “ئاڤانتاژا رەقابەتێ [ب مەزناهی و هێزا بازارێ یا کارسازیا مەزن ڤە گرێدایییە]، پشتی کو هات ئافراندن، ئیسبات دکە کو [س] دۆمدارە.” [پائول ئۆرمەرۆد، مرنا ئابۆری ، ر. ٥٥]

ژ بۆ کەسێن خوەدی سەرمایەیا هندک ئان بێ تونە، کەتنا پێشبازیێ ب بازارێن نوویێن ب لێچوونێن دەستپێکێیێن کێم رە سینۆردارە ( ” ب گەلەمپەری، پیشەسازیێن کو ب گەلەمپەری ب هلبەرینا پیڤانا پچووک ڤە گرێدایینە . . لێبەلێ، مخابن، ژ بەر دینامیکێن پێشبازیێ، ئەڤ بازار ب گەلەمپەری ژ هێلا چەند پارگیدانیێن مەزن ڤە تێنە سەردەست کرن، ژ بەر کو فیرمایێن قەلستر تێک دچن،یێن سەرکەتی مەزن دبن و لێچوونێن سەرمایێ زێدە دبن ( “هەر دەما کو سەرمایە چەرخا خوە تەمام دکە، فەرد ل گۆری وێ پچووکتر دبە.” [ژۆسەپهنە گوئەرتس، ئانارچی:ا ژۆئورنال ئۆف دەسرە ئارمەد پ. ٤٨].

بۆ نموونە، د ناڤبەرا ١٨٦٩ و ١٩٥٥ان دە “ل سەرمایەیێ هەر کەس و هەر هەژمارا هێزا کار دە مەزنبوونەکە بەربچاڤ هەبوو. سەرمایا سافی یا سەرێ سەرێ هەر کەسی زێدە بوو. رێژەیا سالانە یا دامەزراندنا سەرمایەیا بروت “ژ ٣،٥ میلیار دۆلار د ١٨٦٩-١٨٨٨ دە دەرکەت ١٩ ملیار دۆلاری د ١٩٢٩-١٩٥٥ دە، و بوو ٣٠ میلیار دۆلار د ١٩٤٦-١٩٥٥ دە. ئەڤ بلندبوونا دەمدرێژ ل سەر سێ چاریەکا سەدسالێ ب ڤی رەنگی ب قاسی نەهـ قات ژ ئاستا ئۆریژینال بوو” (٢٩، دۆمدار، دۆلار١٩). [سمۆن کوزنەتس، سەرمایە د ئابۆریا ئامەریکی دە ، ر. ٣٣ و رووپ. ٣٩٤] ژ بۆ کو پیشەسازیا پۆلا وەکی میناک وەرە گرتن: د ١٨٦٩ دە لێچوونا ناڤینی یا کارێن پۆلا ل دەولەتێن یەکبوویی $١٥٦،٠٠٠ بوو، لێ هەیا ١٨٩٩ ئەو بوو ٩٦٧،٠٠٠ $ –% ٥٢٠ زێدەبوون. ژ ١٩٠١ان هەیا ١٩٥٠ان، سەرمایەیێن سابیتێن سابیت ژ ٧٤٠،٢٠١ $ گهیشت ٢،٨٢٩،١٨٦ $ د پیشەسازیا پۆلا دە ب تەڤاهی، دگەل کو هەبوونێن بەتهلەهەم ستەئەل ژ ١٩٠٥ان (٢٩،٢٩٤ $) بەرب ١٩٣٧، ١٩٥٠ ($٢٩،٢٩٤)% ٤،٣٨٦،٥ زێدە بوو. ڤان هەبوونێن زێدەبوویی هەم د مەزناهیا جیهێن کار دە هەم ژی د ئاستا رێڤەبەریێ دە د پارگیدانی دە ب تەڤاهی (ئانگۆ د ناڤبەرا جیهێن خەباتێیێن کەسانە دە) تێنە خویانگ کرن.

سەدەما بلندبوونا ڤەبەرهێنانا سەرمایەیێ د هەوجەداریا فیرمایێن کاپیتالیست دەیە کو ل هەمبەر هەڤرکێن خوە پێشبازیەک وەربگرن. وەکە کو د بەشا ج.٢ دە هات دەستنیشانکرن ، چاڤکانیا قەزەنجێ کەدا بێ هەقدەستا کارکەرانە و ئەڤ یەک دکارە ب یەک ژ دو رێیان وەرە زێدەکرن. یا یەکەم ئەوە کو کارکەران ل سەر هەمان ماکینەیێ درێژتر ب کێمتر بخەبتن (ژ بۆ کو تێگینا مارخ بکار بینە، نفشێ نرخا زێدە یا موتلەق). یا دویەمین ئەوە کو ب ڤەبەرهێنانا ل ماکینەیێن نوو (هلبەرینا نرخا زێدە یا نسبی، دیسا ب کارانینا تەرمینۆلۆژیا مارخ) کەدێ هلبەرینەرتر بکە. بکارانینا تەکنۆلۆژیێ هلبەرینا هەر کارکەرەک ل گۆری مووچەیێن وان بلند دکە و ژ بەر ڤێ یەکێ هێزا کار ب رێژەیەک بلندتر تێ ئیستیسمارکرن (چقاس درێژ بەری کو کارکەر نەچار بکن کو پاترۆنێن خوە مووچەیێن خوە بلند بکن، ب هەڤسەنگیا هێزێن چینێ ڤە گرێدایییە کو مە د بەشا پاشین دە دەستنیشان کر ). ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو کاپیتالیست ژ هێلا بازارێ ڤە تێنە رێڤە کرن کو سەرمایێ بەرهەڤ بکن. یەکەم فیرمایا کو تەکنیکێن نوو دەستنیشان دکە لێچوونێن وان ل گۆری بهایێ بازارێ کێم دکە، ژ بەر ڤێ یەکێ رێ ددە وان کو ب هەبوونا ئاڤانتاژەک رەقابەتێ سوودەک زێدە ب دەست بخن (ئەڤ قەزەنجا زێدە ژ هۆلێ رادبە دەما کو تەکنیکێن نوو گەلەمپەری دبن و پێشبازی د وان دە ڤەبەرهێنان دکە).

ئەڤ پێڤاژۆ ب زێدەبوونا رێژەیا ئیستیسمارێ رە، باندۆرێ ل ئاڤاهیا ئابۆریێ ژی دکە. ب زێدەبوونا رێژەیا سەرمایێ ب کارکەر رە، لێچوونا دەستپێکرنا فیرمایەک هەڤرک د بازارەک دیار، باش-پێشکەتی دە، ژ بلی فیرمایێن دنێن مەزن کرنا ڤێ یەکێ قەدەخە دکە (و ل ڤر ئەم گوهـ نادن لێچوونێن رەکلامێ ئوویێن دنێن بەلاڤکرنێ، کو لێچوونێن دەستپێکێ هین بێتر زێدە دکن — “رەکلام هەوجەداریێن سەرمایەیێ ژ بۆ کەتنا پیشەسازیێ بلند دکە” [ساویەر، ئۆپ. جت ]. ژس بائن (د ئاستەنگیێن د پێشبازیا نوو دە ) سێ چاڤکانیێن سەرەکەیێن ئاستەنگیا تێکەتنێ دەستنیشان کر: ئابۆریێن پیڤانێ (ئانگۆ زێدەکرنا لێچوونێن سەرمایێ و خوەزایا وانا هلبەرینەرتر)؛ جوداکرنا بەرهەمێ (ئانگۆ رەکلام)؛ و کاتەگۆریەک گەلەمپەری کو وی ژێ رە “ئاڤانتاژا لێچوونا موتلەق” ب ناڤ کر.

ئەڤ ئاستەنگیا پاشین تێ ڤێ واتەیێ کو پارگیدانیێن مەزن دکارن ژ پارگیدانیێن پچووکتر ژ بۆ چاڤکانیان، رامانان، هود. بفرۆشن و بێتر دراڤ بدن لێکۆلین و پێشکەفتن و کرینا پاتەنتان. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەو دکارن ل سەر پارگیدانیا پچووک خوەدان ئاڤانتاژەک تەکنۆلۆژیک و مادی بن. ئەو دکارن ژ بۆ دەمەکێ بهایێن “نەئابۆری” بدن (و هین ژی ژ بەر چاڤکانیێن خوە ساخ بمینن) — چالاکیەک ب ناڤێ “بهایێ تالانکەر” — و/ئان کامپانیایێن داناسینێیێن دۆرفرەهـ چێدکن دا کو بەشەک بازارێ مەزنتر ب دەست بخن ئان ژی هەڤرکان ژ سووکێ دەرخینن. وەکی دن، ژ بۆ پارگیدانیێن مەزن هێسانترە کو سەرمایەیا دەرڤەیی بەرهەڤ بکن، و ریسک ب گەلەمپەری کێمترە.

وەکی دن، فیرمایێن مەزن دکارن باندۆرەک مەزن ل سەر نووبوون و پێشکەفتنا تەکنۆلۆژیێ بکن — ئەو ب هێزا خوە یا ئابۆری دکارن پارگیدانیێن نووتر، پچووکتر ببهیزن، رامانێن نوو بکرن (و ب ڤی رەنگی کۆنترۆل بکن)، ب ڤی رەنگی ب ئاوایێ کو پارگیدانیێن نەفتێ پاتەنتان ل سەر جووربەجوور تەکنۆلۆژیێن چاڤکانیا ئەنەرژیا ئالتەرناتیف دگرن،یێن کو ئەو پاشە نادن پێشڤەبرن دا کو پێشبازیا هلبەرێ خوە کێم بکن (بێ گومان، ل هن رۆژێن پێشەرۆژێ کو ئەو دکارن ژ وان رە سوود وەربگرن). د هەمان دەمێ دە، دەما کو کۆنترۆلکرنا سووکێ ئەولە بە، ئۆلیگۆپۆل ب گەلەمپەری دێ نووبوونێ دەرەنگ بهێلن دا کو کارانینا خوە یا نەبات و ئالاڤێن هەیی زێدە بکن ئان نووبوونێن دەرەوین دەستنیشان بکن دا کو جووداهیا هلبەرێ زێدە بکن. گەر کۆنترۆلکرنا وانا سووکێ وەرە ئاستەنگ کرن (ب گەلەمپەری ژ هێلا پارگیدانیێن دنێن مەزن ڤە، وەک میناک پێشبازیا زێدە یا ئۆلیگۆپۆلێن رۆژاڤایی ژیێن ژاپۆنییێن د سالێن ١٩٧٠ و ١٩٨٠ان دە)، ئەو دکارن داناسینا تەکنۆلۆژیا پێشکەفتی بلەزتر بکن و ب گەلەمپەری رەقابەتێ بمینن (ب تایبەتی، ژ بەر مەزناهیا چاڤکانیێن کو وان بەردەستن).

ڤان ئاستەنگان ل سەر دو ئاستان دخەبتن – ئاستەنگێن موتلەق (تێکەتنێ) و ئاستەنگێن تێکلدار (تەڤگەر). هەر کو کارسازی مەزن دبە، میقدارا سەرمایا کو ژ بۆ دەستپێکرنا کارسازیەک ڤەبەرهێنانێ هەوجە دکە ژی زێدە دبە. ئەڤ کەتنا سەرمایەیا نوو د سووکێ دە سینۆردار دکە (و وێ ب فیرمایێن کو پشتگریەک دارایی و/ئان سیاسی یا گرینگ ل پشتا وانە سینۆردار دکە):

“دەما کو رێخستنێن سەردەست هاتنە کو ستروکتورێن پیشەسازیێ دەستنیشان بکن، ئاستەنگێن مەزنێن تێکەتنێ روو ب روو هەڤرکێن پۆتانسیەل دبن. ڤەبەرهێنانێن مەزن د نەبات، ئاموور و کارمەندان دە هەوجەنە … ژ هێلا . [وڵام لازۆنجک، رێخستنا کارسازیێ و میتا ئابۆریا بازارێ ، رووپەل ٨٦-٨٧]

وەکی دن، د ناڤ پیشەسازیا ئۆلیگۆپۆلیست دە، مەزناهیا مەزن و هێزا بازارێ یا پارگیدانیێن سەردەست تێ ڤێ واتەیێ کو پارگیدانیێن پچووک ب کێماسیێن بەرفرەهبوونێ رە روو ب روو دمینن کو پێشبازیێ کێم دکە. فیرمایێن سەردەست ل هەمبەر هەڤرکێن خوەیێن پچووک گەلەک ئاڤانتاژێن خوە هەنە — هێزا کرینێ یا گرینگ (کو کارووبارێ چێتر و بهایێن کێمتر ژ دابینکەران دستینە و هەم ژی باشتر گهیشتنا چاڤکانیان)، گهیشتنا ب ئیمتیازا چاڤکانیێن دارایی، میقدارێن مەزنێن داهاتێن ماییندەیێن ژ بۆ ڤەبەرهێنانێ، ئابۆریێن پیڤانێ هەم ل هوندور و هەم ژی د ناڤبەرا جیهێن کار دە، کێمکرنا بهایێن ل سەر ئاستا “بچووکتر و نەئابۆری ” ئبم د سالا ١٩٩٥ دە ٣،٥ ملیار دۆلار ژ بۆ لۆتوس دا. ئەڤ یەک ب قاسی تەڤاهیا هلبەرینا سالانە یا نەپالێیە، کو نفووسا وێ ٢٠ میلیۆنە). پارگیدانی ئان پارگیدانیێن مەزن ژی دکارن خوە بسپێرن تێکلیێن خوەیێن ب خەریدار ئان پەیداکران رە دا کو چالاکیێن پارگیدانیێن پچووکترێن کو هەول ددن بەرفرەهـ ببن سینۆردار بکن (میناکی، باندۆرا خوە بکار تینن دا کو تێکلیێن خوە ب کرینا هلبەرێن پارگیدانیێن پچووک راوەستینن).

نە ئەجێبە کو پرۆئودهۆن گۆت کو “[ئ]د پێشبرکێ دە… سەرکەفتن ژ تابوورێن هەری گران رە مسۆگەرە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٦٠]

د ئەنجاما ڤان ئاستەنگێن تێکەتنێ/تەڤگەرێ دە، ئەم دبینن کو بازار ل دو بەشێن سەرەکە تێ دابەش کرن — سەکتۆرەک ئۆلیگۆپۆلیتیک و یەکەک پێشبازتر. ڤان سەکتۆران ل سەر دو ئاستان کار دکن — د ناڤ بازاران دە (کو چەند فیرمایێن د سووکەک دیارکری دە خوەدی پشکێن بازارێ، هێز و قەزەنجێن زێدەیێن پر مەزنن) و د هوندورێ ئابۆریێ دە ب خوە (هن بازار ب گرانی تێنە کۆنسانترەکرن و ژ هێلا چەند پارگیدانیان ڤە تێنە سەردەست کرن، بازارێن دن رەقابەتێترن). ئەڤ دبە سەدەم کو فیرمایێن پچووکترێن د بازارێن ئۆلیگۆپۆلیست دە ژ هێلا کارسازیا مەزن ڤە ل گەل پارگیدانیێن ئالیگرێن د بازارێن پێشبازتر دە تێنە دۆرپێچ کرن. پاراستنا ژ هێزێن رەقابەتێ تێ ڤێ واتەیێ کو نرخێ بازارێیێن بازارێن ئۆلیگۆپۆلیست ژ هێلا بازارێ ڤە ب دارێ زۆرێ نایێ خوارێ ل سەر بهایێ هلبەرینا ناڤینی، لێ بەرەڤاژی ڤێ یەکێ ئەو مەیلا دکە کو ل دۆرا بهایێ هلبەرینا پارگیدانیێن پچووکێن د پیشەسازیێ دە (یێن کو خوەدان بەرژەوەندییێن کو ب پۆزیسیۆنا سەردەستا د سووکێ دە تێکلدارن) ئارام ببە. ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو فیرمایێن سەردەست قەزەنجێن سوپەر وەردگرن دەما کو سەرمایەیا نوو نایێ جەرباندن ل سووکێ ژ بەر کو ڤەگەر دێ ژ بۆ هەر یەکێ ژ بۆ پارگیدانیێن هەری مەزن،یێن کو ب گەلەمپەری د بازارێن خوەیێن ئۆلیگۆپۆلی دە بەراوردەیێن بەراوردی وەردگرن (و ژ بەر هەبوونا هێزا بازارێ د چەند دەستان دە، تێکەتن دکارە ژ بۆ فیرمایێن پچووک وەکی خەتەرەیەک سەردەست وەکی تەهدیدەک خەتەرناک بە، وێ گاڤێ بکێر نەکە).

ژ بەر ڤێ یەکێ هەر چ سوود-قەزەنجێن کو کارسازیا مەزن هلدوەشینە، ژ بەر ئاڤانتاژێن کو د وارێ کۆمبوون، هێزا بازارێ و مەزناهیێ دە هەیە کو پێشبازیێ کێم دکە، تێنە دۆماندن ( ژ بۆ هوورگولیان ل بەشا ج.٥ بنێرە).

و، دڤێ ئەم بالا خوە بدن، کو پێڤاژۆیێن کو بلندبوونا کارسازیا مەزنا نەتەوەیی دیتنە ل سەر بازارا گەردوونی ژی دخەبتن. چاوا کو کارسازیا مەزن ژ خوەستەکەک مەزنکرنا قەزەنجان و زندیبوونا ل سووکێ دەرکەت هۆلێ، ووسا ژی “[ت]نەتەوەیی دەردکەڤن ژ بەر کو ئەو د جیهانەک ئۆلیگۆپۆلی دە ناڤگینەک هەڤگرتن ئان زێدەکرنا قەزەنجانن.” [کەئتهـ جۆولنگ و رۆگەر سوگدەن، کاپیتالیزما یەکدەستداریا ترانسنەتەوەیی ، ر. ٢٠] ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو وێنەیەک هشکا نەتەوەیی دێ بازارەک کو، بێژە، چار پارگیدانی سەردەستە، نیشان بدە، نێرینەک گەردوونی ل شوونا مە دوانزدەهـ پارگیدانیان نیشان ددە و هێزا بازارێ پر کێمتر خەمگین خویا دکە. لێ چاوا کو بازارا نەتەوەیی ب زەمان رە زێدەبوونا پارگیدانیان دیت، دێ بازارێن گەردوونی ژی ب ڤی رەنگی بە. ب دەمێ رە دێ ئاڤاهیەک باش-پێشکەفتی یا ئۆلیگۆپۆلیا جیهانی خویا ببە، ب چەند فیرمایێن کو ل پرانیا بازارێن جیهانی سەردەستن (ب بەردێلێن ژ گدپ-یا پرانیا وەلاتان مەزنترە — کو هەیا نها ژی وسایە. میناک، د سالا ١٩٩٣ دە شەڵ ١٠٠،٨ میلیار دۆلارێن ئامەریکی هەبوون، کو دو قات زێدەترە ژ گدپ-یا نیژەریا، و ٩ میلیار دۆلار ژ گدپ یا نیژەریا و سێ قات ژ فرۆتانێن دەولەتێن یەکبوویی).

ژ بەر ڤێ یەکێ پر دینامیکا کاپیتالیزمێ، هەوجەداریێن ژ بۆ مایینا ل سەر سووکێ، ئەنجام ددە کو بازار ببە سەردەستیا کارسازیا مەزن ( “هەر کو پێشبازی پێش دکەڤە، ئەو قاس زێدە دبە کو هەژمارا هەڤرکان کێم بکە.” [پژ پرۆئودهۆن، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٤٣]). ئیرۆنیا کو پێشبرک ب وێرانکرنا وێ و گوهەراندنا کۆئۆردیناسیۆنا بازارێ ب ڤەقەتاندنا پلانسازکری یا چاڤکانیان ڤە ب گەلەمپەری ژ ئالیگرێن کاپیتالیزمێ وندا دبە.

Anarchist FAQمێتاLatiniمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕانمێتاکوردیی-کورمانجی

C.3 Çi dabeşbûna di navbera ked û sermayeyê de diyar dike?

 

Bi kurtî, têkoşîna çînan dabeşkirina dahatê di navbera çînan de diyar dike (Wekî ku Proudhon got, îfadeya “têkiliyên qazanc û mûçeyan” tê maneya “şerê di navbera ked û sermayeyê de.” [ Sîstema Nakokîyên Aborî , r. 130]). Ev jî, bi hevsengiya hêzê ve girêdayî ye ku di her aboriyek diyarkirî de di her demê de.

Li gorî analîza me ya çavkaniya nirxa zêde ya di beşa C.2.2 de , divê ev ne surprîz be. Ji ber rola navendî ya kedê di afirandina hem tiştan (tiştên bi nirx) û hem jî di nirxa zêde de, bihayên hilberînê bihayên bazarê diyar dikin. Ev tê wê wateyê ku bihayên bazarê, lê nerasterast, ji hêla tiştên ku di hilberînê de derbas dibin têne rêve kirin. Di her pargîdaniyek de, mûçe rêjeyek mezin a lêçûnên hilberînê diyar dike. Li lêçûnên din (wek madeyên xav) dinêrin, dîsa mûçe di diyarkirina bihayê wan de rolek mezin dileyzin. Eşkere ye ku dabeşkirina nirxê kelûmelê li ser lêçûn û qezencan rêjeyek sabît nine, ku tê wê wateyê ku nirx encama têkiliyên tevlihev ên asta mûçe û hilberînê ne. Di nav sînorên rewşek diyarkirî de, şerê çînayetî di navbera kardêr û karmendan de li ser mûçe, şert û mercên kar û berjewendiyan, asta îstîsmarê di nav civakê de û ji ber vê yekê dabeşkirina dahatê diyar dike, ango rêjeya nisbî ya pereyê ku diçe kedê (ango mûçe) û sermayê (nirxa zêde).

Ji bo sosyalîstê azadîxwaz Cornelius Castoriadis:

Hilberîn ji ber ku bi tevahî îradeya kapîtalîst serdest e û neçar e ku heta hetayê berhema kedê zêde bike, hilberandin bi heman awayî bi berxwedana ferdî û kolektîf a karkeran a li hember van zêdebûnan ​​tê destnîşankirin. Derxistina ‘nirxa karanînê ya ji hêza kedê’ ne operasyonek teknîkî ye; ew pêvajoyek têkoşînek dijwar e ku nîvê demê, bi vî rengî, kapîtalîst winda dikin.

“Heman tişt ji bo standardên jiyanê, ango asta heqdestên rastîn jî derbas dibe. Çîna karker ji destpêka xwe ve ji bo kêmkirina dirêjahiya rojên xebatê û bilindkirina asta mûçeyan têdikoşe. Ev têkoşîn e ku diyar kir ku ev ast bi salan çawa bilind bûne û daketine…

“Ne keda rastîn a ku di dema saetek kar de hatî dayîn û ne jî mûçeya ku di berdêla vê xebatê de tê wergirtin bi her cûre qanûn, pîvan, an hesabek ‘objektîf’ nikare were destnîşankirin. . . . Tiştê ku em dibêjin nayê wê wateyê ku bi taybetî faktorên aborî an jî “objektîf” di diyarkirina asta mûçeyan de ne rast in. Berevajî vê yekê, di her çînek de têkoşînek tê dayîn. bi giştî, armanc — çarçove, û ew ne tenê rasterast lê di heman demê de bi navbeynkariya rêzek ‘mekanîzmayên aborî’ yên qismî tevdigere. Ji bo ku di nav hezaran de tenê mînakek bide, serkeftinek aborî ya karkeran li ser asta giştî ya mûçeyan bandorek mezin dike, ne tenê ji ber ku ew dikare karkerên din teşwîq bike ku bêtir têkoşer bin, lê her weha ji ber ku sektorên ku asta wan kêmtir e dê di peydakirina hêza mirov de dijwariyek mezin bibînin, lêbelê, yek ji van mekanîzmayan bi serê xwe nikare bi bandor tevbigere û girîngiya xwe bi xwe ve girêdayî ye, ger gav bi gav ji hêla çîna din ve were girtin têkoşîn.” [ Nivîsên Siyasî û Civakî , cil. 2, rûp. 248]

Xala bingehîn ev e ku derxistina nirxê zêde ji karkeran ne operasyonek teknîkî ya hêsan e, wekî ku ji hêla perspektîfa neo-klasîk ve tê xuyang kirin (û bi awayekî îronîkî, Marksîzma klasîk wekî ku Castoriadis di xebata xwe ya klasîk “Kapîtalîzm û Şoreşa Nûjen” de rave dike [ Op. Cit. , r. 226-343]). Wekî ku berê jî hate destnîşan kirin, berevajî derxistina ewqas joul ji tonek komirê, derxistina nirxa zêde (“nirxa karanîna”) ji hêza kedê nakokiya di navbera mirovan de, di navbera çînan de pêk tîne. Hêza kedê ne mîna hemû tiştên din e – di nav mirovan de bi awayekî ji hev veqetandî ye û dimîne. Ev tê wê wateyê ku dabeşkirina qazanc û meaşan di pargîdaniyek û aboriyê de bi tevahî bi kiryarên karkeran (û sermayedaran) ve girêdayî ye û hem wekî kes û hem jî wekî çîn ve girêdayî ye. Ev têkoşîn e ku di dawiyê de aboriya kapîtalîst dimeşîne, ev nakokiya di navbera aliyên mirovî û malî yên hêza kar de ye ku di dawiyê de kapîtalîzmê tîne nav krîzek dubare (li beşa C.7 binêre ).

Ji vê perspektîfê, argumana neo-klasîk a ku di hilberînê de faktorek (kar, sermaye an erd) pareyek dahatê distîne ku hêza wê ya hilberanê ya “li peravê” nîşan dide, derew e. Belê, ew pirsek hêz e — û dilxwaziya karanîna wê. Wekî ku Christopher Eaton Gunn destnîşan dike, argumana neo-klasîk “tu hesab nade hêzê — siyaset, pevçûn, û danûstendinê — wekî nîşanên muhtemeltir ên parvekirina dahatê ya di cîhana rastîn de.” [ Rêvebiriya Xweseriya Karkeran li Dewletên Yekbûyî , r. 185] Di dawiyê de, têkoşîna çîna karker “alavek pêdivî ye ku standarda jiyana xwe bilind bike an jî li hember tedbîrên hevgirtî yên kardêran berevaniya berjewendîyên xwe yên bidestxistî biparêze.” ” Ne tenê ji bo parastina berjewendiyên aborî yên lezgîn, di heman demê de ji bo hêzên wan ên berxwedêr perwerdehiyeke domdar e, her roj nîşanî wan dide ku bi têkoşîneke bênavber a li dijî pergala heyî divê mafê dawî were bidestxistin.” [Rocker, Anarko-Sindîkalîzm , r. 78]

Ger hêza kedê zêde bibe, dê para wê ya di dahatê de zêde bibe û diyar e, heke hêza kedê kêm bibe dê kêm bibe. Û dîroka aborîya piştî şer piştgirîya analîzeke wiha dike, ku ked li welatên pêşketî para dahatê ji %68 di 1970-an de daket %65,1 di 1995 de (li YEyê ew ji %69,2 daket %62). Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di heyama 1979-89’an de para kedê ya dahatê di sektora hilberînê de ji %74,8 daket %70,6’an, ev jî berevajîkirina rêjeya kedê ya ku di salên 1950, 1960 û 1970’an de pêk hat. Berevajîkirina para kedê di heman demê de pêk hat ku hêza kedê ji hêla hikûmetên rastgir ve hate birîn, ku polîtîkayên “bazara azad” yên dostane yên karsaziyê meşandine da ku li dijî “enflasyonê” (binavkirinek ji bo milîtaniya çîna karker û berxwedanê) bi binxistina hêz û rêxistinbûna çîna karker bi hilberîna bêkarîya bilind.

Ji ber vê yekê, ji bo gelek anarşîstan, hêza nisbî ya di navbera ked û sermayê de dabeşkirina hatinê di navbera wan de diyar dike. Di serdemên îstihdama tam an mezinbûna rêxistina cîhê kar û hevgirtinê de, meaşên karkeran dê zûtir zêde bibin. Di serdemên ku bêkarî zêde û sendîkayên qels û kêm çalakîyên rasterast hebin, dê para kedê dakeve. Ji vê analîzê anarşîst piştgirî didin rêxistin û çalakiya kolektîf da ku hêza kedê zêde bikin û ji nirxa ku em hildiberînin zêdetir bistînin.

Têgîna neo-klasîk ku zêdebûna berberî destûrê dide zêdekirina mûçeyan, ew yek e ku ji destpêka salên 1970-an ve rastî gelek şokan hatiye. Bi gelemperî zêdebûna mûçe li paş hilberandinê dimîne. Mînakî, di serdema Thatcher a bazarên azad de, hilberî ji zêdebûna dahata rastîn a di navbera 1980-88 de 4,2%, %1,4 zêde bû. Di bin Reagan de, hilberî ji sedî 3,3 zêde bû, digel daketina 0,8% di dahata rastîn de. Bînin bîra xwe, her çend, ev navîn in û zêdebûna rastîn a cûdahiyên mûçeyê di navbera karker û rêveberan de vedişêrin. Ji bo nimûneyekê, mûçeyên rastîn ji bo mêrên tenê yên karkirî di navbera 1978 û 1984-an de li Keyaniya Yekbûyî ji% 1.8% ji sedî 10-ê jêrîn ê wê komê, ji bo 10% herî bilind, ew 18.4% mezin bû. Rêjeya navîn (10.1%) cûdahiyên mezin di navbera jor û jêrîn de vedişêre. Wekî din, ev jimar xala destpêkê ya van bilindbûnê paşguh dikin — pir caran cûdahiyên mezin di mûçeyan de di navbera karmendan de (hatina CEO ya McDonalds û yek ji paqijkerên wê bidin ber hev). Bi gotineke din, 2,8% ji hema hema tiştek hîn jî hema hema ne tiştek e!

Em careke din li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mêze bikin, em dibînin ku karkerên ku bi saetan mûçe distînin (piraniya karmendan) di sala 1973-an de asta herî bilind a mûçeyê xwe dîtine. û 13,4 ji sedî ji bo hatinên saetê di navbera 1973 û 1994. Hilberîner ji sedî 23,2 zêde bû. Li gel vê kêmbûna mûçeyên rastîn li Dewletên Yekbûyî, me zêdebûnek di demjimêrên xebatê de dît. Ji bo ku standarda jiyana xwe ya heyî bidomînin, mirovên çîna karker hem serî li deyn dane û hem jî dem dirêjtir dixebitin. Ji sala 1979-an vir ve, saetên salane yên ku ji hêla malbatên dahata navîn ve têne xebitandin ji 3 020-ê di 1989-an de bû 3 206, di 1996-an de 3 287 û di 1997-an de 3 335. Li Meksîkayê em pêvajoyek weha dibînin. Di navbera 1980 û 1992 de, hilberî ji sedî 48 zêde bû dema ku meaş (ji bo enflasyonê hatî sererast kirin) ji sedî 21 kêm bû.

Di navbera 1989 û 1997-an de, hilberî li Dewletên Yekbûyî% 9,7 zêde bû dema ku tezmînata navîn% 4,2 kêm bû. Wekî din, demjimêrên xebata malbatê ya navîn% 4 (an sê hefte xebata tev-demjimêr) zêde bû dema ku dahata wê tenê 0.6% zêde bû (bi gotinek din, zêdebûna demjimêrên xebatê alîkariya afirandina vê mezinbûna sivik kir). Ger meaşên karkeran bi hilberîna wan ve girêdayî be, wek ku ji hêla aborîya neo-klasîk ve tê nîqaş kirin, hûn ê li bendê bin ku meaş bi zêdebûna hilberînê re ne ku kêm bibe, zêde bibe. Lêbelê, heke mûçe bi hêza aborî ve girêdayî be, wê hingê ev payîz tê payîn. Ev xwesteka bazarên karî yên “maqûl” rave dike, ku tê de hêza danûstendinê ya karkeran tê xirakirin û ji ber vê yekê bêtir dahat dikare li şûna meaşan biçe qezencan.

Ecêb e ku Dewletên Yekbûyî yên 2005-an, paradîgmaya neo-lîberalîzmê, ji pêşbîniyên pirtûkên dersa aborî yên neo-klasîk çiqas dûr e. Ji salên 1970-an vir ve, tenê yek heyamek demên xweş ên domdar ji bo mirovên xebatkar heye, dawiya salên 1990-an. Berî vê serdemê û piştî vê serdemê, rawestana meaş heye (mînak, di navbera 2000 û 2004 de, dahata navîn ya rastîn a malbatê %3 kêm bû ). Digel ku dahata rastîn a malbatan di pêncemîn kêmtirîn de di navbera 1979 û 2000 de ji sedî 6,1 zêde bû, ya pêncemîn a jorîn ji sedî 70 zêde bû û dahata navînî ya ji sedî 1 yê jorîn 184% mezin bû. Ev newekheviya zêdebûyî ji ber berfirehbûna dahata ji sermayeyê û zêdebûneke zêde ya hatina sermayeyê di %1ê de (ku di sala 2003-an de 57,5% ji hemî dahata sermayê distîne, li gorî 37,8% di sala 1979-an de) peyda bû. Vê yekê rêjeya zêde ya dahata ku diherike qezencên pargîdanî nîşan dide (rêjeyên qezencê di 2005 de herî zêde di 36 salan de bûn). Ger vegerandina pêş-bacê ya sermayeyê di asta xwe ya 1979-an de bimaya, wê hingê tezmînata saetê dê %5 zêde bûya. Di 2005 dolaran de, ev yek veguherînek salane ya 235 milyar dolar ji kedê bo sermiyanê nîşan dide. [Lawrence Mishel, Jered Bernstein, û Sylvia Allegretto, Dewleta Karker a Amerîka 2006/7 , rûp. 2-3]

Para kedê ya dahata di sektora pargîdanî de ji 82,1% di 179-an de daket 81,1% di 1989-an de, û dûv re di sala 2005-an de daket %79,1. Lêbelê, ev ketina kedê ji bo kedê hîn xirabtir e ji ber ku dahata kedê “meaşê Rêveberên Rêvebir (CEO) di nav de ye, û ji ber vê yekê “dahatan” ji “dahatan” kêm dikin. Bonus û vebijarkên borsayê yên ku ji CEO re têne dayîn ji mûçeyan bêtir bi qezencan re ne” û ji ber vê yekê “hinek ji qezencan di mûçeyên CEO de têne xuyang kirin û wekî mûçeyên karker têne hesibandin.” [ Op. Cit. , r. 83 û rûp. 84]

Ne ecêb e, “di navbera mezinbûna bilez a hilberîneriyê û mezinbûna mûçeyan de qutbûnek ecêb” heye , ligel “berfirehbûna ferqa mûçeyê di navbera kesên ku di asta jorîn a meaşê de ne, nemaze efserên sereke yên pargîdanî [CEO], û mûçeyên din.” Di navbera 1979 û 1995 de, meaş “ji sedî 60% ê mûçegiran sekinî bûn an daketin” û ji sedî 80-an ji sedî 5 mezin bûn. Di navbera 1992 û 2005-an de, meaşê CEO-ya navîn% 186.2 zêde bû dema ku xebatkarê medyayê tenê 7.2% di mûçeyên xwe de zêde bû. Newekheviya dewlemendiyê hîn xirabtir bû, digel ku para 80% ya jêrîn ji sedî 3,8 kêm bû (ya ku ji hêla 5% jor a malbatan ve hate bidestxistin). Bi karanîna standarda fermî ya xizaniyê, 11.3% ji Amerîkîyan di 2000-an de di nav xizaniyê de bûn, di 2004-an de gihîşt 12.7% ( “Ev yekem car e ku xizanî di her sê salên pêşîn ên başbûnê de zêde dibe” ). Lê belê, xeta feqîriyê ya fermî bi awayekî bêhêvî ji mêj ve ye (ji bo malbateke ji çar kesan ew di sala 1960 de %48 ji dahata navîn a malbatê bû, di sala 2006 de ew 29%). Bikaranîna bendeke ducarî ji nirxa fermî zêdebûnek di xizaniyê de ji %29,3 bo %31,2 dibîne [ Op. Cit. , r. 4, rûp. 5, rûp. 7, rûp. 9 û rûp. 11]

Bê guman, dê were nîqaş kirin ku tenê di sûkek bêkêmasî ya reqabetê de (an, rasttir, ya bi rastî “belaş”) dê mûçe li gorî hilberînê zêde bibin. Lêbelê, hûn ê li bendê bin ku rejîmek bazarên azadtir tiştan çêtir bike, ne xirabtir bike. Ev yek pêk nehatiye. Argumenta neo-klasîk ku sendîkayan, têkoşîna li ser mûçe û şert û mercên xebatê dê di “dema dirêj” de zirarê bide karkeran, ji salên 1970-an vir ve bi awayekî dramatîk hat red kirin — kêmbûna tevgera kedê li DY-ê bi kêmbûna mûçeyan, ne bi zêdebûna mûçeyan, wek nimûne. Tevî zêdebûna berberiyê, dewlemendî ” nerijiya ” — belkî ew bi ser de çûye (rewşek tenê ji bo kesên ku ji pirtûkên dersê yên aborî bawer dikin an ji gotinên siyasetmedaran bawer dikin re ecêb e). Bi rastî, di navbera 1947 û 1973-an de, dahata malbatê ya navîn %103,9 zêde bû dema ku hilberî ji% 103,7 zêde bû û bi vî rengî meaş û hilberî bi hev re çûn. Ji nîvê salên 1970-an vir ve ev nexşeya nêzîk têk çû. Ji 1973-an heya 2005-an, hilberandin ji sedî 75,5 zêde bû dema ku dahat tenê ji sedî 21,8% zêde bû, ji sê parek rêjeya hilberînê kêmtir bû (ji 2000-an heya 2004-an, hilberandin ji sedî 14 zêde bû dema ku dahata malbatê% 2,9 kêm bû). Ev kêş çavkaniya zêdebûna newekheviyê ye, digel ku çînên jor piraniya mezinbûna dahatê îdîa dikin. [ Op. Cit. , r. 46]

Ev hemû jî wan lêborîndarên kapîtalîzmê yên ku rastiya ampîrîk tînin ziman ku, di ekonomiya kapîtalîst a modern de, pirraniya mezin a hemû dahatan diçe “kedê” red dike, ku qazanc, faîz û kirê di bin ji sedî bîstê giştî de zêde dike. Bê guman, nirxa zêde ji %20ê berhema karkeran kêmtir be jî, ev yek cewhera wê ya mêtinkar naguherîne (wek ku, ji bo apologîstê kapîtalîst, bac tenê ji ber ku li dora %10ê hemû dahatê ye, ji “diziyê” namîne). Lêbelê, ev nirxa berjewendî, berjewendî û kirê li ser bingehek îstatîstîkî ye, ji ber ku “karker” wekî her kesê ku di pargîdaniyek de meaş heye, di nav de rêveber û CEO jî di nav de tê pênase kirin. Dahatên mezin ên ku gelek rêveber û hemî CEO werdigirin, bê guman, dê piştrast bikin ku pirraniya hemî dahatan diçin “kedê”. Ji ber vê yekê ev “rastî” rola piraniya rêveberan wekî sermayedarên de facto paşguh dike û dahata wan ji mûçeyê bêtir perçeyek ji nirxa zêde temsîl dike. Ev sivikatî di heman demê de encamên vê dabeşkirinê jî tarî dike, ji ber ku dema ku %70ê dahata “kedê” dikeve destê gelek destan, 20% ku nirxa zêde temsîl dike dikeve destê çend kesan. Ji ber vê yekê her çend em mijara “meaşên” CEO paşguh bikin jî, rastî ev e ku mîqdarek girîng dirav dikeve destê hindikahiyek piçûk ku, eşkere ye, dê dahat, dewlemendî û hêza aborî ji piraniya mezin dûr bixe.

Ji bo ku em wêneyek çêtir a xwezaya îstîsmarê ya di nav kapîtalîzma nûjen de bi dest bixin, divê em mûçeyên karkeran bi hilberîna wan re bidin ber hev. Li gorî Banka Cîhanî, di sala 1966 de, mûçeyên hilberîna Dewletên Yekbûyî bi 46% ji nirxa lêzêdekirî ya hilberînê re bû (nirx-zêde ferqa di navbera bihayê firotanê û lêçûnên madeyên xav û hilberên din ên pêvajoya hilberînê de ye). Di sala 1990 de, ew hejmar daket %36 û heta sala 1993 daket %35. Hêjmarên Serjimêriya Aborî ya 1992-an a Buroya Serjimariyê ya Dewletên Yekbûyî destnîşan dikin ku ew gihîştiye% 19.76 (39.24% heke em tevaya mûçeyê ku tê de rêvebiran û hwd vedihewîne bigirin). Di pîşesaziya avahîsaziyê ya Dewletên Yekbûyî de, meaş di sala 1992-an de 35,4% nirxa lêzêdekirî bû (bi tevahî mûçe, 50,18%). Ji ber vê yekê nîqaşa ku ji ber ku rêjeyek mezin a dahatê diçe kapîtalîzmê “kedê” baş e, rastiyên wê pergalê vedişêre û îstîsmara wê ya hiyerarşîk diafirîne.

Bi tevayî, ji salên 1970-an û vir ve, Amerîka dît ku dahata rawestayî, zêdebûna demjimêrên kar û daketina tevgera civakî (ango çîna hatinî) di heman demê de, hilberandin û newekhevî zêde dibe. Digel ku ev yek surprîzek be (an jî ji hêla aborîya kapîtalîst ve wekî paradoksek were hesibandin, paradoksek ku bi gelemperî tête pejirandin û bi aqilmendî tête pejirandin) anarşîst vê yekê wekî piştrastiyek berbiçav a analîza wan dihesibînin. Ne ecêb e, di sîstemek hiyerarşîk de yên li jor ji yên li jêr çêtir dikin. Pergal ji bo ku piraniya hindikahiyê dewlemend bike hatiye avakirin. Bi vî awayî anarşîst îdia dikin ku rêxistina cîhê kar û berxwedan ji bo domandina – û heta zêdekirina – dahata kedê girîng e. Çimkî eger para dahatê ya di navbera ked û sermayeyê de bi hêza wan a nisbî ve girêdayî be — û wisa jî be — wê demê tenê kiryarên karkeran bi xwe dikarin rewşa wan baştir bikin û dabeşkirina nirxê ku ew diafirînin diyar bikin.

Ev analîz eşkere di nav dersan de jî tê sepandin. Di her kêliyê de, mîqdarek diyarkirî ya keda bêpere di gerguhêz de heye di forma mal û karûbaran de ku ji nirxa lêzêdekirî ya ku ji bo karkeran tê dayîn zêdetir temsîl dike. Ev berhevoka keda bêpere (nirxa zêde) tevahîya ku sermayedarên cuda, xwedan xanî û bankeran li ser têdikoşin temsîl dike. Her pargîdanî hewl dide ku para xwe ji wê tevahiyê herî zêde bike, û heke pargîdaniyek pareyek jor-navînî fam bike, ev tê vê wateyê ku hin pargîdaniyên din ji navînî kêmtir distînin.

Mifteya belavkirina di nav çîna kapîtalîst de, mîna di navbera wê çîna û çîna karker de, desthilatdarî ye. Li tiştê ku di normalê de tê gotin, her çend hinekî nerast be jî, yekdestî tê gotin, ev eşkere ye. Pargîdanî ji hêla bazara xwe ve her ku mezintir be, ji ber sedemên ku paşê hatine nîqaş kirin, ew qas îhtîmal e ku ew parek mezintir ji zêdebûna berdest bi dest bixe (li beşa C.5 binêre ). Digel ku ev yek dabeşkirina nirxa zêde ya di navbera sermayedaran de li ser bingeha hêza bazarê temsîl dike, tişta girîng a ku li vir tê destnîşan kirin ev e ku dema ku pargîdan li ser piyaseyê pêşbaziyê dikin da ku para xwe ji zêdebûna giştî (keda bêpere) bi dest bixin, çavkaniya van qezencan ne li bazarê, lê di hilberînê de ye. Mirov nikare tiştê tune bikire û ger yek bi dest bixe, yê din winda bike.

Hêza bazarê di hilberandina enflasyonê de jî rolek sereke dilîze, ku koka wê di şiyana fîrmayan de ye ku zêdekirina lêçûn di forma bihayên bilind de derbas bikin. Ev dabeşkirina dahatê ji deyndêran li deyndêran, ango ji sermayeya darayî berbi sermayeya pîşesazî û kedê ber bi sermayeyê ve nîşan dide (wekî ku sermaye kedê “deyn dike”, ango karker piştî ku ji bo patronên xwe mal hilberandine, mûçe tê dayîn). Sermayedar çiqas dikarin mesrefan ji gelemperiya giştî re derbas bikin, bi wê yekê ve girêdayî ye ku ew çiqasî karibin li hember pêşbaziya pargîdaniyên din bisekinin, ango çiqas li ser bazara xwe serdest in û dikarin wekî diyarkerê bihayê tevbigerin. Bê guman, enflasyon ne tenê encama gengaz a lêçûnên zêde ye (wek bilindbûna mûçe). Her tim mimkun e ku meriv qezencan kêm bike an jî hilberîna kedê zêde bike (ango rêjeya îstîsmarê zêde bike). Ya yekem kêm kêm wekî îhtîmalek tê destnîşan kirin, ji ber ku texmîna bingehîn xuya dike ku qezenc pîroz in, û ya paşîn, bê guman, bi hevsengiya hêzên di nav aboriyê de ve girêdayî ye.

Di beşa paşîn de, em nîqaş dikin ka çima kapîtalîzm ji hêla karsaziya mezin ve tê nîşankirin û ev hêza bazarê ya konsantrekirî ji bo aboriya kapîtalîst tê çi wateyê.

 

Anarchist FAQمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕانمێتاکوردیی-کورمانجی

ج.٣ چ دابەشبوونا د ناڤبەرا کەد و سەرمایەیێ دە دیار دکە؟

ب کورتی، تێکۆشینا چینان دابەشکرنا داهاتێ د ناڤبەرا چینان دە دیار دکە (وەکی کو پرۆئودهۆن گۆت، ئیفادەیا “تێکلیێن قازانج و مووچەیان” تێ مانەیا “شەرێ د ناڤبەرا کەد و سەرمایەیێ دە.” [ سیستەما ناکۆکییێن ئابۆری ، ر. ١٣٠]). ئەڤ ژی، ب هەڤسەنگیا هێزێ ڤە گرێدایییە کو د هەر ئابۆریەک دیارکری دە د هەر دەمێ دە.

ل گۆری ئانالیزا مە یا چاڤکانیا نرخا زێدە یا د بەشا ج.٢.٢ دە ، دڤێ ئەڤنە سورپریز بە. ژ بەر رۆلا ناڤەندی یا کەدێ د ئافراندنا هەم تشتان (تشتێن ب نرخ) و هەم ژی د نرخا زێدە دە، بهایێن هلبەرینێ بهایێن بازارێ دیار دکن. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو بهایێن بازارێ، لێ نەراستەراست، ژ هێلا تشتێن کو د هلبەرینێ دە دەرباس دبن تێنە رێڤە کرن. د هەر پارگیدانیەک دە، مووچە رێژەیەک مەزنا لێچوونێن هلبەرینێ دیار دکە. ل لێچوونێن دن (وەک مادەیێن خاڤ) دنێرن، دیسا مووچە د دیارکرنا بهایێ وان دە رۆلەک مەزن دلەیزن. ئەشکەرەیە کو دابەشکرنا نرخێ کەلوومەلێ ل سەر لێچوون و قەزەنجان رێژەیەک سابیت ننە، کو تێ وێ واتەیێ کو نرخ ئەنجاما تێکلیێن تەڤلهەڤێن ئاستا مووچە و هلبەرینێنە. د ناڤ سینۆرێن رەوشەک دیارکری دە، شەرێ چینایەتی د ناڤبەرا کاردێر و کارمەندان دە ل سەر مووچە، شەرت و مەرجێن کار و بەرژەوەندیان، ئاستا ئیستیسمارێ د ناڤ جڤاکێ دە و ژ بەر ڤێ یەکێ دابەشکرنا داهاتێ دیار دکە، ئانگۆ رێژەیا نسبی یا پەرەیێ کو دچە کەدێ (ئانگۆ مووچە) و سەرمایێ (نرخا زێدە).

ژ بۆ سۆسیالیستێ ئازادیخواز جۆرنەلوس جاستۆرادس:

هلبەرین ژ بەر کو ب تەڤاهی ئیرادەیا کاپیتالیست سەردەستە و نەچارە کو هەتا هەتایێ بەرهەما کەدێ زێدە بکە، هلبەراندن ب هەمان ئاوایی ب بەرخوەدانا فەردی و کۆلەکتیفا کارکەرانا ل هەمبەر ڤان زێدەبوونان ​​تێ دەستنیشانکرن. دەرخستنا عنرخا کارانینێ یا ژ هێزا کەدێعنە ئۆپەراسیۆنەک تەکنیکییە؛ ئەو پێڤاژۆیەک تێکۆشینەک دژوارە کو نیڤێ دەمێ، ب ڤی رەنگی، کاپیتالیست وندا دکن.

“هەمان تشت ژ بۆ ستانداردێن ژیانێ، ئانگۆ ئاستا هەقدەستێن راستین ژی دەرباس دبە. چینا کارکەر ژ دەستپێکا خوە ڤە ژ بۆ کێمکرنا درێژاهیا رۆژێن خەباتێ و بلندکرنا ئاستا مووچەیان تێدکۆشە. ئەڤ تێکۆشینە کو دیار کر کو ئەڤ ئاست ب سالان چاوا بلند بوونە و داکەتنە…

“نە کەدا راستینا کو د دەما سائەتەک کار دە هاتی دایین ئوونە ژی مووچەیا کو د بەردێلا ڤێ خەباتێ دە تێ وەرگرتن ب هەر جوورە قانوون، پیڤان، ئان هەسابەک عۆبژەکتیفع نکارە وەرە دەستنیشانکرن. . . . تشتێ کو ئەم دبێژن نایێ وێ واتەیێ کو ب تایبەتی فاکتۆرێن ئابۆری ئان ژی “ئۆبژەکتیف” د دیارکرنا ئاستا مووچەیان دەنە راستن. بەرەڤاژی ڤێ یەکێ، د هەر چینەک دە تێکۆشینەک تێ دایین. ب گشتی، ئارمانج — چارچۆڤە، و ئەونە تەنێ راستەراست لێ د هەمان دەمێ دە ب ناڤبەینکاریا رێزەک عمەکانیزمایێن ئابۆریعیێن قسمی تەڤدگەرە. ژ بۆ کو د ناڤ هەزاران دە تەنێ میناکەک بدە، سەرکەفتنەک ئابۆری یا کارکەران ل سەر ئاستا گشتی یا مووچەیان باندۆرەک مەزن دکە،نە تەنێ ژ بەر کو ئەو دکارە کارکەرێن دن تەشویق بکە کو بێتر تێکۆشەر بن، لێ هەر وەها ژ بەر کو سەکتۆرێن کو ئاستا وان کێمترە دێ د پەیداکرنا هێزا مرۆڤ دە دژواریەک مەزن ببینن، لێبەلێ، یەک ژ ڤان مەکانیزمایان ب سەرێ خوە نکارە ب باندۆر تەڤبگەرە و گرینگیا خوە ب خوە ڤە گرێدایییە، گەر گاڤ ب گاڤ ژ هێلا چینا دن ڤە وەرە گرتن تێکۆشین.” [ نڤیسێن سیاسی و جڤاکی ، جل. ٢، رووپ. ٢٤٨]

خالا بنگەهین ئەڤە کو دەرخستنا نرخێ زێدە ژ کارکەراننە ئۆپەراسیۆنەک تەکنیکی یا هێسانە، وەکی کو ژ هێلا پەرسپەکتیفا نەئۆ-کلاسیک ڤە تێ خویانگ کرن (و ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی، مارکسیزما کلاسیک وەکی کو جاستۆرادس د خەباتا خوە یا کلاسیک “کاپیتالیزم و شۆرەشا نووژەن” دە راڤە دکە [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٢٦-٣٤٣]). وەکی کو بەرێ ژی هاتە دەستنیشان کرن، بەرەڤاژی دەرخستنا ئەوقاس ژۆئول ژ تۆنەک کۆمرێ، دەرخستنا نرخا زێدە (“نرخا کارانینا”) ژ هێزا کەدێ ناکۆکیا د ناڤبەرا مرۆڤان دە، د ناڤبەرا چینان دە پێک تینە. هێزا کەدێنە مینا هەموو تشتێن دنە – د ناڤ مرۆڤان دە ب ئاوایەکی ژ هەڤ ڤەقەتاندییە و دمینە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو دابەشکرنا قازانج و مەئاشان د پارگیدانیەک و ئابۆریێ دە ب تەڤاهی ب کریارێن کارکەران (و سەرمایەداران) ڤە گرێدایییە و هەم وەکی کەس و هەم ژی وەکی چین ڤە گرێدایییە. ئەڤ تێکۆشینە کو د داویێ دە ئابۆریا کاپیتالیست دمەشینە، ئەڤ ناکۆکیا د ناڤبەرا ئالیێن مرۆڤی و مالییێن هێزا کار دەیە کو د داویێ دە کاپیتالیزمێ تینە ناڤ کریزەک دوبارە (ل بەشا ج.٧ بنێرە ).

ژ ڤێ پەرسپەکتیفێ، ئارگومانا نەئۆ-کلاسیکا کو د هلبەرینێ دە فاکتۆرەک (کار، سەرمایە ئان ئەرد) پارەیەک داهاتێ دستینە کو هێزا وێ یا هلبەرانێ یا “ل پەراڤێ” نیشان ددە، دەرەوە. بەلێ، ئەو پرسەک هێزە — و دلخوازیا کارانینا وێ. وەکی کو چرستۆپهەر ئەئاتۆن گونن دەستنیشان دکە، ئارگومانا نەئۆ-کلاسیک “تو هەساب نادە هێزێ — سیاسەت، پەڤچوون، و دانووستەندنێ — وەکی نیشانێن موهتەمەلترێن پارڤەکرنا داهاتێ یا د جیهانا راستین دە.” [ رێڤەبریا خوەسەریا کارکەران ل دەولەتێن یەکبوویی ، ر. ١٨٥] د داویێ دە، تێکۆشینا چینا کارکەر “ئالاڤەک پێدڤییە کو ستانداردا ژیانا خوە بلند بکە ئان ژی ل هەمبەر تەدبیرێن هەڤگرتییێن کاردێران بەرەڤانیا بەرژەوەندییێن خوەیێن بدەستخستی بپارێزە.” “نە تەنێ ژ بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن ئابۆرییێن لەزگین، د هەمان دەمێ دە ژ بۆ هێزێن وانێن بەرخوەدێر پەروەردەهیەکە دۆمدارە، هەر رۆژ نیشانی وان ددە کو ب تێکۆشینەکە بێناڤبەرا ل دژی پەرگالا هەیی دڤێ مافێ داوی وەرە بدەستخستن.” [رۆجکەر، ئانارکۆ-سندیکالیزم ، ر. ٧٨]

گەر هێزا کەدێ زێدە ببە، دێ پارا وێ یا د داهاتێ دە زێدە ببە و دیارە، هەکە هێزا کەدێ کێم ببە دێ کێم ببە. و دیرۆکا ئابۆرییا پشتی شەر پشتگرییا ئانالیزەکە وها دکە، کو کەد ل وەلاتێن پێشکەتی پارا داهاتێ ژ %٦٨ د ١٩٧٠ان دە داکەت %٦٥،١ د ١٩٩٥ دە (ل یەیێ ئەو ژ %٦٩،٢ داکەت %٦٢). ل دەولەتێن یەکبوویییێن ئامەریکایێ (دیا) د هەیاما ١٩٧٩-٨٩ان دە پارا کەدێ یا داهاتێ د سەکتۆرا هلبەرینێ دە ژ %٧٤،٨ داکەت %٧٠،٦ان، ئەڤ ژی بەرەڤاژیکرنا رێژەیا کەدێ یا کو د سالێن ١٩٥٠، ١٩٦٠ و ١٩٧٠ان دە پێک هات. بەرەڤاژیکرنا پارا کەدێ د هەمان دەمێ دە پێک هات کو هێزا کەدێ ژ هێلا هکوومەتێن راستگر ڤە هاتە برین، کو پۆلیتیکایێن “بازارا ئازاد”یێن دۆستانەیێن کارسازیێ مەشاندنە دا کو ل دژی “ئەنفلاسیۆنێ” (بناڤکرنەک ژ بۆ ملیتانیا چینا کارکەر و بەرخوەدانێ) ب بنخستنا هێز و رێخستنبوونا چینا کارکەر ب هلبەرینا بێکارییا بلند.

ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ گەلەک ئانارشیستان، هێزا نسبی یا د ناڤبەرا کەد و سەرمایێ دە دابەشکرنا هاتنێ د ناڤبەرا وان دە دیار دکە. د سەردەمێن ئیستهداما تام ئان مەزنبوونا رێخستنا جیهێ کار و هەڤگرتنێ دە، مەئاشێن کارکەران دێ زووتر زێدە ببن. د سەردەمێن کو بێکاری زێدە و سەندیکایێن قەلس و کێم چالاکییێن راستەراست هەبن، دێ پارا کەدێ داکەڤە. ژ ڤێ ئانالیزێ ئانارشیست پشتگری ددن رێخستن و چالاکیا کۆلەکتیف دا کو هێزا کەدێ زێدە بکن و ژ نرخا کو ئەم هلدبەرینن زێدەتر بستینن.

تێگینا نەئۆ-کلاسیک کو زێدەبوونا بەربەری دەستوورێ ددە زێدەکرنا مووچەیان، ئەو یەکە کو ژ دەستپێکا سالێن ١٩٧٠ان ڤە راستی گەلەک شۆکان هاتیە. ب گەلەمپەری زێدەبوونا مووچە ل پاش هلبەراندنێ دمینە. میناکی، د سەردەما تهاتچەرا بازارێن ئازاد دە، هلبەری ژ زێدەبوونا داهاتا راستینا د ناڤبەرا ١٩٨٠-٨٨ دە ٤،٢%، %١،٤ زێدە بوو. د بن رەئاگان دە، هلبەری ژ سەدی ٣،٣ زێدە بوو، دگەل داکەتنا ٠،٨% د داهاتا راستین دە. بینن بیرا خوە، هەر چەند، ئەڤ ناڤینن و زێدەبوونا راستینا جووداهیێن مووچەیێ د ناڤبەرا کارکەر و رێڤەبەران دە ڤەدشێرن. ژ بۆ نموونەیەکێ، مووچەیێن راستین ژ بۆ مێرێن تەنێیێن کارکری د ناڤبەرا ١٩٧٨ و ١٩٨٤ان دە ل کەیانیا یەکبوویی ژ% ١.٨% ژ سەدی ١٠ێ ژێرینێ وێ کۆمێ، ژ بۆ ١٠% هەری بلند، ئەو ١٨.٤% مەزن بوو. رێژەیا ناڤین (١٠.١%) جووداهیێن مەزن د ناڤبەرا ژۆر و ژێرین دە ڤەدشێرە. وەکی دن، ئەڤ ژمار خالا دەستپێکێ یا ڤان بلندبوونێ پاشگوهـ دکن — پر جاران جووداهیێن مەزن د مووچەیان دە د ناڤبەرا کارمەندان دە (هاتنا جەئۆ یا مجدۆنالدس و یەک ژ پاقژکەرێن وێ بدن بەر هەڤ). ب گۆتنەکە دن، ٢،٨% ژ هەما هەما تشتەک هین ژی هەما هەمانە تشتەکە!

ئەم جارەکە دن ل دەولەتێن یەکبوویییێن ئامەریکایێ مێزە بکن، ئەم دبینن کو کارکەرێن کو ب سائەتان مووچە دستینن (پرانیا کارمەندان) د سالا ١٩٧٣ان دە ئاستا هەری بلندا مووچەیێ خوە دیتنە. و ١٣،٤ ژ سەدی ژ بۆ هاتنێن سائەتێ د ناڤبەرا ١٩٧٣ و ١٩٩٤. هلبەرینەر ژ سەدی ٢٣،٢ زێدە بوو. ل گەل ڤێ کێمبوونا مووچەیێن راستین ل دەولەتێن یەکبوویی، مە زێدەبوونەک د دەمژمێرێن خەباتێ دە دیت. ژ بۆ کو ستانداردا ژیانا خوە یا هەیی بدۆمینن، مرۆڤێن چینا کارکەر هەم سەری ل دەین دانە و هەم ژی دەم درێژتر دخەبتن. ژ سالا ١٩٧٩ان ڤر ڤە، سائەتێن سالانەیێن کو ژ هێلا مالباتێن داهاتا ناڤین ڤە تێنە خەبتاندن ژ ٣ ٠٢٠ێ د ١٩٨٩ان دە بوو ٣ ٢٠٦، د ١٩٩٦ان دە ٣ ٢٨٧ و د ١٩٩٧ان دە ٣ ٣٣٥. ل مەکسیکایێ ئەم پێڤاژۆیەک وەها دبینن. د ناڤبەرا ١٩٨٠ و ١٩٩٢ دە، هلبەری ژ سەدی ٤٨ زێدە بوو دەما کو مەئاش (ژ بۆ ئەنفلاسیۆنێ هاتی سەرەراست کرن) ژ سەدی ٢١ کێم بوو.

د ناڤبەرا ١٩٨٩ و ١٩٩٧ان دە، هلبەری ل دەولەتێن یەکبوویی% ٩،٧ زێدە بوو دەما کو تەزمیناتا ناڤین% ٤،٢ کێم بوو. وەکی دن، دەمژمێرێن خەباتا مالباتێ یا ناڤین% ٤ (ئان سێ هەفتە خەباتا تەڤ-دەمژمێر) زێدە بوو دەما کو داهاتا وێ تەنێ ٠.٦% زێدە بوو (ب گۆتنەک دن، زێدەبوونا دەمژمێرێن خەباتێ ئالیکاریا ئافراندنا ڤێ مەزنبوونا سڤک کر). گەر مەئاشێن کارکەران ب هلبەرینا وان ڤە گرێدایی بە، وەک کو ژ هێلا ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک ڤە تێ نیقاش کرن، هوونێ ل بەندێ بن کو مەئاش ب زێدەبوونا هلبەرینێ رەنە کو کێم ببە، زێدە ببە. لێبەلێ، هەکە مووچە ب هێزا ئابۆری ڤە گرێدایی بە، وێ هنگێ ئەڤ پاییز تێ پایین. ئەڤ خوەستەکا بازارێن کارییێن “ماقوول” راڤە دکە، کو تێ دە هێزا دانووستەندنێ یا کارکەران تێ خراکرن و ژ بەر ڤێ یەکێ بێتر داهات دکارە ل شوونا مەئاشان بچە قەزەنجان.

ئەجێبە کو دەولەتێن یەکبوویییێن ٢٠٠٥ان، پارادیگمایا نەئۆ-لیبەرالیزمێ، ژ پێشبینیێن پرتووکێن دەرسا ئابۆرییێن نەئۆ-کلاسیک چقاس دوورە. ژ سالێن ١٩٧٠ان ڤر ڤە، تەنێ یەک هەیامەک دەمێن خوەشێن دۆمدار ژ بۆ مرۆڤێن خەباتکار هەیە، داویا سالێن ١٩٩٠ان. بەری ڤێ سەردەمێ و پشتی ڤێ سەردەمێ، راوەستانا مەئاش هەیە (میناک، د ناڤبەرا ٢٠٠٠ و ٢٠٠٤ دە، داهاتا ناڤین یا راستینا مالباتێ %٣ کێم بوو ). دگەل کو داهاتا راستینا مالباتان د پێنجەمین کێمترین دە د ناڤبەرا ١٩٧٩ و ٢٠٠٠ دە ژ سەدی ٦،١ زێدە بوو، یا پێنجەمینا ژۆرین ژ سەدی ٧٠ زێدە بوو و داهاتا ناڤینی یا ژ سەدی ١یێ ژۆرین ١٨٤% مەزن بوو. ئەڤ نەوەکهەڤیا زێدەبوویی ژ بەر بەرفرەهبوونا داهاتا ژ سەرمایەیێ و زێدەبوونەکە زێدە یا هاتنا سەرمایەیێ د %١ێ دە (کو د سالا ٢٠٠٣ان دە ٥٧،٥% ژ هەمی داهاتا سەرمایێ دستینە، ل گۆری ٣٧،٨% د سالا ١٩٧٩ان دە) پەیدا بوو. ڤێ یەکێ رێژەیا زێدە یا داهاتا کو دهەرکە قەزەنجێن پارگیدانی نیشان ددە (رێژەیێن قەزەنجێ د ٢٠٠٥ دە هەری زێدە د ٣٦ سالان دە بوون). گەر ڤەگەراندنا پێش-باجێ یا سەرمایەیێ د ئاستا خوە یا ١٩٧٩ان دە بمایا، وێ هنگێ تەزمیناتا سائەتێ دێ %٥ زێدە بوویا. د ٢٠٠٥ دۆلاران دە، ئەڤ یەک ڤەگوهەرینەک سالانە یا ٢٣٥ ملیار دۆلار ژ کەدێ بۆ سەرمیانێ نیشان ددە. [لاورەنجە مشەل، ژەرەد بەرنستەئن، و سیلڤا ئاڵەگرەتتۆ، دەولەتا کارکەرا ئامەریکا ٢٠٠٦/٧ ، رووپ. ٢-٣]

پارا کەدێ یا داهاتا د سەکتۆرا پارگیدانی دە ژ ٨٢،١% د ١٧٩ان دە داکەت ٨١،١% د ١٩٨٩ان دە، و دووڤ رە د سالا ٢٠٠٥ان دە داکەت %٧٩،١. لێبەلێ، ئەڤ کەتنا کەدێ ژ بۆ کەدێ هین خرابترە ژ بەر کو داهاتا کەدێ “مەئاشێ رێڤەبەرێن رێڤەبر (جەئۆ) د ناڤ دەیە، و ژ بەر ڤێ یەکێ “داهاتان” ژ “داهاتان” کێم دکن. بۆنوس و ڤەبژارکێن بۆرسایێیێن کو ژ جەئۆ رە تێنە دایین ژ مووچەیان بێتر ب قەزەنجان رەنە” و ژ بەر ڤێ یەکێ “هنەک ژ قەزەنجان د مووچەیێن جەئۆ دە تێنە خویانگ کرن و وەکی مووچەیێن کارکەر تێنە هەسباندن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٨٣ و رووپ. ٨٤]

نە ئەجێبە، “د ناڤبەرا مەزنبوونا بلەزا هلبەرینەریێ و مەزنبوونا مووچەیان دە قوتبوونەک ئەجێب” هەیە ، لگەل “بەرفرەهبوونا فەرقا مووچەیێ د ناڤبەرا کەسێن کو د ئاستا ژۆرینا مەئاشێ دەنە، نەمازە ئەفسەرێن سەرەکەیێن پارگیدانی [جەئۆ]، و مووچەیێن دن.” د ناڤبەرا ١٩٧٩ و ١٩٩٥ دە، مەئاش “ژ سەدی ٦٠%ێ مووچەگران سەکنی بوون ئان داکەتن” و ژ سەدی ٨٠ان ژ سەدی ٥ مەزن بوون. د ناڤبەرا ١٩٩٢ و ٢٠٠٥ان دە، مەئاشێ جەئۆ-یا ناڤین% ١٨٦.٢ زێدە بوو دەما کو خەباتکارێ مەدیایێ تەنێ ٧.٢% د مووچەیێن خوە دە زێدە بوو. نەوەکهەڤیا دەولەمەندیێ هین خرابتر بوو، دگەل کو پارا ٨٠% یا ژێرین ژ سەدی ٣،٨ کێم بوو (یا کو ژ هێلا ٥% ژۆرا مالباتان ڤە هاتە بدەستخستن). ب کارانینا ستانداردا فەرمی یا خزانیێ، ١١.٣% ژ ئامەریکییان د ٢٠٠٠ان دە د ناڤ خزانیێ دە بوون، د ٢٠٠٤ان دە گهیشت ١٢.٧% ( “ئەڤ یەکەم جارە کو خزانی د هەر سێ سالێن پێشینێن باشبوونێ دە زێدە دبە” ). لێ بەلێ، خەتا فەقیریێ یا فەرمی ب ئاوایەکی بێهێڤی ژ مێژ ڤەیە (ژ بۆ مالباتەکە ژ چار کەسان ئەو د سالا ١٩٦٠ دە %٤٨ ژ داهاتا ناڤینا مالباتێ بوو، د سالا ٢٠٠٦ دە ئەو ٢٩%). بکارانینا بەندەکە دوجاری ژ نرخا فەرمی زێدەبوونەک د خزانیێ دە ژ %٢٩،٣ بۆ %٣١،٢ دبینە [ ئۆپ. جت. ، ر. ٤، رووپ. ٥، رووپ. ٧، رووپ. ٩ و رووپ. ١١]

بێ گومان، دێ وەرە نیقاش کرن کو تەنێ د سووکەک بێکێماسی یا رەقابەتێ دە (ئان، راستتر، یا ب راستی “بەلاش”) دێ مووچە ل گۆری هلبەرینێ زێدە ببن. لێبەلێ، هوونێ ل بەندێ بن کو رەژیمەک بازارێن ئازادتر تشتان چێتر بکە،نە خرابتر بکە. ئەڤ یەک پێک نەهاتیە. ئارگومەنتا نەئۆ-کلاسیک کو سەندیکایان، تێکۆشینا ل سەر مووچە و شەرت و مەرجێن خەباتێ دێ د “دەما درێژ” دە زرارێ بدە کارکەران، ژ سالێن ١٩٧٠ان ڤر ڤە ب ئاوایەکی دراماتیک هات رەد کرن — کێمبوونا تەڤگەرا کەدێ ل دی-ێ ب کێمبوونا مووچەیان،نە ب زێدەبوونا مووچەیان، وەک نموونە. تەڤی زێدەبوونا بەربەریێ، دەولەمەندی ” نەرژیا ” — بەلکی ئەو ب سەر دە چوویە (رەوشەک تەنێ ژ بۆ کەسێن کو ژ پرتووکێن دەرسێیێن ئابۆری باوەر دکن ئان ژ گۆتنێن سیاسەتمەداران باوەر دکن رە ئەجێبە). ب راستی، د ناڤبەرا ١٩٤٧ و ١٩٧٣ان دە، داهاتا مالباتێ یا ناڤین %١٠٣،٩ زێدە بوو دەما کو هلبەری ژ% ١٠٣،٧ زێدە بوو و ب ڤی رەنگی مەئاش و هلبەری ب هەڤ رە چوون. ژ نیڤێ سالێن ١٩٧٠ان ڤر ڤە ئەڤ نەخشەیا نێزیک تێک چوو. ژ ١٩٧٣ان هەیا ٢٠٠٥ان، هلبەراندن ژ سەدی ٧٥،٥ زێدە بوو دەما کو داهات تەنێ ژ سەدی ٢١،٨% زێدە بوو، ژ سێ پارەک رێژەیا هلبەرینێ کێمتر بوو (ژ ٢٠٠٠ان هەیا ٢٠٠٤ان، هلبەراندن ژ سەدی ١٤ زێدە بوو دەما کو داهاتا مالباتێ% ٢،٩ کێم بوو). ئەڤ کێش چاڤکانیا زێدەبوونا نەوەکهەڤیێیە، دگەل کو چینێن ژۆر پرانیا مەزنبوونا داهاتێ ئیدیئا دکن. [ ئۆپ. جت. ، ر. ٤٦]

ئەڤ هەموو ژی وان لێبۆریندارێن کاپیتالیزمێیێن کو راستیا ئامپیریک تینن زمان کو، د ئەکۆنۆمیا کاپیتالیستا مۆدەرن دە، پڕانیا مەزنا هەموو داهاتان دچە “کەدێ” رەد دکە، کو قازانج، فائیز و کرێ د بن ژ سەدی بیستێ گشتی دە زێدە دکە. بێ گومان، نرخا زێدە ژ %٢٠ێ بەرهەما کارکەران کێمتر بە ژی، ئەڤ یەک جەوهەرا وێ یا مێتنکار ناگوهەرینە (وەک کو، ژ بۆ ئاپۆلۆگیستێ کاپیتالیست، باج تەنێ ژ بەر کو ل دۆرا %١٠ێ هەموو داهاتێیە، ژ “دزیێ” نامینە). لێبەلێ، ئەڤ نرخا بەرژەوەندی، بەرژەوەندی و کرێ ل سەر بنگەهەک ئیستاتیستیکییە، ژ بەر کو “کارکەر” وەکی هەر کەسێ کو د پارگیدانیەک دە مەئاش هەیە، د ناڤ دە رێڤەبەر و جەئۆ ژی د ناڤ دە تێ پێناسە کرن. داهاتێن مەزنێن کو گەلەک رێڤەبەر و هەمی جەئۆ وەردگرن، بێ گومان، دێ پشتراست بکن کو پڕانیا هەمی داهاتان دچن “کەدێ”. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەڤ “راستی” رۆلا پرانیا رێڤەبەران وەکی سەرمایەدارێن دە فاجتۆ پاشگوهـ دکە و داهاتا وان ژ مووچەیێ بێتر پەرچەیەک ژ نرخا زێدە تەمسیل دکە. ئەڤ سڤکاتی د هەمان دەمێ دە ئەنجامێن ڤێ دابەشکرنێ ژی تاری دکە، ژ بەر کو دەما کو %٧٠ێ داهاتا “کەدێ” دکەڤە دەستێ گەلەک دەستان، ٢٠% کو نرخا زێدە تەمسیل دکە دکەڤە دەستێ چەند کەسان. ژ بەر ڤێ یەکێ هەر چەند ئەم مژارا “مەئاشێن” جەئۆ پاشگوهـ بکن ژی، راستی ئەڤە کو میقدارەک گرینگ دراڤ دکەڤە دەستێ هندکاهیەک پچووک کو، ئەشکەرەیە، دێ داهات، دەولەمەندی و هێزا ئابۆری ژ پرانیا مەزن دوور بخە.

ژ بۆ کو ئەم وێنەیەک چێترا خوەزایا ئیستیسمارێ یا د ناڤ کاپیتالیزما نووژەن دە ب دەست بخن، دڤێ ئەم مووچەیێن کارکەران ب هلبەرینا وان رە بدن بەر هەڤ. ل گۆری بانکا جیهانی، د سالا ١٩٦٦ دە، مووچەیێن هلبەرینا دەولەتێن یەکبوویی ب ٤٦% ژ نرخا لێزێدەکری یا هلبەرینێ رە بوو (نرخ-زێدە فەرقا د ناڤبەرا بهایێ فرۆتانێ و لێچوونێن مادەیێن خاڤ و هلبەرێن دنێن پێڤاژۆیا هلبەرینێ دەیە). د سالا ١٩٩٠ دە، ئەو هەژمار داکەت %٣٦ و هەتا سالا ١٩٩٣ داکەت %٣٥. هێژمارێن سەرژمێریا ئابۆری یا ١٩٩٢انا بورۆیا سەرژماریێ یا دەولەتێن یەکبوویی دەستنیشان دکن کو ئەو گهیشتیە% ١٩.٧٦ (٣٩.٢٤% هەکە ئەم تەڤایا مووچەیێ کو تێ دە رێڤەبران و هود ڤەدهەوینە بگرن). د پیشەسازیا ئاڤاهیسازیێ یا دەولەتێن یەکبوویی دە، مەئاش د سالا ١٩٩٢ان دە ٣٥،٤% نرخا لێزێدەکری بوو (ب تەڤاهی مووچە، ٥٠،١٨%). ژ بەر ڤێ یەکێ نیقاشا کو ژ بەر کو رێژەیەک مەزنا داهاتێ دچە کاپیتالیزمێ “کەدێ” باشە، راستیێن وێ پەرگالێ ڤەدشێرە و ئیستیسمارا وێ یا هیەرارشیک دافرینە.

ب تەڤایی، ژ سالێن ١٩٧٠ان و ڤر ڤە، ئامەریکا دیت کو داهاتا راوەستایی، زێدەبوونا دەمژمێرێن کار و داکەتنا تەڤگەرا جڤاکی (ئانگۆ چینا هاتنی) د هەمان دەمێ دە، هلبەراندن و نەوەکهەڤی زێدە دبە. دگەل کو ئەڤ یەک سورپریزەک بە (ئان ژی ژ هێلا ئابۆرییا کاپیتالیست ڤە وەکی پارادۆکسەک وەرە هەسباندن، پارادۆکسەک کو ب گەلەمپەری تێتە پەژراندن و ب ئاقلمەندی تێتە پەژراندن) ئانارشیست ڤێ یەکێ وەکی پشتراستیەک بەربچاڤا ئانالیزا وان دهەسبینن.نە ئەجێبە، د سیستەمەک هیەرارشیک دەیێن ل ژۆر ژیێن ل ژێر چێتر دکن. پەرگال ژ بۆ کو پرانیا هندکاهیێ دەولەمەند بکە هاتیە ئاڤاکرن. ب ڤی ئاوایی ئانارشیست ئیدا دکن کو رێخستنا جیهێ کار و بەرخوەدان ژ بۆ دۆماندنا – و هەتا زێدەکرنا – داهاتا کەدێ گرینگە. چمکی ئەگەر پارا داهاتێ یا د ناڤبەرا کەد و سەرمایەیێ دە ب هێزا وانا نسبی ڤە گرێدایی بە — و وسا ژی بە — وێ دەمێ تەنێ کریارێن کارکەران ب خوە دکارن رەوشا وان باشتر بکن و دابەشکرنا نرخێ کو ئەو دافرینن دیار بکن.

ئەڤ ئانالیز ئەشکەرە د ناڤ دەرسان دە ژی تێ سەپاندن. د هەر کێلیێ دە، میقدارەک دیارکری یا کەدا بێپەرە د گەرگوهێز دە هەیە د فۆرما مال و کارووباران دە کو ژ نرخا لێزێدەکری یا کو ژ بۆ کارکەران تێ دایین زێدەتر تەمسیل دکە. ئەڤ بەرهەڤۆکا کەدا بێپەرە (نرخا زێدە) تەڤاهییا کو سەرمایەدارێن جودا، خوەدان خانی و بانکەران ل سەر تێدکۆشن تەمسیل دکە. هەر پارگیدانی هەول ددە کو پارا خوە ژ وێ تەڤاهیێ هەری زێدە بکە، و هەکە پارگیدانیەک پارەیەک ژۆر-ناڤینی فام بکە، ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو هن پارگیدانیێن دن ژ ناڤینی کێمتر دستینن.

مفتەیا بەلاڤکرنا د ناڤ چینا کاپیتالیست دە، مینا د ناڤبەرا وێ چینا و چینا کارکەر دە، دەستهلاتدارییە. ل تشتێ کو د نۆرمالێ دە تێ گۆتن، هەر چەند هنەکی نەراست بە ژی، یەکدەستی تێ گۆتن، ئەڤ ئەشکەرەیە. پارگیدانی ژ هێلا بازارا خوە ڤە هەر کو مەزنتر بە، ژ بەر سەدەمێن کو پاشێ هاتنە نیقاش کرن، ئەو قاس ئیهتیمالە کو ئەو پارەک مەزنتر ژ زێدەبوونا بەردەست ب دەست بخە (ل بەشا ج.٥ بنێرە ). دگەل کو ئەڤ یەک دابەشکرنا نرخا زێدە یا د ناڤبەرا سەرمایەداران دە ل سەر بنگەها هێزا بازارێ تەمسیل دکە، تشتا گرینگا کو ل ڤر تێ دەستنیشان کرن ئەڤە کو دەما کو پارگیدان ل سەر پیاسەیێ پێشبازیێ دکن دا کو پارا خوە ژ زێدەبوونا گشتی (کەدا بێپەرە) ب دەست بخن، چاڤکانیا ڤان قەزەنجاننە ل بازارێ، لێ د هلبەرینێ دەیە. مرۆڤ نکارە تشتێ تونە بکرە و گەر یەک ب دەست بخە،یێ دن وندا بکە.

هێزا بازارێ د هلبەراندنا ئەنفلاسیۆنێ دە ژی رۆلەک سەرەکە دلیزە، کو کۆکا وێ د شیانا فیرمایان دەیە کو زێدەکرنا لێچوون د فۆرما بهایێن بلند دە دەرباس بکن. ئەڤ دابەشکرنا داهاتێ ژ دەیندێران ل دەیندێران، ئانگۆ ژ سەرمایەیا دارایی بەرب سەرمایەیا پیشەسازی و کەدێ بەر ب سەرمایەیێ ڤە نیشان ددە (وەکی کو سەرمایە کەدێ “دەین دکە”، ئانگۆ کارکەر پشتی کو ژ بۆ پاترۆنێن خوە مال هلبەراندنە، مووچە تێ دایین). سەرمایەدار چقاس دکارن مەسرەفان ژ گەلەمپەریا گشتی رە دەرباس بکن، ب وێ یەکێ ڤە گرێدایییە کو ئەو چقاسی کاربن ل هەمبەر پێشبازیا پارگیدانیێن دن بسەکنن، ئانگۆ چقاس ل سەر بازارا خوە سەردەستن و دکارن وەکی دیارکەرێ بهایێ تەڤبگەرن. بێ گومان، ئەنفلاسیۆننە تەنێ ئەنجاما گەنگازا لێچوونێن زێدەیە (وەک بلندبوونا مووچە). هەر تم ممکونە کو مەرڤ قەزەنجان کێم بکە ئان ژی هلبەرینا کەدێ زێدە بکە (ئانگۆ رێژەیا ئیستیسمارێ زێدە بکە). یا یەکەم کێم کێم وەکی ئیهتیمالەک تێ دەستنیشان کرن، ژ بەر کو تەخمینا بنگەهین خویا دکە کو قەزەنج پیرۆزن، و یا پاشین، بێ گومان، ب هەڤسەنگیا هێزێن د ناڤ ئابۆریێ دە ڤە گرێدایییە.

د بەشا پاشین دە، ئەم نیقاش دکن کا چما کاپیتالیزم ژ هێلا کارسازیا مەزن ڤە تێ نیشانکرن و ئەڤ هێزا بازارێ یا کۆنسانترەکری ژ بۆ ئابۆریا کاپیتالیست تێ چ واتەیێ.

كوردی - Kurdiمێتالێدوانمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

هەوڵ و خەباتی ژنانی چالکوانی پاکستان تەکانێکی گەورەی بە دەستوری پاکستان دا

28/05/2025

گومان لەوەدا نییە کە ژنان لە سەراپای کۆمەڵگەکانی دونیادا دووچاری توندوتیژی و زوڵم و غەدری کۆمەڵایەتی و کولتورەکەی و هەڵاواردن دەبنەوە ، بەڵام لە وڵاتانی ئیسلامیدا ئەوە بەراوردێك ناکرێت بە وڵاتانی غەیرە ئیسلامی لەوەی کە ڕووبەڕووی دەبنەوە.

لە پاکستان 29%ی کچان تا تەمەنی 18 ساڵ هاوسەرگیری دەکەن، بەپێی ڕاپرسییەکی دیمۆگرافی لە ساڵی 2018، هەروەها 4%ی کچان پێش تەمەنی 15 ساڵ هاوسەرگیری دەکەن بە بەراورد لەگەڵ 5%ی کوڕان، بەپێی ئامارەکانی ” کچان، نەک بووک” ( واتە بە کچێتی بمێننەوە و نەك بکرێن بە بووك کە تەمەندیان منداڵە ) کە هاوپەیمانییەکی جیهانییە و ئامانجی کۆتاییهێنانە بە هاوسەرگیری منداڵان.  پاکستان لەنێو 10 وڵاتی سەرەکی جیهاندایە کە زۆرترین ژمارەی ڕەهای ئەو ژنانەی تێدایە کە پێش تەمەنی 18 ساڵی هاوسەرگیریان کردووە یان لە یەکێتیدا بوون

شاری ئیسلام ئاباد هەنگاوی ناوە بۆ قەدەغەکردنی هاوسەرگیری منداڵان، کە سیاسەتمەداران دەڵێن نیشانەیە بۆ بەرپەرچدانەوەی ڕەوتە جیهانییەکان بۆ ئەوەی لە پشت ژنانیەوە بوەستێت

سەرەڕای دژایەتییەکی توند لە لایەن کەسان و حیزبی موحافیزکارەوە پڕۆژەی یاسای قەدەغەکردنی هاوسەرگیریی منداڵان لە شاری ئیسلام ئابادی پایتەختی پاکستان پەسەندکرا. لە چەند ڕۆژی داهاتوودا لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە واژۆ دەکرێت و دەبێتە یاسا و جێگەی ئەو یاسایانە دەگرێتەوە کە لە ژێر دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیادا خراونەتەڕوو.

بەپێی یاسا نوێیەکە، کەمترین تەمەنی هاوسەرگیری بۆ هەردوو ڕەگەزی نێر و مێ لە پایتەخت 18 ساڵە و بەگوێرەی یاسای نوێ هاوسەرگیریی کەمتەمەن تاوانە، کە  پێشتر بۆ کچان 16 بوو بەڵام بۆ کوڕان 18 بوو

بەشوونەدانی كچانی منداڵ کاراییەکی زۆری هەیە و کاراییش نەك هەر لە سەر خودی کچان و ڕەنگە خێزانەکانیشیان دابنێت ، بەڵکو کارایی گەورەش لەسەر کۆمەڵگە و سەلامەتی و تەندروستی باشی تاکەکانی کۆمەڵگەش دادەنێت، هەروەها لەسەر بوجەی بەشی تەندروستی خودی وڵاتەکەش .

بە گوێرەی زانیاری تەندروستی ئەو کچانەی کە تەمانیان لە خوار بیستەوەیە لەکاتی منداڵبوونیاندا گرفتی زۆریان هەیە و دەبێتە هۆی قوربانی گەلێکیشیان، بەتایبەت لە وڵاتانی ئیسالامیدا .  ئەمە جگە لەوەی کە هاوسەرگیریی منداڵی زۆربەیان لە خوێندن و تەواوکردنی خوێندن دەخات لەگەڵ بوونی زانیارییەکی هەر زۆر کەم لە بارەی تەندروستی خۆیانەوە لە کاتی سكبوون و منداڵبوون و بەخێوکردنیان و پێگەیاندنیان . بێ گومان زۆر هۆکاری نەرێنیی ناتەندروستی دیکە هەیە لەم بارودۆخەدا ، بۆیە قەدەخەکردنی هاوسەرگیریی منداڵیی هەنگاوێکی گەورەیە لە کۆمەڵگەدا و هەنگاوێکیش دین بەتایبەت شەریعەی ئیسلامی دەباتە دواوە و ڕێگری دەبێت لەو جۆرە هاوسەرگیرییە.

Anarchist FAQمێتاLatiniمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕان

C.2.9 Ma qezenc xelatek ji bo xetereyê nîşan dide?

Rewangehek din a hevpar a nirxa zêde ew e ku “xetergirtin” e, ango têgîna ku dahata ne- kedê rewa ye ji ber ku xwediyên wê di peydakirina drav de rîskek girtine û ji bo vê yekê xelatek heq dikin.

Berî ku em nîqaş bikin ka çima anarşîstan vê argumana red dikin, divê were zanîn ku di modela neo-klasîk a serdest de, xetere û nediyarbûn di hilberîna berjewendiyan de ti rola xwe naleyze. Li gorî teoriya hevsengiya giştî, nezelaliyek heye (niha û paşeroj têne zanîn) û ji ber vê yekê rola xetereyê tune. Bi vî rengî, têgîna berjewendiyê ku bi xetereyê ve girêdayî ye ji modela standard rasttir e. Lêbelê, wekî ku em ê nîqaş bikin, argumanek weha bi gelek awayên din nerealîst e, nemaze di derheqê kapîtalîzma pargîdanî ya îroyîn de.

Hêjayî gotinê ye ku îtirazkirina rîskê ji bo ravekirin û rastkirina qezencan hema hema bi tevahî di mînaka veberhênerê piçûk de ye ku teserûfa xwe dixe qumar (mînak, bi vekirina barek) û heke veberhênan bi ser nekeve bi xetereyek mezin re rû bi rû dimîne. Lêbelê, li gel kêşeya hestyarî ya mînakên weha, anarşîst îdia dikin ku ew bi zor ji biryarên veberhênanê û xelatên di nav kapîtalîzmê de ne tîpîk in. Di rastiyê de, mînakên weha tam ji bo ku balê bikşînin ji awayê xebitandina pergalê ne ku têgihiştinek li ser wê peyda bikin têne bikar anîn. Ango, realîzma xuyayî ya bilind a argumanê, modelek kapîtalîzmê ya bi heman rengî nerast vedişêre, wekî teoriyên nerealîsttir ên ku dixwazin dahata ne-kedê rasyonalîz bikin.

Ji ber vê yekê “rîsk” dahata ne- kedê rave dike an rastdar dike? Na, anarşîst nîqaş dikin. Ev ji ber pênc sedeman e. Ya yekem, vegerên li ser dahata milkê li ser mîqdara xetera têkildar bi tevahî serbixwe ne. Ya duyemîn, hemî kirinên mirovî xeterek celebek vedihewîne û ji ber vê yekê çima xwedan milk bi taybetî jê sûd werdigirin? Ya sêyem, rîsk bi vî rengî nayê xelatkirin, tenê rîskên serketî ne û serkeftina çi bi hilberînê ve girêdayî ye, ango îstismarkirina kedê. Ya çaremîn, piraniya dahata ne- kedê ya girêdayî “rîska” îro di alîkariya hilberînê de ti rola xwe naleyze û, bi rastî, ji ber destwerdana dewletê ne ew qas xeternak e. Ya pêncem, rîsk di vê çarçoveyê de ji xwedîbûna sermayê ne serbixwe ye û ji ber vê yekê, argumanên li dijî “bendî” û nûbûnê bi heman rengî ji bo vê aqilê derbas dibe. Bi gotinek din, “rîsk” tenê hincetek din e ku meriv ji bo dewlemendbûna dewlemend xelat bike.

Îtîraza yekem a herî eşkere ye. Ev henek e ku meriv pêşniyar dike ku kapîtalîzm li gorî xetereyê xelat dike. Di navbera hatin û xetereya ku mirov pê re rû bi rû dimîne de têkiliyek hindik an tune ye. Bi rastî, dê adiltir be ku mirov bêje ku veger bi rêjeya xetereya ku mirov pê re rû bi rû maye berevajî ye . Mînaka herî eşkere ya karkerek e ku dixwaze bibe serokê xwe û karsaziya xwe saz dike. Ew xeterek rastîn e, ji ber ku ew teserûfên xwe dixe xeterê û amade ne ku bikevin deynan. Vê yekê bi veberhênerek mîlyarder re bi mîlyonan parvekirina bi sedan pargîdaniyan re bidin hev. Dema ku yê berê ji bo debara jiyana xwe têdikoşe, ya paşîn bêyî ku tiliyek rabike, dahatek birêkûpêk a mezin distîne. Di warê xetereyê de, veberhêner ew qas dewlemend e ku pereyên xwe ewqas belav kiriye ku, di warê pratîkî de, tune. Kî xwediyê dahata mezintir e?

Bi vî rengî, xetereya ku mirov pê re rû bi rû dimîne bi dewlemendiya wan a heyî ve girêdayî ye û ji ber vê yekê ne gengaz e ku meriv têkiliyek di navbera wê û dahata ku tê îdîa kirin de çêbike de diyar bike. Ji ber ku rîsk bi xwezayê xwe subjektîf e, ji bilî pirskirina pirsê û karanîna rêjeya rastîn a qezencê ji bo pîvandina lêçûna hilgirtina xetereyê ti rêyek tune ku meriv zagonên wê yên xebatê kifş bike.

Îtîraza duyemîn jî bi heman awayî eşkere ye. Pêşniyara ku girtina xetereyê çavkanî û rastdariya qezencê ye vê rastiyê paşguh dike ku hema hema hemî çalakiya mirov xetereyê vedigire. Îdîakirina ku divê kapîtalîstan ji bo rîskên ku bi veberhênanê ve girêdayî ye were dayîn, bi eşkereyî tê gotin ku pere ji jiyana mirovan bi qîmettir e. Beriya her tiştî, karker tenduristiya xwe û pir caran jiyana xwe di kar de dixe xeterê û pir caran cîhên kar ên herî xeternak ew in ku bi mûçeya herî kêm ve girêdayî ne. Digel vê yekê, peydakirina şert û mercên xebata ewledar dikare sûd werbigire û bi kêmkirina lêçûnên tenduristî û ewlehiyê, qezenc dikare zêde bibe. Ev tê wê wateyê ku ji bo xelatkirina “rîska kapîtalîst”, xetereya ku karkeran pê re rû bi rû dibe bi rastî zêde dibe. Di cîhana berevajî ya etîka kapîtalîst de, bi gelemperî ji veberhênana sermayê erzantir e (an jî “bikêrtir”) cîhgirtina karkerek ferdî. Berevajî veberhêner, patron û elîta pargîdanî, karker wekî beşek ji karê xwe rojane bi xetereya jiyanê re rû bi rû dimînin an jî lingan distînin . Jiyan xeternak e û tu jiyan ji ya karkerek ku dibe ku ji ber biryarên “metirsîdar” ên rêveberî, sermayedar û sermayedarên ku dixwazin mîlyona xwe ya din bi dest bixin xera bibe, xeternaktir nîne. Digel ku gengaz e ku meriv di hilgirtina portfoliyoyek stokê de ku bi karekî ne mumkun e xetereyê cihêreng bike. Karek nikare li nav komek pargîdaniyên ku rîska cihêreng dikin belav bibe.

Bi gotineke din, karker ji kardêrên xwe bi xetereyên gelekî mezintir re rû bi rû ne û ji bilî vê, ew nikarin bêjin ka dê çi metirsî li ser jiyan û debara xwe bike. Yên ku para şêrê lêçûnên têkçûnê didin karker in, ne rêveberî û xwedî stock. Dema ku fîrma di tengasiyê de bin, ji karkeran tê xwestin ku ji bo têkçûnên rêveberiyê her çend kêmkirina mûçeyan û rakirina tenduristî û feydeyên din bidin. Rêvebir kêm kêm kêmkirina mûçeyan werdigire, bi rastî ew pir caran bonus û nexşeyên “teşwîqê” werdigirin da ku wan bihêlin ku ew karê ku di yekem de (zêde) ji wan re hatiye dayîn bikin. Gava ku rêveberek pargîdaniyek xeletiyek dike û karsaziya wan bi rastî têk diçe, dê xebatkarên wî ji wî pir girantir bibin sedema encamên. Di pir rewşan de, rêveber dê hîn rehet bijî (bi rastî, pir dê pakêtên qutbûnê yên pir bi comerdî bistînin) dema ku karker dê bi tirs, bêbawerî û dijwariya peydakirina karek nû re rû bi rû bimînin. Bi rastî, wek ku me di beşa C.2.1 de got , ew xetera bêkariyê ye ku di rêza yekem de ji bo misogerkirina îstismarkirina kedê faktorek bingehîn e.

Çawa ku hilberandin di bin kapîtalîzmê de kolektîf e, divê rîsk jî wisa be. Wekî ku Proudhon got, dibe ku were nîqaş kirin ku kapîtalîst “bi tena serê xwe rîska pargîdaniyê dikişîne” lê ev rastiya ku kapîtalîst nikare “tenê kanê bixebitîne an rêhesin bimeşîne” ne jî “tenê kargehekê hilgire, keştiyek bi keştiyê bike, trajediyek bilîze, Pantheonê ava bike” ji bîr nake. Wî pirsî: “Gelo kes dikare van tiştan bike, tevî ku hemî sermayeya wî ya pêwîst hebe?” Û ji ber vê yekê “hevalîtî” dibe “temamî pêwîst û rast” ji ber ku “karê ku were kirin” “mulkê hevpar û bêpar ê hemû kesên ku tê de cih digirin” e . Heger ne wisa be, hîsedar dê “laş û giyanên karkerên meaş talan bikin” û ew ê bibe “hêrsek li ser rûmet û kesayetiya mirovan.” [ Ramana Giştî ya Şoreşê , r. 219] Bi gotineke din, ji ber ku hilberandin kolektîf e, rîsk jî rû bi rû ye û, ji ber vê yekê, xeternak nikare were bikar anîn da ku mirov ji kontrolkirina jiyana xwe ya xebatê an fêkiya keda xwe dûr bixe.

Ev me digihîne sedema sêyemîn, ango “rîsk” çawa beşdarî hilberînê dibe. Fikra ku “rîsk” beşdarî hilberînê ye, bi heman rengî xelet e. Eşkere ye, kes nabêje ku veberhênanên têkçûyî divê bibe sedem ku veberhêner ji ber xetereyên ku ew girtin werin xelat kirin. Ev tê vê wateyê ku xetereyên serketî yên ku têne hesibandin in û ev tê vê wateyê ku pargîdanî malek an karûbarek xwestî hilberandiye. Bi gotinek din, argumana xetereyê bi veberhênerê ku sermayeyê peyda dike ve girêdayî ye ku xebatkarên pargîdaniyê hilberîneriyê bikar tînin da ku malek çêbikin. Lêbelê, wekî ku me di beşa C.2.4 de nîqaş kir sermaye ne hilberîner e û, wekî encamek, veberhênerek dikare li hêviya vegera veberhênana xweya destpêkê be lê ne bêtir. Ya herî baş, veberhêner destûr daye yên din ku pereyên xwe bikar bînin lê, wekî ku beşa C.2.3 destnîşan kir, dayîna destûra karanîna tiştek ne kiryarek hilber e.

Lêbelê, wateyek din jî heye ku rîsk, bi gelemperî, beşdarî hilberîna di hundurê kapîtalîzmê de nabe, ango bazaran fînanse dike. Ev me digihîne îtîraza me ya çaremîn, ango ku piraniya cureyên “rîskeyên” di nava kapîtalîzmê de tevkariyê li hilberînê nakin û bi saya alîkariya dewletê ne ew qas xeternak in.

Li “rîska” ya tîpîk a ku bi kapîtalîzmê ve girêdayî ye, ango danîna drav di borsayê û kirîna hîseyan de, nêrîna ku “rîsk” beşdarî hilberînê dibe, bi giranî xelet e. Wekî ku David Schweickart destnîşan dike, “[i] di pirraniya bûyeran de, dema ku hûn stok bikirin, hûn pereyê xwe ne didin pargîdaniyê, lê didin kesek taybetî. Hûn para xwe ya parê ji yekî ku para xwe drav dike bikirin. Nikelek ji pereyê we naçe ji pargîdaniyê bixwe re. Qezencên pargîdaniyê dê tam heman bûya, bi kirîna stoka we an bêyî kirîna we.” [ Piştî Kapîtalîzmê , r. 37] Bi rastî di navbera 1952 û 1997 de, ji sedî 92% veberhênanê ji hêla fonên navxweyî yên fîrmayan ve hatî dayîn û ji ber vê yekê “bazara borsayê hema hema tiştek beşdarî fînansekirina veberhênana derveyî nake.” Tewra pêşkêşiyên stokên nû tenê ji sedî 4-ê lêçûnên sermayeya pargîdaniyên ne-fînansî pêk tê. [Doug Henwood, Wall Street , r. 72] “Tevî nirxa sembolîk a mezin a borsayê, tê zanîn ku têkiliya wê bi hilberîna mal û karûbaran re kêm kêm e,” destnîşan dike David Ellerman, “Piraniya danûstendinên borsayê di hîseyên destê duyemîn de ne, ji ber vê yekê sermaya ku ji bo hîseyan tê dayîn bi gelemperî diçe bazirganên din ên stock, ne ji pargîdaniyên hilberîner ên ku hîseyên nû derdixin.” [ Fîrmaya Karkerên Demokrat , r. 199]

Bi gotinek din, piraniya veberhênanê bi tenê “rîska” e ku bi kirîna dahatiyek potansiyel a li cîhanek nediyar ve girêdayî ye. Çalakiya kiriyar bi ti awayî beşdarî hilberîna wê çemê dahatê nekiriye, lê dîsa jî ew di encamê de îdîayek li ser keda kesên din dike. Ya herî baş, mirov dikare bibêje ku xwediyê berê yê parên berê di demek berê de bi pêşkêşkirina pereyan “beşdarî” hilberînê kiriye, lê ev yek dahata ne- kedê rewa nake. Bi vî rengî, veberhênana di parveyan de dibe ku dewlemendiya heyî ji nû ve saz bike (bi gelemperî ji bo berjewendiya mezin a vesazkeran) lê ew tiştek çêdike. Dewlemendiya nû ji hilberînê diherike, bikaranîna kedê li ser dewlemendiya heyî ji bo afirandina dewlemendiya nû.

Bi awayekî îronîkî, borsa (û rîska ku li ser bingeha wê ye) zirarê dide vê pêvajoyê. Têgihîştina ku dabeşan vegerandina “rîsk”ê temsîl dike, dibe ku xeletî were dîtin ku meriv çawa bazarê di rastiyê de dixebitin, ne di teoriyê de. Bazarên borsayê bertek nîşanî tevgerên vê dawîyê yên di bihayê borsayan de ne, dibe sedem ku tevgerên bihayê li ser tevgerên bihayê ava bibin. Li gorî aborînasê darayî yê akademîsyen Bob Haugen, ev yek di encamê de dibe ku bazarên darayî xwedan bêîstîqrara endojen be, digel ku bi vî rengî bêserûberiya biha-birêvekirî zêdetirî sê-çaran ji hemî bêhêziya li bazarên darayî digire. Ev dibe sedem ku bazarê veberhênanên pir xirab bi rê ve bibe ji ber ku hin veberhênan di pargîdaniyên zêde nirx de winda dibin û pargîdaniyên kêm-nirx nikarin fînansê bistînin da ku tiştên kêrhatî hilberînin. Xemgîniya endojen a bazarê asta giştî ya veberhênanê kêm dike ji ber ku veberhêner dê tenê projeyên ku vegerek têra xwe bilind vedigerînin fînanse bikin. Ev yek di mezinbûna aboriyê de dibe sedema kêşeyek cidî. Bi vî rengî, “rîsk” bandorek mezin û neyînî li ser aboriya rastîn dike û xelatkirina reftarên weha îronîkî xuya dike. Bi taybetî ji ber ku rêjeya bilind a vegerê ji bo telafîkirina rîska veberhênana li borsayê ye, lê di rastiyê de piraniya vê xetereyê ji aramiya endojen a bazarê bixwe ye. [Steve Keen, Debunking Economics , r. 249-50]

Serlêdanên li ser “rîska” ji bo rewakirina kapîtalîzmê hinekî îronîk in, ji ber ku forma rêxistinî ya serdest a di hundurê kapîtalîzmê de – pargîdanî. Van fîrmayan li ser bingeha “berpirsiyariya tixûbdar” ya ku bi eşkere hatî sêwirandin ji bo kêmkirina xetereya ku ji hêla veberhêneran ve rû bi rû maye hatine çêkirin. Wekî ku Joel Bakan destnîşan dike, berî vê yekê “mirovek çi qas, çi hindik jî di pargîdaniyekê de veberhênan kiriba, ew bi xwe berpirsiyar bû, bê sînor, ji deynên pargîdaniyê. Malên veberhêneran, teserifkirin û nirxandinên din ên kesane dê li ber îddîayên deyndêran bin heke pargîdaniyek têk biçe, tê vê wateyê ku kesek xetera hilweşîna darayî bi tenê bi xwedan bijardeya pargîdaniyek nekaribû bikişîne. Heya ku ew xetere hate rakirin, ku di nîvê sedsala nozdehan de, rêberên karsaziyê û siyasetmedaran bi gelemperî parêzvaniya guheztina qanûnê kirin da ku berpirsiyariya hîsedaran bi mîqdarên ku wan li pargîdaniyek veberhênandî bikire, ew fikirîn, ku ew ji berpirsiyariya ku ji wê pê ve diqewime bêpar bimîne. “Armanca yekane ya berpirsiyariya tixûbdar … ew e ku wan ji berpirsiyariya qanûnî ya kiryarên pargîdaniyan biparêze” û her weha kêmkirina xetereyên veberhênanê (berevajî karsaziyên piçûk). [ The Corporation , r. 11 û rûp. 79]

Ev tê vê wateyê ku xwedan pargîdan (veberhêner) di pargîdaniyek de berpirsiyariyek ji deyn û berpirsiyariyên pargîdaniyê nagirin. Di encama vê îmtiyazê ku dewletê daye, windahiyên potansiyel nikarin ji mîqdara ku ji bo parên xwe dane derbas bikin. Aqilê ku ji bo rastkirina vê tê bikar anîn ev arguman e ku bêyî berpirsiyariyek tixûbdar, deyndêrek îhtîmala ku nehêle ku tu parek ji kirrûbirek bi kêmî ve kredîtiya wekhev wekî firoşkar were firotin. Ev tê vê wateyê ku berpirsiyariya tixûbdar dihêle ku pargîdaniyan ji bo pargîdaniyên xeternak drav berhev bikin bi kêmkirina xetere û lêçûnên xwedan û guheztina wan li ser endamên din ên civakê (ango xerîbiyek). Ew, di rastiyê de, dewletek e ku îmtiyaz daye bazirganiyê bi şansek kêm a windabûnê lê bi şansek bêsînor qezenckirinê.

Ev du-standardek balkêş e. Ew pêşniyar dike ku pargîdanî, bi rastî, ne xwediyê hîsedaran in ji ber ku ew yek berpirsiyariya xwedaniyê nagirin ser xwe, nemaze berpirsiyariya vegerandina deynan. Çima divê di demên xweş de xwediyê îmtiyaza qezenckirina qezencê bin dema ku ew di demên xirab de berpirsiyariyek nagirin ser xwe? Pargîdanî afirîdên hukûmetê ne, ku bi îmtiyazên civakî yên berpirsiyariya darayî ya tixûbdar a parvekaran têne afirandin. Ji ber ku deynên wan di dawiyê de gelemperî ne, çima divê qezencên wan taybet bin?

Hêjayî gotinê ye ku ev kêmkirina metirsiyê ne tenê di nava dewletekê de ye, li qada navneteweyî jî tê sepandin. Bank û pargîdaniyên mezin drav didin welatên pêşkeftî, lê “kesên ku pere deyn kirine [ango elîta herêmî] ji wan berpirsiyar nayên dîtin. Ew gel e… yê ku neçar e [deynên] bide… Deyndêr ji xetereyê têne parastin. Ew yek ji fonksiyonên sereke yên IMF-ê ye ku rîskek mezin dide û veberhênanên belaş ji mirovan re peyda dike. Ji ber ku rîskek mezin heye, ji ber ku ew bi awayên cûda ji bacgiran re tê veguhestin. [Noam Chomsky, Propaganda and the Public Mind , r. 125]

Kapîtalîzm, bi awayekî îronîkî, tam bi derxistina xeterê û danîna bar li ser aliyên din – pêşkêşker, deyndêr, karker û di dawiyê de, bi tevahî civakê re pêşketiye. “Lêçûn û rîsk têne civakî kirin,” bi gotinek din, “û qezenc tê taybet kirin.” [Noam Chomsky, Op. Cit. , r. 185] Dûv re zivirîn û rastdarkirina qezencên pargîdanî di warê xetereyê de di asta herî durû de xuya dike, nemaze bi gazîkirina mînakên karsazên piçûk ên ku bi gelemperî bi barên ku ji hêla xetera derveyî ya pargîdanî ve têne peyda kirin re rû bi rû dimînin! Doug Henwood eşkere diyar dike dema ku ew dinivîse “berpirsiyarî ji hêla pênaseyê ve bi tiştên ku wan ji bo hîseyan dane sînordar in” û “ew her gav dikarin pişkên xwe di pargîdaniyek pirsgirêkdar de bifroşin, û heke portofolên wan ên cihêreng hebin, ew dikarin carinan bi kêmasiyek ji holê rabikin. Karmend, û bi gelemperî xerîdar û dabînker, ew qas baş têne qewirandin.” Ji ber ku “sînyalên ku ji hêla borsayê ve têne belav kirin ji çalakiya aborî ya rastîn re ne girîng in an jî zirardar in, û ku bazara borsê bi xwe wekî çavkaniya darayî hindik an jî tiştek nayê hesibandin” û argumana rîskê wekî parastina qezencê pir qels e. [ Op. Cit. , r. 293 û rûp. 292]

Di dawiyê de, teoriya xetereyê ya qezencê nagire ku karînên cihêreng ên girtina xetereyê yên ku ji dabeşkirina newekhev a dewlemendiya civakê derdikevin, li ber çavan nagire. Wekî ku James Meade dibêje, dema ku “xwediyên milk dikarin rîskên xwe bi xistina perçeyên piçûk ên milkê xwe di nav hejmarek mezin de belav bikin, karkerek nikare bi hêsanî perçeyên piçûk ji hewildana xwe bixe nav hejmareke mezin ji karên cihê. Ev dibe sedema sereke ya ku em dibînin ku sermaya bi rîsk keda xwe distîne” û ne berevajî. [Ji aliyê David Schweickart ve hatiye gotin, Li dijî Kapîtalîzmê , rûp 129-130]

Divê bê zanîn ku heta destpêka sedsala nozdehan, xwekarî rewşa asayî ya kar bû û ew bi berdewamî kêm bûye û bigihêje, herî baş, li dora 10% ji nifûsa karker li welatên rojavayî îro. Bi kêmanî, meriv vê kêmbûnê bi zêdebûna nerazîbûna rûbirûbûna xetereyên potansiyel ên ji hêla mirovên kedkar ve rave dike, bi kêmanî dê nerast be. Belê, ew hilberek lêçûnên zêde ye ji bo sazkirin û meşandina karsaziyan ku wekî astengiyek xwezayî ya pir bandor a pêşbaziyê tevdigere (li beşa C.4 binêre ). Digel çavkaniyên tixûbdar ên berdest, pir mirovên xebatkar bi hêsanî nikarin bi xetereyê re rû bi rû bimînin ji ber ku di rêza yekem de fonên wan ên têr nînin û, ji bilî vê, heke fonên weha werin dîtin, bazar bi dijwarî qadek lîstikê ye.

Ev tê vê wateyê ku ketina karsaziyê ji bo xwe her gav îmkanek e, lê ew vebijark bêyî hebûnên têr pir dijwar e. Wekî din, her çend fonên têr werin dîtin (bi teserûfê an deynek), xetereyek pir zêde ye ji ber nekaribûna cihêrengkirina veberhênanan û îhtîmala domdar ku pargîdaniyên mezin dê li devera we dikanan saz bikin (mînak, Wal-Mart karsaziyên piçûk an pubên zincîreyê derdixe, kafe û baran ku karsaziyên malbata herêmî hilweşîne). Ji ber vê yekê rast e ku herikîneke piçûk a karkeran heye ku ber bi xwe-karkirinê ve diçe (carinan jê re burjuvaziya piçûk jî tê gotin) û ku ji vana, hejmareke hindik dibe kapîtalîstên tam. Lêbelê, ev îstîsna ne ku qaîdeyê îspat dikin – ji ber ku pargîdanî têk diçin vegerek mezin a koletiya meaş heye.

Bi hêsanî, dabeşkirina dewlemendiyê (û ji ber vê yekê şiyana hilgirtina xetereyê) ew qas xelet e ku îmkanên weha hindik in û, her çend pir xeternak in jî, vegerek têr peyda nakin da ku piraniya wan biserkevin. Ku gelek kes teserûfên xwe dixe xeterê û bi vî rengî xwe dixin nav stres, bêewlehî û dijwariyê, bi awayekî îronîkî, ne parastina kapîtalîzmê ye ji ber ku ew destnîşan dike ku keda bi meaş ew qas xirab e ku gelek kes dê ji her tiştî re bibin şansê ku jê birevin. Mixabin, ev xwesteka xwezayî ya ku hûn bibin serokê xwe bi gelemperî, heke serketî be, dibe serokê kesek din! Wate hema hema di hemî rewşan de ew nîşan dide ku ji bo ku hûn dewlemend bibin pêdivî ye ku hûn keda mirovên din bikar bînin.

Ji ber vê yekê, wekî “li bendê” ( li beşa C.2.7 binêre ), heke hûn dewlemend bin, xetereyek pir hêsantir e û ji ber vê yekê xetereyek tenê rêyek din e ji bo xelatkirina dewlemendan ji bo dewlemendbûnê. Bi gotineke din, dûrbûna rîskê faktora girêdayî ye, ne serbixwe ye. Dabeşkirina dewlemendiyê xetereyên ku mirov dixwazin pê re rû bi rû bimînin diyar dike û ji ber vê yekê nikare wê dewlemendiyê rave bike an rewa bike. Li şûna ku nirxandinên kesane “rîsk” diyar bikin, ev nirxandin dê bi pozîsyona pola kesên têkildar ve girêdayî bin. Wekî ku Schweickart destnîşan dike, “hejmarek mezin ji mirovan bi tenê xwedan fonên razber nînin ku veberhênanê bikin. Ew qet nikarin bilîzin… di nav wan ên ku dikarin bilîzin, hin ji yên din çêtir cih digirin. Dewlemendî gihandina agahdarî, şîretên pispor, û fersendên cihêrengiyê dide ku veberhênerê piçûk pir caran kêmasiya wan e.” [ Piştî Kapîtalîzmê , r. 34] Ji ber vê yekê, qezenc lêçûna rastîn a xetereyê nagire lê berevajî kêmbûna mirovên ku tiştek xeternak e (ango newekheviya dewlemendiyê) nîşan dide.

Bi heman awayî, ji ber ku sermayedar (an rêvebirên wan ên kirêkirî) yekdestdariya hêza biryardanê di nav pargîdaniyek de heye, her xetereyên ku ji hêla pargîdaniyek ve têne çêkirin wê hiyerarşiyê nîşan dide. Bi vî rengî, rîsk û şiyana girtina xetereyê di çend destan de yekdestdar e. Ger qezenc hilbera rîskê be , wê hingê, di dawiyê de, ew hilbera sazûmanek pargîdaniyek hiyerarşîk e û, ji ber vê yekê, sermayedar bi tenê xwe xelat dikin ji ber ku di nav cîhê kar de xwedî hêz in. Mîna “nûjenî” û “karsaziyê” (li beşa C.2.8 binêre ), ev mentiqê nirxa zêde bi paşguhkirina ka çawa cîhê kar hatiye avakirin ve girêdayî ye. Bi gotineke din, ji ber ku rêveber biryargirtinê (“rîsk”) yekdestdar dikin, ew nirxa zêde ya ku ji hêla karkeran ve hatî hilberandin jî yekdestdar dikin. Lêbelê, ya berê bi tu awayî vê destnedanê rewa nake û ne jî diafirîne.

Ji ber ku rîsk ne faktorek serbixwe ye û ji ber vê yekê nikare bibe çavkaniya qezencê. Bi rastî çalakiyên din dikarin xeterek pir zêde tevlihev bikin û kêmtir werin xelat kirin. Ne hewce ye ku were gotin, encamên herî ciddî yên “xeterê” bi gelemperî ji hêla mirovên kedkar ve têne êşandin ku dikarin kar, tenduristî û tewra jî jiyana xwe winda bikin, li gorî ka xetereyên dewlemendan di cîhanek nediyar de çawa çêdibe. Bi vî rengî, tiştek e ku meriv dahata xwe li ser biryarek xeternak qumar bike lê gava ku ew biryar dikare jiyana kesên din xera bike tiştek din e. Ger gotina Keynes ne pir ne di cîh de be: “Dibe ku spekulator wekî bilbilên li ser herikîna domdar a pargîdaniyê zirarê nedin. Lê gava ku pargîdanî bibe bilbila li ser tofanek spekulasyonên domdar rewş cidî ye. Dema ku pêşkeftina sermayeya welatekî bibe berhemek ji çalakiyên gazînoyekê, îhtîmal e ku kar nexweş be.” [ Theory General of Employment, Interest and Money , r. 159]

Serlêdanên xetereyê ji bo rewakirina kapîtalîzmê bi tenê wê pergalê ji gazînoyek girseyî wêdetir eşkere dike. Ji bo ku pergalek weha adil be, divê beşdaran bi qasî hev şansên serketinê hebin. Lêbelê, digel newekheviyek girseyî, dewlemend bi şansê windabûna hindik re rû bi rû dimînin. Mînakî, heke mîlyonerek û yekî belengaz her du caran li ser encama avêtina drav lîreyek deynin, mîlyoner dê her gav bi ser bikeve ji ber ku yê belengaz ewqas hindik pereyê rezervê heye ku şansek piçûk jî dê wî îflas bike.

Di dawiyê de, “lîstika veberhênanê ya kapîtalîst (bi tevahî û bi gelemperî di beşên wê yên cihêreng de) sermayek erênî ye. Di piraniya salan de ji windabûnê bêtir di bazarên darayî de drav tê çêkirin. Çawa ev yek gengaz e? Tenê ji ber ku yên ku di çalakiya hilberîna rastîn de mijûl dibin kêmtir ji ya ku ew ê bi dest xwe ve girêdidin distînin. [David Schweickart, Op. Cit. , r. 38] Bi gotineke din, mirov dê pereyên xwe nexin xetereyê heya ku nekaribin sûd werbigirin û dilxwaziya xetereyê bi astên qezenca heyî û ya çaverêkirî ve girêdayî ye û ji ber vê yekê nikare wan rave bike. Balkişandina li ser rîskê bi tenê bandora ku milk li ser şiyana ku bikeve pîşesaziyek diyarkirî vedişêre (ango pêşî li rîskê digire) û ji ber vê yekê balê ji aliyên bingehîn ên ku bi rastî çawa qezenc têne hilberandin (ango dûrî hilberînê û rêxistina wê ya hiyerarşîk a di bin kapîtalîzmê de) dûr dixe.

Ji ber vê yekê xetere ne diyar dike ka nirxa zêde çawa tê çêkirin û ne jî eslê wê ye. Wekî din, ji ber ku xetereya ku mirov pê re rû bi rû dimînin û vegerandina ku ew digirin bi dewlemendiya wan ve girêdayî ye, ew nikare were bikar anîn da ku vê dabeşkirinê rewa bike. Berevajî vê yekê, ji ber ku veger û rîsk bi gelemperî berevajî ve girêdayî ne. Ger rîsk çavkaniya nirxa zêde bûya an jî wê rewa bikira, veberhênana herî xeternak û veberhênerê herî feqîr dê vegera herî zêde werbigire û ne wusa ye. Bi kurtasî, parastina “rîska” ya kapîtalîzmê îqna nake.

Anarchist FAQمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕانمێتاکوردیی-کورمانجی

ج.٢.٩ ما قەزەنج خەلاتەک ژ بۆ خەتەرەیێ نیشان ددە؟

رەوانگەهەک دنا هەڤپارا نرخا زێدە ئەوە کو “خەتەرگرتن”ە، ئانگۆ تێگینا کو داهاتانە- کەدێ رەوایە ژ بەر کو خوەدیێن وێ د پەیداکرنا دراڤ دە ریسکەک گرتنە و ژ بۆ ڤێ یەکێ خەلاتەک هەق دکن.

بەری کو ئەم نیقاش بکن کا چما ئانارشیستان ڤێ ئارگومانا رەد دکن، دڤێ وەرە زانین کو د مۆدەلا نەئۆ-کلاسیکا سەردەست دە، خەتەرە و نەدیاربوون د هلبەرینا بەرژەوەندیان دە ت رۆلا خوە نالەیزە. ل گۆری تەئۆریا هەڤسەنگیا گشتی، نەزەلالیەک هەیە (نها و پاشەرۆژ تێنە زانین) و ژ بەر ڤێ یەکێ رۆلا خەتەرەیێ تونە. ب ڤی رەنگی، تێگینا بەرژەوەندیێ کو ب خەتەرەیێ ڤە گرێدایییە ژ مۆدەلا ستاندارد راستترە. لێبەلێ، وەکی کو ئەمێ نیقاش بکن، ئارگومانەک وەها ب گەلەک ئاوایێن دن نەرەئالیستە، نەمازە د دەرهەقێ کاپیتالیزما پارگیدانی یا ئیرۆیین دە.

هێژایی گۆتنێیە کو ئیترازکرنا ریسکێ ژ بۆ راڤەکرن و راستکرنا قەزەنجان هەما هەما ب تەڤاهی د میناکا ڤەبەرهێنەرێ پچووک دەیە کو تەسەرووفا خوە دخە قومار (میناک، ب ڤەکرنا بارەک) و هەکە ڤەبەرهێنان ب سەر نەکەڤە ب خەتەرەیەک مەزن رە روو ب روو دمینە. لێبەلێ، ل گەل کێشەیا هەستیاری یا میناکێن وەها، ئانارشیست ئیدا دکن کو ئەو ب زۆر ژ بریارێن ڤەبەرهێنانێ و خەلاتێن د ناڤ کاپیتالیزمێ دەنە تیپیکن. د راستیێ دە، میناکێن وەها تام ژ بۆ کو بالێ بکشینن ژ ئاوایێ خەبتاندنا پەرگالێنە کو تێگهشتنەک ل سەر وێ پەیدا بکن تێنە بکار ئانین. ئانگۆ، رەئالیزما خویایی یا بلندا ئارگومانێ، مۆدەلەک کاپیتالیزمێ یا ب هەمان رەنگی نەراست ڤەدشێرە، وەکی تەئۆریێن نەرەئالیستترێن کو دخوازن داهاتانە-کەدێ راسیۆنالیز بکن.

ژ بەر ڤێ یەکێ “ریسک” داهاتانە- کەدێ راڤە دکە ئان راستدار دکە؟ نا، ئانارشیست نیقاش دکن. ئەڤ ژ بەر پێنج سەدەمانە. یا یەکەم، ڤەگەرێن ل سەر داهاتا ملکێ ل سەر میقدارا خەتەرا تێکلدار ب تەڤاهی سەربخوەنە. یا دویەمین، هەمی کرنێن مرۆڤی خەتەرەک جەلەبەک ڤەدهەوینە و ژ بەر ڤێ یەکێ چما خوەدان ملک ب تایبەتی ژێ سوود وەردگرن؟ یا سێیەم، ریسک ب ڤی رەنگی نایێ خەلاتکرن، تەنێ ریسکێن سەرکەتینە و سەرکەفتنا چ ب هلبەرینێ ڤە گرێدایییە، ئانگۆ ئیستسمارکرنا کەدێ. یا چارەمین، پرانیا داهاتانە- کەدێ یا گرێدایی “ریسکا” ئیرۆ د ئالیکاریا هلبەرینێ دە ت رۆلا خوە نالەیزە و، ب راستی، ژ بەر دەستوەردانا دەولەتێنە ئەو قاس خەتەرناکە. یا پێنجەم، ریسک د ڤێ چارچۆڤەیێ دە ژ خوەدیبوونا سەرمایێنە سەربخوەیە و ژ بەر ڤێ یەکێ، ئارگومانێن ل دژی “بەندی” و نووبوونێ ب هەمان رەنگی ژ بۆ ڤێ ئاقلێ دەرباس دبە. ب گۆتنەک دن، “ریسک” تەنێ هنجەتەک دنە کو مەرڤ ژ بۆ دەولەمەندبوونا دەولەمەند خەلات بکە.

ئیتیرازا یەکەما هەری ئەشکەرەیە. ئەڤ هەنەکە کو مەرڤ پێشنیار دکە کو کاپیتالیزم ل گۆری خەتەرەیێ خەلات دکە. د ناڤبەرا هاتن و خەتەرەیا کو مرۆڤ پێ رە روو ب روو دمینە دە تێکلیەک هندک ئان تونەیە. ب راستی، دێ ئادلتر بە کو مرۆڤ بێژە کو ڤەگەر ب رێژەیا خەتەرەیا کو مرۆڤ پێ رە روو ب روو مایە بەرەڤاژییە . میناکا هەری ئەشکەرە یا کارکەرەکە کو دخوازە ببە سەرۆکێ خوە و کارسازیا خوە ساز دکە. ئەو خەتەرەک راستینە، ژ بەر کو ئەو تەسەرووفێن خوە دخە خەتەرێ و ئامادەنە کو بکەڤن دەینان. ڤێ یەکێ ب ڤەبەرهێنەرەک میلیاردەر رە ب میلیۆنان پارڤەکرنا ب سەدان پارگیدانیان رە بدن هەڤ. دەما کویێ بەرێ ژ بۆ دەبارا ژیانا خوە تێدکۆشە، یا پاشین بێیی کو تلیەک رابکە، داهاتەک برێکووپێکا مەزن دستینە. د وارێ خەتەرەیێ دە، ڤەبەرهێنەر ئەو قاس دەولەمەندە کو پەرەیێن خوە ئەوقاس بەلاڤ کریە کو، د وارێ پراتیکی دە، تونە. کی خوەدیێ داهاتا مەزنترە؟

ب ڤی رەنگی، خەتەرەیا کو مرۆڤ پێ رە روو ب روو دمینە ب دەولەمەندیا وانا هەیی ڤە گرێدایییە و ژ بەر ڤێ یەکێنە گەنگازە کو مەرڤ تێکلیەک د ناڤبەرا وێ و داهاتا کو تێ ئیدیئا کرن دە چێبکە دە دیار بکە. ژ بەر کو ریسک ب خوەزایێ خوە سوبژەکتیفە، ژ بلی پرسکرنا پرسێ و کارانینا رێژەیا راستینا قەزەنجێ ژ بۆ پیڤاندنا لێچوونا هلگرتنا خەتەرەیێ ت رێیەک تونە کو مەرڤ زاگۆنێن وێیێن خەباتێ کفش بکە.

ئیتیرازا دویەمین ژی ب هەمان ئاوایی ئەشکەرەیە. پێشنیارا کو گرتنا خەتەرەیێ چاڤکانی و راستداریا قەزەنجێیە ڤێ راستیێ پاشگوهـ دکە کو هەما هەما هەمی چالاکیا مرۆڤ خەتەرەیێ ڤەدگرە. ئیدیئاکرنا کو دڤێ کاپیتالیستان ژ بۆ ریسکێن کو ب ڤەبەرهێنانێ ڤە گرێدایییە وەرە دایین، ب ئەشکەرەیی تێ گۆتن کو پەرە ژ ژیانا مرۆڤان ب قیمەتترە. بەریا هەر تشتی، کارکەر تەندورستیا خوە و پر جاران ژیانا خوە د کار دە دخە خەتەرێ و پر جاران جیهێن کارێن هەری خەتەرناک ئەون کو ب مووچەیا هەری کێم ڤە گرێدایینە. دگەل ڤێ یەکێ، پەیداکرنا شەرت و مەرجێن خەباتا ئەولەدار دکارە سوود وەربگرە و ب کێمکرنا لێچوونێن تەندورستی و ئەولەهیێ، قەزەنج دکارە زێدە ببە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ژ بۆ خەلاتکرنا “ریسکا کاپیتالیست”، خەتەرەیا کو کارکەران پێ رە روو ب روو دبە ب راستی زێدە دبە. د جیهانا بەرەڤاژی یا ئەتیکا کاپیتالیست دە، ب گەلەمپەری ژ ڤەبەرهێنانا سەرمایێ ئەرزانترە (ئان ژی “بکێرتر”) جیهگرتنا کارکەرەک فەردی. بەرەڤاژی ڤەبەرهێنەر، پاترۆن و ئەلیتا پارگیدانی، کارکەر وەکی بەشەک ژ کارێ خوە رۆژانە ب خەتەرەیا ژیانێ رە روو ب روو دمینن ئان ژی لنگان دستینن . ژیان خەتەرناکە و تو ژیان ژ یا کارکەرەک کو دبە کو ژ بەر بریارێن “مەترسیدار”ێن رێڤەبەری، سەرمایەدار و سەرمایەدارێن کو دخوازن میلیۆنا خوە یا دن ب دەست بخن خەرا ببە، خەتەرناکتر نینە. دگەل کو گەنگازە کو مەرڤ د هلگرتنا پۆرتفۆلیۆیەک ستۆکێ دە کو ب کارەکینە مومکونە خەتەرەیێ جهێرەنگ بکە. کارەک نکارە ل ناڤ کۆمەک پارگیدانیێن کو ریسکا جهێرەنگ دکن بەلاڤ ببە.

ب گۆتنەکە دن، کارکەر ژ کاردێرێن خوە ب خەتەرەیێن گەلەکی مەزنتر رە روو ب روونە و ژ بلی ڤێ، ئەو نکارن بێژن کا دێ چ مەترسی ل سەر ژیان و دەبارا خوە بکە.یێن کو پارا شێرێ لێچوونێن تێکچوونێ ددن کارکەرن،نە رێڤەبەری و خوەدی ستۆجک. دەما کو فیرما د تەنگاسیێ دە بن، ژ کارکەران تێ خوەستن کو ژ بۆ تێکچوونێن رێڤەبەریێ هەر چەند کێمکرنا مووچەیان و راکرنا تەندورستی و فەیدەیێن دن بدن. رێڤەبر کێم کێم کێمکرنا مووچەیان وەردگرە، ب راستی ئەو پر جاران بۆنوس و نەخشەیێن “تەشویقێ” وەردگرن دا کو وان بهێلن کو ئەو کارێ کو د یەکەم دە (زێدە) ژ وان رە هاتیە دایین بکن. گاڤا کو رێڤەبەرەک پارگیدانیەک خەلەتیەک دکە و کارسازیا وان ب راستی تێک دچە، دێ خەباتکارێن وی ژ وی پر گرانتر ببن سەدەما ئەنجامێن. د پر رەوشان دە، رێڤەبەر دێ هین رەهەت بژی (ب راستی، پر دێ پاکێتێن قوتبوونێیێن پر ب جۆمەردی بستینن) دەما کو کارکەر دێ ب ترس، بێباوەری و دژواریا پەیداکرنا کارەک نوو رە روو ب روو بمینن. ب راستی، وەک کو مە د بەشا ج.٢.١ دە گۆت ، ئەو خەتەرا بێکاریێیە کو د رێزا یەکەم دە ژ بۆ مسۆگەرکرنا ئیستسمارکرنا کەدێ فاکتۆرەک بنگەهینە.

چاوا کو هلبەراندن د بن کاپیتالیزمێ دە کۆلەکتیفە، دڤێ ریسک ژی وسا بە. وەکی کو پرۆئودهۆن گۆت، دبە کو وەرە نیقاش کرن کو کاپیتالیست “ب تەنا سەرێ خوە ریسکا پارگیدانیێ دکشینە” لێ ئەڤ راستیا کو کاپیتالیست نکارە “تەنێ کانێ بخەبتینە ئان رێهەسن بمەشینە”نە ژی “تەنێ کارگەهەکێ هلگرە، کەشتیەک ب کەشتیێ بکە، تراژەدیەک بلیزە، پانتهەئۆنێ ئاڤا بکە” ژ بیر ناکە. وی پرسی: “گەلۆ کەس دکارە ڤان تشتان بکە، تەڤی کو هەمی سەرمایەیا وی یا پێویست هەبە؟” و ژ بەر ڤێ یەکێ “هەڤالیتی” دبە “تەمامی پێویست و راست” ژ بەر کو “کارێ کو وەرە کرن” “مولکێ هەڤپار و بێپارێ هەموو کەسێن کو تێ دە جهـ دگرن”ە . هەگەرنە وسا بە، هیسەدار دێ “لاش و گیانێن کارکەرێن مەئاش تالان بکن” و ئەوێ ببە “هێرسەک ل سەر روومەت و کەسایەتیا مرۆڤان.” [ رامانا گشتی یا شۆرەشێ ، ر. ٢١٩] ب گۆتنەکە دن، ژ بەر کو هلبەراندن کۆلەکتیفە، ریسک ژی روو ب روویە و، ژ بەر ڤێ یەکێ، خەتەرناک نکارە وەرە بکار ئانین دا کو مرۆڤ ژ کۆنترۆلکرنا ژیانا خوە یا خەباتێ ئان فێکیا کەدا خوە دوور بخە.

ئەڤ مە دگهینە سەدەما سێیەمین، ئانگۆ “ریسک” چاوا بەشداری هلبەرینێ دبە. فکرا کو “ریسک” بەشداری هلبەرینێیە، ب هەمان رەنگی خەلەتە. ئەشکەرەیە، کەس نابێژە کو ڤەبەرهێنانێن تێکچوویی دڤێ ببە سەدەم کو ڤەبەرهێنەر ژ بەر خەتەرەیێن کو ئەو گرتن وەرن خەلات کرن. ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو خەتەرەیێن سەرکەتییێن کو تێنە هەسباندنن و ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو پارگیدانی مالەک ئان کارووبارەک خوەستی هلبەراندیە. ب گۆتنەک دن، ئارگومانا خەتەرەیێ ب ڤەبەرهێنەرێ کو سەرمایەیێ پەیدا دکە ڤە گرێدایییە کو خەباتکارێن پارگیدانیێ هلبەرینەریێ بکار تینن دا کو مالەک چێبکن. لێبەلێ، وەکی کو مە د بەشا ج.٢.٤ دە نیقاش کر سەرمایەنە هلبەرینەرە و، وەکی ئەنجامەک، ڤەبەرهێنەرەک دکارە ل هێڤیا ڤەگەرا ڤەبەرهێنانا خوەیا دەستپێکێ بە لێنە بێتر. یا هەری باش، ڤەبەرهێنەر دەستوور دایەیێن دن کو پەرەیێن خوە بکار بینن لێ، وەکی کو بەشا ج.٢.٣ دەستنیشان کر، دایینا دەستوورا کارانینا تشتەکنە کریارەک هلبەرە.

لێبەلێ، واتەیەک دن ژی هەیە کو ریسک، ب گەلەمپەری، بەشداری هلبەرینا د هوندورێ کاپیتالیزمێ دە نابە، ئانگۆ بازاران فینانسە دکە. ئەڤ مە دگهینە ئیتیرازا مە یا چارەمین، ئانگۆ کو پرانیا جورەیێن “ریسکەیێن” د ناڤا کاپیتالیزمێ دە تەڤکاریێ ل هلبەرینێ ناکن و ب سایا ئالیکاریا دەولەتێنە ئەو قاس خەتەرناکن.

ل “ریسکا” یا تیپیکا کو ب کاپیتالیزمێ ڤە گرێدایییە، ئانگۆ دانینا دراڤ د بۆرسایێ و کرینا هیسەیان دە، نێرینا کو “ریسک” بەشداری هلبەرینێ دبە، ب گرانی خەلەتە. وەکی کو داڤد سچوەئجکارت دەستنیشان دکە، “[ئ] د پڕانیا بوویەران دە، دەما کو هوون ستۆک بکرن، هوون پەرەیێ خوەنە ددن پارگیدانیێ، لێ ددن کەسەک تایبەتی. هوون پارا خوە یا پارێ ژ یەکی کو پارا خوە دراڤ دکە بکرن. نکەلەک ژ پەرەیێ وە ناچە ژ پارگیدانیێ بخوە رە. قەزەنجێن پارگیدانیێ دێ تام هەمان بوویا، ب کرینا ستۆکا وە ئان بێیی کرینا وە.” [ پشتی کاپیتالیزمێ ، ر. ٣٧] ب راستی د ناڤبەرا ١٩٥٢ و ١٩٩٧ دە، ژ سەدی ٩٢% ڤەبەرهێنانێ ژ هێلا فۆنێن ناڤخوەیییێن فیرمایان ڤە هاتی دایین و ژ بەر ڤێ یەکێ “بازارا بۆرسایێ هەما هەما تشتەک بەشداری فینانسەکرنا ڤەبەرهێنانا دەرڤەیی ناکە.” تەورا پێشکێشیێن ستۆکێن نوو تەنێ ژ سەدی ٤ێ لێچوونێن سەرمایەیا پارگیدانیێننە-فینانسی پێک تێ. [دۆئوگ هەنوۆئۆد، واڵ سترەئەت ، ر. ٧٢] “تەڤی نرخا سەمبۆلیکا مەزنا بۆرسایێ، تێ زانین کو تێکلیا وێ ب هلبەرینا مال و کارووباران رە کێم کێمە،” دەستنیشان دکە داڤد ئەڵەرمان، “پرانیا دانووستەندنێن بۆرسایێ د هیسەیێن دەستێ دویەمین دەنە، ژ بەر ڤێ یەکێ سەرمایا کو ژ بۆ هیسەیان تێ دایین ب گەلەمپەری دچە بازرگانێن دنێن ستۆجک،نە ژ پارگیدانیێن هلبەرینەرێن کو هیسەیێن نوو دەردخن.” [ فیرمایا کارکەرێن دەمۆکرات ، ر. ١٩٩]

ب گۆتنەک دن، پرانیا ڤەبەرهێنانێ ب تەنێ “ریسکا”ە کو ب کرینا داهاتیەک پۆتانسیەلا ل جیهانەک نەدیار ڤە گرێدایییە. چالاکیا کریار ب ت ئاوایی بەشداری هلبەرینا وێ چەمێ داهاتێ نەکریە، لێ دیسا ژی ئەو د ئەنجامێ دە ئیدیئایەک ل سەر کەدا کەسێن دن دکە. یا هەری باش، مرۆڤ دکارە ببێژە کو خوەدیێ بەرێیێ پارێن بەرێ د دەمەک بەرێ دە ب پێشکێشکرنا پەرەیان “بەشداری” هلبەرینێ کریە، لێ ئەڤ یەک داهاتانە- کەدێ رەوا ناکە. ب ڤی رەنگی، ڤەبەرهێنانا د پارڤەیان دە دبە کو دەولەمەندیا هەیی ژ نوو ڤە ساز بکە (ب گەلەمپەری ژ بۆ بەرژەوەندیا مەزنا ڤەسازکەران) لێ ئەو تشتەک چێدکە. دەولەمەندیا نوو ژ هلبەرینێ دهەرکە، بکارانینا کەدێ ل سەر دەولەمەندیا هەیی ژ بۆ ئافراندنا دەولەمەندیا نوو.

ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی، بۆرسا (و ریسکا کو ل سەر بنگەها وێیە) زرارێ ددە ڤێ پێڤاژۆیێ. تێگهیشتنا کو دابەشان ڤەگەراندنا “ریسک”ێ تەمسیل دکە، دبە کو خەلەتی وەرە دیتن کو مەرڤ چاوا بازارێ د راستیێ دە دخەبتن،نە د تەئۆریێ دە. بازارێن بۆرسایێ بەرتەک نیشانی تەڤگەرێن ڤێ داوییێیێن د بهایێ بۆرسایان دەنە، دبە سەدەم کو تەڤگەرێن بهایێ ل سەر تەڤگەرێن بهایێ ئاڤا ببن. ل گۆری ئابۆریناسێ دارایییێ ئاکادەمیسیەن بۆب هائوگەن، ئەڤ یەک د ئەنجامێ دە دبە کو بازارێن دارایی خوەدان بێئیستیقرارا ئەندۆژەن بە، دگەل کو ب ڤی رەنگی بێسەرووبەریا بها-برێڤەکری زێدەتری سێ-چاران ژ هەمی بێهێزیا ل بازارێن دارایی دگرە. ئەڤ دبە سەدەم کو بازارێ ڤەبەرهێنانێن پر خراب ب رێ ڤە ببە ژ بەر کو هن ڤەبەرهێنان د پارگیدانیێن زێدە نرخ دە وندا دبن و پارگیدانیێن کێم-نرخ نکارن فینانسێ بستینن دا کو تشتێن کێرهاتی هلبەرینن. خەمگینیا ئەندۆژەنا بازارێ ئاستا گشتی یا ڤەبەرهێنانێ کێم دکە ژ بەر کو ڤەبەرهێنەر دێ تەنێ پرۆژەیێن کو ڤەگەرەک تێرا خوە بلند ڤەدگەرینن فینانسە بکن. ئەڤ یەک د مەزنبوونا ئابۆریێ دە دبە سەدەما کێشەیەک جدی. ب ڤی رەنگی، “ریسک” باندۆرەک مەزن و نەیینی ل سەر ئابۆریا راستین دکە و خەلاتکرنا رەفتارێن وەها ئیرۆنیکی خویا دکە. ب تایبەتی ژ بەر کو رێژەیا بلندا ڤەگەرێ ژ بۆ تەلافیکرنا ریسکا ڤەبەرهێنانا ل بۆرسایێیە، لێ د راستیێ دە پرانیا ڤێ خەتەرەیێ ژ ئارامیا ئەندۆژەنا بازارێ بخوەیە. [ستەڤە کەئەن، دەبونکنگ ئەجۆنۆمجس ، ر. ٢٤٩-٥٠]

سەرلێدانێن ل سەر “ریسکا” ژ بۆ رەواکرنا کاپیتالیزمێ هنەکی ئیرۆنیکن، ژ بەر کو فۆرما رێخستنی یا سەردەستا د هوندورێ کاپیتالیزمێ دە – پارگیدانی. ڤان فیرمایان ل سەر بنگەها “بەرپرسیاریا تخووبدار” یا کو ب ئەشکەرە هاتی سێوراندن ژ بۆ کێمکرنا خەتەرەیا کو ژ هێلا ڤەبەرهێنەران ڤە روو ب روو مایە هاتنە چێکرن. وەکی کو ژۆئەل باکان دەستنیشان دکە، بەری ڤێ یەکێ “مرۆڤەک چ قاس، چ هندک ژی د پارگیدانیەکێ دە ڤەبەرهێنان کربا، ئەو ب خوە بەرپرسیار بوو، بێ سینۆر، ژ دەینێن پارگیدانیێ. مالێن ڤەبەرهێنەران، تەسەرفکرن و نرخاندنێن دنێن کەسانە دێ ل بەر ئیددیئایێن دەیندێران بن هەکە پارگیدانیەک تێک بچە، تێ ڤێ واتەیێ کو کەسەک خەتەرا هلوەشینا دارایی ب تەنێ ب خوەدان بژاردەیا پارگیدانیەک نەکاربوو بکشینە. هەیا کو ئەو خەتەرە هاتە راکرن، کو د نیڤێ سەدسالا نۆزدەهان دە، رێبەرێن کارسازیێ و سیاسەتمەداران ب گەلەمپەری پارێزڤانیا گوهەزتنا قانوونێ کرن دا کو بەرپرسیاریا هیسەداران ب میقدارێن کو وان ل پارگیدانیەک ڤەبەرهێناندی بکرە، ئەو فکرین، کو ئەو ژ بەرپرسیاریا کو ژ وێ پێ ڤە دقەومە بێپار بمینە. “ئارمانجا یەکانە یا بەرپرسیاریا تخووبدار … ئەوە کو وان ژ بەرپرسیاریا قانوونی یا کریارێن پارگیدانیان بپارێزە” و هەر وەها کێمکرنا خەتەرەیێن ڤەبەرهێنانێ (بەرەڤاژی کارسازیێن پچووک). [ تهە جۆرپۆراتۆن ، ر. ١١ و رووپ. ٧٩]

ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو خوەدان پارگیدان (ڤەبەرهێنەر) د پارگیدانیەک دە بەرپرسیاریەک ژ دەین و بەرپرسیاریێن پارگیدانیێ ناگرن. د ئەنجاما ڤێ ئیمتیازێ کو دەولەتێ دایە، ونداهیێن پۆتانسیەل نکارن ژ میقدارا کو ژ بۆ پارێن خوە دانە دەرباس بکن. ئاقلێ کو ژ بۆ راستکرنا ڤێ تێ بکار ئانین ئەڤ ئارگومانە کو بێیی بەرپرسیاریەک تخووبدار، دەیندێرەک ئیهتیمالا کو نەهێلە کو تو پارەک ژ کڕووبرەک ب کێمی ڤە کرەدیتیا وەکهەڤ وەکی فرۆشکار وەرە فرۆتن. ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو بەرپرسیاریا تخووبدار دهێلە کو پارگیدانیان ژ بۆ پارگیدانیێن خەتەرناک دراڤ بەرهەڤ بکن ب کێمکرنا خەتەرە و لێچوونێن خوەدان و گوهەزتنا وان ل سەر ئەندامێن دنێن جڤاکێ (ئانگۆ خەریبیەک). ئەو، د راستیێ دە، دەولەتەکە کو ئیمتیاز دایە بازرگانیێ ب شانسەک کێما وندابوونێ لێ ب شانسەک بێسینۆر قەزەنجکرنێ.

ئەڤ دو-ستانداردەک بالکێشە. ئەو پێشنیار دکە کو پارگیدانی، ب راستی،نە خوەدیێ هیسەدارانن ژ بەر کو ئەو یەک بەرپرسیاریا خوەدانیێ ناگرن سەر خوە، نەمازە بەرپرسیاریا ڤەگەراندنا دەینان. چما دڤێ د دەمێن خوەش دە خوەدیێ ئیمتیازا قەزەنجکرنا قەزەنجێ بن دەما کو ئەو د دەمێن خراب دە بەرپرسیاریەک ناگرن سەر خوە؟ پارگیدانی ئافریدێن هوکوومەتێنە، کو ب ئیمتیازێن جڤاکییێن بەرپرسیاریا دارایی یا تخووبدارا پارڤەکاران تێنە ئافراندن. ژ بەر کو دەینێن وان د داویێ دە گەلەمپەرینە، چما دڤێ قەزەنجێن وان تایبەت بن؟

هێژایی گۆتنێیە کو ئەڤ کێمکرنا مەترسیێنە تەنێ د ناڤا دەولەتەکێ دەیە، ل قادا ناڤنەتەوەیی ژی تێ سەپاندن. بانک و پارگیدانیێن مەزن دراڤ ددن وەلاتێن پێشکەفتی، لێ “کەسێن کو پەرە دەین کرنە [ئانگۆ ئەلیتا هەرێمی] ژ وان بەرپرسیار نایێن دیتن. ئەو گەلە…یێ کو نەچارە [دەینێن] بدە… دەیندێر ژ خەتەرەیێ تێنە پاراستن. ئەو یەک ژ فۆنکسیۆنێن سەرەکەیێن ئمف-ئێیە کو ریسکەک مەزن ددە و ڤەبەرهێنانێن بەلاش ژ مرۆڤان رە پەیدا دکە. ژ بەر کو ریسکەک مەزن هەیە، ژ بەر کو ئەو ب ئاوایێن جوودا ژ باجگران رە تێ ڤەگوهەستن. [نۆئام چۆمسکی، پرۆپاگاندا ئاند تهە پوبلج مند ، ر. ١٢٥]

کاپیتالیزم، ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی، تام ب دەرخستنا خەتەرێ و دانینا بار ل سەر ئالیێن دن – پێشکێشکەر، دەیندێر، کارکەر و د داویێ دە، ب تەڤاهی جڤاکێ رە پێشکەتیە. “لێچوون و ریسک تێنە جڤاکی کرن،” ب گۆتنەک دن، “و قەزەنج تێ تایبەت کرن.” [نۆئام چۆمسکی، ئۆپ. جت. ، ر. ١٨٥] دووڤ رە زڤرین و راستدارکرنا قەزەنجێن پارگیدانی د وارێ خەتەرەیێ دە د ئاستا هەری دوروو دە خویا دکە، نەمازە ب گازیکرنا میناکێن کارسازێن پچووکێن کو ب گەلەمپەری ب بارێن کو ژ هێلا خەتەرا دەرڤەیی یا پارگیدانی ڤە تێنە پەیدا کرن رە روو ب روو دمینن! دۆئوگ هەنوۆئۆد ئەشکەرە دیار دکە دەما کو ئەو دنڤیسە “بەرپرسیاری ژ هێلا پێناسەیێ ڤە ب تشتێن کو وان ژ بۆ هیسەیان دانە سینۆردارن” و “ئەو هەر گاڤ دکارن پشکێن خوە د پارگیدانیەک پرسگرێکدار دە بفرۆشن، و هەکە پۆرتۆفۆلێن وانێن جهێرەنگ هەبن، ئەو دکارن جارنان ب کێماسیەک ژ هۆلێ رابکن. کارمەند، و ب گەلەمپەری خەریدار و دابینکەر، ئەو قاس باش تێنە قەوراندن.” ژ بەر کو “سینیالێن کو ژ هێلا بۆرسایێ ڤە تێنە بەلاڤ کرن ژ چالاکیا ئابۆری یا راستین رەنە گرینگن ئان ژی زراردارن، و کو بازارا بۆرسێ ب خوە وەکی چاڤکانیا دارایی هندک ئان ژی تشتەک نایێ هەسباندن” و ئارگومانا ریسکێ وەکی پاراستنا قەزەنجێ پر قەلسە. [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٩٣ و رووپ. ٢٩٢]

د داویێ دە، تەئۆریا خەتەرەیێ یا قەزەنجێ ناگرە کو کارینێن جهێرەنگێن گرتنا خەتەرەیێیێن کو ژ دابەشکرنا نەوەکهەڤا دەولەمەندیا جڤاکێ دەردکەڤن، ل بەر چاڤان ناگرە. وەکی کو ژامەس مەئادە دبێژە، دەما کو “خوەدیێن ملک دکارن ریسکێن خوە ب خستنا پەرچەیێن پچووکێن ملکێ خوە د ناڤ هەژمارەک مەزن دە بەلاڤ بکن، کارکەرەک نکارە ب هێسانی پەرچەیێن پچووک ژ هەولدانا خوە بخە ناڤ هەژمارەکە مەزن ژ کارێن جهێ. ئەڤ دبە سەدەما سەرەکە یا کو ئەم دبینن کو سەرمایا ب ریسک کەدا خوە دستینە” ئوونە بەرەڤاژی. [ژ ئالیێ داڤد سچوەئجکارت ڤە هاتیە گۆتن، ل دژی کاپیتالیزمێ ، رووپ ١٢٩-١٣٠]

دڤێ بێ زانین کو هەتا دەستپێکا سەدسالا نۆزدەهان، خوەکاری رەوشا ئاسایی یا کار بوو و ئەو ب بەردەوامی کێم بوویە و بگهێژە، هەری باش، ل دۆرا ١٠% ژ نفووسا کارکەر ل وەلاتێن رۆژاڤایی ئیرۆ. ب کێمانی، مەرڤ ڤێ کێمبوونێ ب زێدەبوونا نەرازیبوونا رووبرووبوونا خەتەرەیێن پۆتانسیەلێن ژ هێلا مرۆڤێن کەدکار ڤە راڤە دکە، ب کێمانی دێ نەراست بە. بەلێ، ئەو هلبەرەک لێچوونێن زێدەیە ژ بۆ سازکرن و مەشاندنا کارسازیان کو وەکی ئاستەنگیەک خوەزایی یا پر باندۆرا پێشبازیێ تەڤدگەرە (ل بەشا ج.٤ بنێرە ). دگەل چاڤکانیێن تخووبدارێن بەردەست، پر مرۆڤێن خەباتکار ب هێسانی نکارن ب خەتەرەیێ رە روو ب روو بمینن ژ بەر کو د رێزا یەکەم دە فۆنێن وانێن تێر نینن و، ژ بلی ڤێ، هەکە فۆنێن وەها وەرن دیتن، بازار ب دژواری قادەک لیستکێیە.

ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو کەتنا کارسازیێ ژ بۆ خوە هەر گاڤ ئیمکانەکە، لێ ئەو ڤەبژارک بێیی هەبوونێن تێر پر دژوارە. وەکی دن، هەر چەند فۆنێن تێر وەرن دیتن (ب تەسەرووفێ ئان دەینەک)، خەتەرەیەک پر زێدەیە ژ بەر نەکاربوونا جهێرەنگکرنا ڤەبەرهێنانان و ئیهتیمالا دۆمدار کو پارگیدانیێن مەزن دێ ل دەڤەرا وە دکانان ساز بکن (میناک، وال-مارت کارسازیێن پچووک ئان پوبێن زنجیرەیێ دەردخە، کافە و باران کو کارسازیێن مالباتا هەرێمی هلوەشینە). ژ بەر ڤێ یەکێ راستە کو هەرکینەکە پچووکا کارکەران هەیە کو بەر ب خوە-کارکرنێ ڤە دچە (جارنان ژێ رە بورژوڤازیا پچووک ژی تێ گۆتن) و کو ژ ڤانا، هەژمارەکە هندک دبە کاپیتالیستێن تام. لێبەلێ، ئەڤ ئیستیسنانە کو قائیدەیێ ئیسپات دکن – ژ بەر کو پارگیدانی تێک دچن ڤەگەرەک مەزنا کۆلەتیا مەئاش هەیە.

ب هێسانی، دابەشکرنا دەولەمەندیێ (و ژ بەر ڤێ یەکێ شیانا هلگرتنا خەتەرەیێ) ئەو قاس خەلەتە کو ئیمکانێن وەها هندکن و، هەر چەند پر خەتەرناکن ژی، ڤەگەرەک تێر پەیدا ناکن دا کو پرانیا وان بسەرکەڤن. کو گەلەک کەس تەسەرووفێن خوە دخە خەتەرێ و ب ڤی رەنگی خوە دخن ناڤ سترەس، بێئەولەهی و دژواریێ، ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی،نە پاراستنا کاپیتالیزمێیە ژ بەر کو ئەو دەستنیشان دکە کو کەدا ب مەئاش ئەو قاس خرابە کو گەلەک کەس دێ ژ هەر تشتی رە ببن شانسێ کو ژێ برەڤن. مخابن، ئەڤ خوەستەکا خوەزایی یا کو هوون ببن سەرۆکێ خوە ب گەلەمپەری، هەکە سەرکەتی بە، دبە سەرۆکێ کەسەک دن! واتە هەما هەما د هەمی رەوشان دە ئەو نیشان ددە کو ژ بۆ کو هوون دەولەمەند ببن پێدڤییە کو هوون کەدا مرۆڤێن دن بکار بینن.

ژ بەر ڤێ یەکێ، وەکی “ل بەندێ” ( ل بەشا ج.٢.٧ بنێرە )، هەکە هوون دەولەمەند بن، خەتەرەیەک پر هێسانترە و ژ بەر ڤێ یەکێ خەتەرەیەک تەنێ رێیەک دنە ژ بۆ خەلاتکرنا دەولەمەندان ژ بۆ دەولەمەندبوونێ. ب گۆتنەکە دن، دووربوونا ریسکێ فاکتۆرا گرێدایییە،نە سەربخوەیە. دابەشکرنا دەولەمەندیێ خەتەرەیێن کو مرۆڤ دخوازن پێ رە روو ب روو بمینن دیار دکە و ژ بەر ڤێ یەکێ نکارە وێ دەولەمەندیێ راڤە بکە ئان رەوا بکە. ل شوونا کو نرخاندنێن کەسانە “ریسک” دیار بکن، ئەڤ نرخاندن دێ ب پۆزیسیۆنا پۆلا کەسێن تێکلدار ڤە گرێدایی بن. وەکی کو سچوەئجکارت دەستنیشان دکە، “هەژمارەک مەزن ژ مرۆڤان ب تەنێ خوەدان فۆنێن رازبەر نینن کو ڤەبەرهێنانێ بکن. ئەو قەت نکارن بلیزن… د ناڤ وانێن کو دکارن بلیزن، هن ژیێن دن چێتر جهـ دگرن. دەولەمەندی گهاندنا ئاگاهداری، شیرەتێن پسپۆر، و فەرسەندێن جهێرەنگیێ ددە کو ڤەبەرهێنەرێ پچووک پر جاران کێماسیا وانە.” [ پشتی کاپیتالیزمێ ، ر. ٣٤] ژ بەر ڤێ یەکێ، قەزەنج لێچوونا راستینا خەتەرەیێ ناگرە لێ بەرەڤاژی کێمبوونا مرۆڤێن کو تشتەک خەتەرناکە (ئانگۆ نەوەکهەڤیا دەولەمەندیێ) نیشان ددە.

ب هەمان ئاوایی، ژ بەر کو سەرمایەدار (ئان رێڤەبرێن وانێن کرێکری) یەکدەستداریا هێزا بریاردانێ د ناڤ پارگیدانیەک دە هەیە، هەر خەتەرەیێن کو ژ هێلا پارگیدانیەک ڤە تێنە چێکرن وێ هیەرارشیێ نیشان ددە. ب ڤی رەنگی، ریسک و شیانا گرتنا خەتەرەیێ د چەند دەستان دە یەکدەستدارە. گەر قەزەنج هلبەرا ریسکێ بە ، وێ هنگێ، د داویێ دە، ئەو هلبەرا سازوومانەک پارگیدانیەک هیەرارشیکە و، ژ بەر ڤێ یەکێ، سەرمایەدار ب تەنێ خوە خەلات دکن ژ بەر کو د ناڤ جیهێ کار دە خوەدی هێزن. مینا “نووژەنی” و “کارسازیێ” (ل بەشا ج.٢.٨ بنێرە )، ئەڤ مەنتقێ نرخا زێدە ب پاشگوهکرنا کا چاوا جیهێ کار هاتیە ئاڤاکرن ڤە گرێدایییە. ب گۆتنەکە دن، ژ بەر کو رێڤەبەر بریارگرتنێ (“ریسک”) یەکدەستدار دکن، ئەو نرخا زێدە یا کو ژ هێلا کارکەران ڤە هاتی هلبەراندن ژی یەکدەستدار دکن. لێبەلێ، یا بەرێ ب تو ئاوایی ڤێ دەستنەدانێ رەوا ناکە ئوونە ژی دافرینە.

ژ بەر کو ریسکنە فاکتۆرەک سەربخوەیە و ژ بەر ڤێ یەکێ نکارە ببە چاڤکانیا قەزەنجێ. ب راستی چالاکیێن دن دکارن خەتەرەک پر زێدە تەڤلهەڤ بکن و کێمتر وەرن خەلات کرن.نە هەوجەیە کو وەرە گۆتن، ئەنجامێن هەری جددییێن “خەتەرێ” ب گەلەمپەری ژ هێلا مرۆڤێن کەدکار ڤە تێنە ئێشاندن کو دکارن کار، تەندورستی و تەورا ژی ژیانا خوە وندا بکن، ل گۆری کا خەتەرەیێن دەولەمەندان د جیهانەک نەدیار دە چاوا چێدبە. ب ڤی رەنگی، تشتەکە کو مەرڤ داهاتا خوە ل سەر بریارەک خەتەرناک قومار بکە لێ گاڤا کو ئەو بریار دکارە ژیانا کەسێن دن خەرا بکە تشتەک دنە. گەر گۆتنا کەینەسنە پرنە د جیهـ دە بە: “دبە کو سپەکولاتۆر وەکی بلبلێن ل سەر هەرکینا دۆمدارا پارگیدانیێ زرارێ نەدن. لێ گاڤا کو پارگیدانی ببە بلبلا ل سەر تۆفانەک سپەکولاسیۆنێن دۆمدار رەوش جدییە. دەما کو پێشکەفتنا سەرمایەیا وەلاتەکی ببە بەرهەمەک ژ چالاکیێن گازینۆیەکێ، ئیهتیمالە کو کار نەخوەش بە.” [ تهەئۆری گەنەرال ئۆف ئەمپلۆیمەنت، ئنتەرەست ئاند مۆنەی ، ر. ١٥٩]

سەرلێدانێن خەتەرەیێ ژ بۆ رەواکرنا کاپیتالیزمێ ب تەنێ وێ پەرگالێ ژ گازینۆیەک گرسەیی وێدەتر ئەشکەرە دکە. ژ بۆ کو پەرگالەک وەها ئادل بە، دڤێ بەشداران ب قاسی هەڤ شانسێن سەرکەتنێ هەبن. لێبەلێ، دگەل نەوەکهەڤیەک گرسەیی، دەولەمەند ب شانسێ وندابوونا هندک رە روو ب روو دمینن. میناکی، هەکە میلیۆنەرەک و یەکی بەلەنگاز هەر دو جاران ل سەر ئەنجاما ئاڤێتنا دراڤ لیرەیەک دەینن، میلیۆنەر دێ هەر گاڤ ب سەر بکەڤە ژ بەر کویێ بەلەنگاز ئەوقاس هندک پەرەیێ رەزەرڤێ هەیە کو شانسەک پچووک ژی دێ وی ئیفلاس بکە.

د داویێ دە، “لیستکا ڤەبەرهێنانێ یا کاپیتالیست (ب تەڤاهی و ب گەلەمپەری د بەشێن وێیێن جهێرەنگ دە) سەرمایەک ئەرێنییە. د پرانیا سالان دە ژ وندابوونێ بێتر د بازارێن دارایی دە دراڤ تێ چێکرن. چاوا ئەڤ یەک گەنگازە؟ تەنێ ژ بەر کویێن کو د چالاکیا هلبەرینا راستین دە مژوول دبن کێمتر ژ یا کو ئەوێ ب دەست خوە ڤە گرێددن دستینن. [داڤد سچوەئجکارت، ئۆپ. جت. ، ر. ٣٨] ب گۆتنەکە دن، مرۆڤ دێ پەرەیێن خوە نەخن خەتەرەیێ هەیا کو نەکاربن سوود وەربگرن و دلخوازیا خەتەرەیێ ب ئاستێن قەزەنجا هەیی و یا چاڤەرێکری ڤە گرێدایییە و ژ بەر ڤێ یەکێ نکارە وان راڤە بکە. بالکشاندنا ل سەر ریسکێ ب تەنێ باندۆرا کو ملک ل سەر شیانا کو بکەڤە پیشەسازیەک دیارکری ڤەدشێرە (ئانگۆ پێشی ل ریسکێ دگرە) و ژ بەر ڤێ یەکێ بالێ ژ ئالیێن بنگەهینێن کو ب راستی چاوا قەزەنج تێنە هلبەراندن (ئانگۆ دووری هلبەرینێ و رێخستنا وێ یا هیەرارشیکا د بن کاپیتالیزمێ دە) دوور دخە.

ژ بەر ڤێ یەکێ خەتەرەنە دیار دکە کا نرخا زێدە چاوا تێ چێکرن ئوونە ژی ئەسلێ وێیە. وەکی دن، ژ بەر کو خەتەرەیا کو مرۆڤ پێ رە روو ب روو دمینن و ڤەگەراندنا کو ئەو دگرن ب دەولەمەندیا وان ڤە گرێدایییە، ئەو نکارە وەرە بکار ئانین دا کو ڤێ دابەشکرنێ رەوا بکە. بەرەڤاژی ڤێ یەکێ، ژ بەر کو ڤەگەر و ریسک ب گەلەمپەری بەرەڤاژی ڤە گرێدایینە. گەر ریسک چاڤکانیا نرخا زێدە بوویا ئان ژی وێ رەوا بکرا، ڤەبەرهێنانا هەری خەتەرناک و ڤەبەرهێنەرێ هەری فەقیر دێ ڤەگەرا هەری زێدە وەربگرە ئوونە ووسایە. ب کورتاسی، پاراستنا “ریسکا” یا کاپیتالیزمێ ئیقنا ناکە.

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

شۆفێرانی بارهەڵگرەکانی ئێران بەهۆی سووتەمەنی و مووچە و گەندەڵیەوە مانیان گرتووە

27/05/2025

لە 18ی مانگەوە شۆفێرانی بارهەڵگرەکان لە سەرانسەری ئێران بزوێنەرەکانیان کوژاندەوە – نەک لە ماندوێتی ڕێگاوبان، بەڵکو لەبەر بێزاری قووڵ لە بەڵێن شکێنەکان، بەرزبوونەوەی تێچوونەکان و ئابوورییەک کە بەهۆی گەندەڵی و پشتگوێخستنەوە لە قاڵب دراوە.

 ئەوەی لە بەندەری بەندەر عەباس لە باشووری ئەو وڵاتە دەستی پێکرد بە خێرایی بۆ زیاتر لە 100 شار بڵاوبووەوە و یەکێک لە گەورەترین و بەردەوامترین چالاکییە کرێکارییەکان بوو لە یادەوەرییەکانی ئەم دواییەی ئێراندا.

 ناڕەزایەتیەکە بە سێ داواکاری بەپەلە دەستی پێکرد:

. 1- دژایەتیکردنی سیستەمی نوێی نرخی گازۆیل سێ قات، کە تێچووی بۆ ئاستێکی ناپایەدار بەرزکردووەتەوە. –

2 – گەڕاندنەوەی ڕێژەی سووتەمەنی پاڵپشتیکراو، لە 3000 لیترەوە بۆ 500 لیتر کەمکرایەوە. –

3- بەرزبوونەوەی کرێی گواستنەوەی بار، کە سەرەڕای بەرزبوونەوەی هەڵاوسان و زیادبوونی تێچووی کارکردن بە وەستانی ماوەتەوە. شۆفێران دەڵێن، لەگەڵ گەیشتنی نرخی گازۆیلی بێ پاڵپشتی بۆ هەر لیترێک 42 هەزار تۆمان کە دەکاتە نزیکەی 0.80 دۆلار، ئەمەش زۆرێکیان بەرەو مایەپووچی دەبات .  هەروەها سەلامەتی ڕێگاوبانەکان بە شێوەیەکی بەرچاو تێکچووە، ژێرخانی بەسەرچوو و بەرزبوونەوەی دزینی بار و تەنانەت هەڕەشە جەستەییەکان وایکردووە کارەکە زیاتر مەترسیدار بێت.

كوردی - Kurdiمێتالێدوانمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

شەپۆلی ڕایسسیزم لە ئیسرائیل لە هەڵکشاندایە

27/05/2025

ئەوەندەی زانراوبێت گروپە ڕایسستەکانی ئیسرائیل هەرگیز بەقەدەر ئەم ماوەیە بەهێز نەبوون و نەیانتوانیوە ئاوا خۆیان کۆبکەنەوە و بە ئاشکرا دژایەتی فەلەستینییەکان بە بەرزکردنەوەی دروشمی ڕایسستیانە و کێشانی هیتافی لەم جۆرە بکەن . گومانی تێدا نییە کە ژینگەی دوای 7ی ئۆکتۆبەری 2023 و بوونی حکومەتێکی توندڕەوی فاشی هاوپشتی بەهێزی ئەو جوولەکانەی کە لەسەر خاكی فەلەستینیەکان نیشتەجێ کراون ، ڕۆڵی سەرەکییان هەیە.

دوێنێ هەزاران ئیسرائیلی بەشداری لە ڕێپێوانێکی توندوتیژ و ڕەگەزپەرستانەدا   بەناو گەڕەکی موسڵمانانی قودسدا کرد بە بۆنەی یادی ڕێپێوانی ڕۆژی ئاڵا بە پشتیوانی دەوڵەت. ئەمەش  ژیانی فەلەستینییەکانی لە شاری کۆن ڕاوەستان، ئاهەنگگێڕان بە بۆنەی داگیرکردنی قودسی ڕۆژهەڵات لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ساڵی 1967 بەردەوام بوو.

خۆپیشاندەران بەناو گەڕەکی موسڵمانانی شاری کۆن لە قودس، کە گروپە گەورەکان دروشمی ڕەگەزپەرستانەیان لەوانە “غەززە هی ئێمەیە”، “مەرگ بۆ عەرەبەکان” و “گوندەکانیان بسووتێن”.  دەوتەوە.   ئەم ڕێپێوانە ساڵانەیە کە پارەی پیرۆزیی بۆ تەرخان دەکرێت و لەلایەن شارەوانی شاری قودسەوە بەرەوپێش دەچێت، ئاهەنگ دەگێڕێت بۆ گرتن و داگیرکردنی قودسی ڕۆژهەڵات و شوێنەکانی لەلایەن ئیسرائیلەوە کە لە شەڕی ساڵی 1967 دا داگیرکراون.

شارەوانی قودس ڕیکلام بۆ ئەو بۆنەیە دەکات کە بە ڕێپێوانی ئاڵا ناسراوە، وەک “کاروانێکی جەژنانە”، بەشێکە لە بەرنامەیەکی فراوانتر لە بۆنە و ئاهەنگەکان بۆ ئاهەنگگێڕان بە بۆنەی “رزگارکردنی” شارەکەوە.

ئەم ڕێپێوانە ساڵانێکە بەهۆی ڕەگەزپەرستی و هێرش بۆ سەر فەلەستینییەکان تێکچووە و پێش هەڵمەتێکی توندوتیژی لە شارە کۆنەکەدا بەڕێوەدەچێت کە لە ڕاستیدا ناوچە زۆرینەی فەلەستینییەکان بە تایبەتی لە گەڕەکی موسڵمانان دادەخات.

لە پێش نیوەڕۆی ڕۆژی دووشەممەوە کۆمەڵێک گەنجی ئیسرائیلی هێرشیان کردە سەر دوکاندار و ڕێبوارانی ناو شارەکە و هەراسانیان کردن، تفیان لە ژنانی حیجابپۆش دەکرد و دزییان لە قاوەخانەکان دەکرد. کتێبفرۆشێکیان تاڵان کرد و لانیکەم بە زۆر چوونەتە ناو ماڵێکیشەوە. ئەفسەرێکی پۆلیس کاتێک ناڕەزایەتی دەربڕی بەرامبەر بە هەرزەکاران بە جلی ئایینی زایۆنیستی کە خواردنەوە دەدزن، بە خاوەنی قاوەخانەکەی گوت: “ئێستا قاوەخانەکەت دابخە، یان ناتوانم بتپارێزم”. ڕۆژی دووشەممە، تا کاتژمێر 1ی پاشنیوەڕۆ زیاتر دوکانەکان داخرابوون، کە چەند کاتژمێرێک زووتر بوو لە ساڵانی پێشوو، دانیشتووان لە ماڵەکانیاندا دەرگاو پەنجەرەیان داخستبوو.

لە نیوەڕۆدا کۆمەڵێک پیاوی جولەکە لەناو شارەکەدا دروشمی ڕەگەزپەرستانەیان بەرزکردەوە لەوانە “گوندەکانیان بسوتێن”، “محەمەد مردووە” و “مردن بۆ عەرەب”. ئەو دروشمانە لەلایەن گروپە گەورەکانەوە هەڵدەبژێردرا کە زۆربەیان پیاو بوون و لە درەنگانی پاشنیوەڕۆ دەستیان بە گەیشتنیان کرد.

ژنان لە ڕێپێوانێکی جیادا لە دیواری ڕۆژئاوا نزیک بوونەتەوە، کە تا ڕادەیەکی زۆر بە پێی ڕەگەز بە هۆکاری ئایینی دابەش بووە. گروپێکی گەورە کە گەیشتنە دەروازەی دیمەشق دروشمی “غەززە هی ئێمەیە”یان دەوتەوە، و لافیتەیەکی گەورەیان هەڵگرتبوو کە لەسەری نووسرابوو “قودس 1967، غەززە 2025″، لەڕاستیدا هەڕەشەی لکاندنەوەی تەواوی سەربازیی ئەو شریتەیان دەکرد بۆ دەنگدانەوەی گرتنی قودسی ڕۆژهەڵات. لە لافیتەیەکی دیکەدا نووسرابوو “بەبێ نەکبە سەرکەوتن نییە”، ئاماژەیە بۆ دەرکردنی بەزۆری نزیکەی 700 هەزار فەلەستینی کاتێک دەوڵەتی ئیسرائیل لە ساڵی 1948 دروستکرا.

سەرەڕای مێژووی توندوتیژی لە ڕێپێوانەکەدا، بوونی پۆلیسێکی تاڕادەیەک کەم لە ناو شارە کۆنەکەدا هەبوو، و ئەوان هیچیان نەکرد بۆ پاراستنی زۆرێک لەو فەلەستینیانەی کە بە توندوتیژی کرابوونە ئامانج.

 چالاکوانانی گروپەکان وەک قەڵغانی مرۆیی لەبەردەم هێرشبەرەکاندا  پێکەوە وەستابوون کە زۆرجار تاکە بەربەست بوون کە ڕێگرییان لە پەرەسەندنی توندوتیژییەکان دەکرد.