Zaher Baher
28/07/2025
[ ئەمەی خوارەوە وەرگێڕانی بەشێكە لە ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی گاردیان کە لەم ڕۆژانەدا بڵاوی کردەوە]
گردکردنەوەی داروپەردووی غەززە دەتوانێت ٩٠ هەزار تۆن دەردانی گەرمکەرەوەی هەسارەکان بەدەستبهێنێت پرۆسێسکردنی پاشماوەی وێرانکردنی ماڵ و قوتابخانە و نەخۆشخانەکانی ئیسرائیل دەتوانێت چوار دەیە بخایەنێت.
توێژینەوەیەک دەریخستووە کە ملیۆنان تەن داروپەردوو کە بەهۆی بۆردومانی غەززە لەلایەن ئیسرائیلەوە بەجێماوە، دەتوانێت زیاتر لە ٩٠ هەزار تەن گازی گەرمخانەیی دروست بکات و چوار دەیە دەخایەنێت بۆ لابردن و پرۆسێسکردن. توێژەران دەڵێن، وێرانکردنی ماڵ و قوتابخانە و نەخۆشخانە لە غەززە لە لایەن ئیسرائیلەوە لانیکەم ٣٩ ملیۆن تەن پاشماوەی کۆنکرێتی لە نێوان ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ تا کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ دروستکردووە، کە پێویستی بە لانیکەم ٢.١ ملیۆن بارهەڵگری فڕێدانی ئەو دار و پەردووە دەبێت کە ١٨ ملیۆن میل (٢٩.٥ ملیۆن کیلۆمەتر) لێدەخوڕن بۆ گواستنەوەیان بۆ شوێنەکانی فڕێدان. تەنها پاککردنەوەی داروپەردووەکان گواستنەوەیان واتە بە لێخوڕینی ناقیلەکان [تراکەکان] نزیکەی ٦٦ هەزار تەن دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (CO2) بەرهەمدەهێنێت.
تا ئێستا وردترین پشکنینە بۆ کاریگەری کاربۆن و لۆجستیکی مامەڵەکردن لەگەڵ پاشماوەکان – کە لە غەززە هەزاران پاشماوەی مرۆڤی نەناسراو و ژەهرەکانی وەک ئاسبێستۆس و تەقەمەنی نەتەقیو دەشارێتەوە. توێژەران سەیری دوو سیناریۆیان کرد بۆ حیسابی خێرایی و کاریگەرییەکانی کەشوهەوای پرۆسێسکردنی پاشماوەی پیسنەکراو کە دواتر دەتوانرێت بەکاربهێنرێت بۆ یارمەتیدانی بنیاتنانەوەی خاکی ڕووخاوکراوی فەلەستین.
توێژینەوەکە دەریخستووە، ئەگەر گریمانە بکەین کە 80%ی پاشماوەکان بۆ لەتوپەتکردنیان کەشتییەکی 50 کەسارەیی [ بەرد و پەردوو شکێن] پیشەسازی، کە پێدەچێت هەرگیز لە غەززە ڕێگەپێدراو نەبووبێت، کەمێک زیاتر لە شەش مانگ دەخایەنێت و نزیکەی 2976 تەن CO2بەرهەمدەهێنێت، بەڵام زیاتر لە ٣٧ ساڵ دەخایەنێت بۆ پرۆسێسکردنی داروپەردووەکان، کە نزیکەی ٢٥١٤٩ تەن CO2 بەرهەمدەهێنێت. لەم سیناریۆیەدا، CO2 کە بەهۆی جوڵاندن و وردکردنی پاشماوەی بینا وێرانبووەکانی غەززە دروست دەبێت، هاوتای شەحنکردنەوەی 7.3 ملیار مۆبایل دەبێت. تا زیاتر پاشماوە پیسبووەکان لە شوێنی خۆیان بمێننەوە، زیانی زیاتر بە هەوا و ئاو و تەندروستی ئەو ٢ ملیۆن فەلەستینییە دەگەیەنێت کە ئێستا ٢١ مانگە ئاوارە و برسی و بۆردومانکراون.
سامر عەبدولنور، نووسەری سەرەکی و وانەبێژی باڵا لە بەڕێوەبردنی ستراتیژی لە بەشی بازرگانی زانکۆی ئێدنبرە دەڵێت: “ڕەنگە دەردانی CO2 لە پاککردنەوە و پرۆسێسکردنی داروپەردوودا کەم دەرکەوێت بە بەراورد بە کۆی تێچووی کەشوهەوای وێرانکارییەکانی غەززە، بەڵام ئەو کار و کارە دەکاتەوە کە پێویستە بۆ تەنانەت دەستپێکردنی پرۆسەی ئاوەدانکردنەوەش.” عەبدولنوور، کەنەدییەکی فەلەستینییە، دەڵێت: “لەکاتێکدا پڕکردنەوەی بۆشایی دەردانی گازی ژەهراوی سەربازی گرنگە، بەڵام کارەکانمان دەتوانن پشتیوانی لە داڕێژەرانی سیاسەت و ئەندازیارانی شارستانی و پلاندانەر و کرێکارانی دیکەی فەلەستینیش بکەن لەسەر زەوی کە بڕیاریان داوە ئەوەی لەدەستچووە وەربگرنەوە و لەسەر زەوی بمێننەوە و ئاوەدان بکەنەوە”. لە لێدوانێکدا لەسەر توێژینەوەکە، بن نایمارک، مامۆستای باڵا لە زانکۆی مەلیکە ماریی لە لەندەن کە سەرکردایەتی تیمێک دەکات کە لێکۆڵینەوە لە کۆی تێچووی کەشوهەوای ململانێکانی ئەم دواییەی ئیسرائیل دەکەن، وتی: گرنگیدانی میتۆدۆلۆژی لەسەر پاشماوە کارێکی پێشکەوتووە، کە تیشک دەخاتە سەر ئەو زیانە ژینگەییانەی کە زۆرجار لەدەست دەچن کە لەلایەن سەربازەکانەوە بەجێماوە دوای کۆتایی هاتنی جەنگ وەک کاریگەرییە درێژخایەنەکانی کەشوهەوا بەهۆی شەڕەوە”.
خاکی گەززە بریتییە لە 25 میل و قەبارەکەی تەنها دوو هێندەی واشنتۆن دی سی زیاترە و 141 میل چوارگۆشەیە (365 کیلۆمەتر چوارگۆشە). زیاتر لە 90%ی ماڵەکان لە غەززە زیانیان بەرکەوتووە یان وێران بووە، ئەمە جگە لە زۆرینەی ڕەهای قوتابخانە و کلینیک و مزگەوت و ژێرخانی غەززە.
توێژەران هەوڵدەدەن ئەو تێچووی کەشوهەوا حیساب بکەن کە لە دوو لە کوشندەترین ململانێکانی ئێستادا دروست دەبن – شەڕی ڕووسیا لە ئۆکرانیا و هێرشە سەربازییەکانی ئیسرائیل لە غەززە و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی فراوانتر – کە لە کۆتاییدا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە حیسابکردنی داواکارییەکانی قەرەبووکردنەوە. لە مانگی حوزەیران، توێژینەوەیەک بە سەرۆکایەتی نەیمارک دەریخستووە کە تێچووی درێژخایەنی کەشوهەوا بۆ لەناوبردن و پاککردنەوە و ئاوەدانکردنەوەی غەززە دەتوانێت 31 ملیۆن تەن CO2 تێپەڕێنێ، ئەمە زیاترە لە گازە گەرمخانەییەکانی ساڵانەی ٢٠٢٣ کە لەلایەن کۆستاریکا و ئیستۆنیا دەردەدرێن – بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هیچ پابەندبوونێک نییە بۆ دەوڵەتەکان کە ڕاپۆرتی دەردانی سەربازی بدەن بە دەزگای کەشوهەوای نەتەوە یەکگرتووەکان. ستوارت پارکینسۆن، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری زانایان بۆ بەرپرسیارێتی جیهانی، وتی: “سەربازەکان و جەنگ بەشدارێکی گەورە و شاراوەن لە قەیرانی کەشوهەوادا … گرنگە تەواوی چالاکییەکان لە بەرهەمهێنانی ئامێرە سەربازییەکان تا بەکارهێنانی سووتەمەنی لە کاتی شەڕی جەنگدا لەخۆ بگرێت، لە زیانەکانی کۆگاکانی کاربۆن وەک دارستانەکانەوە تا هەوڵەکانی پاککردنەوە و ئاوەدانکردنەوە دوای کۆتاییهاتنی جەنگ. ئەم توێژینەوەیە وێنەیەکی گەورەترە پەیوەست بە شەڕەوە و دەردانی گازی ژەهراوی نیشان دەدات.”
Anarkistan ئەنارشیستان 
پێویستە لە ژوورەوە بیت تا سەرنج بنێریت.