بریتانیا / لەندەن / تۆتنام: کوشتنی کەسێك و هەڵچوونی توڕەیی خەڵك و پێکدادان

دوێنێ 06ی ئۆگوستی 2011، پاش ئەوەی کە ئێوارەی ڕۆژی پێنجشەممە لە لەندەنی پایتەخت، پۆلیس تەقەی لە کەسیكی 29 ساڵە کرد، کە باوکی 4 مناڵ بوو و بووە هۆی کوشتنی، بارگرژی و توڕەیی خەڵکی ئەو گەڕەکی (تۆتنام)ی داگرت و سەرەنجام دوێنێ ئێوارە پیکدادان و توندوتیژی لێ کەوتەوە، کە لە لایەك پۆلیس هەموو شێوەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی گرتووەتەبەر و لەولاشەوە خەڵکی توڕە دەستی بە هەرشتێك بگات، ئاگری تێبەردەدات؛ کۆمەڵێك ئۆتۆمەبێلی پۆلیس، باسێکی دووقات، کۆمەلێك خانووبەرە، هەروەها 8 پۆلیس بریندار بوون و هەندێکیان گەیێندراونەتە نەخۆشخانە. شایانی باسە لە گەڕەکانی دیکەی لەندەنەوە، کەسانی توڕە و پشتیوانگەر خۆیان گەیاندووەتە شوێنی ڕووداوەکە.

هاوڕێیان، خوێنه‌رانی هێژا، سه‌کۆی ئه‌نارکیستانی کوردستان, وەك سەکۆی سۆشیالیستە ئازادیخوازەکان، پێویستی بە هاریکاری ،ڕەخنە، پشنیار، ڕێنوێنی، وتار و هەواڵ و ڕاپۆرتی خەباتی ڕۆژانەی جەماوەری ئێوەیە هەیە لە هەر کوێیەکی جیهاندا دەژین.

hevallan, xwêneranî hêja, sekoy enarkîstanî kurdistan, wek sekoy soşyalîste azadîxwazekan, pêwîstî be harîkarî , rexne, pişnyar, rênwênî, wtar û hewall û raportî xebatî rojaney cemawerî êweye heye le her kwêyekî cîhanda dejîn. anarkistan@activist.com

Carol Ehrlich

و. لە فارسییەوە هەژێن

بەشی یەکەم:

گریمان تۆ ژنێكی لە كۆمەڵگەیەكی سەرمایەداریدا. لە گشت لایێكەوە سەرقاڵیت: كار، لیستی بژاردن، هاوسەر (یا هاوسەری پێشین)، وانە و خوێندگەی مناڵان، كاری نێوماڵ، جوان بوون، ناشیرینی، مەیسەربوون، مەیسەرنەبوون (جۆرێك لە پشتگوێ خستن) و … ئەگەر لەمەڕ هەموو ئەمانە و ئەوەی چۆن له‌ته‌ك یەك پێكهاتوون و گونجاون و ئەوەی دەبێت چ شتێك بگۆڕدرێت، بیرت كردووەتەوە و بۆ دەربڕینی بابەتە سەرەكییەكە بە دوای واژەگەلێكدا دەگەڕێی، ئەگەری ئەوە هەیە ”فێمینیزمی سۆشیالیستی” بخەیتەڕوو.1

هەموو نیشانەکان ئەمە پشتراست دەكەنەوە، كە ”رابوون”ی زۆرێك لە ژنان لەبەرامبەر گرفتی هەڵاواردنی ڕەگەزی، فێمینیزمی سۆشیالیستی وەك ڕێگەچارەیەك لەبەرچاو دەگرن. ئەوڕۆكە ”سۆشیالیزم” (لە نموونە سەرنجڕاکێشە جۆراوجۆرەكانیدا) بۆ زۆرێك لە خەڵك ناسراوە، چونكە قسەی فرەی بۆ كردن پێیە: ئاوڕدانەوە لە كارگەران، خەروارێك لە تیئۆرییە شۆڕشگێڕەكان، كە خەڵكی دەتوانن پشتیان پێ ببەستن ( چ خوێندبنیانەوە یا نەیانخوێندبنەوە) و وەها نموونەگەلێكی بەردەست لە ولاتانی پیشەسازییكراو، كە بە شیوەیەکی جیاواز لە ولاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا و هاوپەیمانانی بنیاتنراون.

بۆ زۆرێك لە فێمینیستەكان، سۆشیالیزم لەو ڕووەوە كە بەڵێنی كۆتاییهێنان بە نایەكسانی ئابووریی بە ژنانی كارگەر دەدات، سەرنجڕاكێشە. له‌ته‌ك ئەوەشدا، سۆشیالیزم لە هەمانكاتدا لە بەرامبەر كاڵبوونەوەی ڕوانگە ڕادیكاڵەكانی خۆی هەڵوێست وەردەگرێت، بەو بەشە لە ژنان كە پێیانوایە لێكدانەوەیەكی تەواو فێمینستی ناتوانێت گشت نایەكسانییەكان بگرێتەوە، بەڵێنی تێڕوانینێكی كراوەتەر دەدات.

بەم پێیە بەپێی ئەو بەڵگانە، ژنان بیر لەوە دەكەنەوە كە ئایا ”فێمینیزمی سۆشیالیستی” وەك ڕوانگەیەكی ڕامیاری، بەكەڵك دێت یا نا. لەوە دەچێت فێمینیستە سۆشیالیستەكان هەم ئاوەزگیر و هەم ڕادیكاڵ بن؛ لایەنی كەم ئەوەندەی بزانرێت زۆربەیان لە بەرامبەر داوی سازان و خۆپەرستی، كە ژمارەیەكی بەرچاوی ژنان تێی دەكەون، هەستێكی نەرێیی بەهێزیان هەیە.

بۆ زۆرێك لە ئێمە كە كەمتر خەیاڵیین، وێناكردنی خێڵی ئامازۆن، بە سوپایەك لە ژنانی بەهێزی خێڵ، كە بەرەو ئاوابوونی خۆر بجەنگن، لەوانەیە ناكەتواری و بێسوود بێت. بابەتێكی پەیگیرانەتر، گریمانەی هۆشیی زاڵ بەرامبەر بە خواوەندە گەورەكان و نیشانەكانی دیكەی هاوجۆرپەرستی، جادوو، بانگكردنی گیانە. من وەك فێمینیستێك كە خەمی گۆڕینی پێكهاتەی كۆمەڵگەمە، ئەم بابەتە بێزیان نابینم.

بابەتی یەكەم: زیاتر لە چوار سەد (400) ژن لە ئاپریلی 1976دا چوونە بۆستن، تاوەكو لە كۆنفرانسی گیانیی ژنان (women’s spirituality conference) كە بەشێكی زۆری بۆ لێكۆڵینەوە لەو بابەتانەی باسكران تەرخان كرابوو، بەشدارییان كرد. ئایا نەدەكرا وزەی سرودەكان، كە جێگەی دوایین ئاوازەكانی سەركەوتنیان دەگرتەوە و كارگەگەلی فێربوونی سەمای زگ و بەرپاكردنی بۆنەی ئایینی مانگانە، لە كارێكی باشتر و ژنانەتردا خەرج بكرایە؟

بابەتی دووەم: لایەنی كەم بەپێی ڕاگەیاندنی ڕۆژنامەیەكی فێمینیستی، دەستەیەك لە ژنانی لەشفرۆش (سێکسفرۆش) هەوڵیان دا كە (Susan Saxe) لە زیندان دەركەن. ئەگەر ئەوان راستگۆیانە پێیانوابوو، كە وەها كارێك ئەو ئازاد دەكات، كەواتە بەگشتی لە كەتواریەوەیە کە لە فشارەكانی كۆمەڵگەی پیاوسالارەوە دوور بوون. هەروەها ئەگەر بڕیار بوو ، كە ئەوە گاڵتەیەكی دڵخۆشكەر بێت، ئەی بۆچی هیچ كەس بەوە پێناكەنێت؟

مەترسییەك كە لەلایەن ریفۆرمیزمەوە هەڕەشە لە هۆگری ژنان دەكات، لە یارییەكانی بانگكردنی گیان فرە گەورەترە. من دەزانم كە ”ریفۆرمیست” دەربڕینێكە دەتوانرێت لە زۆر ڕێگەوە بەكار ببرێت، كە هیچكامیان نە بەڕێزن و نە ئەوەندەش بەسوود. بە گشتی بۆ دەربڕینی نیازپاكی تاك، یا بۆ دەربڕینی ئەوەی هەر جۆرە چالاكییەكی رامیاری چون یەك، بێ نرخە، لەبەر ئەوەی كە كاری رامیاری لە خودی خۆیدا شیاوی ئاڵوگۆڕە. لە وەلامدا، هەندێك لە فێمینیستەكان بە شێوەیەكی باوەڕپێهێنەرانە دەریانخستووە، كە جۆرە دروستەكانی ریفۆرم دەتوانن بزاڤێكی رادیكاڵ بنیات بنێن.2

بەم شێوە هەندێك لە هەڵوێستگیرییەكانی ڕیفۆرمیستەكان وزەی ژنان بە فیڕۆ دەدەن، چاوەروانی ئاڵوگۆڕی گەورە دروست دەكەن و لەوێوە كە نایتوانن، فریودەرانە و تێكدەرانەیە. باشترین (یا خراپترین) نموونە، تێكۆشانی هەڵبژاردنەكانە. هەندێك لە سۆشیالیستەكان لەژێر كارایی نیشانەگەلی”پێشكەوتنی هەنگاو بە هەنگاو” دەكەونە ئەم داوەوە. تۆ ناتوانیت بە ئامرازی نائازادیخوازانە خۆت ئازاد بكەیت. هەڵبژاردنی گروپێك لە رامیاركاران (چەندی خوشكانەش بێت) بۆ بەرێوەبردنی ڕێكخراوە كۆنە بێكەڵكەكان، كە دواجار ئێوە بەرێوە دەبەن، شتێك ناباێیتە پێشەوە. كاتێك كە ڕێكخراوی نیشتمانی كۆبوونەوەی زۆرینەی ژنان(National Organization of Women’s Majority Caucus) باڵی گەورەی ئەو ڕێكخراوە بە هەمان ئامرازگەل كە رامیارییەكانی هەڵبژاردن دەیگرنەبەر، داوا لە ژنان دەكات، كە پەیڕەوی لەوان (لە دەرچوون لە ڕەوتی بنەڕەتی شۆڕش) بكەن، هەمووان لە قولاییدا، چ ئەوەی كە پێشتر هەبووە و چ ئەوەیش كە هەنووكە هەیە، ڕۆ دەچن.

شێوەكانی هەڵبژرادن داوگەلێكی ئاشكرای ڕۆژانەن. تەنانەت هەندێك لە نارادیكاڵەكان فێربوون دوورەپەرێزیان لێ بكەن. شتێكی زیرەكانەی دیكە، دەركەوتنی سەرمایەداریییە لە لێژنەكانی توانای ئابووری ژناندا. بۆ نموونە تۆڕی ئابووریی فێمینیستی (Feminist Economic Network) لەبەرچاو بگرن. ئەم ناوە بە ئاسانی دەتوانێت فریوتان بدات. لە رواڵەتدا تۆڕێك بوو لە چالاكییە بازرگانییە جێگرەوەكان بە مەبەستی لابردنی سەرمایەداری لە رێگەی پێكەوەنانی ئابووری خۆبەسێتی بۆ ژنان. ئەمە باوەڕێكی فریودەرانەیە. له‌ته‌ك ئەوەشدا یەكەمین پرۆژەی گەورە (FEN) لە ئەپریلی 1976دا لە دیتۆریت (Detroit) كرایەوە. بە بژاردنی ساڵانە 100 دۆلار وەك ئابوونەی ئەندامەتی، ژنانی ئەندام دەیانتوانی لە مەلەوانگەی تایبەتی مەلە بكەن، لە باری تایبەتیدا خواردنەوە بخۆنەوە و لە لە كۆمەڵێك لە كۆگاكاندا بە داشكاندنەوە شتومەك بكڕن. FEN بە فەرمانبەرانی خۆی بۆ هەر كاتژێرێك كار 2.5 دۆلاری دەبژارد. لاورا براون، بەرێوەبەری FEN ئەم هەنگاوەی بە ”سەرەتای شۆڕشی ئابووری ژنانە” ناوبرد.3

لەو كاتەوەی كە لەزگەی ”شۆڕش” بەو تەڵەكە كۆنەوە ( شێوە هەڵبژاردنەكان و سەرمایەداری)ەوە نراوە، واژەی شۆڕش پێچەوانە بووەتەوە. جێی سەرسوڕمان نییە، بۆ زۆرێك لە ژنان كە نایانەوێت لەشفرۆش، جەنگاوەرانی سەرەتایی، سیناتۆر یا گچكە سەرمایەدار بن، بەلام دەیانەوێت لە بنیاتنانی كۆمەڵگەیەكی ئاڵوگۆڕ كردوودا، هەڵاوەردنە ڕەگەزییەكان كۆتایی پێبهێنن، باڵی ئەناركیستیی فێمینیزم بكەنە سەرچاوەی زولاڵی شۆڕش. ”فێمینیزمی ئه‌ناركیستی” دەیتوانی چوارچێوەیەكی تیئۆری بە پیت بخاتەڕوو، بەڵام زۆرێك لە فێمینیستەكان تەنانەت ناویشیان نەبیستووە یا ئەگەریش بیستبێتیان بەهەڵە وەك ڕێكخراوی هاوپشتی پیاوانی نارنجۆكهاوێژیان لەبەرچاو گرتووە.

فێمینیزمی سۆشیالیستی، بووەتە خۆراكی كۆمەڵێك لە ڕێكخستنە ڕامیارییەكان، لەلایەكەوە لە گروپە چەپە سونەتییەكانەوە، گروپگەلی وەك پارتی كۆمونیستی شۆڕشگێڕ (Revolutionary Communist Party) یا هەمان یەكێتی شۆڕشگێری پێشوو (Revolutionary Union)، یەكێتی ئۆكتۆبەر (October League) و پارتی كارگەرانی جیهانی (International Party Workers) نزیكە و هەندێك جار ئامێتەیان بووە، كە ژنانێكی فرە كەمیان تێدایە. لەلایەكی دیكەوە، ژنانێكی زۆر بەرەو ڕێكخستنە هەڵبژاردنییە چەوتوچەوێڵەكان، كە لەلایەن گروپە چەپە نوێیە تازەسەرهەڵداوەكانی وەك بزووتنەوەی نوێی ئەمێریكایی (New American Movement) یا لە ڕێگەی یەكێتیگەلە سەربەخۆكانی ژنانەوە، ڕاكێش دەكرێن.

فێمینیستە سۆشیالیستەكان نوێیەکان دەستیان داوەتە بانگەوازێكی پەیگیر و شیاوی دەرككردن بۆ پەیوەستبوونی ژنانی بێلایەن بە ڕیزەكانی خۆیانەوە. لە بەرامبەردا، گروپە چەپە کۆنە پەڕگیرەکان بیرۆکەی پێكەوەكاركردنی ژنانی هاڕەگەزباز، جیاخوازەكان و پێکهاتە جۆراوجۆرەکانی دیکە و فێمینستە ناوازەكان له‌ته‌ك میراتبەرە ڕەسەنەكانی ماركس، ترۆتسكی (هەرچەند ترۆتسكیستەكان شیاوی لەبەرچاوگرتن نین)، ستالین و ماوۆ بە شێوەیەكی گشتی، ڕەتدەکەنەوە. زۆربەیان بیرۆکەی پەرژانە سەر گشت پرسەكانی ژنان لەلایەن بزاڤی ژنانی سەربەخۆوە، ڕەتدەكەنەوە. بە تێڕوانینی ئەوان، ئەم بزاڤە تایبەتە بە ژنانی بۆرجوا (دزێوترین واژەی ماركیستەكان)، كە سەرگەرمی “كاری خۆیان”ن و ئەمە “چینی كارگەر دابەش دەكات”. چونكە بەپێی بنەمای تێڕوانینی باویان، لەناو چینی كارگەردا، مێشك لاوازترین كەسان هەن. هەندێكیان هەستێكی هێستریانەیان بەرامبەر ژنانی هاوڕەگەزباز (Lesbian) هەیە: دیارترینیان (یەكێتی ئۆكتۆبەر) و (پارتی كۆمونیستی شۆڕشگێڕ)ن، كە هەڵبەت تەنیا ئەمانە نەبوون. لەم ڕامیارییەشدا وەك زۆرێکی دیكە، هێڵی دژە ژنانی هاڕەگەزبازی ولاتانی كۆمونیستی دەگیردرێتەبەر. بۆ نموونە پارتی كۆمونیستی شۆڕشگێڕ (R.C.P) لە ساڵەكانی سەرەتای 1970دا، لە بەیاننامەیەكدا ( کە بۆ ڕۆژانی پێش پێكهاتنی پارت دەگەڕێتەوە ،كاتێك كە هێشتا یەكێتی شۆڕشگێڕی جاران بوو) بۆچوونەکانی خۆی بڵاوكردەوە و لەوێدا ڕایگەیاند هاوڕەگەزبازان “لە قوڵایی زەلکاوی بۆگەن و نزمیی بۆرجوازیدا ڕۆچوون” و ئازادی هاوڕەگەزبازان “دژی چینی كارگەر و دژی شۆڕشە”. هیچكام لە گروپە چەپە کۆنەكان له‌ته‌ك ئەم پرسەدا، كە ژنان لە دەرەوەی چوارچێوەی پرۆلیتاریاش لەژێر فشاردان، بەئاسانی بۆیان قوتنادرێت. هەڵبەتە ”چینی كرێکار پێشڕەوە” بۆخۆی چەمكێكی سەرنجڕاکێشە: لە كێشمەكێشە هەنووكەییەكانی نێوان چەپەكاندا ئەم چەمكە لە كارگەرانی بەرهەمهێنەرەوە دەستپێدەكات، تا دەگاتە هەر كەسێك كە هێزی كاری لە بەرامبەر كرێیەكدا دەفرۆشێت یا هەركەسێك كە گوزەرانی بە كەسانی دیكەوە بەسترابێتەوە. ئەمە نزیكەی هەموومان دەگرێتەوە. ( دەی باشە، ئەگەر لەسەدا نەوەدی دانیشتوانی دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمریكا پێشڕەون، بۆچی تائێستاكە شۆڕش ڕووینەداوە؟)

فێمینیسته‌ سۆشیالیسته‌كان نوێیەکان لە هەموو ڕێگەیەكی داهێنەرانەوە هەوڵدەدەن هەستەیەكی ناوەندیی لە بیركردنەوەی ماركسیست- لینینیست پێكبهێنن، لە ئەمڕۆدا بیپارێزن و بە فێمینیزمی ڕادیكاڵی خۆیانەوە موتوربەی بكەن. هەندێكجار سەرەنجامی نائاسایی له‌ته‌ك خۆیدا دەهێنێت. لە جولای 1975دا، ژنانی بزووتنەوەی نوێی ئەمریكایی و ژمارەیەك لە گروپە سەربەخۆكان، یەكەمین كۆنفرانسی نیشتمانی (سەرتاسەری)یان لەمەڕ فێمینیزمی سۆشیالیستی خۆیان بەست. بەتایبەت ئەوەی كە بەشێوەیەكی فراوان لەبارەیەوە پاگەندە نەكرابوو، بەلام هەمووان لە دیتنی زۆری كۆمەڵی ژنان (زیاتر لە شەسسەد كەس و ژمارەیەكی فرەتریش گەرابوونەوە) كە دەیانەویست پشووی كۆتایی هەفتەی 4ی جولای لە (Yellow Spring )ی ئۆهایۆ بەسەر بەرن، سەریان سوڕمابوو.

بەخوێندنەوەی دەقی وتارەكانی كۆنفرانس و هەروەها بۆچوونگەلی جۆراوجۆر كە لەلایەن ژنانی ئامادەوە نووسرابوون، 4 ڕوون نییە كە وێناكردنی ڕێكخەرانی كۆنفرانسەكە لە خستنەرووی ناونیشانەكە “فێمینیزمی سۆشیالیستی” چی بووە. بنچینەكانی یەكپارچەیی كە پێش كۆنفرانسەكە ئامادە و ڕێكخراو بوون دوو شتیان دەگرتە خۆ، كە هەردەم له‌ته‌ك فێمینیزمی ڕادیكاڵ دەهاتنەوە و لە ڕاستیدا نیشاندەری بیروبۆچوونی تەواو ناكۆك بە ڕوانگەی سۆشیالیستیین. بنچینەی یەكەم دەڵێت : “ئێمە پێداویستی بوونی بزووتنەوە سەربەخۆكان دەرك دەكەین و لەنێو بزاڤی شۆڕشگێڕانەدا پشتیوانییان لێ دەكەین”. بنچینەی دووەم دەڵێت “ئێمە دان بەوەدا دەنێین، كە جۆرەكانی فشار، چە نەژادی، چینایەتی، ڕەگەزی، یا هاوڕەگەزبازی[ژنان/ و.ک] له‌ته‌ك یەك سەروكاریان هەیە و خەبات بۆ ئازادبوون لەژێر ئەو فشارانەدا، دەبێت پێكەوە و بە هاریكاری ئەنجام بدرێت”. بنچینەی سێیەم، تەنیا پەنجە بۆ ئەوە ڕادەكێشێت ”فمینیزمی سۆشیالیستی ستراتیژێكە بۆ شۆڕش” و چوارەمین بنچینە بانگەوازکردنە بۆ دیالۆگكردن ”بە نێوەڕۆكی تێکۆشان و یەکێتییەوە”.

هه‌ڵبه‌ته‌، ئه‌مه‌ تێکەڵەیەکی باوەڕنەکەردەنییە لە کۆمەڵێك بنەمای سەرنجڕاکێش- لیستێکه‌ کە بە کردەوە بانگەوازی هەمووان دەکات. به‌ڵام كاتێك فێمینیسته‌ سۆشیالیسته‌كان، بە شێوەیەکی سەرەکی لەپێناو بزاڤی ژنانی سه‌ربه‌خۆدا دەبێت و كاتێك كه‌ ده‌ڵێن ستەمی چینایەتی یه‌كێكه‌ له‌ سەرکوتگەرییەكانی دیکە، نه‌ك گرنگتر له‌ ئەوانی دیكە، ئیدی (به‌و جۆره‌ كه‌ ڕه‌خنه‌گرانی ماركسیست ده‌ڵێن) چیدیكە ئه‌مه‌ به‌ سۆشیالیزم دانانرێت.

سەرەڕای ئەوەش، فێمینیسته‌ سۆشیالیسته‌كان تا کۆتایی ڕێ هاوڕای به‌رنامه‌كانی فێمینیزمی ڕادیكاڵ نین. ئه‌گه‌ر هاوڕا بووایێن، ده‌بوو ئه‌م بنه‌مایه‌ی دیكەیش قبوڵ بكه‌ن كه‌ : پێكهاته‌ نا- قوچکەییەكان بۆ كرده‌ی (پراکتیکی) فێمینیستی پێویستن. هه‌ڵبه‌ته‌ گرتنەبەری ئەمە بۆ هەندێك لە سۆشیالیستەکان زۆر سه‌خته‌. به‌ڵام ئەمە ئەوە دەگەیێنێت، كه‌ فێمینیزمی ڕادیكاڵ له‌ته‌ك یه‌كێك له‌ جۆره‌كانی ئه‌ناركیزم زۆر نزیكتره‌ تا له‌تەك سۆشیالیزم. ئه‌و جۆره‌ش، ئه‌ناركیزمی کۆمەڵگەرا (هەروەها به‌ ئه‌ناركیزمی كۆمونگه‌راش ناسراوە) نه‌ك له‌تەك جۆرەکانی دی وەك تاكگه‌را یا ئه‌ناركۆ – کاپیتالیست.

ئه‌مه‌ بۆ ئه‌و فێمینیستانه‌ی كه‌ له‌ته‌ك بنه‌ما ئه‌ناركیستییه‌كان ئاشنان، بابه‌تێكی تازه‌ نییه‌. بێجگە لە هه‌ژمارێكی كه‌م له‌ فێمینیسته‌كان. ئه‌مه‌ شیاوی تێگه‌یشتنە، كه‌ ئه‌ناركیزم له‌نێوان ڕۆژنامەگەریی بەد و پەردەپێدراویدا شێوێنراوە. ئه‌گه‌ر فێمینیسته‌كان له‌ته‌ك ئه‌ناركیزم ئاشنا بووایێن، وه‌ها په‌یگیرانه‌ وه‌ك ئامرازێك بۆ خه‌بات دژی ستەمی جێنده‌ری نه‌یانده‌ڕوانییه‌ سۆشیالیزم. فێمینیسته‌كان ناچارن، به‌رامبه‌ر هه‌ر تیئۆرییه‌كی کۆمەڵایەتی كه‌ بە كۆمه‌ڵێك ڕابه‌ر و په‌یڕه‌وگەرەوە لکێندراوە، گومانی خراب بكه‌ن، ئەوە گرنگ نییه‌ كه‌ ئه‌و پێكهاته‌ ناوه‌ندگەرایییه‌ تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك هەوڵدەدات دێمۆکراتانە ڕه‌فتار بكات. ژنانی هەموو چینەکان، هه‌موو نەژادەکان و هه‌موو بارەکانی ژیان، دەمێکە به‌ خواستی كۆتاییهێنان بە زاڵبوون گەیییشتوون، كه‌ چیدیكە ئاماده‌ نین جێگه‌ ڕابه‌رانی هه‌نووكه‌یی به‌ ده‌سته‌یه‌كی دیكە بگرنه‌وه‌. ئێمه‌ ده‌زانین كه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌ستی كێدایه‌ و (كه‌مۆکەیەكی ناوازه‌ نەبێت) کە لە ئێمە نییە.

زۆرێك له‌ فێمینیستانی ئه‌ناركیستی هاوچه‌رخ ڕۆشناییان خستووه‌ته‌ سه‌ر په‌یوه‌نییه‌كانی نێوان ئه‌ناركیزمی کۆمەڵگەرا و فێمینیزمی ڕادیكاڵ. لاین فارۆو (Lynne Farrow) لەم بارەوە وتویەتی: فێمینیزم ئەوە کردەیی دەکاتەوە، کە ئه‌ناركیزم بانگەوازی بۆ دەکات. پێگی كۆرنگه‌ر (Peggy Kornegger) لەو بڕوایەدایه‌، كه‌ ” سالانێكە فێمینیسته‌كان چ له‌ تیئۆری و چ له‌ كرداردا به‌ شێوه‌یه‌كی نائاگانه‌ ئه‌ناركیستن”. هەروەها ماریا له‌یتن(Marian Leighton) ڕادەگەیێنێت، ”ئامانجی خۆپاڵاوتن لە فێمینیستی ڕادیكالەوە بۆ فێمینیزمی ئه‌ناركیستی، خۆی لە خۆیدا هه‌نگاوێكی گەورەیە له‌ به‌ره‌وپێشبردنی هوشیارانه‌ی تیئۆریدا.

ئێمه‌ خۆموختاری بنیات ده‌نێین We build autonomy

ڕەوتی هەردەم ڕوو لە گەشەی دژەباو The process of ever growing synthesis

بۆ هەموو گیانلەبەرێك. For every living creature

ئێمە بڵاودەکەینەوە We spread

خۆبەخۆیی و داهێنان Spontaneity and creation

ئێمە فێر دەبین خۆشی ئازادی We learn the joys of equality

خۆشی پەیوەندی Of relationships

بەبێ زاڵبوون Without dominance

له‌نێو خوشكاندا. Among sisters

ئێمه‌ زاڵبوون هەڵدەوەشێننیەوە We destroy domination

لە هەموو شێوەکانیدا. In all its forms

ئه‌م سرووده‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی فێمینیستی ڕادیكاڵ ”ئه‌وه‌ من نیم خۆشه‌ویستم”6 ده‌ركه‌وت، كه‌ سەردێڕی هه‌موو لاپه‌ڕه‌كانی ”كۆتایی به‌ پله‌وپایه‌ بهێنن” ده‌خاته‌ ڕوو. هه‌رچه‌نده‌ نیشانیی ڕۆژنامه‌یه‌كی ئه‌ناركیست (یا ئه‌ناركۆ-فێمینیست)ی لێ نەدرابوو، به‌ڵام پەیوەندییەکان دیارن. ئه‌و ڕۆژنامه‌ بەڵگەیەك بوو لەسەر بزاڤی ئازادیبه‌خشی ژنان له‌ سالانی سه‌ره‌تای بوژانه‌وه‌یدا، هەروا ئه‌مه‌ هه‌مان کرۆکی بەهادارە، كه‌ ئه‌گه‌ر تێکەڵەی فێمینیسته‌ سۆشیالیسته‌کان، ڕیشه‌ دابكوتێت؛ ئەگەر پەرستنی خوداوەند یا نەتەوەی ژنانی هاوڕەگەزباز، ژنان ببەنە سەر ئەو بڕوایەی، كه‌ پێشوازی له‌ شێوه‌ تازه‌كانی زاڵبوون (dominance) و ملدان پێی بكه‌ن یا ته‌نانه‌ت به‌خۆیان به‌رپای بکه‌ن، له‌ ده‌ست ده‌چێت.

پەراوێزەکان:

1. Barbara Ehrenreich, “What is Socialist Feminism?”, Win Magazine, June 3, 1976, p.4.

2. The best of these arguments I’ve encountered are “Socialist Feminism; A Strategy for the Women’s Movement”, by the Hyde Park Chapter, Chicago Women’s Liberation Union, 1972; and Charlotte Bunch, “The Reform Tool Kit”, Quest, 1:1, Summer 1974, pp.37-51.

3. Reports by Polly Anna, Kana Trueblood, C. Corday and S. Tufts, The Fifth Estate, May, 1976, pp. 13, 16. The ” revolution” failed: FEN and its club shut down.

4. People who are interested in reading reports of the conference will find them in almost every feminist or socialist newspaper that appeared in the month or so after July 4th. Speeches by Barbara Ehrenreich, Michelle Russell, and the Berkeley-Oakland Women’s Union are reprinted in Socialist Revolution, No. 26, October-December 1975; and the speech by Charlotte Bunch, “Not for Lesbians Only”, appears in Quest, 2:2, Fall 1975. A thirty-minute audiotape documentary is available from the Great Atlantic Radio Conspiracy, 2743 Maryland Avenue, Baltimore, Maryland 21218.

5. Farrow, “Feminism as Anarchism”, Aurora, 4, 1974, p.9; Kornegger, “Anarchism: The Feminist Connection”, Second Wave, 4: 1, Spring 1975, p.31; Leighton, “Anarcho-Feminism and Louise Michel”, Black Rose, 1, April 1974, p. 14.

6. December, 1, 1970, p.11.

بۆ خوێندنەوەی سەرچاوە ئینگلیزییەكەی :

http://www.anarcha.org/sallydarity/CarolEhrlich.htm

ئەم بابەتە لە سایتی (خوشە) وەرگیراوە و بەداخەوە چەند ساڵە لە ئارادا نەماوە.

نووسینی: دانییال غرین

و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه، به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ فه‌ره‌نسییه‌که‌ی: ‌سه‌لام عارف

ئەگه‌ر سه‌رکه‌وتنی ڕه‌وی چاونه‌ترسانه‌ و غه‌ریزه‌ و هه‌ناسه‌ شۆڕشگێڕییه‌که‌ی جه‌ماوه‌ر له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبێت که‌ به‌ڕێوه‌بردنی شۆڕشی داوه‌ته‌ ده‌ست به‌لشه‌فییه‌کان، ئه‌وه‌ نه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئایدیۆلۆژیا ته‌قلیدییه‌که‌تی، نه‌ نێت و مه‌رامه‌ ڕاسته‌قینه‌که‌شیه‌تی.

ده‌مێک بوو سوڵته‌خوازه‌کان سه‌رقاڵی بیروبۆچوون و تێگه‌یشتنه‌کان بوون ده‌رباره‌ی ده‌وڵه‌ت، دیکتاتۆرییه‌ت، به‌ناوه‌ندیکردن، پارتیی پێشه‌وا، به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری له‌ سه‌ره‌وه‌. ئه‌و بیروبۆچوون و تێگه‌یشتنانه‌ش که‌ ئه‌وان سه‌رقاڵیان بوون هه‌موویان دژی بیروبۆچوون و تێگه‌یشتنی ئازادیخوازی بوون، واته‌ دژبوون به‌ دیموکراتییه‌ی سۆڤێتخواز.

لینین سه‌رده‌می شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ر کتێبی (ده‌وڵه‌ت و شۆڕش)ی نووسی، ئه‌و کتێبه‌ به‌ باشی دووڕوویی هزری لینینی پێوه‌ دیار بوو، هه‌ندێك له‌ لاپه‌ڕه‌کانی ده‌که‌ونه‌ خانه‌ی هزری ئازادیخوازییه‌وه‌، بینیمان چۆن –لینین– به‌ نیوه‌ناچڵی گیان ده‌کاته‌وه‌ به‌ به‌ری ئازادیخوازه‌کان (ئه‌نارکیسته‌کان)دا و لافوگه‌زافی پێوه‌ لێده‌دات بۆ به‌رگریکردن له‌ شۆڕش، شۆڕشی خواره‌وه‌، ئه‌و ژیانه‌وه‌یه‌ و گرنگیدان به‌ شۆڕش له‌ خواره‌وه‌، خۆی له‌ خۆیدا به‌ پێچه‌وانه‌ی بیروبۆچوونه‌کانیه‌وه‌ بوو ده‌رباره‌ی ده‌وڵه‌تخوازی، ناوه‌ندخوازی، پله‌خوازی،‌ هه‌ناوی بیروبۆچوونه‌کانی ئه‌و پڕ بوو له‌وه‌ که‌ دوای شۆڕشی پرۆلیتاریاش ده‌وڵه‌ت هه‌ر ده‌مێنێته‌وه‌ تا دوای قۆناغی گواستنه‌وه‌، کاتێکیش ده‌پرسین ئه‌و ده‌عبایه‌ واته ‌(ده‌وڵه‌ت و قۆناغی گواستنه‌وه) چه‌ند ده‌خایه‌نێت؟ لێمان ناشارنه‌وه‌ و ده‌ڵێن ڕه‌وه‌که‌ی زۆر خاو و درێژخایەنه‌.

ئه‌وه‌شمان لێ ناشارنه‌وه‌ و ده‌ڵێن ئه‌وه‌ی له‌و شۆڕشه‌ ده‌که‌وێته‌وە ‌(ده‌وڵه‌تی پرۆلیتاریا) و (دیکتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا)یه‌، واتە ‌(ده‌وڵه‌تێکی بۆرژوازی به‌بێ بۆرژوازی). لینین ده‌رباره‌ی ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ زیاتر ناخی هزری خۆی ده‌رده‌خات کاتێك که‌ ده‌ڵێت، ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ نیازی وایه‌ هه‌موو شتێكیش ‌هه‌ڵلووشێت.

لینین شوێنپێی خوێندنگەکه‌ی سه‌رده‌می خۆی هه‌ڵده‌گرێت، ئه‌ویش که‌ (خوێندنگەی سه‌رمایه‌داریی ده‌وڵه‌تی ئه‌ڵمانیاییە ‌Kriegswirtschaft که‌ به‌ مانای ئابووریی جه‌نگ دێت، ئه‌ویش جۆرێکه‌ له‌ جۆره‌کانی سه‌رمایه‌داری که‌ خۆی ده‌نوێنێت له‌ ڕێکخستنی سه‌رجه‌م سه‌رمایه‌داریی پیشه‌سازیی گه‌وره‌دا له‌ سیستمێکی ئاسنیندا، لینین زۆر سه‌رسام بووه ‌و گه‌شاوه‌ته‌وه‌ به‌ مۆنۆپۆلکردنی پۆست و په‌یوه‌ندییه‌ ته‌لی و بێته‌لییه‌کان له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌، لینین ده‌رباره‌ی ئه‌و جۆره‌ ڕێکخستنه‌ وتویه‌تی: ”چ کامڵبونێکه ‌و چه‌ند سەرسووڕهێن! بریا هه‌موو ژیانی ئابووری وێنه‌ی پۆست ڕێکخراو ده‌بوو (….) ده‌وڵه‌ت ده‌بێت ئاوه‌ها بێت، ئه‌وه‌شه‌ ئه‌و جۆری بناغه‌ ئابوورییه‌ که‌ ئێمه‌ پێویستمانه‌، ده‌شبێت ئاوه‌ها بێت‌.” لینین هه‌ر سوور بووە له‌سه‌ر ئه‌وه‌ که‌ ده‌ستبه‌رداربوونی (سوڵته‌ )و( پاشکۆخوازی) خه‌و و خه‌یاڵێکه‌ له‌ خه‌و و خه‌یاڵه‌کانی ئه‌نارکیسته‌کان ده‌چێت.

لینین بۆ ماوه‌یه‌کی کورت گه‌رموگوڕ بوو بۆ ئه‌وه‌ که‌ ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێنان و ئاڵوگۆڕ بدرێنه‌ ده‌ست هاوبه‌شییه‌ کرێکارییه‌کان و شێوازی خۆبه‌ڕێوه‌بردن په‌یڕه‌و بکرێت، به‌ڵام ڕاستییەکەی له‌و بواره‌دا خراپتێگه‌یشتنێك هه‌بووه‌، ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ جادووییه‌که‌ی خۆی نه‌شاردۆته‌وه ‌و بڕوای وا بووه‌ که‌ هه‌موو هاونیشتمانان ده‌بنە ‌(خزمه‌تکاران و کرێکارانی کارگه‌ زه‌به‌لاحه‌کان که‌ ده‌وڵه‌ت ده‌یانبه‌ن به‌ڕێوه‌) و بڕواشی وا بووه‌ که‌ دواتر هه‌موو ( کۆمه‌ڵگه‌ ده‌گۆڕێت بۆ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌ك و فابریکه‌یه‌کی مه‌زن) ئەمجا له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌ گه‌وره‌یه‌دا کۆڕه‌ کرێکاریه‌کانیش ده‌بنه‌ خاوه‌نی جێگه‌وڕێگه‌ی خۆیان، بێگومان له‌ژێر ڕکێفی حزبی کرێکاراندا، چونکه‌ هه‌ر ئه‌و حزبه‌ بۆی هه‌یه ‌و ئه‌رکه‌ مێژووییه‌که‌شی له‌ سه‌رکردایه‌تیکردنی پرۆلیتاریادا خۆی ده‌نوێنێت.

ئازادیخوازه‌کان له‌ناو هاوڕێکانیاندا به‌ئاگاتر بوون له‌ ئه‌وپه‌ڕی ئازادیخوازیی –لینین– دا و نه‌که‌وتنه‌ ئه‌و داوه‌وه‌، داوای وریابوونیان له‌ کرێکاران کردووه‌، ئه‌وان له‌ ڕۆژنامه‌که‌یاندا( ده‌نگی کار) Golos trudaده‌یاننووسی و ئاگادارییه‌کانی (فولین)یان بڵاو ده‌کرده‌وه‌ که‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌، سه‌ره‌تای 1918، ده‌ینووسین و ده‌یگوت:

”هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی سوڵته‌که‌یان پته‌و بوو کرایه‌ سوڵته‌یه‌کی شه‌رعی، به‌لشه‌فیکه‌کان سیاسین و پسپۆڕن و ده‌وڵه‌تخواز و ناوه‌ندیخوازن ده‌ست ده‌که‌ن به‌ ڕێکخستنی ژیانی وڵات و گه‌ل به‌ ئامرازه‌کانی حکوومه‌تێکی دیکتاتۆری که‌ ناوه‌ند فه‌رزی ده‌کات(… )ئیتر ئه‌وساکه‌ هێدی هێدی کۆڕه‌ کرێکارییه‌کانیش ده‌کرێنه‌ ئامرازی جێبه‌جێکاری حه‌ز و ویسته‌کانی حکوومه‌تی ناوه‌ندی(…) دواتر به‌ چاوی خۆمان ئامێرێکی سه‌پێنراوی ده‌وڵه‌تی ده‌بینین که‌ له ‌سه‌ره‌وه‌ هه‌موو بڕیارێك ده‌دات و هه‌موو شتێکیش به‌ مسته‌کۆڵه‌یه‌کی ئاسنین وردوخاش ده‌کات(…) جا ئه‌و کاته‌ خاك به‌ سه‌ری ئه‌و که‌سه‌ که‌ یه‌کانگیر نییه‌ له‌گه‌ڵ سوڵته‌ی ناوه‌ندی) ئا به‌و جۆره‌ درووشمی (هه‌موو سوڵته‌ بۆ کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان )ده‌کرێته‌ (هه‌موو سوڵته‌ بۆ سه‌رکرده‌کانی حزب)”

به‌ بیروبۆچوونی –فولین– زیادبوونی مه‌یلی ئازادیخوازی جارجارێك لینینی ناچار کردووه‌ تا له‌ ڕێبازه‌ کۆنه‌که‌ی، واته‌ سوڵته‌چێتی دوور بکه‌وێته‌وه‌ و که‌مێکیش لا سه‌نگ بێت به‌ لای ئازادیخوازیدا، به‌ڵام هه‌موو جارێك هێنده‌ی نه‌خایاندووه‌ و گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سه‌ر به‌زمه‌که‌ی جاری جارانی، واته‌ ڕێبازی سوڵته‌چێتی، جا توو خوداتان(…) هه‌ست ناکه‌ن که‌ ئه‌وه‌ی هاونیشتمانی –لینین– ده‌یڵێت، ئه‌و نییه‌ که‌ ئه‌و گه‌ره‌کییه‌تی ده‌وڵه‌تێکی کامڵتر (ده‌وڵه‌تێکی مارکسی) دروست بکرێت؟

گومان له‌وه‌دا نییه‌ که‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و بیروبۆچوونه‌دا نین که‌ ده‌ڵێت –لینین– و ده‌ستوپێوه‌نده‌که‌ی به‌ هۆشمه‌ندییه‌وه‌ خه‌ریکی ته‌ڵه‌ نانه‌وه‌ن بۆ جه‌ماوه‌ر، نه‌خێر به‌ بیروبۆچوونی ئێمه‌ ئه‌و ڕێبازه‌ی ئه‌وان له‌ دووڕوویی مه‌زهه‌به‌که‌یانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌، دژایه‌تی نێوان هه‌ردوو جەمسەرەکەی هزری ئه‌وان به‌ جۆرێك بوو که‌ گومانی له‌وه‌دا نه‌‌هێشتبووەوه‌ که‌ له‌ موماره‌سه‌ و واقعدا به‌ ئاسانی ده‌ته‌قێته‌وه‌، چونکه‌ یا ده‌بوایه‌ به‌لشه‌فیکه‌کان له‌ژێر فشاری ئازادیخوازانه‌ی جه‌ماوه‌ردا ده‌ستبه‌رداری تێگه‌یشتنه‌ سوڵته‌سه‌پاندنه‌که‌یان ببن، یا ئه‌وه‌تا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌ر له‌سه‌ر ڕێبازه‌که‌ی خۆیان بڕۆن، په‌تپه‌تێنی به‌لشه‌فیکه‌کان له‌ پێناوی سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵاتدا نه‌ك هه‌ر شۆڕشی میللی خستبووه‌ بارێکی ناله‌باره‌وه‌، ئازادیخوازه‌کانیشی وه‌لاوه‌ نابوو خسبوونیه‌ ناو جامخانه‌ی دوکانه‌کانی که‌لوپه‌له‌ جوانه‌کانه‌وه‌.

دواتر مه‌سه‌له‌یه‌کی تر دێته‌ سه‌ر هێڵەکه‌ که‌ ئه‌نجامی مه‌سه‌له‌کان سه‌ره‌ونوخن ده‌کاته‌وه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌و باره‌ تۆقێنه‌ره‌ی جه‌نگی ئه‌هلی و ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌کی و شه‌قوشلۆقی ڕێکخستنی گواستنه‌وه‌ و نه‌بوونی ته‌کنیکزانه‌کان بوو، ئه‌و باره‌ ناله‌باره‌ پاڵی نا به‌ خانه‌ی سه‌ره‌وه‌ی به‌لشه‌فیکه‌کانه‌وه‌ چه‌ند هه‌نگاوێك بنێن و په‌نا ببەنە به‌ر موماره‌سه‌کردنی دیکتاتۆرییه‌ت و به‌ناوه‌ندیکردن، واته‌ په‌نا ببەنە به‌ر( مسته‌کۆڵه‌ی ئاسنین). ئازادیخوازه‌کان ئه‌و بیروبۆچوونانه‌یان ڕه‌ت کرده‌وه‌ که‌ گوایه‌ ئه‌و موماره‌سه‌یه‌ هه‌لومه‌رجه‌ بابه‌تییه‌کانی شۆڕش فه‌رزی کردووه‌، نه‌ء به‌ بیروبۆچوونی ئازادیخوازه‌کان، شۆڕش له‌و موماره‌سانه‌ بێبه‌رییه‌، بڕوایان وابوو که‌ هۆ سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌و موماره‌سانه‌ له‌ ناوجه‌رگەی هزری سوڵته‌سه‌پاندنه‌که‌ی به‌لشه‌فیکه‌کان خۆیانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌، واته‌ له‌ حوکمڕانیی بیرۆکراتی و به‌ناوه‌ندیکردنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌.

سوڵته‌ی کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان ته‌نها چه‌ند مانگێکی خایاند، له‌ ئۆکتۆبه‌ری1917ەوە تا به‌هاری1918، دوای ئه‌و ماوه‌یه‌ هه‌موو تواناکانیان له‌ لیژنه‌کانی کارگه‌کان زه‌وت کرد، به‌و بیانووه‌وه‌ که‌ خۆبه‌ڕێوه‌بردن ناتوانێت ئاقڵانه‌ هه‌موو پێداویستییه‌ ئابوورییه‌کان دابین بکات، به‌ بیانووی ئه‌وه‌ که‌ ئه‌و کۆڕانه‌ بوونه‌ته‌ بناغه‌ی پێشبڕکێیه‌کی خۆپه‌رستانه‌ی په‌ڕپووت، هه‌ر یه‌که‌ لای خۆیه‌وه‌ ده‌یه‌وێت به‌رده‌وام بێت به‌بێ ئه‌وه‌ گوێ بداته‌ ئه‌وه‌ که‌ چه‌ند کارگه‌یه‌کی تر هه‌ن خاوه‌نی ئامێری باشترن و گرنگیی تایبه‌تیان هه‌یه‌ له‌لای ده‌وڵه‌ت له‌و باره‌یه‌وە و–ئەنکراڤیا– وتویه‌تی: ”ئازادیخوازه‌کان –ئه‌نارکیسته‌کان– خوازیاری ئه‌وه‌ن که‌ ئابووری که‌رت که‌رت بکه‌ن و دواترئه‌و که‌رتانه‌ بکه‌ن به‌ فیدریالییه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌ سه‌ربه‌خۆکان”، ئێمه ‌–ئازادیخوازه‌کان نه‌مانوتوه‌ و ناڵێین که‌ خۆبه‌ڕێوه‌بردنه‌ ساواکان که‌موکووڕیان نه‌بووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ ده‌ڵێین هه‌ر هیچ نه‌بێت ئه‌و خۆبه‌ڕێوه‌بردنه‌، هێدی هێدی، هه‌وڵی ئه‌وه‌ی داوه‌ جۆرێکی تر له‌ به‌رهه‌مهێنان بهێنێته‌ کایه‌وه‌ که‌ له‌وه‌وپێش مێژووی مرۆڤایه‌تی به‌ خۆیه‌وه‌ نه‌بینیبووە، هه‌ڵه‌کانیشی هه‌ر له‌و باجه‌ ده‌چێت که‌ که‌سێك ده‌یدات بۆ ئه‌وه‌ی فێر ببێت وه‌ك چۆن کۆلنتای وتویه‌تی: ”کۆمونیزم به‌ هه‌ڵه‌کانیشییه‌وه‌ له‌ به‌رده‌وامی گه‌ڕانی زانستیدا له‌ دایك ده‌بێت، ئه‌وه‌ش له‌ هێزه‌ دروستکاره‌که‌ی چینی کرێکار خۆیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌.”

زه‌وتکردنی ده‌سه‌ڵاتی لیژنه‌کانی کارگه‌کان ڕێگه‌خۆشکردن بوو بۆ ورده‌بۆرژواکانی پاشماوه‌ی ڕژێمی پێشوو تا بتوانن خۆیان تێهه‌ڵکێشی به‌ڕێوه‌بردنی دامه‌زراوه‌کان بکه‌ن، به‌لشه‌فیکه‌کان وایان به‌ باشتر ده‌زانی که‌ به‌ڕێوه‌بردن به‌ ده‌ست ئه‌و ورده‌بۆرژوایانه‌وه‌ بێت، له‌وه‌ی که‌ به‌ ده‌ست ڕێکخراوه‌ کرێکراوه‌کانه‌وه‌ بێت.

ئه‌وه‌ تێڕوانینی سه‌رکرده‌ به‌لشه‌فیکه‌کان بوو، ئه‌وان به‌وه‌ زۆر به‌ختیار بوون، که‌ توانیویانه‌ لیژنه‌کانی کارگه‌کان ناچار بکه‌ن و ده‌سه‌ڵاتیان لێ زه‌وت بکه‌ن –لینین– هه‌ر له‌ ساڵی 1918ەوه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی دامه‌زراوه‌کان (یه‌كئیراده‌یی) به‌ باشتر زانی، چونکه‌ باش ده‌یزانی که‌ باشترین شێوازه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رکرده‌ به‌لشه‌فیکه‌کان بتوانن کارگه‌کان بخه‌نه‌ ژێر ڕکێفی خۆیانه‌وه‌، ده‌رباره‌ی ئه‌و دیارده‌یه‌ کۆلنتای: وتویه‌تی: ”ئه‌وان گوماناوی ده‌یانڕوانیه‌ توانا دروستکاره‌که‌ی هاوبه‌شییه‌ کرێکارییه‌کان.”

بینیمان که‌ له‌و ماوه‌یه‌دا، ڕۆژ دوای ڕۆژ، له‌ بواره‌ ئابوورییه‌کاندا، چۆن ده‌ستێوه‌ردانی بیرۆکراتی ده‌وڵه‌تخواز ڕووی له‌ زیادبوون ده‌کرد، ئه‌وه‌ بوو هه‌ر له‌ کانونی یه‌که‌می 1917ەوه‌ ئه‌نجومه‌نی باڵای ئابووری سه‌پێنرا به‌سه‌ر په‌یکه‌ری پیشه‌سازیدا، ئه‌رکی سه‌ره‌کیی ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ دروستکردنی هه‌مئاهه‌نگیی سوڵته‌یی بوو به‌سه‌ر هه‌موو ئامێری به‌رهه‌مهێناندا.

کۆنگره‌ی ئه‌نجومه‌نه‌کانی ئابووری، 26-4 حوزه‌یرانی 1918، بڕیاری دا به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی دامه‌زراوه‌کان پێک بهێنرێت و سێ له‌سه‌ر چواری ئه‌ندامه‌کانی ئه‌نجومه‌نی هه‌رێمه‌کان و ئه‌نجومه‌نی باڵای ئابووری به‌ دامه‌زراندن بێت و ته‌نها سێ به‌ش له‌وه‌ی که‌ ده‌مێنێته‌وه‌ به‌ هه‌ڵبژاردن بێت له‌ناو کرێکاران خۆیاندا، ده‌رکراوه‌ی 28ی ئایاری1918 گۆڵمه‌زه‌که‌ی به‌رفراوانتر کرد تا هه‌موو بواره‌کانی پیشه‌سازی بگرێته‌وه‌، له‌ولاشه‌وه‌ هه‌موو هاوبه‌شییه‌ خۆخۆییه‌کانی خۆماڵی کرد، هه‌موو به‌ڕێوه‌به‌ر و ته‌کنیکزانه‌کان له‌ جێگاکانی خۆیاندا هێڵرانه‌وه‌ و مووچه‌کانیان له‌ ده‌وڵه‌ت وه‌رده‌گرت، کۆتایی 1918 له‌ کۆنگره‌ی دووه‌می ئه‌نجومه‌نی باڵادا بڕیارده‌ر لیژنه‌کانی کارگه‌کانی ئاگادار کرده‌وه‌ که‌ نه‌خه‌ڵه‌تابن ده‌ست وه‌رده‌نه‌ کاری به‌ڕێوه‌بردنی کارگه‌کانه‌وه‌ به‌و نیازه‌ که‌ جێگه‌ی ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردن بگرنه‌وه‌، بۆ‌ مه‌به‌ستی چه‌واشه‌کردنیش هه‌ڵبژاردنی لیژنه‌کانی کارگه‌کان هه‌ر هێڵرانه‌وه‌، ئه‌و هه‌ڵبژاردنانه‌ش به‌ چ شێوه‌یه‌ك به‌ڕێوه‌ ده‌بران؟ یه‌کێك له‌ ئه‌ندامانی شانه‌ شیوعییه‌کان لیستێکی به‌ ناوه‌ ئاماده‌کراوه‌کانه‌وه‌ پێشکه‌ش ده‌کرد، ده‌نگدانیش به‌ ده‌ستهه‌ڵبڕین بوو به‌ ئاماده‌بوونی (پاسه‌وانه‌ شیوعییه‌کان) جا قوڕ به ‌سه‌ر ئه‌و که‌سه‌ی لاری له‌و لیسته‌یە ده‌بوو دواتر ده‌درایه‌ به‌ر لێزمه‌ی سزا ئابوورییه‌کان( که‌مکردنه‌وه‌ی مووچه‌ و…تاد) ئا به‌و چه‌شنه‌ بوون هه‌ڵبژاردنه‌کان.

‌هیچ به‌ ده‌ست کۆڕه‌ کرێکارییه‌کانه‌وه‌ نه‌هێڵرابووه‌وه‌، ته‌نها وه‌ك ناو هێڵرابوونه‌وه‌، کرابوونه‌ ‌دامه‌زراوه‌ حکوومه‌تییه‌کان (پێویست بوو له‌سه‌ریان ببنه‌ شانه‌ بناغه‌ییه‌کانی ده‌وڵه‌تی سه‌پێنراو) له‌ 27ی حوزه‌یرانی1918دا، لینین له‌ کۆنگره‌ی لیژنه‌کانی کارگه‌کاندا دان به‌و ڕاستییه‌دا ده‌نێت که‌ لیژنه‌کان ته‌واو که‌مبوونه‌ته‌وه‌. –فولین– وتویه‌تی ئه‌و لیژنانه‌ والێکراون که‌ له‌ ئامێری جێبه‌جێکار و ملکه‌چی سوڵته‌ی ناوه‌ند زیاتر له‌ هیچی تر ناچن، له‌ کۆنگره‌ی سێیه‌می سه‌ندیکاکان (نیسان1920) بڕیارده‌ر –لوزوفسکی– ئه‌م بڕیاره‌ی ده‌رکرد (له‌ ئێستا به‌دواوه‌ واز ده‌هێنین له‌ ڕێبازه‌ کۆنه‌که‌، واته‌ چاودێریی کرێکاری، ته‌نها ده‌ست ده‌گرین به‌ بیروباوه‌ری ده‌وڵه‌تییه‌وە، واته‌ له‌ ئێستا به‌دواوه‌ چاودێریی ده‌وڵه‌تی ده‌خرێته‌ گه‌ڕ، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ ئامێری پشکنینی کرێکاری و جووتیاری.

سه‌ره‌تا سه‌ندیکا فیدریالییه‌کانی بواری پیشه‌سازی، به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌یان که‌ له‌سه‌ر سه‌کۆی یا بیروباوه‌ڕی ناوه‌ندێتی دروست بووبوون، یارمه‌تییه‌کی زۆری به‌لشه‌فیکه‌کانیان دا له‌ کاری له‌بێژندان و ملکه‌چیپێکردنی لیژنه‌کانی کارگه‌کاندا، هه‌ر له ‌1ی نیسانی1918ەوه‌ پێکه‌وه‌لکانی سه‌ندیکا فیدریالییه‌کان و ئازادیخوازه‌کان کارێکی سروشتی بوو و واقعه‌که‌ فه‌رزی کردبوو، ئه‌و کاته‌ی ئه‌و سه‌ندیکاکانی که‌ سه‌ر به‌ حزب بوون ڕۆڵێکی پۆلیسی پیس و چه‌په‌ڵیان ده‌بینی، هه‌ر ئه‌و کاته‌ش بوو که‌ سه‌ندیکاکانی کانزاکانی پترۆگراد قەدەغە کران به‌ بیانووی ئه‌وه‌وه‌ که ‌(ده‌ستپێشخه‌رییه‌کانی لیژنه‌کانی کارگه‌کان مه‌ترسیدارن بۆ سه‌ر ڕژێم) چونکه‌ ئه‌و لیژنانه‌ خوازیاری ئه‌وه‌ن ئه‌م دامه‌زراوه‌ و ئه‌و دامه‌زراوه‌ بده‌نه‌ ده‌ست کرێکاران، به‌ ڕای به‌لشه‌فیکه‌کان ئه‌و شێواز و هزری لاسایکردنه‌وه‌ی هه‌ره‌وه‌زییه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کان ده‌مێکه‌ هزری مایه‌پووچ بووه‌ و باوی نه‌ماوه‌، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ ئه‌و لیژنه‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌ به‌رهه‌مهێنه‌رانه‌ دامه‌زراوه‌کان ده‌گۆڕن بۆ دامه‌زراوه‌ی سه‌رمایه‌داری، ده‌بێت هه‌موو ئه‌و دامه‌زراوانه‌ که‌ به‌جێهێڵراون و شێوازی کارکردنی پیشه‌سازی تیایاندا خراپه‌ و ئابووریی نیشتمانی پێویستی پێیانه‌، ده‌بێت هه‌موویان بخرێنه‌ ژێر ده‌ستی ده‌وڵه‌ته‌وه.‌

ڕێگه‌ نادرێت کرێکاران دامه‌زراوه‌کان ببه‌ن به‌ڕێوه‌، به‌بێ ڕه‌زامه‌ندیی سه‌ندیکا

دوای له‌ بێژنگدانی یه‌که‌م، هه‌موو ئه‌و سه‌ندیکایانه‌ که‌ ده‌سته‌مۆ کرابوون هێنرانه‌ ئاراوه‌، که‌چی سه‌رباری ده‌سته‌مۆکردنیشیان به‌ تۆپزی کۆنگره‌کانیان دوا ده‌خران، ئه‌ندامه‌کانیان ده‌گیران، ڕێکخراوه‌کانیان هه‌ڵده‌وه‌شێنرانه‌وه‌ یا تێکه‌ڵ ده‌کران به‌ یه‌که‌ فراوانتره‌کان، ئا به‌و جۆره‌ توانرا ئاڕاسته‌ی سه‌ندیکایی–ئازادیخواز له‌ناو ببرێت، واته‌ بزووتنه‌وه‌ی سه‌ندیکایی ملکه‌چپێکراو توندوتۆڵ گرێ درا به‌ ده‌وڵه‌ت و حزبه‌ تاقانه‌که‌وه‌.

هه‌ره‌وه‌زییه‌ به‌کارهێنه‌ره‌کان –التعاونیات الإستهلاکیة–یشیان به‌و ده‌رده‌ برد، سه‌ره‌تای شۆڕش ئه‌و هه‌ره‌وه‌زییانه‌ له‌ هه‌موو جێگه‌یه‌ك هه‌بوون، لێره‌ و له‌وێ فیدریالییه‌کانی خۆیان دروست ده‌کرد و تا ده‌هات زیادیشیان ده‌کرد، به‌ڵام هه‌ڵه‌ی سه‌ره‌کیان ئه‌وه‌ بوو خۆیان له‌ژێر باڵی ده‌وڵه‌ت ڕزگار نه‌کرد، ڕێگه‌ش خۆش کرابوو تا هه‌ندێك له‌ سۆسیال–دیموکراته‌کان –مه‌نشه‌فیکه‌کان– بتوانن دزه‌ بکه‌نه‌ ناو ڕیزه‌کانیانه‌وه.‌

ده‌وڵه‌ت به‌ یاسا زۆر له‌ دوکانه‌ ناوچه‌ییه‌کانیانی بێبه‌ش کرد له‌ ئازوقه‌ و ئامرازه‌کانی گواستنه‌وه‌، به‌ بیانووی ئه‌وه‌ که‌ ئه‌و دوکانانه ‌(بازرگانیی تایبه‌ت) و (جامبازی) ده‌که‌ن، پاشان به‌ ماوه‌یه‌کی کورت به‌ هه‌ڵمه‌تێك هه‌موو هه‌ره‌وه‌زییه‌ ئازاده‌کانی داخست و له‌برییان هه‌ره‌وه‌زییه‌کی به‌کارهێنه‌ری بیرۆکراتیان قوت کرده‌وه‌ که‌ فه‌رمانبه‌ره‌کانی ده‌وڵه‌ت ده‌یانبردن به‌ڕێوه‌، دوای ئه‌وه‌ ئه‌نجومه‌نی باڵای ئابووری زۆر له‌ هه‌ره‌وه‌زیخوازه‌کانی خزانه‌ به‌ندیخانه‌کانه‌وه.‌

کاردانه‌وه‌ی چینی کرێکار نه‌ خێرا بوو نه‌ توندوتیژیش بوو، ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بوو، په‌رشوبڵاو و گۆشه‌گیر و ته‌نیاباڵ بوو، له‌ وڵاتێکی وا پان و به‌رینی جوتیاریدا، که‌ بێبه‌شی و زه‌خمی خه‌باتی شۆڕشگێڕانه‌ ته‌واو وڵاتی شه‌که‌ت کردبوو، خه‌ڵکی بێوره‌ و نائومێد کردبو، به‌شێکی زۆر له‌ بۆره‌پیاوانی چینی کرێکار ڕه‌وانه‌ی به‌ره‌کانی جه‌نگ کرابوو، به‌شێکی تریشی ئامێره‌ حزبی و حکوومه‌تییه‌کان هه‌ڵیانلووشیبوو، سه‌رباری ئه‌وه‌ کرێکاران بێبه‌ش کرابوون له‌ هه‌موو ده‌ستکه‌وته‌کانی خه‌باتی شۆڕشگێڕانه‌یان، خێرانه‌بوون و توندوتیژنه‌بوونی کاردانه‌وه‌ی چینی کرێکار له‌و هۆیانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ چه‌پۆکی سه‌روه‌ره‌ لووتبه‌رزه‌ سته‌مکاره‌کان، کرێکاران له‌ ده‌لاقه‌ی ئه‌و ئه‌نجامانه‌وه‌ ده‌یانڕوانییه ‌(ده‌وڵه‌تی پرۆلیتاریا) و لێی تێده‌گه‌یشتن، هاوینی 1918 کرێکاره‌ ناڕازییه‌کانی کارگه‌کانی مۆسکۆ و پترۆگراد له‌ناو خۆیاندا نوێنه‌رانی خۆیان هه‌ڵبژارد و ویستیان –کۆڕه‌ کرێکارییه‌–ڕاسته‌قینه‌کانی خۆیان زیندوو بکه‌نه‌وه ‌و ده‌ریانبخه‌ن وه‌ك دژێك‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و کۆڕانه‌ که‌ ده‌سه‌ڵات دایمه‌زراندبوون.

–کۆلونتای– وتویه‌تی: ”کرێکار ده‌بینێت و تێده‌گات که‌ پشتگوێ خراوه‌ و له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ که‌ شێوازی ژیانی خۆی به‌راورد ده‌کات به‌ ژیانی سه‌روه‌ره‌کان، ده‌بینێت که‌ ته‌نها ژیانی ئه‌وه‌ له‌سه‌ر سه‌کۆی دیکتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا وه‌ستێنراوه‌.”

مخابن ئه‌و کاته‌ی کرێکاران هۆشیان به‌به‌ردا هاته‌وه‌، کار له‌ کار ترازابوو، ده‌سه‌ڵات پته‌و بووبوو، بووبووه‌ خاوه‌نی ئامێرێکی داپڵۆسێنی به‌هێز، چه‌پۆکی ده‌گه‌یشته‌ هه‌موو لایه‌ك و ده‌یتوانی هه‌موو هه‌وڵدانێك بۆ دروستکردنی بزووتنه‌وه‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆیی جه‌ماوه‌ر ته‌فروتونا بکات. –فولین– وتویه‌تی: ”کێشمه‌کێشێکی لاسه‌نگ سه‌ریهه‌ڵدا سێ ساڵی خایاند، به‌ڵام هه‌ر زوو په‌رده‌پۆشکرا، نه‌هێڵرا پێشڕه‌وه‌ کرێکارییه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی ڕووسیا ڕاستییه‌که‌ی بزانن.”

له‌ناو حزبی ده‌سه‌ڵاتداریشدا –به‌رهه‌ڵستکارییه‌کی کرێکاری– دروست بوو، داوای ئه‌وه‌ی ده‌کرد که‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ دیموکراتییه‌تی سۆڤیه‌تی و خۆبه‌ڕێوه‌بردن.

له‌ 1ی ئایاری 1921 له‌ کۆنگره‌ی ده‌یه‌مینی حزبدا –ئەلکساندرا کولنتای– که‌ یه‌کێك بوو له‌ ده‌مڕاستانی حزب، بڵاوکراوه‌یه‌کی بڵاو کرده‌وه‌ داوای ئازادیی ده‌ستپێشخه‌ریکاری و ئازادیی ڕێکخستنی ده‌کرد بۆ سه‌ندیکاکان، هه‌روه‌ها داوای هه‌ڵبژاردنی ئامێرێکی ناوه‌ندی ده‌کرد بۆ ئابووریی نیشتمان، مه‌رجی سه‌ره‌کیشی بۆ ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ ئه‌وه‌ بوو که‌ ده‌بێت هه‌ڵبژاردنه‌که‌ له‌ناو کرێکاران خۆیانه‌وه‌ بێت، واته‌ ده‌بێت ببێته‌ ئه‌رکی کۆنگره‌ی به‌رهه‌مهێنه‌ران. ده‌ست گیرا به‌سه‌ر بڵاوکراوه‌که‌دا، لینین توانی، گه‌له‌کۆمه‌کێیه‌ك دروست بکات بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنێت که‌ ماهییه‌تی ده‌ربڕینه‌کانی به‌رهه‌ڵستیکارییه‌ کرێکارییه‌که‌ له‌ ماهییه‌تی لادانی ورده‌بۆرژوا و ئازادیخوازیی –ئه‌نارکیزم– ده‌چێت.

له‌ناو سه‌رکردایه‌تیی ڕێکخستنی سه‌ندیکاکاندا کێشمه‌کێش هه‌ر به‌رده‌وام بوو، –تومسکی– و –وریازانۆف– له‌ بریزیدوم ده‌رکران و دواتر ده‌ربه‌ده‌رکران، ئه‌وان به‌و ده‌رده‌ بران له‌به‌رئه‌وه‌ی پشتگیریان له‌ سه‌ربه‌خۆیی سه‌ندیکاکان ده‌کرد، واته‌ ده‌بێت سه‌ندیکاکان سه‌ربه‌خۆ بن و حزب لاقه‌یان نه‌که‌ن.

–شلیابنیکوف– پێشڕه‌وی سه‌ره‌کیی به‌رهه‌ڵستکارییه‌ کرێکارییه‌که‌ به‌ هه‌مان ده‌رد برا، هه‌روه‌ها –میاسنیکوفی– کرێکار که‌ پێش شۆڕش پانزه‌ ساڵ ئه‌ندامی حزب بوو، حه‌وت ساڵ له‌ به‌ندیخانه‌ بوو، حه‌فتاوپێنج ڕۆژیش مانی له‌ نانخواردن گرت، وێرای بڵاوکراوه‌یه‌ك بڵاو بکاته‌وه ‌و، بنووسێت کرێکاران بڕوایان به‌ شیوعییه‌کان نه‌ماوه‌، چونکه‌ حزب زمانی هاوبه‌شی نه‌ماوه‌ له‌گه‌ڵ بناغه ‌و‌، ئه‌و ئامرازی داپڵۆسینانه‌‌ که‌ ئێستا به‌ کار ده‌هێنرێن دژی کرێکاران،هه‌ر ئه‌و ئامرازانه‌ن که‌ تا دوێنێ بوو به‌ کار ده‌هێنران دژی بۆرژوازییه‌کان.

ڕۆڵی ئازادیخوازه‌کان**

ئازادیخوازه‌ ڕووسه‌کان چ ڕۆڵێکیان بینی له‌و مه‌رگه‌ساته‌دا ،که ‌شۆڕش له‌ چه‌شنه‌ ئازادیخوازییه‌که‌وه‌ گۆڕا بۆ دژه‌که‌ی؟

دابونه‌ریتی Tradition بزووتنه‌وه‌ی ئازادیخوازی –ئه‌نارکیزم– له‌ ڕووسیا ڕه‌گێکی ئه‌ستوور و قووڵی نه‌بوو، باکۆنین– و کرۆبوتکین– له‌ ده‌ره‌وه‌ی ڕووسیا بووبوون به‌ ئازادیخواز نه‌ ئه‌میان و نه‌ ئه‌ویان،له‌ ناوه‌وه‌ی ڕووسیا وه‌ك ئازادیخواز خه‌باتیان نه‌کردبوو تا کاتی شۆڕش 1917نووسینه‌کانیان له‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ زمانه‌ بیانییه‌کان ده‌نووسی و به‌ زه‌حمه‌تێکی زۆر و پچڕپچڕ و به‌ نهێنی ده‌گه‌یشتنه‌ ناو ڕووسیا، په‌روه‌رده‌ی سۆسیال دیموکراتی شۆڕشگێڕی ڕووسیاش، هیچ کاتێك به‌رگێکی ئازادیخوازی نه‌پۆشیبوو، به‌ڵکو ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بوو. ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ –فولین– گوتویه‌ت: ”پێگه‌یشتووان له‌ پێشکه‌وتنخوازانی ڕووسی ئه‌ده‌بێکی سۆسیالیزمی ده‌وڵه‌تخوازیان ده‌خوێنده‌وه‌”، حکوومه‌تخوازی هه‌موو گوێچکه‌کانی ئاخنیبوو، که‌شه‌ هزرییه‌که‌ له‌ به‌ڵای په‌تای سۆسیال دیموکرات به‌ دوور نه‌بوو.

ئازادیخوازه‌کان ته‌نها ”ده‌سته‌یه‌کی گچکه‌ بوون و کاریگه‌رییه‌کی ئه‌وتۆیان نه‌بوو” چه‌ند هه‌زار که‌سێك که‌ جووڵه‌کردنیان ”هێشتا بێهز بوو تا بتوانن کاریگه‌رییه‌کی ڕاسته‌وخۆ و به‌رچاویان هه‌بێت له‌سه‌ر ڕووداوه‌کان.”

سه‌رباری ئه‌وه‌ زووربه‌یان ڕۆشنبیر بوون، مه‌یلیان مه‌یلێکی تاکڕه‌وانه‌ بوو، ئه‌وانه‌ له‌و جۆرانه‌ بوون که‌ په‌یوه‌ندییان زۆر که‌م بوو له‌گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ی کرێکاری –نسطورماخنو-*** و –فولین–ی لێده‌رچێت که‌ وه‌ك ئه‌وان نه‌بوون، ماخنۆ له‌ یاده‌وه‌رییه‌کانیدا نووسیوییه‌تی، ئازادیخوازی ڕووسی ”شیره‌خۆره‌ی دوای ڕووداوه‌کان بوو، زۆرجاریش ته‌واو له‌ ده‌ره‌وه‌ی ڕووداوه‌کانه‌وه‌ بوو” ئه‌و حوکمدانه‌ی ئه‌و، حوکمدانێکی ناڕه‌وایه‌ ده‌رهه‌ق به‌ ڕۆڵی ئازادیخوازه‌کان له‌ شۆڕشی شوبات و ئۆکتۆبه‌ردا، ئه‌و حوکمدانه‌ هێنده‌ ناڕه‌وایه‌ ته‌نانه‌ت –ترۆتسکی–یش له‌گه‌ڵیدا یه‌کانگیر نییه‌. ئه‌وه‌تا –ترۆتسکی– زیاتر له‌ جارێك له‌ کتێبه‌که‌یدا –مێژووی شۆڕشی فه‌ره‌نسی–دا وتوییه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ژماره‌یان که‌م بوو، به‌ڵام جه‌زره‌به‌ و چاونه‌ترس و وزه‌به‌خش بوون، هێشتا به‌لشه‌فیکه‌کان نه‌بووبوون به‌ دژی په‌رله‌مانبازی که‌ ئه‌وان دوژمنی سه‌رسه‌ختی ئه‌نجومه‌نی دامه‌زێنراو بوون.

له‌ پێش به‌لشه‌فیکه‌کانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئاڵاکانیان نووسیبوو ”-هه‌موو سوڵته‌کان بۆ ئه‌نجومه‌نه‌ کرێکارییه‌کان –سۆڤێته‌کان”، ئه‌وان بوون پێش ئۆکتۆبه‌ر بزووتنه‌وه‌ی به‌هاوبه‌شیکردنی خانووبه‌ره‌یان ده‌برد به‌ڕێوه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئیراده‌ی به‌لشه‌فیکه‌کانه‌وه‌ ئازادیخوازه‌ سه‌ندیکالیستییه‌کان –ئه‌نارکیسته‌کان– هانی کرێکارانیان ده‌دا تا کارگه‌کان داگیر بکه‌ن.

ڕۆژانی شۆڕش ڕاده‌یه‌کی دانا بۆ کۆمارییه‌ بۆرژوازییه‌که‌ی –کرنسکی– ئازادیخوازه‌کان –ئه‌نارکیسته‌کان– بووبوون به‌ نووکی قه‌مه‌ی شه‌ڕه‌ سه‌ربازییه‌که‌ به‌ تایبه‌تی له‌ فه‌وجی –(دفنسك)، به‌ فه‌رمانڕه‌وایی ئازادیخواز–غراتشوف– دژه‌شۆڕش –فدوتوف– ده‌رپه‌ڕێنرا.

ئازادیخواز –ئەناتول جلزنیاکوف– به‌ یارمه‌تیی مه‌فره‌زه‌که‌ی توانی ئه‌نجومه‌نی دامه‌زێنراو تێك بدات، ئه‌وه‌ له‌وه‌ کاته‌دا بوو که‌ به‌لشه‌فیکه‌کان واقعی حاڵه‌ته‌که‌یان په‌سه‌ند کردبوو، زۆر له‌و هێزانه‌ که‌ ئازادیخوازه‌کان مه‌شقیان پێکردبوون 1918-1920 جه‌نگێکی گه‌وره‌یان کرد دژی سوپای سپی، مامۆستایانی ئه‌و مه‌شقپێکردنه‌ش ئازادیخوازان –موکروسوف– تشرنیاك و چه‌ند که‌سێکی تر بوون.

هیچ شارێك نه‌مابوو کۆمه‌ڵێك ئازادیخوازی سه‌ندیکایی لێنه‌بێت و چاپکراوه‌کان،ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌کان، بڵاوکراوه‌، نامیلیکه‌کان چڕوپڕ بڵاونه‌که‌نه‌وه‌، بۆ نموونه‌ 25000 دانه‌ له‌و دوو گۆڤار و لاپه‌ڕانه‌ له‌ پترۆگراد و مۆسکۆ چاپ ده‌کران، ئه‌وده‌مه‌ جه‌ماوه‌ری شۆڕش له‌ داکشاندا بوو، به‌ڵام جه‌ماوه‌ری ئازادیخوازه‌کان هه‌ڵده‌کشا.

له ‌ 6ی نیسانی 1918نه‌قیبی فه‌ره‌نسی –جاك سادۆل– بۆ کارێك له‌ ڕووسیا بوو له‌ ڕاپۆرتێکدا وتویه‌تی: ”حزبی ئازادیخواز له‌ هه‌موو به‌رگریکارییه‌کانی تر بزێوتر و میللیترن(…) به‌لشه‌فیکه‌کان ئارام نین و په‌شۆکاون و هیچ ڕه‌خنه‌ و سه‌رزه‌نشتێکیش په‌سه‌ند ناکه‌ن.” فولین ده‌رباره‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ وتویه‌تی: ”بۆچوونی به‌لشه‌فیکه‌کان وایه‌ که‌ ڕێگه‌دان به‌ پڕوپاگه‌نده‌ی ئازادیخوازه‌کان خۆکوژییه‌.” هه‌ر له‌و بڕوا و بۆچوونه‌وه‌شیانه‌وه‌ بوو، هه‌رچییه‌ك توانیان بیکه‌ن کردیان، بۆ قه‌ده‌غه‌کردنی هزری ئازادیخوازی، نه‌شوه‌ستان تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ که‌ توانیان به‌ زه‌بروزه‌نگ له‌ناویان برد.

حکوومه‌تی به‌لشه‌فی ده‌ستی کرد به‌ داخستنی باره‌گاکانی ئازادیخوازه‌کان به‌ توندوتیژی، هه‌موو جموجۆڵه‌کانیانی قەدەغە کرد له‌ بواری نووسین و پڕوپاگه‌نده‌ و بڵاوکردنه‌وه‌دا، به‌و جۆره‌ شه‌وی 12ی نیسانی 1918 مه‌فره‌زه‌ چه‌کداره‌کانی سوپای سوور له‌ناکاودا بیستوپێنج ماڵیان پاک کرده‌وه‌ که‌ ئازادیخوازه‌کان تیایاندا نیشته‌جێ بوون، دانیشتوانی ئه‌و ماڵانه‌ به‌ چه‌ك وه‌ڵامیان دانه‌وه‌ و به‌رگریان کرد، چونکه‌ له‌وان وابوو که‌ ئه‌و هێرشه‌ هێرشی سوپای سپییه‌. فولین باسی ده‌کات که‌ دواتر سوڵته‌ هه‌ڵوێستی خۆی گۆڕی و په‌نای برده‌ به‌ر شێوازی توندوتیژتر، به‌ندیخانه‌، کوشتن به ‌ناوی یاخیبوون له‌ یاسا، ئه‌و کێشمه‌کێشه‌ ماوه‌ی چوارساڵ حکوومه‌تی به‌لشه‌فیکه‌کان هه‌راسان و شه‌که‌ت کرد.

(…) تا له‌ کۆتایی 1921دا توانیان به‌ ئامرازه‌ سه‌ربازییه‌کان ته‌وژمی ئازادیخوازی ته‌فروتونا بکه‌ن، ئه‌و ده‌مه‌ بزووتنه‌وه‌ی ئازادیخوای بووبوو به‌ دوو به‌شه‌وه‌، ئه‌و دوو به‌ره‌کییه‌ش یارمه‌تییه‌کی زۆری حکوومه‌تی به‌لشه‌فیکی دا تا بگاته‌ مورادی خۆی، له‌و دوو که‌رته‌، که‌رتێکیان ده‌سته‌مۆ کرابوو، که‌رته‌که‌ی تر دژی ده‌سه‌ڵات و ده‌سته‌مۆکردن بوو، ئه‌و که‌رته‌ که‌وا ده‌سته‌مۆ کرابوو لایه‌نگیری دیکتاتۆریه‌ت بوو بۆ ماوه‌یه‌کی کورت به‌ (پێویستیه‌کی مێژوویی) ده‌زانی له‌ جه‌نگی ئه‌هلیدا بۆ سه‌رکه‌وتن به‌سه‌ر به‌ره‌ی دژه‌شۆڕشدا، به‌ره‌که‌ی دی به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر دژی دیکتاتۆریه‌ت بوو، پێویستییه‌ مێژووییه‌که‌شی به‌ کورتبینی ده‌زانی، به‌ بیروبۆچوونی به‌ره‌ی دژه‌دیکتاتۆریه‌ت، ئامێری حکوومه‌ت خۆیه‌تی که‌ بۆته‌ وزه‌به‌خشی دژه‌شۆڕش، چونکه‌ حکوومه‌ت خۆیه‌تی بۆته‌ هۆکاری دروستبوونی ناڕه‌زاییه‌کی به‌رفراوانی میللی، سوڵته‌ش ویلێهاتووه‌ به‌ره‌ی شۆڕش و به‌ره‌ی دژه‌شۆڕشی بۆ لێك جیا ناکرێته‌وه‌، به‌ره‌ی سه‌ر به‌ دیکتاتۆریه‌ت ده‌ستیان داوه‌ته‌ پانکردنه‌وه‌ی ئه‌وانی تر، دز و درۆزن بوون، گه‌لحۆ بوون، داڵغه‌چی و ناواقعی بوون، که‌رتکار و دژه‌شۆڕشن.

ئه‌و که‌سه‌ که‌ له‌ناو که‌رتی ده‌سته‌مۆکراودا زیاتر له‌ هه‌موویان دیارتر و ناودارتر بوو –فکتور سرج– بوو، حکوومه‌ت به‌رتیلێکی زۆری پێدا بوو، ئه‌و بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌ی ئازادیخوازه‌کان و به‌ مه‌به‌ستی به‌رگریکردن له‌ خودی خۆی، به‌ فه‌ره‌نسی نامیلکه‌یه‌کی نووسی، دواتر کتێبێکی نووسی به‌ ناوی (ساڵی یه‌که‌می شۆڕشی ڕووسی l’an de la révolution russe) سه‌رتاپای کتێبه‌که‌ی پاساوه‌ بۆ تێکوپێکشکاندنی کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان به‌ ده‌ستی به‌لشه‌فیکه‌کان. –فکتۆر– حزب، یا با بڵێین ده‌ستبژێری پێشڕه‌و به‌ ده‌ماغی چینی کرێکاران ده‌زانێت، به‌ ڕای ئه‌و، ئه‌وه‌ی پرۆلیتاریا ده‌یه‌وێت بیدۆزێته‌وه ‌و، ئه‌و ئه‌رکه‌ش که‌ که‌وتۆته‌ سه‌رشانی جێبه‌جێی بکات، ئه‌وه‌ ئه‌رکی سه‌روه‌رانه‌، چونکه‌ ئه‌وان پاککراو وهه‌ڵبژێراون، به‌بێ ئه‌و پێشڕه‌وه‌ جه‌ماوه‌ر ڕێکخراو نابێت له‌ کۆڕه‌ کرێکارییه‌کاندا، به‌بێ پێشڕه‌و جه‌ماوه‌ر”ته‌پوتۆزێکه‌ له‌ خه‌ڵك،حه‌ز و ویسته‌کانی ته‌مومژاوییه‌ ڕه‌ونه‌قی زیره‌کی به‌ جێی هێشتوون.”

تێڕوانینه‌کانی –فکتۆر– ته‌مومژاوی نه‌بوو، به‌ڵام ئه‌وه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یەنێت که‌ ئه‌و هه‌ڵگری خه‌و و خه‌یاڵێکی زۆر نه‌بووه‌ ده‌رباره‌ی سروشتی ڕاسته‌قینه‌ی سوڵته‌ی سۆڤیه‌تی، ئه‌و ده‌مه‌ ئه‌و سوڵته‌یه‌ ڕازێنرابووه‌وه‌ به‌ خه‌رمانه‌ی /یه‌که‌م شۆڕشی پرۆلیتاریای سه‌رکه‌وتوو/.

ئه‌و سوڵته‌یه‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهانی به‌ره‌و ڕووی تیروتوانجی دوژمنانی شۆڕش بووبووه‌، ئه‌وه‌ش یه‌کێك له‌و هۆیانه‌ بوو که‌ پاڵی به‌–فکتۆر سرج– و زۆر شۆڕشگێڕی تره‌وه‌ نابوو ده‌رباره‌ی ئه‌و شۆڕشه‌ پێویسته‌ ده‌میان دابخه‌ن و کڕنوش به‌رن، چونکه‌ ئه‌و ده‌مه‌ باره‌که‌ وایلێهاتبوو هه‌موو ڕه‌خنه‌یه‌ك له‌ سوڵته‌ی سۆڤیه‌تی ده‌که‌وته‌ به‌ره‌ی دژه‌شۆڕشه‌وه‌.

ساڵی 1921- ئازادیخواز– غاستون لوفا– له‌گه‌ڵ وه‌فدێکی ئیسپانیاییدا، به‌ مه‌به‌ستی به‌شداریکردن له‌ کۆنگره‌ی سێیه‌می ئه‌نته‌رناسێۆنالیزمی سێیه‌مدا، ده‌چێت بۆ مۆسکۆ، له‌ کۆڕێکی تایبه‌تی خۆیدا وتویه‌تی: ”حزبی شیوعی موماره‌سه‌ی دیکتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا ناکات، به‌ڵکو خۆی بووه‌ به‌ دیکتاتۆر به‌سه‌ر پرۆلیتاریاوه‌.” غاستۆن کاتێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فه‌ره‌نسا، چه‌ند نووسینێك ده‌نووسێت و له‌ گۆڤاری –لولیبرتر– le libertaireدا بڵاویان ده‌کاته‌وه‌، له‌و نووسینانه‌دا به‌ وردی پشتی به‌ستووه‌ به‌ ورده‌کارییه‌کانی ڕووداوه‌کان‌، ئه‌و ڕووداوانه‌ی به‌راورد کردووه‌ له‌گه‌ڵ قسه‌ و باسه‌کانی –فیکتۆر سرج– له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌و به‌راوردکارییه‌شدا، قسه‌ و باسه‌کانی ئه‌وی ناوناوه‌ (درۆ هۆشمه‌نده‌کان). ئازادیخوازی ئه‌مریکاییش –ئیما گۆڵدمان– له‌ Living my lifeکه‌یدا،هیچ نه‌رمونیانییه‌کی نه‌نواندووه‌ به‌رامبه‌ر به ‌–فیکتۆر سرج– وڕه‌خنه‌ی لێگرتووه‌ و درۆکانی خستۆنه‌ته‌‌ ڕوو.

——————-

* ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ کتێبی –التحرریة من العقیدة الی الممارسة– ن/دانییال غریین– وه‌رگیراوه ‌و وه‌رگێڕاوه‌ – ل 111 تا ل118

**‌هه‌مان سه‌رچاوه‌ –ل118 تا ل122

*** نەستۆرماخنۆ Nestor Makhno ئازادیخوازێکی ئۆکرانیایی بوو، خه‌باتگێڕێکی سه‌ربازی بوو له‌گه‌ڵ سوپای سووردا جه‌نگی ده‌کرد دژی سوپای سپی و داگیرکه‌رانی ئه‌ڵمانیایی و نه‌مسایی، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ موماره‌سه‌ی نادیموکراتیانه‌ی به‌لشه‌فیکه‌کانی بینی (که‌م نرخاندنی ڕۆڵی کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان، ده‌رکردنی بڕیاره‌کان له ‌سه‌ره‌وه‌(، هه‌ر زوو به‌ره‌نگاری خۆی ده‌رخست، به‌ڵام به‌رگه‌ی هێرشه‌کانی سوپای سووری نه‌گرت، ماخنۆ ئه‌مڕۆ سمبۆلی خه‌باتی کۆمونیزمی ئازادیخوازه‌ دژی کۆمونیزمی سوڵته‌سه‌پێن.

زاهیر باهیر– له‌نده‌ن

08/07/11

له‌ كاتێكدا، كه‌ سیسته‌می باڵاده‌ستی سه‌رده‌م له‌وپه‌ڕی به‌هێزی و ‌تواناداریدایه‌، به‌و ‌ڕاده‌یه‌ی كه به‌خۆترنجاندنه‌ هەمووو كون و كه‌له‌به‌رێكییه‌وه‌‌ ‌لەتەك هەمووو ساته‌كانی ژیانماندا ده‌ژێت؛ له‌ناو ماڵماندا، له‌سه‌ر كارماندا، له‌ قوتابخانه‌كاندا، له‌ خه‌سته‌خانه‌كاندا، له ‌هەمووو شوێنێكدا له‌ ڕووشاندنی كه‌رامه‌ت و نرخ و به‌های مرۆڤ و مرۆڤایه‌تیدا شوێنده‌ستی خۆی دیاریكردوه‌. له‌كاتێكدا كه‌ ئه‌م سیسته‌مه‌ ئاماده‌یه‌ بۆ مانه‌وه‌ی خۆی و هه‌یمه‌نه‌كردن هەمووو شتێك هه‌ر له‌ جه‌نگ و شه‌ڕهه‌ڵگیرساندن و وێرانكردنی ژینگه‌ و ڕاگوێزان و بێكاركردنی خه‌ڵكه‌وه‌‌ بیگره‌ تاکو ‌به‌كارهێنان و به‌گه‌ڕخستنی پیر و گه‌نج و منداڵ و ئافره‌تان و كه‌مئه‌ندامان، خولقاندنی كێشه‌ی بێكاری و بێماڵی و لانه‌وازه‌بوون و .. هتد، بکات، كه‌ هه‌ر هەمووو ئه‌مانه‌ش بۆ كه‌ڵه‌كه‌بوونی پاره‌ی زیاتر و سوود و قازانجی زیاتر. له ‌كاتێكدا كه ‌ئه‌م سیسته‌مه،‌‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ هاوشانییه‌وه‌ نه‌ڕوات و خزمه‌تكاریی نه‌كات و به‌رژه‌وندییه‌كانی ئه‌و نه‌پارێزێت، ئه‌وا‌ بێڕه‌حمانه‌ ده‌‌یپروێنێ. هه‌ر بۆیه‌ لێدانی ئه‌و هەمووو ده‌هۆڵانه‌ی وه‌كو: مافی مرۆڤ و سه‌ربه‌ستی و دادوه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌ڵكردن و به‌یه‌كه‌وه‌ ژیانی هەمووو تاكه‌كانی ناو کۆمه‌ڵگه‌ وێڕای جودایی هه‌مه‌جۆره‌یان، به‌ها و نرخی تاك و خێزان، دژ‌ایه‌تی ڕایسیزم و ڕه‌گه‌زپه‌رستی و ڕه‌خساندنی هه‌ل و ستایش و سه‌ناكردنی هاووڵاتیانی و به‌رگریكردن له‌ “نیشتمان” و ‌زۆری تریش له‌م قسه‌ و گوتاره‌ ورەییانه‌ تا ده‌گاتە باس و خواسی دیمۆكراتی و سیسته‌می هه‌ڵبژارندن و په‌ڕله‌مانتاری به‌دناو. ‌هه‌ر هەمووو ئه‌مانه‌ش له‌لای ئه‌م سیسته‌مه‌ ڕێزدارن و به‌هادارن، كه ‌له ‌هاوشانییه‌وه‌ بڕۆن و پارێزگاری ڕێڕه‌و و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌و بكه‌ن، هه‌ركاتێكیش به‌موو لایاندا، ئیدی به‌ بڕیاری یاسایه‌ك كه‌ سنو‌وری یاسا شكێنراوه‌، هەمووو ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ ناوم هێنان [كورد وته‌نی] ده‌بنه‌ مه‌ره‌كه‌بی سه‌ر كاغه‌ز و لەبەرچاو ناگیردرێن، بگره‌ دژایه‌تیان ده‌كرێت.

ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ گه‌ر به‌ كورتیش بیت، ئیشاره‌تێكی بچوكمان ده‌داتێ، كه‌ گۆڕانكاری ڕیشه‌یی له‌ ناو کۆمه‌ڵگه‌دا به‌گۆرانكاری ‌هه‌ر چه‌شنێك له‌ چه‌شنی سیسته‌می ڕامیاری یا به‌ گۆڕانی ده‌سه‌ڵات ناكرێت.

هەمووان ئه‌وه‌ ده‌بینین، ‌كه ئه‌م سیسته‌مه‌ بۆ هێڵانه‌وه‌ی خۆی و هه‌یمه‌نه‌كه‌ی هه‌میشه‌ دووشتی پێویسته‌ : یه‌كه‌م : ده‌هۆڵی میدیا به‌ هەمووو چه‌شنه‌كانییه‌وه‌، میدیایه‌ك ده‌نگ و ڕه‌نگ و تام و چێژ و به‌هاو ئامانجی ئەوەیە، کە ئه‌م سیسته‌مه‌ بگه‌یه‌نێته‌ گوێچكه‌مان و گۆشمان بكات پێی و له ‌هەموو قوژبنێكی ژیانماندا‌ جێی خۆی كردبێته‌وه. دووهه‌میشیان كاركردنی خودی سیسته‌مه‌كه‌یە ‌له‌سه‌ر ئه‌و پایه‌ و بنچینانه‌ی كه‌ باوه‌ڕی پێیان هه‌یه‌ و باشترین خزمه‌تی ده‌كەن. واته‌ خۆدروستكردن و ژیانه‌وه‌ی و تازه‌بوونه‌وه‌ی لەتەك خۆگونجاندنی له ‌كات و شوێنی جیاجیادا. ئه‌م دوو هۆكاره‌ش ده‌یگه‌یێنێته‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی و باشترین ڕێگه‌یه‌ك، باشترین تاكتیك و ستراتیجییەتێك كه‌ ‌له‌وێوه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر ‌بتوانێت فه‌رمانڕه‌وایی بكات و پارێزگاری له مافی‌ خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی و په‌یوه‌ندی به‌رهه‌مهێنانی كۆمه‌ڵایه‌تی سه‌رده‌م بكات، به‌ڵكو تاكه‌كۆمه‌ڵایه‌تییەكانیش بخه‌سێنێت یا لانی كه‌م گێژ و وڕیان بكات ، ئه‌وەیش سیسته‌می هه‌ڵبژاردن و په‌ڕله‌مانتارییه‌، كه‌ سه‌رمایه‌داری نه‌ك هه‌ر داهێنانی له ‌خودی چه‌شنی فه‌رمانڕه‌واییدا كردووه‌، به‌ڵكو له‌ خودی هه‌ڵبژاردن و‌ گه‌مه‌ی په‌ڕله‌مانتاریشدا ئەوەی کردووە.

زۆر ده‌مێكه‌ زۆربه‌ی خه‌ڵكانی خۆراوا گه‌یه‌نراونه‌ته‌ ئه‌و بڕوایەی تاكه‌ ڕێگه‌یه‌ك كه‌ بۆ پێشه‌وه‌چوونی كۆمه‌لگە و به‌دیهێنانی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یانه‌وێت، هه‌بێت، سیسته‌می هه‌ڵبژاردن و گه‌مه‌ی په‌ڕله‌مانبازییه‌. وا ئێستا ئه‌م ڕێڕه‌وه‌ش هه‌ر له‌ كۆتایی ساڵه‌كانی چه‌رخی ڕابوردووه‌وه‌، باڵی به‌سه‌ر بلۆكی ئه‌وروپای خۆرهه‌ڵات و خۆرهه‌ڵات و به‌شه‌كانی تریشدا كێشاوه‌ و نزیكه‌ی سه‌رجه‌می خه‌ڵكه‌كه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ سەرقاڵ كردووه‌، ئه‌وانیش بە حەمد و سەنا بۆ خودا گه‌یشتونه‌ته‌ قه‌ناعه‌تی ده‌ستهه‌لگرتن و تێپەڕاندنی ڕێگه‌ و تاكتیكه‌كانی پێشووی وه‌كو كو‌ده‌تا و خه‌باتی چه‌كداری و به‌رپاكردنی “شۆڕش” بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی پارت و ڕێكخراوه‌كانیان، كه‌ گوایه‌ ئه‌وانه‌ش ئامانجی جه‌ماوه‌ره‌‌ن و ئه‌مان نوێنه‌رایه‌تی ده‌كه‌ن.

لێره‌دا سه‌مه‌ره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ خه‌ڵكانی خۆراوا له‌‌ كاروباری هه‌ڵبژاردن و هه‌بوونی په‌ڕله‌مان و ناو به‌ناو ئاڵوگۆڕپێكردنیان، كه‌ زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌كه‌ پێیه‌وه‌ سه‌رقاڵن و هەموو جاریش ده‌زانن، كه‌ گۆڕانكارییه‌كان زۆر كه‌م ڕووده‌ده‌ن و به‌ده‌گمه‌نیش خواسته‌كانیان دێنه‌دی، كه‌چی هه‌ر به‌رده‌وامن.

له‌ملاشه‌وه،‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆراواش به‌شێكی خه‌ڵكه‌كه‌ی، ئه‌م ئه‌زموونانه‌ی خۆراوا به‌چاوی خۆیان ده‌بینن و كه‌چی هێشتا ده‌كه‌و‌نه ژێر كاریگه‌ری ئه‌و ڕوداوانه‌وه‌ و تازه‌ به‌تازه‌ هه‌نگاوی لاساییكردنه‌وه‌ له‌م بواره‌دا ده‌نرێت، هه‌نگاوێك كه‌ ساڵه‌هایه‌كی دوورودرێژه‌، شکستی هێناوه‌. بێگومان تێگه‌یشتنی هۆی قبوڵكردنی خه‌ڵكانی خۆرهه‌ڵات به‌ كوردودستانی خۆشمانه‌وه له‌ پرسی هه‌ڵبژاردن و سیسته‌می په‌ڕله‌مان،‌ زۆر گران نییه‌ و ده‌توانرێت له‌ هه‌ندێك هۆدا كۆیان بكه‌ینه‌وه‌، كه‌ گرنگترینیان: نوچدان و نوشستهێنانی هەموو ڕێگه‌كانی پێشووتر و زاڵییەتی و كاریگه‌رێتی میدیای سه‌رده‌م له‌سه‌ر خه‌ڵكی، شه‌پۆلی بازاڕی ئازاد و سەرمایەی ئازاد و ڕه‌وكردن و هێڕشی به‌رده‌وامیان بۆ سه‌ر وڵاتانی خۆرهه‌ڵات و هه‌بوونی قه‌یرانی ڕامیاریی و ئابووریی و كۆمه‌لایه‌تیی و هه‌بوونی ئه‌زموونێكی دورودرێژی كوشتنوبڕین و خوێنڕشتن، كه‌ هیچی به‌هیچ نه‌كرد، لەتەك گه‌لێك هۆی تردا، هەموو ئه‌مانه‌ سوكنایییان به‌ دڵی خه‌ڵكی خۆرهه‌ڵاتیش داوه‌ و ڕازیکردنیان بەوەی تاكه‌ ڕێگه‌یه‌ك كه‌ به‌ ئاوات و ئامانجیان دەگه‌یێنێت، هه‌ڵبژاردن و سیسته‌می په‌ڕله‌مانتارییه‌.

ئه‌مڕۆ له‌ كوردستاندا كه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی به‌هێزی وه‌كو گۆڕان و ئیسلامی هه‌یه‌ و خه‌ڵكانی ڕۆشنبیر و خوێنه‌واریشی له‌ خۆیه‌وه‌ گلاندوه‌‌، ئه‌ركی سه‌ره‌كی سه‌رشانیان [خۆیان وته‌نی] ڕیفۆرمی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ و چاكسازیكردنه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ و له‌ ژیانی تاكه‌كانی ناو کۆمه‌ڵگه‌دا، وه‌كو له‌ سه‌رجه‌می شوێنه‌كانی دیکەشدا هه‌مان سه‌رلێشێواوی دروست كراوه‌ و نایانه‌وێت، كه‌ ئه‌و ڕاستییانە بۆ خه‌ڵكی ڕوون ببنه‌وه‌‌، كه‌ ریفۆرمی ڕامیاریی، ڕیفۆرمی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌ و گۆڕینی په‌ڕله‌مانتاره‌كان و پارته‌كان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، گۆڕانكاری گه‌وره‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی ناگه‌یه‌نێت. ئه‌وه‌شی كه‌ جێگەی داخه‌، به‌شێكی زۆری هه‌ڵسوڕاوانی ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ کەسانێكن، كه‌ ساڵه‌هایه‌كی دورودرێژ له‌ خۆراوا و ئه‌مه‌ریكا و كه‌نه‌‌دا و ئۆسترالیادا ژیاون و ده‌ژین، نه‌ك هه‌ر به‌چاوی خۆیان هه‌ڵبژاردنه‌ دیمۆكراتییه‌كان و ده‌ستاوده‌ستپێكردنی ده‌سه‌ڵاتیان بینیو ه‌و له‌ژێر سایه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌دا ژیانیان بەسه‌ر بردۆته‌ ، به‌ڵكو من دلنیام هه‌ندێكیشیان به‌شداریشیان له پرۆسێسی ‌ده‌نگدانیشدا كردووه‌.

ئه‌و كەسانه‌ سور ده‌زانن، كه‌ گۆڕانكاری بنه‌ڕه‌تی نه ‌له‌ سیسته‌مه‌كه‌دا ( سیسته‌می سه‌رده‌م) نه‌ له‌ناو خودی کۆمه‌ڵگه‌كه‌شدا ده‌بێت. له‌ هه‌مان كاتیشدا ئه‌وه‌ش ده‌زانن، كه‌ له‌ سیسته‌می هه‌ڵبژاردن و دیمۆكراتی سه‌رده‌مدا ته‌نها هه‌ڵبژاردنی ئه‌وانه‌ ده‌كرێت، كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان نییه‌ و جێبه‌جێكه‌رن، ته‌نها ده‌نگ بۆ سه‌پاندنی ڕامیارییه‌كان، پلانه‌كان ( پۆله‌سی) و .. هتد‌ ده‌ده‌ن، ئه‌وان پارێزگاری مانه‌وه‌ و به‌رده‌وامبوونی سیسته‌مه‌كه‌ باشتر ده‌كه‌ن. له‌م سیسته‌مه‌دا، سیسته‌می هه‌ڵبژارداندا ، ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵات و پاوه‌ریان هه‌یه‌، ئه‌وانەن كه‌ له‌ ڕاستیدا فه‌رمانڕه‌وایی ده‌كه‌ن، هه‌ڵنابژێرێن و وەكو خۆیان له‌ شوێنی خۆیان ده‌مێننه‌وه‌‌، له‌ كاتێكدا ده‌موچاوه‌كان و پارته‌كان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا به‌ به‌رده‌وامی ده‌گۆڕێن.

ئه‌م سیسته‌مه‌ ( وه‌كو له‌ سه‌ره‌وە باسم كرد) زۆر له‌وه‌ به‌هێز تره‌ و گۆڕانكاریه‌كانیش، گه‌ر له ڕاستیدا، بمانه‌وێت بیانكه‌ین، لە سه‌رتاپای کۆمه‌ڵگه‌دا له‌ دامێنییه‌وه‌، كه‌ شانه‌ی خێزانه‌، له‌ سه‌ری سه‌ره‌وەشدا به‌ ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات كۆتایی دێت، ده‌گرێته‌وه، ئه‌ركێكی زۆر له‌وه‌ گرانتره‌، كه‌ له‌ دوو توێی گۆڕینی په‌ڕله‌مانتاردا و ده‌ستی ده‌ستیپێكردنی ده‌سه‌ڵاتدا، به‌رجه‌سته‌ ببێت. ئەستەمه‌‌ و ئاوەز قبوڵی ناكات، کە زۆردار و ده‌سه‌ڵاتدار نه‌ك هه‌ر ڕێگه ‌بده‌ن، ڕێگه‌چاره‌یه‌ك بگیردرێته‌ به‌ر، كه‌ به‌ری خۆیانی پێ بگیردرێت و ده‌سه‌ڵاتیان لێ بسه‌نردرێته‌وه‌، به‌ڵكو سنووری ده‌سه‌ڵاتیان ته‌سك بكاته‌وه‌ و گۆڕانكارییه‌كی گرنگیش له‌ سیسته‌مه‌كه‌یاندا بكات.

ڕاسته‌ له‌ وڵاته‌ دواكه‌وتووه‌كانی وەكو لای خۆمان، خه‌بات بۆ هه‌ڵبژاردن و گه‌مه‌ی په‌ڕله‌مانبازی كراوه‌ و خه‌ڵكێكی زۆریش بۆ گه‌یشتن پێی گیانیان له‌ده‌ست داوه‌، به‌ڵام له‌ وڵاتانی خۆراوا و ئه‌مه‌ریكا و كه‌نه‌دا و ئوسترالیا و ژاپۆن و شوێنه‌كانی دیکەش، ئه‌مه‌ وه‌كو خه‌ڵاتدان یان عه‌تاكردن ته‌ماشای كراوه‌ و ده‌كرێت، بۆیه‌ به‌ ملێوێنه‌ها پاوه‌ند و یۆرۆ و دۆلار و یەن و دراوه‌كانی تری بۆ ته‌رخان ده‌كرێت ، تاكو به‌ڕێكوپێكی بڕوات. هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت هه‌مان پرۆسێس له‌ وڵاتانی وه‌كو ئێمەو مانا و باقییه‌كه‌ی دیکەی جیهاندا بچه‌سپێت، بۆ هەناردنە ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م شێوه‌ ده‌سه‌ڵاته‌ جه‌نگی گه‌وره‌ی بۆ به‌رپا ده‌كه‌ن و خوێنی تێدا ده‌ڕێژن، تاكو خه‌ڵكی به‌وه‌ گێل بكه‌ن، كه‌ ئه‌مه‌ باشترین، مۆدێرینترین ڕێگه‌یه‌ بۆ کۆمه‌ڵگه‌ی “مه‌ده‌نی” یا دروستكردنی كۆمه‌ڵگه‌ی “مه‌ده‌نی” ، چونكه‌ ده‌زانن ئه‌مه‌ باشترین ڕێگه‌یه‌كه‌، كه‌ پارێزگاری له‌ سیسته‌می سه‌رده‌م ده‌كات و به‌رده‌وام بوونی مسۆگه‌ر ده‌كات و خودی سیسته‌مه‌كه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ق‌ ناكات.

له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌، من پێموایه‌ ڕاسته‌ ناتوانرێت، ڕێگه‌ به‌ ناڕه‌زایی خه‌ڵكی بگیردرێت، ئه‌وه‌تا له‌ هه‌ندێك وڵاتان، كه‌ ئێستا ده‌یبینی و پێشتریش بینیمانن، خه‌ڵكی ده‌یه‌وێت گۆڕانكاری بكات . بۆ ئه‌مه‌ش ده‌چێته‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان و چنگاوشی پۆلیس و ده‌سگە سیخوڕییه‌كانی ده‌وڵه‌ت ده‌بێته‌وه‌، مانده‌گرێت و خۆنیشاندان ده‌كات، به‌ڵام سه‌رئه‌نجامه‌كان یا به‌گۆڕانكارییه‌كی بچووك له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌دا یا‌ گۆڕنكارییه‌كی لاوه‌كی له‌ ناو خودی سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتدا به‌رپاده‌بێت، به‌ڵام گۆڕانكاری ڕیشه‌یی ڕوونادات، هۆكه‌شی ته‌نها ئه‌وه‌یه‌: كه‌سه‌رجه‌می گۆڕانخواز و گۆڕانویسته‌كان ده‌یانه‌وه‌ێت گۆڕان و گۆڕانكاری له‌ ناوه‌وه‌ و له‌ خودی سیته‌مه‌كه‌ خۆیدا بكه‌ن، نه‌ك له‌ ده‌ره‌وی سیسته‌مه‌كه، یا گۆڕانی ریشه‌یی له‌ کۆمه‌ڵگه‌كه‌دا بكه‌ن‌.

ئه‌مه‌ی كه ‌وتم كوردستانیش ده‌گرێته‌وه‌، ئاشكرایه‌ بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان و سه‌رجه‌می بزوتنه‌وه‌كه‌ له‌و هه‌وڵه‌ی كه‌ دایان تێکشكان و ئه‌زموونێكی ناخۆشیشیان له‌ ژیانی خه‌ڵكان و گه‌نجانی دڵگه‌رم و گۆڕانخوازدا تۆمار كرد. من پێشتر له‌ وتارێكمدا (به‌ سیاسیكردنی كێشه‌ كۆمەڵایەتییەكان سه‌رچاوه‌ی تێشكانمانه‌)*به‌ درێژی له‌وه‌ دوام و به‌داخه‌وه‌م كه‌ بڵێم ئه‌و چاوه‌ڕوانییه‌ له‌لای من یه‌قین بوو، هه‌ر له‌وێشدا هۆكانی تێشكانه‌كه‌یم به‌رچاو خست، بۆیه‌ من لێره‌دا نامه‌وێت باس له‌وه‌ بكه‌مه‌وه‌ به‌ڵكو زیاتر ده‌‌مه‌وێت باس له‌و وانانه ‌بكه‌م، ئێستا كاتی ئه‌وه‌یه‌ كه هه‌ر هەمووومان ئەزموونی لێ وه‌رگرین و له‌ ڕودانه‌وه‌ی كارێكی ئاوا خۆمان بپارێزیین، خه‌باتێكی ئاوا كه‌ کارەساتێكی گه‌وره‌ به‌سه‌ر گه‌نجان و میلله‌ته‌كه‌شماندا ده‌هێنێت ، به‌ گرتنه‌وه‌به‌ری هه‌مان تاكتیكی پێشووتر و هێنانه‌وه‌ی گه‌نجان و خه‌ڵكانی دیکەش بۆ سه‌ر شه‌قامه‌كان و بیانكه‌ینه‌ قوربانی ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتی فاشیت له‌ پێناوی داخوازییە ڕامیارییەکاندا ، كه‌ له‌ كاتێكدا هۆكان و سه‌رئه‌نجامه‌كانی تێشكانه‌كه‌مانمان لێك نه‌دابنه‌وه‌ و شی نه‌كردبنه‌وه، كارێكی دروست نییه‌‌. چونكه‌ ئه‌مە نه‌ك هه‌ر خه‌ڵكانێكی زۆری دیکە به‌ گورگان خواردوو ده‌کەین، به‌ڵكو ئه‌زموونه‌ تێکشکاوه‌كه‌ی پێشووشمان، كه‌ هێشتا خوێنی گه‌نجه‌كانمان وشك نه‌بووەته‌وه‌، دووباره‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌ و كاریگه‌ریه‌كی خراپتر له‌سه‌ر ناڕه‌زاییگه‌ران داده‌نێین. دواتریش ده‌یبینین كه‌ ڕامیارییه‌كان ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر مێز و خوانی گفتوگۆ و وه‌كو چۆن ئێستا ده‌یبینین وه‌كو ئه‌وه‌ی نه‌ بایان دیبێت و نه‌ بۆران.

من به‌ش به‌حاڵی خۆم، ئه‌م وانانه‌م نه‌ك هه‌ر له‌ ڕوداوەكانی كوردستان، به‌ڵكو سه‌رجه‌می ڕوداوه‌كانی ئه‌م دوایه‌ی وڵاتانی عه‌ربیش، وه‌رگرتوون:

یه‌كه‌م: من كێشه‌كه‌ به‌ كێشه‌ی خه‌ڵك واته‌ جه‌ماوه‌ ده‌زانم، بۆیه‌ به‌بۆچوونی من بانگه‌وازكردن له‌لایه‌ن گروپ و پارته‌ ڕامیارییه‌كانه‌وه‌ تاكو خه‌ڵكی بڕژێنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان، كارێكی ڕاست نییه‌، چونكه‌ ‌كردنی ئه‌مه، خۆ به‌ باوك زانینه‌ و بۆ كۆنترۆڵ و بۆ ئیحتیواكردنی ناڕه‌زاییه‌گه‌رانه‌. كه ‌ئه‌مه‌ش كرا، ناڕه‌زاییه‌كان شێوه‌ خۆبه‌خۆییه‌كه‌ی خۆیان له‌ ده‌ست ده‌دەن و لەتەك كرۆكی دیمۆكراتیانه‌ی ڕیزه‌كانی خۆی، كه‌ ئه‌و كاته‌ پارت و گروپه‌كان سنوور و پلانیان بۆ داده‌نێن و ده‌بنه‌ نوێنه‌ر و ‌ ده‌مڕاستی ئه‌وان، ئیدی خۆیان چییان پێخۆش بێت و چی له‌ به‌رژه‌وندیان بێت، ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن (…) به‌ كڵاوی ناڕه‌زاییگه‌ران و خۆنیشانده‌رانیش ناپێون.

دووهه‌م: كێشه‌كان نابێت بكرێنه‌ كێشه‌ی ڕامیاری و خه‌ڵكانی ڕامیاری له‌سه‌ر حسابی جه‌ماوه‌ر ببنه‌ خاوه‌نی پله‌و‌ پایه و پاره‌‌. من له‌ وتاری پێشوترمدا ( به‌ سیاسیكردنی كێشه‌ كۆمەڵایەتییەكان سه‌رچاوه‌ی تێشكانمانه‌)*به‌درێژی له‌سه‌ر‌ ئه‌مه‌ دواوم، بۆیه‌ نامه‌وێت سه‌ری خوێنه‌ری پێوه‌ بیئێشێنم.

سێهه‌م: هەموو هه‌نگاوێك و ڕێوشوێنێكی تازه‌، دەبێت له‌لایه‌ن‌ هەموو ناڕه‌زاییگه‌ران و خۆنیشاده‌رانه‌وه‌ مشتومڕی له‌سه‌ر بكرێت و بڕیاڕی له‌سه‌ر بدرێت ، كه‌ ئه‌مه‌ش كرا، ئیدی سه‌رجه‌می به‌شداربووان له‌ سه‌رئه‌نجامه‌كه‌ی به‌ باش یا بە خراپ، به‌رپرسارن.

چوارهه‌م: وەلاخستنی هەموو ڕێگه‌ كۆنه‌كان؛ هه‌ر له‌ خۆنیشاندانه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ كێشمانكێش و چنگاوەشبوون له‌تەك ده‌سگە پۆلیسی و سیخوڕییه‌كانی ده‌سه‌ڵات و لێ نه‌كه‌وتنه‌وه‌ی شه‌ڕ و ئاژاوه‌ و خوێنڕشتن. به‌ڵكو ته‌به‌نیكردنی ڕێگەی تازه‌ و سه‌رده‌مییانه‌، كه‌ له‌ هەموو به‌یه‌كادانێكەوە دووره‌، وه‌كو هەستان بە كاری ڕاسته‌وخۆ (Direct Action )، مانگرتن و دانیشتن (Sit-In ) لە چوارێیانەکاندا و داگیركردنی كارگه‌كان و نووسینگەكان و شوێنه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان به‌ شێوازی ئاشتییانه‌ و به‌ گرتنه‌به‌ری دایه‌لۆگ و مشتومڕ و لێدوان له تەك كه‌سانی ناو خودی بزوتنه‌وه‌كه‌ و ئه‌وانه‌شی كه‌ دژایه‌تی بزوتنه‌وه‌كه‌ ده‌كه‌ن. بڕیاری بەکۆمەڵ له‌سه‌ر هەموو هه‌نگاوێكیان بدەن و به‌ هه‌ره‌وه‌زی له‌ جێبه‌جێكردنیاندا .كار بکەن.

ئه‌م ڕێگانه كاریگه‌رن نه‌ك كۆكردنه‌وه‌ی خه‌ڵك له‌ گۆڕه‌پانی سه‌رادا و خه‌ساندنیان به‌ خوێندنه‌وه‌ی هۆنراوە و شانا‌مه‌ و زیکر و ته‌هلیله‌كردن و مه‌وعیزە دان یا ئیعاز دان به‌خه‌ڵكی، كه‌ بچنه‌ سه‌ر جادە و بیانخەنە بەردەمی گورگە هارەکانی دەسەڵات.

له‌ هه‌مان كاتیشدا نابێت ئه‌وه‌نده‌ ساویلكه‌ و خۆشباوه‌ڕ و گه‌شبینیش بین، به‌وه‌ی كه‌ كردمان، ئیدی وا بزانیین ته‌واو و ده‌سه‌ڵات مل بە سه‌رجه‌می داخوازیه‌كانمان ده‌دات. ئه‌مه‌ شتێكه‌ كه‌ باوه‌ڕی پێناكرێت، خۆ ئەگه‌ر توانراش و هەموو داخوازییه‌كان جێبه‌جێ كران، ئه‌وا موعجیزه‌ دەبێت، چونكه‌ پیاوانی ده‌سه‌ڵات و كه‌سانی ده‌سه‌ڵاتخواز كۆڵناده‌ن و هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دان، كه ‌ده‌سه‌ڵاتیان بگێڕنه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ گرنگه‌ لێره‌دا خه‌ڵكی خۆی له‌سه‌ر ئاستی گه‌ڕه‌كه‌كان، فەرمانگەکان، كارگه‌كان، له‌سه‌ر كێڵگه‌ و له‌ قوتابخانه‌کان، لە زانكۆ و خه‌سته‌خانه‌ و له‌ ناو بازاڕ و شوێنه‌ خزمه‌تگوزاریه‌كان و …هتد خۆیان ڕێك بخه‌ن و ڕێکخرا و گروپی کاری لۆکاڵیی جیاجیا دروست بكه‌ن، كه‌ داخوازییه‌كانی ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ تیایاندا دروست بوون، تیایاندا ڕه‌نگ بداته‌وه‌، به‌رده‌وام له‌ مشتومڕدا بن و په‌یوه‌ندی لەتەك سه‌رجه‌می لیژنه‌ و کۆمیتەكانی تردا دروست بكه‌ن، هه‌وڵی سه‌ره‌كیان ئەوە بێت به‌ کۆمەڵ بڕیاره‌كان بده‌ن و به‌ هه‌ره‌وه‌زیش به‌ئه‌نجامیان بگەیێنن. پێویستە ئه‌وه‌ش ‌بڵێم، كه‌ ئه‌و ڕێکخراو و گروپە کارییە لۆکاڵییانە نابێت له‌لایه‌ن‌ هیچ كه‌س و هیچ گروپ و پارتێكه‌وه‌ كۆنترۆڵ بكرێن، نه ‌كه‌س سه‌كرده‌یان بێت و نه ‌كه‌س بنكرده‌. من له‌ نووسینێكی ترمدا به‌درێژی له‌مه‌ دواوم، بۆیه‌ نامه‌و‌ێت لێرەدا زیاتر له‌سه‌ری بڕۆم، به‌ڵكو هه‌ر په‌نجه‌ی بۆ ڕاده‌كێشم.

به‌ بۆچوونی من، ئه‌مه‌ تاكه‌ ڕێگه‌یه‌كه،‌ كه ‌ده‌توانین سه‌رفرازی ته‌واوی لێوه‌ به‌ده‌ستبهێنین، بێئه‌وه‌ی په‌نا بۆ به‌یه‌كدادان و خوێنڕشتن به‌رین، ئێمه‌ له‌م ڕێگه‌یه‌‌وه‌ ده‌توانین بنكه‌نی سیسته‌مه‌كه‌ بكه‌ین و هەموو ده‌سه‌ڵاته‌كان و بڕیاره‌كانیش بگێڕینه‌وه‌ ده‌ستی خۆمان، بێئه‌وه‌ی‌ په‌نا بۆ ڕامیارییه‌كان و پارتییه‌كانیان به‌رین، له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ ده‌توانین کۆمه‌ڵگه‌یه‌ك دروست بكه‌ین، كه‌ مرۆڤ به‌های ته‌واوی خۆی تێدا بەدەسەت بهنێته‌وه‌، کۆمه‌ڵگه‌یه‌ك دوور‌ له‌ چه‌وسانده‌نه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و ڕەگەزیی و مه‌زهه‌بی و چینایه‌تی و نادادوه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی. کۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ له‌ ڕایسسیزم و خه‌در و جوداكاری خاڵی بێت، ئیدی ئه‌و‌ هه‌ڵاواردنه‌ له‌سه‌ر بناخەی ته‌مه‌ن، جێنده‌، كارامەیی و كه‌مئه‌ندامی بێت یا هه‌ر شتێكی تر‌.‌ ‌

* بۆ خوێندنەوەی ئەو وتارەی لە سەرەوەدا ئاماژەم پێکردووە (به‌ سیاسیكردنی كێشه‌ كۆمەڵایەتییەكان سه‌رچاوه‌ی تێشكانمانه‌ )، سەردانی ئەم لینکە بکەن:

http://romaan.kurdblogger.com/134358

Hejên

*24î sêptemberî 2010

Beşî nohem (kotayî)

Serencam

Serencam koy ew têrrwanînaney serewe (wergorran)êkî berceste û raşkaw beser bzavî komunîzmî klasîkîy dadehênê û le akar û nêwerokda hizrêkî nwêy komunîstî lê weberhemdehênê, ew hizreş xobexo bzavêkî ramyarîy û rêkixraweyî bedwada dê ke leser bnema binçîneyye felsefîy û hizrîyekanî cîhanbînîy markisîzm dademezrê L 47

Dwacar wellamî ew pirsyarem wergirtewe, ke leber narroşnî pêşnyarkirdnî xudî “hizrî nwêy komunsîtî” le babetekanda be dûcorî cyawaz le serencamda seretatkêman letekda dekat, ke hendêk car wek bzûtneweyekî bekirdewey amade qse dekat û hendêk car wek bzavêkî lebarî ledaykbûn û pêgirtinda xoy nîşan dedat, bellam bem seretayyey serencameke, derdekewêt, ke mebest le “hizrî nwêy komunîstî” komellêk serxetin, ke xudî nûser deyanxate rû. Ke birryare wergorran beser bzavî komunîzmî klasîkîy da bhênin. Bellam çon, le katêkda ke xudî em “hizre nwêyey komunîzm” xoy leser bnema binçîneyye felsefîy û hizrîyekanî cîhanbînîy markisîzm dademezrênêtewe, ke be norey xoyan hokarî şkistixwardinî bzavekanî ta îsta bûn? Le weha barêkda çon detwanêt peyamî wergoran û bedestihênanî serencamî dîkeman pêbdat?

Ew wergorrane tazeye hêndeserapagîre tenanet bo teşenekirdnî hizre nwêye berhemhatuwekeşî – ke lenêw yekêtîyekî napartîy geşedeka û derrsikê – şêwey rêkixrawbûnî partîy degorrê û leser binçîney (destebendîy komellayetîy) û be şêwey komuneeyî rêkixrawî deka, ew rêkixrawbûneş le yekgirtnêkî çînayetîyaney gişt ew komunîstanepêkdê kerastewxo leencamî mlimlanêy xudî nakokîyekanî nêwan kar û sermaye komunîzmyan wek hzir û ramyarîy bo gorrînî sîstem û geyiştin beqonaxî ayindey mrovayetîy – keçewsanewey mrov lelayen mrovewey têda bnebirr debê – hellbjarduwe L47

Lêreda dîsanewe ellternatîvî rêkixrawî partîy, rêkixrawî tenya komunîstekane, ke nûser be “destebendîy komellayetîy” nêwyan debat. Pirsyar: aya nakomunîstekan le kwêy ew destebendîye komellayetîyeda cêgîr debin ya dewestin?

Herweha wek peregrafekanî dîke şorş û erkî gorrînî komellge be rêkixrawey komunîste hzirniwêyekan debestêtewe. Pirsyar: aya rollî çîn û twêje bindeste nakomunîstekan û rêkixrawe xebatkarekanyan lew peywendeda çî debêt?

Herwa betundîyş pê leser ewedadegrê ke pêwîste komunîstekan – leher nawçew wllat û serzemînêkî jyanda hen – bepêy têrrwanîn û berjewendîyeçînayetîyekanî çînî krêkaran û tewawî çewsawan pêwîstîybûnî yekêtîyekî komunîstî bo ew şwênanebselmênin.. Bo yekdengîy û hawkarîy û hawxebatîyş bebayexpêdanêkî zor û bekirdewele nêwan gişt yekêtîyekan (yekêtî giştîy komunîstî cîhanîy) dabmezrênin bo berrêwebirdin û serkirdayetîykirdnî xebatî komunîstî leser astî têkrray cîhan. L 48

Ey xudî yekêtîye krêkarî û cemawerîyekan rollyan çî debêt? Aya cyawazî em berrêwebirdin û serkirdayetîkirdney komunîste hzir nwêyekan, letek serkrayetîyek ke dû sede komunîste hzir nanwêyekan pagendeyan bo kird û bezorî polîs û pajney asnînî leşkir beser krêkaranda sepandinyan, çîye? Aya serkrayetî komunîstekan watay binkrayetî nakomunîstekan nageyênît? Aya krêkarî binkirdayetî (cêbecêgerî fermanî serkirdan) detwanêt le sayey hebûnî serkirdayetî komunîstekanda azad bêt? Aya dekrêt pasawî ew serkirdayetîye bzanîn û rege sruştîyekanî le hizrî azayixwazî û komellgey soşyalîstîda, ke biryare kes serwerî kes nebêt, peyda bkeyn?

Hizrî nwêy komunîstî wek wergorranêkî mezn dahênanêkî mêjûkridî babetîyew le mindalldanî nakokîye çînayetîyekan û kêşmekêşmî xosaxkirdnewî bzavêkî rasteqîney komunîstî ledaykbuwew xoşî bedrêjepêderî heman bzav dezanê, welî leencamî ladan û xoxerîkkirdnî ew bzave bekomellêk kêşey labela û rotînîy nêw komellgey sermayedarîy lelayek û neguncan û hebûnî komellêk nakokîy xoy legell hizrî komunîstî rasteqînew berjewendîye çînayetîyekanî çînî krêkaran zehmetkêşan lelayekîdî kebbûnekosp leberdem geşekirdnî sruştîyaney xoy.. Serencam beşêweyekî naasîy ruwew helldêr bowe, a her lew serubendaneda hizrî nwêy komunîstî wek hêllêkî giştîy û cwayezî ew bzaveleherdû rûy ramyarîy û rêkixraweyî û begerranewe bo binçînew pêkhate serekîy û resenekanî markisîzm û bereçawkirdnî barudoxî berdewam legorranday komellgey mrovayetîy le dîd û boçûnêkî tazew bexwêndneweyekî hûrid û zansitîyaney çemk û karkirde komunîstyekan hatoteser gorrepaneke û xoy be rengdanewey ew wergorrane serapagîrîye dezanê ke her êsta serleberî cîhanî tenîwetewe. L48

Dwacarîş, ke “hizrî nwêy komunîstî” xoy be wergorranêkî mezn pênase dekat, keçî xêra xêra pabendî be markisîzm wek aydyolocyayek dûpat dekatewe. Eme xobexo retkirdnewey wergorrane. Herçende nêwî aydyolocya be aşkra nabînîn, bellam katêk bnemay serekî hizrêkî taze markisîzm bêt, îdî çon detwanêt, paye bnerretîyekanî komunîzmî markisîstî ret bkatewe, ke dewllet û dîktatorî û part û destebjêr û rêkxistinî hîrarşî û raberî komunîstekane?

Ta em sate, ke min em dêrane denûsim, hîç deste û grupêkî komunsît- markisîst nanasm, ke ew bnemayaney markisîszim ret bkenewe, bêcge le komunîste sovyetîstekan, ke her le seretay şorrşî oktoberda hawşanî enarkîstekan rexney radîkallyan le bolşevîzm girt û [ ewan nek enarkîstekan], lênînzim û îzmekanî prro bolşevîkyan becorîk le ladan le markisîzm nasandyan û partyan retkirdewe.

Dwa wşe, hîwadarm nûser be gyanêkî azadîxwazane û soşyalîstanewe em serincanem lê werbigrêt û eme bbête seretay giftugo û rexnegirtnêkî radîkall û bitwanîn be gişt layekmanewe besteleke aydolocîyekanî nêw bzûtnewey soşyalîstî bişkênîn û be rexne lexogirtin û leyektirgirtin, narroşnîyekanî yekdî roşn bkeynewe û lawanî soşyalîst le lasayîkirdnewe û derixkirdnî deqekan wergêrrîn û hzir û aydya soşyalîstîyekan bgêrrînewe nawcergey bzûtnewe komellayetîyekan û le brî mamostayî û wanewtnewe, pirsyar le xoman bkeyn û le derûnî bzûtnewe komellayetîyekanda û le hellsengandinî ezmûnekanda û le derbirînî her takêkî penadestî soşyalîstmanda le dûy welamekan bgerrêyîn û pêmanwanebêt, pirsyarekan wellamî yekcarekîyan wergirtuwetewe, bellku be çawî rexnewe û be rexnegrîyekî wêrrangeranewe, wellame dogmakan têkbişkênîn û le korr û komell û grupe karîy û komellayetîye lokallîyekanmanda serlenwê byanxeynewe rû û pêkewe le berencamî kar û xebatî rojaneda, le dûy wellamekanyan bgerêyn. Herwa hîwadarm twanîbêtim, çend pirsyarêk lay xwênerî bederbest becêbhêllm û ew pirdem drust kirdbêt, ke letekimda bkewête giftugo û rexne û sernicî xoy arastey narroşnîyekanî naw em serincaney mnîş bkat.

* em babete le 24î sêptemberî 2010 da nûsrawe û le êstada (12/06/2011) paknûs û bo bllawkirdnewe amade krawe. Şayanî base, pêştir letek nûserda (priswirra)mi kirduwe, her çende babetekanî naw pertûkeke pêştir wek zincîre babetêk bllawkrawnetewe, nûser pêy baş bû paş bllawbûnewey pertûkeke, mnîş dest be bllawkirdnewey serincekanim bkem. Bedaxewe leber hawkatbûnî bllawbûnewey pertûkeke û serhelldanî zincîre raperrînekanî bakûrî efrîka û xorhelatî nawîn, nemperjaye ser blawkirdnewey û erk û serqallî lepêştir hatne pêş û pêwîstirbûnî xoyan beserimda sepand.

Xwêneranî hêja, ew beşaney hêllyan bejêrda kêşrawe, le pertûkî “gorran û wergoran” wergîrawn û bo asankarî û cyakirdneweyan, min hêllm bejêrda kêşawn. Bo xwêndnewey pertûkeke, serdanî em bestere bken:http://emrro.com/goranuwergoran.htm

هەژێن

*24ی سێپتەمبەری 2010

بەشی نۆهەم (کۆتایی)

سەرەنجام

سه‌ره‌نجام كۆی ئه‌و تێڕوانینانه‌ی سه‌ره‌وه‌ (وه‌رگۆڕان)ێكی به‌رجه‌سته ‌و راشكاو به‌سه‌ر بزاڤی کۆمونیزمی كلاسیكیی داده‌هێنێ و له ‌ئاكار و نێوه‌رۆكدا هزرێكی نوێی کۆمونیستی لێ وه‌به‌رهه‌مده‌هێنێ، ئه‌و هزره‌ش خۆبه‌خۆ بزاڤێكی رامیاریی و رێكخراوه‌یی به‌دوادا دێ كه ‌له‌سه‌ر بنه‌ما بنچینه‌ییه‌ فه‌لسه‌فیی و هزرییه‌كانی جیهانبینیی ماركسیزم داده‌مه‌زرێ ل.47

دواجار وەڵامی ئەو پرسیارەم وەرگرتەوە، کە لەبەر ناڕۆشنی پێشنیارکردنی خودی “هزری نوێی کۆمونسیتی” لە بابەتەکاندا بە دووجۆری جیاواز لە سەرەنجامدا سەرەتاتکێمان لەتەکدا دەکات، کە هەندێك جار وەك بزووتنەوەیەکی بەکردەوەی ئامادە قسە دەکات و هەندێك جار وەك بزاڤێکی لەباری لەدایکبوون و پێگرتندا خۆی نیشان دەدات، بەڵام بەم سەرەتاییەی سەرەنجامەکە، دەردەکەوێت، کە مەبەست لە “هزری نوێی کۆمونیستی” کۆمەڵێك سەرخەتن، کە خودی نووسەر دەیانخاتە ڕوو. کە بڕیارە وەرگۆڕان به‌سه‌ر بزاڤی کۆمونیزمی كلاسیكیی دا بهێنن. بەڵام چۆن، لە کاتێکدا کە خودی ئەم “هزرە نوێیەی کۆمونیزم” خۆی له‌سه‌ر بنه‌ما بنچینه‌ییه‌ فه‌لسه‌فیی و هزرییه‌كانی جیهانبینیی ماركسیزم دادەمەزرێنێتەوە، کە بە نۆرەی خۆیان هۆکاری شکستخواردنی بزاڤەکانی تا ئیستا بوون؟ لە وەها بارێکدا چۆن دەتوانێت پەیامی وەرگۆران و بەدەستهێنانی سەرەنجامی دیکەمان پێبدات؟

ئه‌و وه‌رگۆڕانه ‌تازه‌یه‌ هێنده‌سه‌راپاگیره ‌ته‌نانه‌ت بۆ ته‌شه‌نه‌كردنی هزره ‌نوێیه به‌رهه‌مهاتووه‌كه‌شی – كه ‌له‌نێو یه‌كێتییه‌كی ناپارتیی گه‌شه‌ده‌كا و ده‌ڕسكێ – شێوه‌ی‌ رێكخراوبوونی ‌پارتیی ده‌گۆڕێ و له‌سه‌ر بنچینه‌ی (ده‌سته‌به‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تیی) و به ‌شێوه‌ی کۆمونەه‌یی رێكخراوی ده‌كا، ئه‌و رێكخراوبوونه‌ش له ‌یه‌كگرتنێكی چینایه‌تییانه‌ی گشت ئه‌و کۆمونیستانه‌پێكدێ كه‌راسته‌وخۆ له‌ئه‌نجامی ململانێی خودی ناكۆكییه‌كانی نێوان كار و سه‌رمایه ‌کۆمونیزمیان وه‌ك هزر و رامیاریی بۆ گۆڕینی سیسته‌م و گه‌یشتن به‌قۆناغی ئاینده‌ی مرۆڤایه‌تیی – كه‌چه‌وسانه‌وه‌ی مرۆڤ له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ی تێدا بنه‌بڕ ده‌بێ – هه‌ڵبژاردووه‌ ل.47

لێرەدا دیسانەوە ئەڵتەرناتیڤی ڕێکخراوی پارتیی، ڕێکخراوی تەنیا کۆمونیستەکانە، کە نووسەر بە “دەستەبەندیی کۆمەڵایەتیی” نێویان دەبات. پرسیار: ئایا ناکۆمونیستەکان لە کوێی ئەو دەستەبەندییە کۆمەڵایەتییەدا جێگیر دەبن یا دەوەستن؟

هەروەها وەك پەرەگرافەکانی دیکە شۆرش و ئەرکی گۆڕینی کۆمەڵگە بە ڕێکخراوەی کۆمونیستە هزرنوێیەکان دەبەستێتەوە. پرسیار: ئایا ڕۆڵی چین و توێژە بندەستە ناکۆمونیستەکان و ڕێکخراوە خەباتکارەکانیان لەو پەیوەندەدا چی دەبێت؟

هه‌روا به‌توندییش پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌داده‌گرێ كه‌ پێویسته‌ کۆمونیسته‌كان – له‌هه‌ر ناوچه‌و وڵات و سه‌رزه‌مینێكی ژیاندا هه‌ن – به‌پێی تێڕوانین و به‌رژه‌وه‌ندییه‌چینایه‌تییه‌كانی چینی كرێكاران و ته‌واوی چه‌وساوان پێویستییبوونی یه‌كێتییه‌كی کۆمونیستی بۆ ئه‌و شوێنانه‌بسه‌لمێنن.. بۆ یه‌كده‌نگیی و هاوكاریی و هاوخه‌باتییش به‌بایه‌خپێدانێكی زۆر و به‌كرده‌وه‌له ‌نێوان گشت یه‌كێتییه‌كان (یه‌كێتی گشتیی کۆمونیستی جیهانیی) دابمه‌زرێنن بۆ به‌ڕێوه‌بردن و سه‌ركردایه‌تییكردنی خه‌باتی کۆمونیستی له‌سه‌ر ئاستی تێكڕای جیهان. ل.48

ئەی خودی یەکێتییە کرێکاری و جەماوەرییەکان ڕۆڵیان چی دەبێت؟ ئایا جیاوازی ئەم بەڕێوەبردن و سەرکردایەتیکردنەی کۆمونیستە هزر نوێیەکان، لەتەك سەرکرایەتییەك کە دوو سەدە کۆمونیستە هزر نانوێیەکان پاگەندەیان بۆ کرد و بەزۆری پۆلیس و پاژنەی ئاسنینی لەشکر بەسەر کرێکاراندا سەپاندنیان، چییە؟ ئایا سەرکرایەتی کۆمونیستەکان واتای بنکرایەتی ناکۆمونیستەکان ناگەیێنیت؟ ئایا کرێکاری بنکردایەتی (جێبەجێگەری فەرمانی سەرکردان) دەتوانێت لە سایەی هەبوونی سەرکردایەتی کۆمونیستەکاندا ئازاد بێت؟ ئایا دەکرێت پاساوی ئەو سەرکردایەتییە بزانین و ڕەگە سروشتییەکانی لە هزری ئازایخوازی و کۆمەڵگەی سۆشیالیستیدا، کە بریارە کەس سەروەری کەس نەبێت، پەیدا بکەین؟

هزری نوێی کۆمونیستی وه‌ك وه‌رگۆڕانێكی مه‌زن داهێنانێكی مێژووكردی بابه‌تییه‌و له ‌منداڵدانی ناكۆكییه ‌چینایه‌تییه‌كان و كێشمه‌كێشمی خۆساغكردنه‌وی بزاڤێكی راسته‌قینه‌ی کۆمونیستی له‌دایكبووه‌و خۆشی به‌درێژه‌پێده‌ری هه‌مان بزاڤ ده‌زانێ، وه‌لی له‌ئه‌نجامی لادان و خۆخه‌ریككردنی ئه‌و بزاڤه ‌به‌كۆمه‌ڵێك كێشه‌ی لابه‌لا و رۆتینیی نێو كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌داریی له‌لایه‌ك و نه‌گونجان و هه‌بوونی كۆمه‌ڵێك ناكۆكیی خۆی له‌گه‌ڵ هزری کۆمونیستی راسته‌قینه‌و به‌رژه‌وه‌ندییه چینایه‌تییه‌كانی چینی كرێكاران زه‌حمه‌تكێشان له‌لایه‌كیدی كه‌ببوونه‌كۆسپ له‌به‌رده‌م گه‌شه‌كردنی سروشتییانه‌ی خۆی.. سه‌ره‌نجام به‌شێوه‌یه‌كی نائاسیی رووه‌و هه‌ڵدێر بۆوه‌، ئا هه‌ر له‌و سه‌روبه‌ندانه‌دا هزری نوێی کۆمونیستی وه‌ك هێڵێكی گشتیی و جوایه‌زی ئه‌و بزاڤه‌له‌هه‌ردوو رووی رامیاریی و رێكخراوه‌یی و به‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ بنچینه‌و پێكهاته‌ سه‌ره‌كیی و ڕەسەنه‌كانی ماركسیزم و به‌ره‌چاوكردنی بارودۆخی به‌رده‌وام له‌گۆڕاندای كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تیی له ‌دید و بۆچوونێكی تازه‌و به‌خوێندنه‌وه‌یه‌كی هوورد و زانستییانه‌ی چه‌مك و كاركرده ‌کۆمونیستیه‌كان هاتۆته‌سه‌ر گۆڕه‌پانه‌كه ‌و خۆی به ‌ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و وه‌رگۆڕانه ‌سه‌راپاگیرییه ‌ده‌زانێ كه ‌هه‌ر ئێستا سه‌رله‌به‌ری جیهانی ته‌نیوه‌ته‌وه‌. ل48

دواجاریش، کە “هزری نوێی کۆمونیستی” خۆی بە وەرگۆڕانێکی مەزن پێناسە دەکات، کەچی خێرا خێرا پابەندی بە مارکسیزم وەك ئایدیۆلۆجیایەك دووپات دەکاتەوە. ئەمە خۆبەخۆ ڕەتکردنەوەی وەرگۆڕانە. هەرچەندە نێوی ئایدیۆلۆجیا بە ئاشکرا نابینین، بەڵام کاتێك بنەمای سەرەکی هزرێكی تازە مارکسیزم بێت، ئیدی چۆن دەتوانێت، پایە بنەڕەتییەکانی کۆمونیزمی مارکسیستی ڕەت بکاتەوە، کە دەوڵەت و دیکتاتۆری و پارت و دەستەبژێر و ڕێکخستنی هیرارشی و ڕابەری کۆمونیستەکانە؟

تا ئەم ساتە، کە من ئەم دێرانە دەنووسم، هیچ دەستە و گروپێکی کۆمونسیت- مارکسیست ناناسم، کە ئەو بنەمایانەی مارکسیسزم ڕەت بکەنەوە، بێجگە لە کۆمونیستە سۆڤیەتیستەکان، کە هەر لە سەرەتای شۆڕشی ئۆکتۆبەردا هاوشانی ئەنارکیستەکان ڕەخنەی ڕادیکاڵیان لە بۆلشەڤیزم گرت و [ ئەوان نەك ئەنارکیستەکان]، لێنینزم و ئیزمەکانی پڕۆ بۆلشەڤیکیان بەجۆریك لە لادان لە مارکسیزم ناساندیان و پارتیان ڕەتکردەوە.

دوا وشە، هیوادارم نووسەر بە گیانێکی ئازادیخوازانە و سۆشیالیستانەوە ئەم سەرنجانەم لێ وەربگرێت و ئەمە ببێتە سەرەتای گفتوگۆ و ڕەخنەگرتنێکی ڕادیکاڵ و بتوانین بە گشت لایەکمانەوە بەستەلەکە ئایدۆلۆجییەکانی نێو بزووتنەوەی سۆشیالیستی بشکێنین و بە ڕەخنە لەخۆگرتن و لەیەکترگرتن، ناڕۆشنییەکانی یەکدی ڕۆشن بکەینەوە و لاوانی سۆشیالیست لە لاساییکردنەوە و دەرخکردنی دەقەکان وەرگێڕین و هزر و ئایدیا سۆشیالیستییەکان بگێڕینەوە ناوجەرگەی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و لە بری مامۆستایی و وانەوتنەوە، پرسیار لە خۆمان بکەین و لە دەروونی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکاندا و لە هەڵسەنگاندنی ئەزموونەکاندا و لە دەربرینی هەر تاکێکی پەنادەستی سۆشیالیستماندا لە دووی وەلامەکان بگەڕێیین و پێمانوانەبێت، پرسیارەکان وەڵامی یەکجارەکییان وەرگرتووەتەوە، بەڵکو بە چاوی ڕەخنەوە و بە ڕەخنەگرییەکی وێڕانگەرانەوە، وەڵامە دۆگماکان تێکبشکێنین و لە کۆڕ و کۆمەڵ و گروپە کاریی و کۆمەڵایەتییە لۆکاڵییەکانماندا سەرلەنوێ بیانخەینەوە ڕوو و پێکەوە لە بەرەنجامی کار و خەباتی ڕۆژانەدا، لە دووی وەڵامەکانیان بگەرێین. هەروا هیوادارم توانیبێتم، چەند پرسیارێك لای خوێنەری بەدەربەست بەجێبهێڵم و ئەو پردەم دروست کردبێت، کە لەتەکمدا بکەوێتە گفتوگۆ و ڕەخنە و سەرنجی خۆی ئاراستەی ناڕۆشنییەکانی ناو ئەم سەرنجانەی منیش بکات.

* ئەم بابەتە لە 24ی سێپتەمبەری 2010 دا نووسراوە و لە ئێستادا (12/06/2011) پاکنووس و بۆ بڵاوکردنەوە ئامادە کراوە. شایانی باسە، پێشتر لەتەك نووسەردا (پرس‌وڕا)م کردووە، هەر چەندە بابەتەکانی ناو پەرتووکەکە پێشتر وەك زنجیرە بابەتێك بڵاوکراونەتەوە، نووسەر پێی باش بوو پاش بڵاوبوونەوەی پەرتووکەکە، منیش دەست بە بڵاوکردنەوەی سەرنجەکانم بکەم. بەداخەوە لەبەر هاوکاتبوونی بڵاوبوونەوەی پەرتووکەکە و سەرهەڵدانی زنجیرە ڕاپەڕینەکانی باکووری ئەفریکا و خۆرهەلاتی ناوین، نەمپەرژایە سەر بلاوکردنەوەی و ئەرك و سەرقاڵی لەپێشتر هاتنە پێش و پێویستربوونی خۆیان بەسەرمدا سەپاند.

خوێنەرانی هێژا، ئەو بەشانەی هێڵیان بەژێردا کێشراوە، لە پەرتووکی “گۆڕان و وەرگۆران” وەرگیراون و بۆ ئاسانکاری و جیاکردنەوەیان، من هێڵم بەژێردا کێشاون. بۆ خوێندنەوەی پەرتووکەکە، سەردانی ئەم بەستەرە بکەن: http://emrro.com/goranuwergoran.htm

Hejên

*24î sêptemberî 2010

Beşî heştem

Kat û şwên le şorrşî soşyalîstîy.

Şorrşî soşyalîstîy bew pêyey debête gorrankarîy û werçerxanêkî gring û mezn bo gişt barekanî komell.. Pêşbînîykirdin û destinîşankirdnî kat û şwênî hellgîrsanekey kar û birryarêkî hênde asan û asayî nîye, …….; sereta pêwîste sercem pêdawîstîyekanî (serhelldan û parastin û drêjepêdan)î amade û rêkixrabê.. Herwa nexşeyekî pêşnyarkrawî akam û derencamekanîşî bo darêjdrabê enca be bawerrbexobûnêkî çespaw – xorragrane û bê dûllîy – birryarêkî çarenussazane leser herdûkyan bidrê; leser katêkî guncaw û dyarkraw (bo daysanî yekem trûskey şorrş) û leser şwênêkî lebar û dyarkraw (ca ew şwêne wllatêke ya nawçeyeke ya seraserî cîhane). L 44

Kat û şwên bo şorrşî soşyalîstîy ştêkî amadekraw yan yedegêkî berdest û danraw nîye ta her katêk arezû bikrê destî bo bbirdrê û bekarbihêndirê, hêşta le çwarçêwey hellsukewtipêkirdin û kar raperrandinêkî nwê xoy denwênê û ezmûnêkî hênde zorî nîye ta çendîn rêwşiwênî ew kare kirdeyye sax krabêtewe û dyarde û encamî aşkra û bercestey hebê û le çendbarekirdneweyda serpêyyane temaşa bikrê û be şêweyekî asayî berêbxirê. L 45

Em dû peregrafe, dûcar yekdî retdekenewe; carêk le ( l.44)da plan û katî şorrş be pêşmerc dadenêt, keçî le (l.45)da boçûnekey (l.44) retdekatewe. Carêk bas le dûrînî şorrş dekat wek poşakî berdestî bergidûrêk nek wek dyardeyekî zîndûy xobexo û ktupirr û hemîşe amadey nêw bzave komellayetîyekan. Carêkî dî dellêt “ kat û şwên bo şorrşî soşyalîstîy ştêkî amadekraw yan yedegêkî berdest û danraw nîye ta her katêk arezû bikrê destî bo bbirdrê û bekarbihêndirê,“ ke emeş retkerewey nexşe û planî nêwdêrekanî pêşûtre û yekdî retdekenewe.

Eger lem nakokîye bguzerêm, ewa hêşta xom letek rwangeyekî mîkanîkîda dergîr debînim, ke şorrş be xallî birryardanî çend kesêk ya katjêrî rageyandin debînêt. Eme ktumt rwangey lênîstekane, ke le fêbrîwerî xellk leser şeqamekan bûn, sedan hezar jin manyangirtbû, sovyetekan pêkhatbûn, keçî ewan bîryan le endazyarî şorş dekirdewe û loto (yanesîb)î beşdarî deselatî borcwazî ya şorşyan radekêşa.

Pêştir lemerr huşyarî şorrşigêrraney çînayetî û rêkxistin û xebatî cemawerî boçûnî xom xisterrû, herwek pêmwaye, ke ew xohuşyarîye û xebate rojaneye, pêdawîstî û ezmûnkirdin û nakokî kar û sermaye drustî dekat û le lay krêkaran û twêje berhelistkarekanî komellge gellalle debêt û wek wellam be pêdawîstîyekanî xebatî rojane dête bûn, herwaş şorrş rewtêkî mêjûîy gorranî komellgeye û seruketnî xallî be lutkegeyiştnî nakokîyekane. Eger şorrş be berî drextêk biçwênim, ewa ew beraney ke nexoşn, zû dekewne xwarewe, bellam bere tendrustekan ta dwaxallî geyîn perwerde debin û înca dekewne xwarewe. Bemcore şorrş xallî kewtnexwarewey bere genîw û kirrmollekan nîye, bellku xallî be encamgeyiştnî prosey şorrşekeye. Serhelldan û pêgeyînî şorrşîş wek pêgeyînî berî drextêk [ be fermanî xwa nayêtebûn wek aydyalîstekan pagendey deken] bellku be yekangîrî komelêk pêdawîstî û barudox û lebarî keşî pêgeyînekeye, drustî dekat. Şorrşîş berhemî endazyarî destebjêrêkî komunîst nîye, bellku berhemî yekangîrî huşyarî şorrşigêrane û giştgîrî ew xohuşyarîye û pêgeyîynî nakokîyekanî bindestan letek serweran û belutkegeyînî xebatekeyan û hatnî xallî teqînewey yekcarîye, wate pêdawîstî ruxanî sîstemeke, wek sîstemekanî pêşû katî xoy dêt û emeş be amadeyî û xohuşyarî û wîstî çewsawanewe bestrawe. Herwaş serkewtinî djeşorrşan le çeşnî borcwakan le şorrşî djî fîodalîzimda, wek berbûnewey bere nexoşekanî drextêke û eweş komelêk hokarî nawekî û derekî xoy heye û gewretrînyan naamadeyî xohuşyarî şorrşigêraney çewsawan û xoşbawerrîyane be têrrwanîn û bernamey wirdeborcwazî dselatixwaz, wek xoşbawerrîy çewsawan be soşyalîste deselatixwazekan le şorrşî oktoberî 1917î rusyeda.

herçende ezmûnî herdû şorrşî komuneey parîs û oktoberî sovyetîy komellêk pend û waney çakyan le dway xoyanewe cêhêşt….. Her le nêw ewanîşda bewe geyişt birryarî kat û şwên dyarkirdnî herdû şorrş bidrê û paşanîş be tewawîy be larrêda bçin. L 45

Wek pêştir wtim, rwangeyek ke şorş û xallî be teqînewegeyiştnî şorrş yekî degrêt, naçar endazyaran û rageyêneranî katjêrî sfir qut bkatewe, ewa bêcge lew dû teqînewane şorrş le hîç şwênêkî dîke nabînêt. Eme gewretrîn gurzî kuşindebuwe le hizrî şorrşigêrrîy û roll û karay xudî çewsawan lew şorrşaneda.

Be boçûnî min, cîhan tenya dû şorşî be xowe nedîwe û berdewam be xebatî çewsawan şorş bargawî debêt. Eger ême daxwazî û goranekanî jyan le rewtî mêjûda be nmûne werbigrîn, boman derdekewêt, ke şorş prosêsêkî berdewamî rû le pêşe; bo nmûne le ewrupa û emerîka 300 sall reşpêştekan wek kalla bazirganyan pêwe dekra û tenanet kem seyirkirdinyan lelayen xudî çewsawanî ew wllatanewe dyardeyekî nkollî hellnegre, keçî ewrroke newey ew çewsawe nahuşyarane letek reşpêstekan ewîndarî deken. Şeş dehe pêştir çewsawanî ferense û allman deçûne sengerî desellatdaranewe û djî yekdî decengan, keçî emrro le hawxebatî çînayetîda piştîwanî leyek deken. Rojgarêk bû, ewrupîyekan be gwêrrayellî kenîsekan berew xorhelat berrê dekewtin, keçî le cengekanî vîtnam û kurya û efganistan û ‘îraqda le 120 şarî ewrupî û emerîkîda milyonan mrov wek hawderdî û westanewe djî ceng, rjane serşeqamekan. Aya emane beşêk le bergirtnî prosêsî şorş nîn, aya emane hengawekanî naw şorş û berhemî ew gorrananane nîn, ke berdewamî şorş drustîyan dekat? Aya emane nîşaney şorrş û hengawî henûkeyî şorrş nîn?

Min boxom ew taqîgerîyey soşyalîzm û dêmokratî le xwarewera le erjentîn [destbeserdagirtnî karxanekan û xoberêweberayetî krêkarîy û pêkhênanî herewezîyekanî naw gerrekekan û harîkarî û hawpiştî çînayetî nêwan bzûtnewey bêkaran û rêkixrawî daykanî zîndanyan û xoberrîweberayetîye krêkarîyekan û encumenî gerrekekan ] kemtir lew dû şٶrrşe nabînim, ke nûser û zorêkî dîke rîzyan kirdûn û deken. Çunke lem ezmûne tazeda ewe zana û fîlosof û bîryare rîşn û seksokedar û boybaxlemlekan nîn, ke le serkirdayetî partekanewe planî xebatî û şêwazî rêkxistin û hengaw û katî şorrşîyan bo krêkaran dyarî deken, ewe xoyanin û tenya xoyan xerîkin her lenaw em sîsteme xoyda, soşyalîzm û dîmokratî rastewxo, pêşnyar deken û ezmûnî deken û nîşanî deden, ke geşesendin û peresendinî berhemhênan le yekêtî û yeksanî û xoberrêweberayetî krêkaran û zehmetkêşanda baştir le sayey bûnî borcwakan û hîraşîyekeyanda rû leser debêt û emeş aydyay pêwîstî qonaxî sermayedarî bo geyiştin be soşyalîzm bedroxistewe, herwek komunekanî okranya 1917- 1921 herewezîyekanî ketelonya 1936-1939 pêştir nîşanyan da, le hejartirîn û dwakewtûtrîn şwênî em goy zemîneda soşyalîzm wek her şwênêkî geşekridû û dewllemendî dîke şyawî rûdan û serkewtne û le herdû barekeda jyan û azadî û dadperwerî û geşey berhemhênan û perwerdebûnî mrovî azad baştir lew [qonaxe xwênawîye] berhem dêt, ke bîryaranî sedey nozde pesendeyan dekirdin. Bellam le nmûney dîktatorî bolşevîzm le rusye û paşrewanîda hawkîşeke pêçewane debêtewe û dway 70 sall împratorîyekeyan wek peşmek detwêtewe û kotayî be zîndanî soşyalîzmî dewlletî û neteweyî rusekan û ewanî dîke dêt, ezmûnekan nîşanman deden, ke ême rizgar nakrêyn, bellku tenya xoman detwanîn xoman rizgar bkeyn û bo weha rizgarbûnêkîş bêcge le xohuşyarîy û wîst (îrade)î xoman, hîç pêşmercêkî geşesendûîy abûrîy û bûnî rêkixrawî quçkeyî ramyarîy û nwêneranî çenebazî parleman, pêwîst û mercî serkewtin nîn.

Tenanet lew dwayyaneş kellegayî rjêmî sermayedarîy neyantwanîwe bzavî komunîstî rabridû ke hîç rêkixrawêkî ewto yan hêzêkî berangarîyşî nemawe bew şêweye karkenar û serkut bka ke hîç rolêkî nemênê leser gorrankarîye komellayetîyekan û nexşe ramyarîyekan, hawkat le barî êstada temî ser be larêda çûnî bzavî komunîstî rabridû be tewawîy rewîtewe û yeksanîyixwazan rêgeçare û hêllî tazeyan bedesteweye û zor bekemupuxtîy kar deken û hengawî gewre denên. L46

Le serapay babetekanî pertûkekey nûserda, bzavî ya hizrî” nwêy komunîstî” lelay xwêner îdekanî xudî nûser degeyênêt, bellam lêreda xerîke bas lew rêkixraw û grupane dekat, ke paş darrmanî împratorîyekey bolşevîzm seryanheldawe. Leberewe pirsyarêkî dî lay min qutdebêtewe, aya ew grup û hizre ew têrrwanînaney retkirduwetewe, ke bûne nezokî hizrî komunîstî klasîk? Min boxom hêşta ştî wam berçaw nekewtuwe, ke komunîzm wek hizrêkî azad wate naaydyolocya hatbête meydan û dewllet û part û dîktatorî û destebjêrî xoy retkirdbêtewe.

êsta hellgîrsandinî şorrşî soşyalîstîy le caran ptir lebartir û guncawtre û pêwîsteher êsta encam bidrê, bellam ew her êstaye ewe degeyenê ke debê bay hêndekomunîstanêk peyda bûbin ke hêzêkî hemelayenyan têda bê bo hellgîrsandin û parastin û drêjepêdanî şorrş L 46

Eger xom lewe bibwêrm, ke birrwam bew şorşe qurmîşkrawe nîye, grîman şorrş her eweye, ke destebjêrêk awezîyan pêy deşkêt û bew serencame degen, ke katî şorrşe, ewa lem bareda hîç birwam be şorş namênêt, çunke eger letek sedekanî raburdû û serdeme pirr hellçûnekanî raburdû û nacêgîrî ya nebûnî dewllete serapagîre neteweyyekan letek cîhanîbûnewey desellat û kultûrîbûnewey mşexorîy û hêz û pantayî mîdyayan berawridî bkem, ewa bepêçewanewe şorrş le caran guncawtir û lebartir nîye. Eme lelayek û lelayekî dîkewe, şorrşî soşyalîstî, berhemî şerrî partîzanî û xopîşandanî yasayî û kudetay distebjêrêkî komunîst nîye, taku be hebûnî jmareyekî dyarîkraw pîşe-ramyar[wek blankî û lênîn û mensûrî hîkmet û ewanî dîkey pêş û paşyan pagendeyan bodekrid], soşyalîzm damezrênin. Nexêr şorrşî soaşyalîstî, raperrînî komellgeye, raperrînî çîn û twêje bindest û çewsawekane, ke çîdîke wek serdemî koylayetî û derebegayetî letek barudox û sîstemekeda naguncên û naçar be gorrînî debin.

Herweha wek wtim hellgîrsandinî şorş û parastin û drêjepîdanî be hebûnî jmareyek destebjêrewe nebestrawe û peywendî be pêdawîstî û wîstî rizgarbûnî çewsawanewe heye, key ew wîst û naçarîye giştgîr û yekangîr bû, eger komunîstekanî hemû dunyaş bibne parêzerî em sîsteme henûkeyye, ewa her debêt brruxît û kes natwanêt bîgêrrête dwawe, wek çon sîstemekanî koylayetî, fîodallî, beserçûn û bûne beşêk le raburdûy hergîz negerrawe.

Bellam be rageyandin û destbekarbûnî bzavêkî komunîstî raşkaw û pişt estûr becîhanbînîy nwê û ledaykbûy nêw keltûrî resenî komunîzm detwandirê ew hêzebe zûîy wedestibhêndirê, L 46

Bedaxewe min le xwêndnewey wajey resenda tenya ortodoksîzmekey hîkmetîstekan dexwênmewe. Resen wate çî û narresen kameye? Resen le hemû bwarekanda wate negorr, ştêk ke wek xoy mabêtewe. (Ortodoksî markisî)îş her emeye, aya mebestî nûserîş her markisîzmî ortodokse? Eger erê, îdî pagendekanî zansitîbûnî markisîzm çi bnemayekyan heye? Leweha barêkda aya ortodoksîbûn nakate konepersitî û koneparêzî?

Bellke leher şwênêk twana û pêdawîstîyekanî hellgîrsan peydakrabê û twanay parastin û drêjepêdanî awakirdnî komellgeyekî soşyalîstîy nexşeyekî bernameamêzî zansitîy û hunerîy bo kêşrabê ewa pêwîste ew şorrşe lewê encam bidrê L 46

Em têrrwanîne mîkanîkyane û em wêna komîdîye le şorrş serdemî beser çû, lew katewey nûser em babetaney nûsîwn û min destim be xwêndneweyan kirduwe, deyan şit wek hengawe wirdekanî şorrş gorrawn û rûyandawe. Şorrş leser planî zansitî û hunerî nawestêt. Şorş kopî xaneyî merr û planî hêrrşî serbazî nîye, taweku ” nexşeyekî bernameamêzî zansitî û hunerî” bo bkêşrêt. Şorrş, huşyarbûnewe û xebat û yekgirtnî çewsawane, ke dwa wêstgey le serzemînî sermayedarîda, lenawbirdnî desellat û pêkhate hîrarşîyekanî komellge û nawendekanî birryardanî serû xellkîye û xallî destipêkirdnî mêjûyekî dîkeye; mêjûy azadî û yeksanî û dadperwerî mrov wek takî komellayetî huşyarewebû le berebeyanî komellgey mrovayetîyewe ta henûke û ta katîk ke serwerî mrov beser mrovda ya koyletî mrov bo mrov le arada bêt, şorrş berdewam debêt û mrovî azadîxwaz hemû satêk le şorrişda debêt, be watayekî dîke şorrş prrosêsêkî berdewamî mêjûyye, ke bzûtnewe komellayetîye dje serwerîyekan le her satêkî xebatî rojaneda payekanî cêgîr û serkewtnekanî tomar deken, şorrş katêkî dyarîkra û nexşeyekî pêş amadekraw nîye . Çunke herwa ke hîç dyardeyek ya sîstemêk le şewrrojêk û be planêkî mîkanîkî nehatuwete bûn, herwaş şorrş djî dyardekan û sîstemekan û lenawbirdinyan le xallêk û satêkî dyarîkraw û qurmîşkraw û le şewrrojêkda rûnadat û serkewtin bedest nahênêt û ew dyarde çînayetîyaney ke be prosêsêkî mêjûîy komellayetî bûnetewe û bûnete beşêk le kultûrî xellk, be rageyandinêkî cadûyyaney destebjêrêk le şewurrojêkda lenaw naçin, her eme wek erkêkî şorşigêrrane besermanda desepênêt, ke her emrro û lenaw em sîsteme çînayetîyeda bo ragirtin û awejûkidnewey ew prosêse mêjûye, rojane le paye komelayetî û kultûrîyekanî sîstemî serwerî çînayetî bdeyn û ellternatîve abûrîy û ramyarîy û kultûrîyekanî xoman beher radeyek ke boman lwaw bêt, cêgîr û komellayetî bkeynewe. Leser em bnemayeye, ke dellêm rollî destebjêrî pîşe-ramyar bêcge le wênakirdnî sopermanî be ketwar, hîçî dîke nabêt û eger hezaran car ew heleyan bo brrexsêtewe, ke le xoşbawerrîy çewsawanî şorrşî 1917da boyan rexsa, ewa bêcge le gewretribûn û frawantirbûnî ast û rehendî dîktatorî û mallwêranî û “kuştin û sêdarey şorrşigêrrane“î xudî çewsawanî narrazî, hîçî dîke berhem nahênênewe. Serhelldanî hemû dîktatorîyekîş lew xallewe serhelldedat, ke kemîneyek, zorîne be gemje û nezan dezanêt û pêywaye erkî ewe, ke jyan û çonîtetî bîrkirdnewe û helsukewtîyan pê dîkte bkat û kudeta bkat û mîrî damezrênêt û birryaryan bo bdat û komellgeyan bo bkat bew” beheşt”ey ke xoy nêwî dêmokrasî û soşyalîzm û zorî dîkey lêdenêt.

Serencam dyarkirdnî kat û şwên bo şorrşî soşyalîstîy begwêrey (çend û çon û çyetîy)î hellsaneserpêy krêkaran û çîne zehmetkêş û bêbeşekanî komell û bllawbûnewe û teşenekirdnî hizrî komunîstî birryarî leser dedrê ke eweş lewaneye maweyekî kem yan zor bxayenê bellam bêguman her dêtepêş û gringîş eweye ke ta pênegeyiştbê destî bo nebirdrê. L46

Kat û şwên dyarîkirdin le pantayî gerdûnda çende le ketwarewe dûre, hêndeş satî teqînewey kotayî şorş (nek şorrş)î komellayetî, le nexşe û sat dyarîkirdnî kudetaçîyane [nek şorrşigêrrane]we dûre.

Xwêneranî hêja, ew beşaney hêllyan bejêrda kêşrawe, le pertûkî “gorran û wergoran” wergîrawn û bo asankarî û cyakirdneweyan, min hêllm bejêrda kêşawn. Bo xwêndnewey pertûkeke, serdanî em bestere bken: http://emrro.com/goranuwergoran.htm

هەژێن

*24ی سێپتەمبەری 2010

بەشی هەشتەم

كات و شوێن له‌ شۆڕشی سۆشیالیستیی.

شۆڕشی سۆشیالیستیی به‌و پێیه‌ی ده‌بێته‌ گۆڕانكاریی و وه‌رچه‌رخانێكی گرنگ و مه‌زن بۆ گشت باره‌كانی كۆمه‌ڵ.. پێشبینییكردن و ده‌ستنیشانكردنی كات و شوێنی هه‌ڵگیرسانه‌كه‌ی كار و بڕیارێكی هێنده‌ ئاسان و ئاسایی نییه‌، …….؛ سه‌ره‌تا پێویسته ‌سه‌رجه‌م پێداویستییه‌كانی (سه‌رهه‌ڵدان و پاراستن و درێژه‌پێدان)ی ئاماده ‌و رێكخرابێ.. هه‌روا نه‌خشه‌یه‌كی پێشنیاركراوی ئاكام و ده‌ره‌نجامه‌كانیشی بۆ دارێژدرابێ ئه‌نجا به‌ باوه‌ڕبه‌خۆبوونێكی چه‌سپاو – خۆڕاگرانه ‌و بێ دووڵیی – بڕیارێكی چاره‌نوسسازانه له‌سه‌ر هه‌ردووكیان بدرێ؛ له‌سه‌ر كاتێكی گونجاو و دیاركراو (بۆ دایسانی یه‌كه‌م ترووسكه‌ی شۆڕش) و له‌سه‌ر شوێنێكی له‌بار و دیاركراو (جا ئه‌و شوێنه ‌وڵاتێكه ‌یا ناوچه‌یه‌كه ‌یا سه‌راسه‌ری جیهانه‌). ل.44

كات و شوێن بۆ شۆڕشی سۆشیالیستیی شتێكی ئاماده‌كراو یان یه‌ده‌گێكی به‌رده‌ست و دانراو نییه ‌تا هه‌ر كاتێك ئاره‌زوو بكرێ ده‌ستی بۆ ببردرێ و به‌كاربهێندرێ، هێشتا له‌ چوارچێوه‌ی هه‌ڵسوكه‌وتپێكردن و كار راپه‌ڕاندنێكی نوێ خۆی ده‌نوێنێ و ئه‌زموونێكی هێنده ‌زۆری نییه ‌تا چه‌ندین رێوشوێنی ئه‌و كاره ‌كرده‌ییه ‌ساغ كرابێته‌‌وه ‌و دیارده ‌و ئه‌نجامی ئاشكرا و به‌رجه‌سته‌ی هه‌بێ و له ‌چه‌ندباره‌كردنه‌وه‌یدا سه‌رپێییانه‌ ته‌ماشا بكرێ و به ‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی به‌رێبخرێ. ل.45

ئەم دوو پەرەگرافە، دووجار یەکدی ڕەتدەکەنەوە؛ جارێك لە ( ل.44)دا پلان و کاتی شۆڕش بە پێشمەرج دادەنێت، کەچی لە (ل.45)دا بۆچوونەکەی (ل.44) ڕەتدەکاتەوە. جارێك باس له‌ دوورینی شۆڕش دەکات وەك پۆشاکی بەردەستی بەرگدوورێك نەك وەك دیاردەیەکی زیندووی خۆبەخۆ و کتوپڕ و هەمیشە ئامادەی نێو بزاڤە کۆمەڵایەتییەکان. جارێکی دی دەڵێت “ كات و شوێن بۆ شۆڕشی سۆشیالیستیی شتێكی ئاماده‌كراو یان یه‌ده‌گێكی به‌رده‌ست و دانراو نییه ‌تا هه‌ر كاتێك ئاره‌زوو بكرێ ده‌ستی بۆ ببردرێ و به‌كاربهێندرێ،“ کە ئەمەش ڕەتکەرەوەی نەخشە و پلانی نێودێرەکانی پێشووترە و یەکدی ڕەتدەکەنەوە.

ئەگەر لەم ناکۆکییە بگوزەرێم، ئەوا هێشتا خۆم لەتەك ڕوانگەیەکی میکانیکیدا دەرگیر دەبینم، کە شۆڕش بە خاڵی بڕیاردانی چەند کەسێك یا کاتژێری ڕاگەیاندن دەبینێت. ئەمە کتومت ڕوانگەی لێنیستەکانە، کە لە فێبریوەری خەڵك لەسەر شەقامەکان بوون، سەدان هەزار ژن مانیانگرتبوو، سۆڤیەتەکان پێکهاتبوون، کەچی ئەوان بیریان لە ئەندازیاری شۆرش دەکردەوە و لۆتۆ (یانەسیب)ی بەشداری دەسەلاتی بۆرجوازی یا شۆرشیان ڕادەکێشا.

پێشتر لەمەڕ هوشیاری شۆڕشگێڕانەی چینایەتی و ڕێکخستن و خەباتی جەماوەری بۆچوونی خۆم خستەڕوو، هەروەك پێموایە، کە ئەو خۆهوشیارییە و خەباتە ڕۆژانەیە، پێداویستی و ئەزموونکردن و ناکۆکی کار و سەرمایە دروستی دەکات و لە لای کرێکاران و توێژە بەرهەلستکارەکانی کۆمەڵگە گەڵاڵە دەبێت و وەك وەڵام بە پێداویستییه‌كانی خەباتی ڕۆژانە دێتە بوون، هەرواش شۆڕش ڕەوتێکی مێژوویی گۆڕانی کۆمەڵگەیە و سەروکەتنی خاڵی بە لوتکەگەیشتنی ناکۆکییەکانە. ئەگەر شۆڕش بە بەری درەختێك بچوێنم، ئەوا ئەو بەرانەی کە نەخۆشن، زوو دەکەونە خوارەوە، به‌ڵام بەرە تەندروستەکان تا دواخاڵی گەیین پەروەردە دەبن و ئینجا دەکەونە خوارەوە. بەمجۆرە شۆڕش خاڵی کەوتنەخوارەوەی بەرە گەنیو و کڕمۆڵەکان نییە، بەڵکو خاڵی بە ئەنجامگەیشتنی پرۆسەی شۆڕشەکەیە. سەرهەڵدان و پێگەیینی شۆڕشیش وەك پێگەیینی بەری درەختێك [بە فەرمانی خوا نایێتەبوون وەك ئایدیالیستەکان پاگەندەی دەکەن]بەڵکو بە یەکانگیری کۆمەلێك پێداویستی و بارودۆخ و لەباری کەشی پێگەیینەکەیە، دروستی دەکات. شۆڕشیش بەرهەمی ئەندازیاری دەستەبژێرێکی کۆمونیست نییە، بەڵکو بەرهەمی یەکانگیری هوشیاری شۆڕشگێرانە و گشتگیری ئەو خۆهوشیارییە و پێگەییینی ناکۆکییەکانی بندەستان لەتەك سەروەران و بەلوتکەگەیینی خەباتەکەیان و هاتنی خاڵی تەقینەوەی یەکجارییه‌، واتە پێداویستیڕوخانی سیستەمەکە، وەك سیستەمەکانی پێشوو کاتی خۆی دێت و ئەمەش بە ئامادەیی و خۆهوشیاری و ویستی چەوساوانەوە بەستراوە. هەرواش سەرکەوتنی دژەشۆڕشان لە چەشنی بۆرجواکان لە شۆڕشی دژی فیئۆدالیزمدا، وەك بەربوونەوەی بەرە نەخۆشەکانی درەختێکە و ئەوەش کۆمەلێك هۆکاری ناوەکی و دەرەکی خۆی هەیە و گەورەترینیان نائامادەیی خۆهوشیاری شۆڕشگێرانەی چەوساوان و خۆشباوەڕییانه‌ بە تێڕوانین و بەرنامەی وردەبۆرجوازی دسەلاتخواز، وەك خۆشباوەڕیی چەوساوان بە سۆشیالیستە دەسەلاتخوازەکان لە شۆڕشی ئۆکتۆبەری 1917ی ڕوسیەدا.

هه‌رچه‌نده ئه‌زموونی هه‌ردوو شۆڕشی کۆمونەه‌ی پاریس و ئۆكتۆبه‌ری سۆڤیه‌تیی كۆمه‌ڵێك په‌ند و وانه‌ی چاكیان له‌ دوای خۆیانه‌وه‌ جێهێشت….. هه‌ر له ‌نێو ئه‌وانیشدا به‌وه‌ گه‌یشت بڕیاری كات و شوێن دیاركردنی هه‌ردوو شۆڕش بدرێ و پاشانیش به‌ ته‌واویی به‌ لاڕێدا بچن.ل.45

وەك پێشتر وتم، ڕوانگەیەك کە شۆرش و خاڵی بە تەقینەوەگەیشتنی شۆڕش یەکی دەگرێت، ناچار ئەندازیاران و ڕاگەیێنەرانی کاتژێری سفر قوت بکاتەوە، ئەوا بێجگە لەو دوو تەقینەوانە شۆڕش لە هیچ شوێنێکی دیکە نابینێت. ئەمە گەورەترین گورزی کوشندەبووە لە هزری شۆڕشگێڕیی و ڕۆڵ و کارای خودی چەوساوان لەو شۆڕشانەدا.

بە بۆچوونی من، جیهان تەنیا دوو شۆرشی بە خۆوە نەدیوە و بەردەوام بە خەباتی چه‌وساوان شۆرش بارگاوی دەبێت. ئەگەر ئێمە داخوازی و گۆرانەکانی ژیان لە ڕەوتی مێژوودا بە نموونە وەربگرین، بۆمان دەردەکەوێت، کە شۆرش پرۆسێسێکی بەردەوامی ڕوو لە پێشە؛ بۆ نموونە لە ئەوروپا و ئەمەریکا 300ساڵ ڕەشپێشتەکان وەك کاڵا بازرگانیان پێوە دەکرا و تەنانەت کەم سه‌یرکردنیان لەلایەن خودی چەوساوانی ئەو وڵاتانەوە دیاردەیەکی نکۆڵی هەڵنەگرە، کەچی ئەوڕۆکە نەوەی ئەو چەوساوە ناهوشیارانە لەتەك ڕەشپێستەکان ئەوینداری دەکەن. شەش دەهە پێشتر چەوساوانی فەرەنسە و ئاڵمان دەچوونە سەنگەری دەسەڵاتدارانەوە و دژی یەکدی دەجەنگان، کەچی ئەمڕۆ لە هاوخەباتی چینایەتیدا پشتیوانی لەیەك دەکەن. ڕۆژگارێك بوو، ئەوروپییەکان بە گوێڕایەڵی کەنیسەکان بەرەو خۆرهەلات بەڕێ دەکەوتن، کەچی لە جەنگەکانی ڤیتنام و کوریا و ئەفگانستان و عیراقدا لە 120شاری ئەوروپی و ئەمەریکیدا ملیۆنان مرۆڤ وەك هاودەردی و وەستانەوە دژی جەنگ، ڕژانە سەرشەقامەکان. ئایا ئەمانە بەشێك لە بەرگرتنی پرۆسێسی شۆرش نین، ئایا ئەمانە هەنگاوەکانی ناو شۆرش و بەرهەمی ئەو گۆڕانانانە نین، کە بەردەوامی شۆرش دروستییان دەکات؟ ئایا ئەمانە نیشانەی شۆڕش و هەنگاوی هەنووکەیی شۆڕش نین؟

من بۆخۆم ئەو تاقیگەرییەی سۆشیالیزم و دێمۆکراتی لە خوارەوەرا لە ئەرژەنتین [دەستبەسەرداگرتنی کارخانەکان و خۆبەرێوەبەرایەتی کرێکاریی و پێکهێنانی هەرەوەزییەکانی ناو گەڕەکەکان و هاریکاری و هاوپشتی چینایەتی نێوان بزووتنەوەی بێکاران و ڕێکخراوی دایکانی زیندانیان و خۆبەڕیوەبەرایەتییە کرێکارییەکان و ئەنجومەنی گەڕەکەکان ] کەمتر لەو دوو شٶڕشە نابینم، کە نووسەر و زۆرێکی دیکە ڕیزیان کردوون و دەکەن. چونکە لەم ئەزموونە تازەدا ئەوە زانا و فیلۆسۆف و بیریارە ڕیشن و سەکسۆکەدار و بۆیباخلەملەکان نین، کە لە سەرکردایەتی پارتەکانەوە پلانی خەباتی و شێوازی ڕێکخستن و هەنگاو و کاتی شۆڕشییان بۆ کرێکاران دیاری دەکەن، ئەوە خۆیانن و تەنیا خۆیان خەریکن هەر لەناو ئەم سیستەمە خۆیدا، سۆشیالیزم و دیمۆکراتی ڕاستەوخۆ، پێشنیار دەکەن و ئەزموونی دەکەن و نیشانی دەدەن، کە گەشەسەندن و پەرەسەندنی بەرهەمهێنان لە یەکێتی و یەکسانی و خۆبەڕێوەبەرایەتی کرێکاران و زەحمەتکێشاندا باشتر لە سایەی بوونی بۆرجواکان و هیراشییەکەیاندا ڕوو لەسەر دەبێت و ئەمەش ئایدیای پێویستی قۆناخی سەرمایەداری بۆ گەیشتن بە سۆشیالیزم بەدرۆخستەوە، هەروەك کۆمونەکانی ئۆکرانیا ١٩١٧– ١٩٢١ هەرەوەزییەکانی کەتەلۆنیا ١٩٣٦–١٩٣٩ پێشتر نیشانیان دا، لە هەژارترین و دواکەوتووترین شوێنی ئەم گۆی زەمینەدا سۆشیالیزم وەك هەر شوێنێکی گەشەکردوو و دەوڵەمەندی دیکە شیاوی ڕوودان و سەرکەوتنە و لە هەردوو بارەکەدا ژیان و ئازادی و دادپەروەری و گەشەی بەرهەمهێنان و پەروەردەبوونی مرۆڤی ئازاد باشتر لەو [قۆناخە خوێناوییە] بەرهەم دێت، کە بیریارانی سەدەی نۆزدە پەسەندەیان دەکردن. بەڵام لە نموونەی دیکتاتۆری بۆلشەڤیزم لە روسیە و پاشرەوانیدا هاوکیشەکە پێچەوانە دەبێتەوە و دوای ٧٠ ساڵ ئیمپراتۆرییەکەیان وەك پەشمەك دەتوێتەوە و کۆتایی بە زیندانی سۆشیالیزمی دەوڵەتی و نەتەوەیی ڕوسەکان و ئەوانی دیکە دێت، ئەزموونەکان نیشانمان دەدەن، کە ئێمە ڕزگار ناکرێین، بەڵکو تەنیا خۆمان دەتوانین خۆمان ڕزگار بکەین و بۆ وەها ڕزگاربوونێکیش بێجگە لە خۆهوشیاریی و ویست (ئیرادە)ی خۆمان، هیچ پێشمەرجێکی گەشەسەندوویی ئابووریی و بوونی ڕێکخراوی قوچکەیی رامیاریی و نوێنەرانی چەنەبازی پارلەمان، پێویست و مەرجی سەرکەوتن نین.

ته‌نانه‌ت له‌و دواییانه‌ش كه‌ڵه‌گایی رژێمی سه‌رمایه‌داریی نه‌یانتوانیوه‌ بزاڤی کۆمونیستی رابردوو كه‌ هیچ رێكخراوێكی ئه‌وتۆ یان هێزێكی به‌رانگارییشی نه‌ماوه‌ به‌و شێوه‌یه‌ كاركه‌نار و سه‌ركوت بكا كه ‌هیچ رۆلێكی نه‌مێنێ له‌سه‌ر گۆڕانكارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و نه‌خشه ‌رامیارییه‌كان، هاوكات له‌ باری ئێستادا ته‌می سه‌ر به‌ لارێدا چوونی بزاڤی کۆمونیستی رابردوو به ‌ته‌واویی ره‌ویته‌وه‌ و یه‌كسانییخوازان رێگه‌چاره‌ و هێڵی تازه‌یان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ و زۆر به‌كه‌موپوختیی كار ده‌كه‌ن و هه‌نگاوی گه‌وره‌ ده‌نێن.ل.46

لە سەراپای بابەتەکانی پەرتووکەکەی نووسەردا، بزاڤی یا هزری” نوێی کۆمونیستی” لەلای خوێنەر ئیدەکانی خودی نووسەر دەگەیێنێت، بەڵام لێرەدا خەریکە باس لەو ڕێکخراو و گروپانە دەکات، کە پاش داڕمانی ئیمپراتۆرییەکەی بۆلشەڤیزم سەریانهەلداوە. لەبەرئەوە پرسیارێکی دی لای من قوتدەبێتەوە، ئایا ئەو گروپ و هزرە ئەو تێڕوانینانەی ڕەتکردووەتەوە، کە بوونە نەزۆکی هزری کۆمونیستی کلاسیك؟ من بۆخۆم هێشتا شتی وام بەرچاو نەکەوتووە، کە کۆمونیزم وەك هزرێكی ئازاد واتە نائایدیۆلۆجیا هاتبێتە مەیدان و دەوڵەت و پارت و دیکتاتۆری و دەستەبژێری خۆی ڕەتکردبێتەوە.

ئێستا هه‌ڵگیرساندنی شۆڕشی سۆشیالیستیی له ‌جاران پتر له‌بارتر و گونجاوتره ‌و پێویسته‌هه‌ر ئێستا ئه‌نجام بدرێ، به‌ڵام ئه‌و هه‌ر ئێستایه ‌ئه‌وه ‌ده‌گه‌یه‌نێ كه ‌ده‌بێ بای هێنده‌کۆمونیستانێك په‌یدا بووبن كه ‌هێزێكی هه‌مه‌لایه‌نیان تێدا بێ بۆ هه‌ڵگیرساندن و پاراستن و درێژه‌پێدانی شۆڕش ل.46

ئەگەر خۆم لەوە ببوێرم، کە بڕوام بەو شۆرشە قورمیشکراوە نییە، گریمان شۆڕش هەر ئەوەیە، کە دەستەبژێرێك ئاوەزییان پێی دەشکێت و بەو سەرەنجامە دەگەن، کە کاتی شۆڕشە، ئەوا لەم بارەدا هیچ بروام بە شۆرش نامێنێت، چونکە ئەگەر لەتەك سەدەکانی ڕابوردوو و سەردەمە پڕ هەڵچوونەکانی ڕابوردوو و ناجێگیری یا نەبوونی دەوڵەتە سەراپاگیرە نەتەوەییەکان لەتەك جیهانیبوونەوەی دەسەڵات و کولتووریبوونەوەی مشەخۆریی و هێز و پانتایی میدیایان بەراوردی بکەم، ئەوا بەپێچەوانەوە شۆڕش لە جاران گونجاوتر و لەبارتر نییە. ئەمە لەلایەك و لەلایەکی دیکەوە، شۆڕشی سۆشیالیستی، بەرهەمی شەڕی پارتیزانی و خۆپیشاندانی یاسایی و کودەتای دستەبژێرێکی کۆمونیست نییە، تاکو بە هەبوونی ژمارەیەکی دیاریکراو پیشە–ڕامیار[وەك بلانکی و لێنین و مەنسووری حیکمەت و ئەوانی دیکەی پێش و پاشیان پاگەندەیان بۆدەکرد]، سۆشیالیزم دامەزرێنن. نەخێر شۆڕشی سۆاشیالیستی، ڕاپەڕینی کۆمەڵگەیە، ڕاپەڕینی چین و توێژە بندەست و چەوساوەکانە، کە چیدیکە وەك سەردەمی کۆیلایەتی و دەرەبەگایەتی لەتەك بارودۆخ و سیستەمەکەدا ناگونجێن و ناچار بە گۆڕینی دەبن.

هەروەها وەك وتم هەڵگیرساندنی شۆرش و پاراستن و درێژەپیدانی بە هەبوونی ژمارەیەك دەستەبژێرەوە نەبەستراوە و پەیوەندی بە پێداویستی و ویستی ڕزگاربوونی چەوساوانەوە هەیە، کەی ئەو ویست و ناچارییە گشتگیر و یەکانگیر بوو، ئەگەر کۆمونیستەکانی هەموو دونیاش ببنە پارێزەری ئەم سیستەمە هەنووکەییە، ئەوا هەر دەبێت بڕوخیت و کەس ناتوانێت بیگێڕێتە دواوە، وەك چۆن سیستەمەکانی کۆیلایەتی، فیئۆداڵی، بەسەرچوون و بوونە بەشێك لە ڕابوردووی هەرگیز نەگەڕاوە.

به‌ڵام به ‌راگه‌یاندن و ده‌ستبه‌كاربوونی بزاڤێكی کۆمونیستی راشكاو و پشت ئه‌ستوور به‌جیهانبینیی نوێ و له‌دایكبووی نێو كه‌لتووری ڕەسەنی کۆمونیزم ده‌تواندرێ ئه‌و هێزه‌به ‌زوویی وه‌ده‌ستبهێندرێ، ل. 46

بەداخەوە من لە خوێندنەوەی واژەی ڕەسەندا تەنیا ئۆرتۆدۆکسیزمەکەی حیکمەتیستەکان دەخوێنمەوە. ڕەسەن واتە چی و ناڕەسەن کامەیە؟ ڕەسەن لە هەموو بوارەکاندا واتە نەگۆڕ، شتێك کە وەك خۆی مابێتەوە. (ئۆرتۆدۆکسی مارکسی)یش هەر ئەمەیە، ئایا مەبەستی نووسەریش هەر مارکسیزمی ئۆرتۆدۆکسە؟ ئەگەر ئەرێ، ئیدی پاگەندەکانی زانستیبوونی مارکسیزم چ بنەمایەکیان هەیە؟ لەوەها بارێکدا ئایا ئۆرتۆدۆکسیبوون ناکاتە کۆنەپەرستی و کۆنەپارێزی؟

به‌ڵكه ‌له‌هه‌ر شوێنێك توانا و پێداویستییه‌كانی هه‌ڵگیرسان په‌یداكرابێ و توانای پاراستن و درێژه‌پێدانی ئاواكردنی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی سۆشیالیستیی نه‌خشه‌یه‌كی به‌رنامه‌ئامێزی زانستیی و هونه‌ریی بۆ كێشرابێ ئه‌وا پێویسته ‌ئه‌و شۆڕشه ‌له‌وێ ئه‌نجام بدرێ ل. 46

ئەم تێڕوانینە میکانیکیانە و ئەم وێنا کۆمیدییە لە شۆڕش سەردەمی بەسەر چوو، لەو کاتەوەی نووسەر ئەم بابەتانەی نووسیون و من دەستم بە خوێندنەوەیان کردووە، دەیان شت وەك هەنگاوە وردەکانی شۆڕش گۆڕاون و ڕوویانداوە. شۆڕش لەسەر پلانی زانستی و هونەری ناوەستێت. شۆرش کۆپی خانەیی مەڕ و پلانی هێڕشی سەربازی نییە، تاوەکو ” نەخشەیەکی بەرنامەئامێزی زانستی و هونەری” بۆ بکێشرێت. شۆڕش، هوشیاربوونەوە و خەبات و یەکگرتنی چەوساوانە، کە دوا وێستگەی لە سەرزەمینی سەرمایەداریدا، لەناوبردنی دەسەڵات و پێکهاتە هیرارشییەکانی کۆمەڵگە و ناوەندەکانی بڕیاردانی سەروو خەڵکییە و خاڵی دەستپێکردنی مێژوویەکی دیکەیە؛ مێژووی ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری مرۆڤ وەك تاکی کۆمەڵایەتی هوشیارەوەبوو لە بەرەبەیانی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتییەوە تا هەنووکە و تا کاتیك کە سەروەری مرۆڤ بەسەر مرۆڤدا یا کۆیلەتی مرۆڤ بۆ مرۆڤ لە ئارادا بێت، شۆڕش بەردەوام دەبێت و مرۆڤی ئازادیخواز هەموو ساتێك لە شۆڕشدا دەبێت، بە واتایەکی دیکە شۆڕش پڕۆسێسێکی بەردەوامی مێژووییە، کە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە دژە سەروەرییەکان لە هەر ساتێکی خەباتی ڕۆژانەدا پایەکانی جێگیر و سەرکەوتنەکانی تۆمار دەکەن، شۆڕش کاتێکی دیاریکرا و نەخشەیەکی پێش ئامادەکراو نییە . چونکە هەروا کە هیچ دیاردەیەك یا سیستەمێك لە شەوڕۆژێك و بە پلانێکی میکانیکی نەهاتووەتە بوون، هەرواش شۆڕش دژی دیاردەکان و سیستەمەکان و لەناوبردنیان لە خاڵێك و ساتێکی دیاریکراو و قورمیشکراو و لە شەوڕۆژێکدا ڕوونادات و سەرکەوتن بەدەست ناهێنێت و ئەو دیاردە چینایەتییانەی کە بە پرۆسێسێکی مێژوویی کۆمەڵایەتی بوونەتەوە و بوونەتە بەشێك لە کولتووری خەڵك، بە راگەیاندنێکی جادووییانەی دەستەبژێرێك لە شەووڕۆژێکدا لەناو ناچن، هەر ئەمە وەك ئەرکێکی شۆرشگێڕانە بەسەرماندا دەسەپێنێت، کە هەر ئەمڕۆ و لەناو ئەم سیستەمە چینایەتییەدا بۆ ڕاگرتن و ئاوەژووکدنەوەی ئەو پرۆسێسە مێژوویە، ڕۆژانە لە پایە کۆمەلایەتی و کولتوورییەکانی سیستەمی سەروەری چینایەتی بدەین و ئەڵتەرناتیڤە ئابووریی و رامیاریی و کولتوورییەکانی خۆمان بەهەر رادەیەك کە بۆمان لواو بێت، جێگیر و کۆمەڵایەتی بکەینەوە. لەسەر ئەم بنەمایەیە، کە دەڵێم ڕۆڵی دەستەبژێری پیشە–ڕامیار بێجگە لە وێناکردنی سۆپەرمانی بە کەتوار، هیچی دیکە نابێت و ئەگەر هەزاران جار ئەو هەلەیان بۆ بڕەخسێتەوە، کە لە خۆشباوەڕیی چەوساوانی شۆڕشی 1917دا بۆیان ڕەخسا، ئەوا بێجگە لە گەورەتربوون و فراوانتربوونی ئاست و ڕەهەندی دیکتاتۆری و ماڵوێرانی و “کوشتن و سێدارەی شۆڕشگێڕانە“ی خودی چەوساوانی ناڕازی، هیچی دیکە بەرهەم ناهێنێنەوە. سەرهەڵدانی هەموو دیکتاتۆرییەکیش لەو خاڵەوە سەرهەڵدەدات، کە کەمینەیەك، زۆرینە بە گەمژە و نەزان دەزانێت و پێیوایە ئەرکی ئەوە، کە ژیان و چۆنیتەتی بیرکردنەوە و هەلسوکەوتییان پێ دیکتە بکات و کودەتا بکات و میری دامەزرێنێت و بڕیاریان بۆ بدات و کۆمەڵگەیان بۆ بکات بەو” بەهەشت“ەی کە خۆی نێوی دێمۆکراسی و سۆشیالیزم و زۆری دیکەی لێدەنێت.

سه‌ره‌نجام دیاركردنی كات و شوێن بۆ شۆڕشی سۆشیالیستیی به‌گوێره‌ی (چه‌ند و چۆن و چیه‌تیی)ی هه‌ڵسانه‌سه‌رپێی كرێكاران و چینه ‌زه‌حمه‌تكێش و بێبه‌شه‌كانی كۆمه‌ڵ و بڵاوبوونه‌وه و ته‌شه‌نه‌كردنی هزری کۆمونیستی بڕیاری له‌سه‌ر ده‌درێ كه ‌ئه‌وه‌ش له‌وانه‌یه ‌ماوه‌یه‌كی كه‌م یان زۆر بخایه‌نێ به‌ڵام بێگومان هه‌ر دێته‌پێش و گرنگیش ئه‌وه‌یه‌ كه ‌تا پێنه‌گه‌یشتبێ ده‌ستی بۆ نه‌بردرێ.ل.46

کات و شوێن دیاریکردن لە پانتایی گەردووندا چەندە لە کەتوارەوە دوورە، هێندەش ساتی تەقینەوەی کۆتایی شۆرش (نەك شۆڕش)ی کۆمەڵایەتی، لە نەخشە و سات دیاریکردنی کودەتاچییانە [نەك شۆڕشگێڕانە]وە دوورە.

خوێنەرانی هێژا، ئەو بەشانەی هێڵیان بەژێردا کێشراوە، لە پەرتووکی “گۆڕان و وەرگۆران” وەرگیراون و بۆ ئاسانکاری و جیاکردنەوەیان، من هێڵم بەژێردا کێشاون. بۆ خوێندنەوەی پەرتووکەکە، سەردانی ئەم بەستەرە بکەن:http://emrro.com/goranuwergoran.htm

Hejên

*24î sêptemberî 2010

Beşî hewtem

Erkî resen bo hizrî nwêy komuneeyî resen L40

Pêş hemû şit be boçûnî min, pêwîste le bekarbirdnî wajey (resen)da wirdkar bîn û herwa betaybet bo pesendekirdnî bîrubawerrêk. Çunke hemû layek xoy pê resentir û drustre, egîna em hemû cyawazîyane nedebûn. Rastîyekey resen, detwanêt amirzaêk bêt bo retkirdnewey hemû resenîyek.

Be boçûnî min debû weha bnûsrêt, “erkî binçîneyî bo “hizrî nwêy komunîstî şorrşigêrr”. Çunke erkî resen û narresen bûnî nîye, bellku binçîneyî û lawekî heye, herweha bepêy ewey ke nûser komellîk layen le hizrî komunîstî klasîkda retdekatewe, kewate pêy kara û teba nîn û le beramberda şitgelêkî kara ya şorşigêrr dexate rû, nek resen û narresen, çunke hîç pêwer û terazûyek nîye, ta resenî û narresenî pê dyarî bkeyn.

Welî le barî henûkeyda be hoy kotayîhatnî erkekanî û pîrbûn û tewaw bogenbûnî û derkewtinî bo têkrray gel natwanê wek caran ew hawsengîye rabgirê L40

Be boçûnî min, sermayedarîş herwek fîwdalîzm ,qonaxêkî pêwîst nîye û bo pêgeyînî komellgey mrovayetî pêwîstîş nabêt û weha boçûngelêk le hizrî soşyalîstekanda begşitî û le zorbey fêrge hizrîyekanda, berencamî zallîy bîrî wirdeborcway buwe û eger şorrşî koylan beserkewtin bgeyîştaye, wate nehêştinî serwerî mrov beser mrovewe ya şorşî cutyaran û şarinşînan djî fîodalîzm û klîsa beserkewtin bgeyiştaye, ewa hîç kat bwar bo beserwerbûnî fîodallekan û borcwakan nederrexsa û be cêgirtnewey çînî fîodal û borcwa le cêy koyledarekan kotayî nedehat, herwek çon têkişkanî şorrşî oktober be serhelldanî şêwazêkî dyarîkraw le sermayedarî dewlletî (mîrayetî takpartîy) kotayî hat, cêgirtnewey serweranî nwê le cêy kone serweran, fîodallekan le cêy koyledarekan û borcwakan le cêy fîodallekan, berhemî têkişkan ya negeyîştinî şorrş buwe be serkewtinî yekcarî, wate lenawbirdnî serwerî, her eweş buwete hoy gwastnewey ew serwerîye le çînêkewe bo çînêkî dîke.

Boye be boçûnî min, hîç kat be serwerbûnî ew çînane pêdawîstî nebuwe, ta erkî mêjûyyan hebêt û beser çûbêt. Bellku serkewtinî şorrş wek sewzibûnî towêkî sûdbexşe, eger le gyakelle bjar bikrêt, ewa geşe dekat û eger gyakelle beserîda zallbêt, ewa lenaw deçêt. Ewey kiştî şorşî koylan û cutyaran û krêkaran, berî wîstrawî bedestewe neda, hoy wergeranî bû bo caredrrikî çîne hellpersetekan. Eweş “tewaw bogen” bûbêt, be boçûnî min, her leseretawe bogen buwe û hîç pozetîvîyekî têda nebuwe. Çunke tenya gorrînî şêwazî berrêweberayetî desteyek be desteyekî dîke buwe û hîçî le çînayetîbûnî komellge û serwerî çînayetî negorrîwe. Herweha “derkewtinî bo têkray gell”, min pêmwanîye, çunke ewe zorîney nahuşyarî gele, ke sîstemî sermayedarî be beşdarî le berhemêynan û cengekanî û damudezgekanî û leşkir û polîs û deste tîrostekanîda deparêzêt, egîna çînî borcwa bexoy hênde kemayetîyekî keme, beşî pasewanî û parastînî deselatî çîbnayetî le gewretrîn şarî goy zewîda nakat, eger hejmarî hawberjewend û zana û berrêweber û fîlosofekanîşî bxeyte ser ewa beşî fermanirweayetî û parastinî desellatî sermaye le wllatêkî wek ‘îraq naken.

bernameyek yan rêgeyek lenêw xebatî komunîstî hebê bo zûtir berrêkirdnî erke borcwazîyekan ke têyda hemû barekanî jyan geşe destênê û jyan û guzeranî têkrray xellk baştir û geşawetir dek hawkatîş bnemayekî hemelayeney komellêkî pêşverro lenêw çînekanî komell be taybetîyş krêkaran û zehmetkêşan ptir ferahem deka û hengawnanîş berew hellgîrsandinî şorrşî soşyalîstîy asantir û xêratir deka. L40

Dîsanewe eme heman boçunî helleye, bo şٶrriş û erkî çîne çewsanewekan. Be boçûnî min, şorşî dje-serwerî le hemû serdemekanda hebuwe û pêwîstîş buwe û komellgey mroyî le hemû serdemêkda çi eşkewtninşînî (naberhemhênerî), çi dêhatî (kiştukallî) û çi şarinşînî (pîşesazî) [bebê ew pîşmerce naketwarîyaney ke zadey sazşî hizrî bîryaranî komunîste letek boçûn û rêgeçarekanî wirdeborcwazî û sîstemî serwerî û derknekirdnî komellge bebê serwer], deytwanî berew komellgeyekî azad û yeksan û dadperwer birwat; wate komellge deytwanî bebê koyle û koyledar, bebê cutyar û derebeg, bebê krêkar û sermayedar, komellgeyekî azad bêt. Ewe amadenebûnî mêjûîy xohuşyarî şorrşigêraney takey çewsaweye, ke komellgey mroyî le bendî serwerî û çînayetîbûnda ragirtuwe, nek pêdawîstî bûn û manewe û forimgorrînî çewsanewe û çewsêner.

Ewey pêmanwabêt, cêgirtnewey serwerî borcwakan le cêy serwerî fîodallekan, pêwîstî geşey komellgey mroyî buwe, bedaxewe debêt bllêm, kulderkî ew bîryaraneye, ke êmeyan le lîtawêkî awa rokirduwe, ke henûke destewajey aweha benêwî şٶrrşewe berçaw dekewn. Eger pêmanwabêt mrovayetî le sayey dagîrkirdin, ceng û kuştar û birsîkirdin û hellawardin û paktawkirdin û şerreperroy parlemantarî mşexoran û şwaneyî ramyaran û partekanda berew şorşî soşyalîstî geşe dekat, bedaxewe naçarm bllêm dîsanewe aweznegîre. Çunke mrovayetî le sayey aştî û yeksanî û azadîda deytwanî le dû hezar sallî rabûrda, hezaran car le çaw êsta pêşkewtûtir û mrovanetir û şayîstetir bêt.

Be pêçewanewey ew boçûne nadruste bawewe, ezmûnekan eweman dexene berdest, ke şorrş sextir û dûrtir û namsogertir buwe. Be pêçewaney xeyallplawî axayanî bîryarewe, tenanet zorcar guman lewe drust debêt, ke mrovayetî bitwanêt şorrş bkat. Bellam le dû sed ya sed sallî raburdûda le çaw îsta, serkewtinî şorş beqed ruxandinî dselatî derebegêk le ladêyekda asan buwe. Min ew bîrkirdneweye be bedbextî mrovî seretay hezarey sêyem nawdebem, mrovêk ke tawsendinî stem û cêgîrbûnî serwerî çînayetî û cîhanîbûnewey be mercî serkewtinî soşyalîzm bzanêt! Ewey ke min deyllêm, tenya lew barewe rexneye le qsekanî nûser, ke be sadeyî belay ew boçûneda têdeperrêt, be boçûnî min debêt zor bêbakane, perde leser tenkhizrî bîryaranêk, helldeynewe, ke stem û seqamgîrbûnî sermayedarîyan be mercî xêrayî û geşey şorrşî soşyalîstî zanîwe û leweş xraptir dagîrkarîyan be pozetîv lêkdawetewe.

Be boçûnî min, nek tenya ta radeyekî zor kem rastî bo çûbin rastî bo neçûn, bellku xoşbawerrî çewsawan bem têrrwanînane, ke le xwêngewzanî milyonan mrov û mergî xewne bêeşmarekanî lêkewtuwetewe, ew boçûnane wek djeşorrşî, debêt riswa bikrên û rmî rexneman hênde tîj bêt, ke nek tenya dû sed sall, bellku dû hezar sall berew dwa birr bkat. Emeş pêwîstî be le zbilldannanî pîrozîyekane, pêwîstî be têkişkandinî btekane, pêyuyistî be bwêrî rexne heye, hîç bakman le herawhurryay perestyaran û derwêşanî ew btane nebêt, ke benawî soşyalîzm û komunîzm û şorşewe bnêşte hellbzirkawekanî dû sede lemewberî em û ew decûnewe. Beyek wşe eger takî em serdeme, xwazyare şorş bkat û xoy birryarderbêt nek mirduwekanî dû sede lemewber, ewa debêt le derewey mozexanekan û goristanekan refey tozlênîştûy pertûkxanekan, bîrbkatewe. Takî şorşigêrr derixgerî têkiste zerdhellgerawekan nîye, bellku xoy bîrdekatewe û hawkatîş praktîzey dekat, mamostay kes nîye û kesîş be mamostay xoy nazanêt, raberî kes nîye û xoyşî mil be raberî kes nadat. Bekurtî le serûy xoyewe wek takêkî azad, nexwa, nedewllet, ne netewe û hîç ştêk berz ranagrêt.

Bo derxistinî rûy rastîy hzir û giftar û reftar û amancekanî rjêmî sermayedarîy û dûrxistnewey tewawî çewsawan lêy û peywestkirdinyan be xoy û amadekirdinyan bo herçî zûtrî hellgîrsandinî şorşî soşyalîstîy L42

Lem destewajaneda, dîsanewe wek ewaney pêşû,” hizrî nwêy komunîstî” wek ewey markis û englis lebarewey dedwên, huşyarî û şorrş le derewey xudî çewsawanewe dên, pirsyar eweye, le (kê)we û le (kwê)we dên? Çunke nûser delêt dûrxistnewey tewawî çewsawan lêy û peywestkirdinyan be xoy û amadekirdinyan, ke emeş heman hizrî beserçûy carane û nadruste, ke pêywaye çewsawan lewaneş çînî krêkar û zehmetkêsan, bexoyan twanay bîrkirdneweyan nîye! Eger awa nîye û min helle têgeyiştûm û le xoyaneweye, îdî çi pêwîst bewe dekat, pêwey peywest bin? Çunke peywestibûn, pêdawîstî beyekgeyiştnî dû ştî beyek namo û leyek dabrawe! Înca amadekirdinyan, çi wataye bedestewe dedat, eger ewan xoyan aferênerî ew hizren û lenaw xoyandaye? Edî ewane kên, ke ewan bo şorrş amade deken?

Eme heman bîrkirdnewey aydyalîstaneye, ke pyêwaye sereta hoşyarî le derewey gerdûn, bûnî hebuwe û karî leser drustkirdnî kirduwe û înca mrov û dewrubekey hatuwenete bûn. Bellam ketwarî hemû rûdaw û goranekanî mêjû eweman bo deselmênêt, ke hoşyarî berhemî kellekebûnî ezmûnekanî xudî mrove, îdî ew mrove krêkarêk bêt ya mşexor (borcwa)yek. Bem pêye huşyarî çewsawan lewaneş krêkaran le xudî kirde (praktîk) û kellekebûnî ezmûnî xoyanewe serhelldedat û geşesendin û giştgîrbûnîşî xebatî berdewamî xudî xoyane û amadekarîşyan bo şorş be amadeyî ew xohuşyarîye û be pêdawîstî bêçenduçûnî gorranewe peyweste, nek be çakexwazî û dillsozî wirdeborcwazîyyewe bo çewsawan.

Bo têgeyiştin leme û roşnibûnewey, pêwîste têksitî hemû ayînekan û wtey fîlosof û zanakan û bîryarekan letek rûdawekanî ew sedemeda berawrid bkeyn, ewa boman derdekewêt, ke hemîşe le dway rûdawekanewe bûn û ewaneş ke qseyan leser soşyalîzm û xebat û şorrşî çînayetî kirduwe, tenya helsengandinyan leser rûdawekan kirduwe û zorcarîş narrastgobûn û djexunîyan lêkirduwe û rastîyekanyan şêwandûn û wehayan nîşandawe, ke rûdawekan dway rênwênî ewan kewtûn û wegerrkewtinî goranekan û huşyarbûnewe le keleserî ewanewe destî pêkirduwe.

Derfetî ewe nemawe komunîstekan bitwanin lenêw yek yekêtîy bo seraserî cîhan karubare ramyarîy û rêkixraweyyekanî xoyan rêkbxen L42

Lêreda eger mebest le komunîstekan hemû ewane bêt, ke xoyan be komunîst dezanin, be boçûnî min le hîç serdemêkda bwarî peywendî (communication) beqed êsta lebar û asan û guncaw nebuwe û ewey rêgre, pîlanî rjême konepersit û çewsênerekan nîye, bellku yekem deselatixwazîy û destegerîy û şerrî raberîkirdin û domînetkirdne, ke her grup û desteyek xoy be raberî ewanî dîke û cîhan dezanêt, duwem xobestneweyane be komellîk deqî nezokewe, ke her yeke ewî dîke be ladan û djexûnî lew deqane û bêwefayî bo btekan tawanbar dekat. Herweha şêwazî rêkxistinî komunîstekan çi le rêkixrawe cemawerîyekanyan [komîte partîyekanyan]da, çi le rêkixrawe ramyarîyekanyanda, çi le nêwneteweyyekanyanda, rêkxistin û pêkhatey quçkeyyane (hîrarşyane) buwe û heye, ke plewpaye û zincîre pley wek raber û cêgir û gwêgir û cêbecêger û çî û çî dekate mercî yekgirtin û serkewtin, boye dû sed sallexerîkî şerre raber û şerre ortodkisbûn û şerre mamostabûnin.

Herkat komunîstekan, danyan beweda na, ke huşyarî çînayetî berhemî xebatî çînayetîye, bzavî sosyalîstî raber û mamosta retdekatewe û rêkxistinî ramyarîy (partî) tenya sêktarîzm berhem dehênêt û kes dahênerî hizrî soşyalîstî nîye û şorrş û erkekanî erk û berhemî karî herewezî xobexşaney take çewsawekane û pêwîstî be tewqîtî şorş û nawendî birryardan û amojgarî kes nîye, ewkat detwanin wek takî azadendêş le harîkarî herewezaneda bebê destûr û peyrrew yekbigrin û yekêtîye lokallîyekanyan berew yekêtî cîhanî perepêbden, wate komunîstêkî ledaykbûy ‘îraq û kurdistan le lenden, tenya erkî bangewazkirdnî krêkaran û komunîstekanî brîtanya nîye bo beşdarî û hawpiştî le xopîşandanî hawpiştî le penaberan û parte komunîstekanî kurdistan û ‘îraq û êran, bellku beheman şêweş erkîyetî le xebatî şwênî kar û jyan û çalakî komunîstekanî (lenden)da zyatir le radey awirrdanewey le kurdistan, beşdar bêt û çalak bêt. Wate lokallî kar bken û cîhanî bîr bkenewe, nek cîhanî kar bken û lokallî bîr bkewe. Yekêtî cîhanî bem gyane çînayetî û şorşigêranewe dête arawe, nek be peymanname û namegorrînewey dû skirtêrî dû part û dû komîtey partîy[ benaw rêkixrawî cemawerîy] rêkixraw leser bnemay hîrarşyaney raber û raberîkraw.

Herçende erkî min nîye, roşnayî bxeme berpêy komunîstekan, çunke komunîstekan bedaxewe lem hezarey sêyemîşda wate xobemamostazanan û desellatxuzanêk, ke herdem xerîkî domînetkirdnî bzûtnewe komellayetîyekan û sepandinî rêkxistinî hîraşîyaney xoyanin beser rêkixrawe cemawerîyekanda, emeş drêjey heman bîrkirdnewe û karî soşyal-dêmokrasî sed û ewende salle. Leberewe ew dêraney serewe tenya nmûneyek bûn bo geyandinî mebestekem û bes.

Xwêneranî hêja, ew beşaney hêllyan bejêrda kêşrawe, le pertûkî “gorran û wergoran” wergîrawn û bo asankarî û cyakirdneweyan, min hêllm bejêrda kêşawn. Bo xwêndnewey pertûkeke, serdanî em bestere bken: http://emrro.com/goranuwergoran.htim