21/10/2024

33 هەزار کرێکاری بەشی پیشەسازی دروستکردنی فڕۆکەی بۆیین لە 15ی مانگی ئەیلولەوە تاکو ئێستا مانیان گرتووە .  مانگرتنەکەیان سەبارەت بە بەرزکردنەوەی کرێیانە بە ڕێژەی لە سەدا 40 و زیادکردنی سوودەکانیان کە لە شێوەی بیمەدایە هەروەها دانانەوەی پلانی خانەنشینی کە هەڵپەسێنرا بوو  ئەمان دەڵێن ” ئێمە فڕۆکەی کوالیتی دروست دەکەین، ژیانی زۆرێك لە خەڵك بەندە بە کارەکانمانەوە، بۆیە زانیارییەکانمان گرنگە”،  هەروەها کارمەندێکی کۆنترۆڵکردنی کوالیتی کۆمپانیای بۆینگ لە دامەزراوەیەکی واشنتۆن کە بۆ ماوەی 12 ساڵە لەوێدا کار دەکات ، بە ڕۆژنامەی گاردیانی وتووە ” ئێمە شایەنی مووچەی باشتر و ڕێزگرتنی باشتر و خانەنشینی باشتر و سیاسەتی کارکردنی باشترین”

هاوکاتیش کۆمپانیاکە تەنها ئامادە بوو کە لە سەدا 25یان بۆ زیاد بکات دوو ڕۆژی دا پێیان کە بریاری لەسەر بدەن و قەبوڵی بکەن.  پێیڕاگەیاندن گەر قەبوڵی نەکەن ئەوە ئۆفەرەکە دەکێشێتەوە و زۆرێكیش لە کرێکارەکان بێ کار دەبن . کۆمپانیاکە ڕایگەیاند  ”  کە 17 هەزار کرێکار لە کارەکانیان دووردەخاتەوە بۆ ئەوەی تێچوو( کولفە) کەم بکاتەوە.”

 بەپێی ڕاپۆرتە داراییەکانی چارەکی سێیەمی کۆمپانیای بۆینگ، دەوترێت کە کۆمپانیای بۆینگ ڕووبەڕووی کێشەی دارایی بووەتەوە.  هەروەها کۆمپانیاکە لەژێر لێکۆڵینەوەیەکی نوێدا بووە بۆ ستانداردەکانی سەلامەتی و ڕووبەڕووی غەرامەکردنی چەندین ملیۆن دۆلار بووەتەوە، دوای ئەوەی دانی بە تاوانەکەیدا ناوە بە تۆمەتی ساختەکاری تاوانکاری لە دوای ڕووداوە کوشندەکانی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەکانی 737  لە ساڵانی 2018 و 2019 دا بەشداربوون.

بەڵام کرێکارەکان بە پابەندبوون بە مانگرتنەکەیانەوە و متمانە بە خۆبوونیان و پەەیوەندی دوو لە سێنەتای دیمۆکراتەکان بە کۆمپانیاکەوە ، کۆمپانیاکە بڕیاری داوە کە لە سەدا 35 کرێکەیان بۆ زیاد بکرێت ئەمەش لە ڕۆژی ئەم 4 شەمەیدا بە فەرمی دەگات نقابەی کرێکارەکان و ئەوانیش دەنگی لەسەر دەدەن کە ئایا بەو ئۆفەرە ڕازی بن یا نا .

20/10/2024

Elena Stein*

18/10/2024

ڕۆژنامەی گاردیان

من وەك نەوەی ڕزگاربووی جینۆسایدێک، هۆلۆکۆست، ڕەتیدەکەمەوە ببمە تەماشاکەری جینۆسایدێکی دیکە.

جار لە دوای جار، شەعبان ئەلدالو، خوێندکاری ئەندازیاری سۆفتیۆری  تەمەن 19 ساڵ کە لە غەززە دەژیا، لە مردن  نزیک دەبووەوە ڕزگاری دەبوو.  دوو مانگ پێش مانگی نۆڤەمبەر ، واتە ئەو مانگەی کە بۆمبێکی دروستکراوی ئەمریکا کە لەلایەن هێزەکانی ئیسرائیلەوە فڕێدرابووە نێو زانکۆی ئەزهەر لە غەززە تاکو وێرانی بکات، شەعبان لەوێ  دەستی بە خوێندن کربوو.

شەعبان ڤیدیۆیەکی لە سۆشیال میدیا بڵاوکردەوە و باسی لەوە کردووە کە چۆن خێزانەکەی – کە ئەم  وەک گەورەترینیان کە پێنج کەس بوون و ئاگەداریان بووە-  پێنج جار بەهۆی هێڕشەکانی ئیسرائیلەوە ئاوارە بوون. لەو سەروبەرەدا شەعبان  داوای پشتیوانی دارایی کردووە بۆ ئەوەی بۆ میسر هەڵبێن.

لە 6ی تشرینی یەکەمدا بۆمبێکی دیکەی دروستکراوی ئەمەریکا مزگەوتێکی تەقاندەوە و 20 کەسی کوشت و شەعبانیش کە لە ژێر داروپەردوودا وەك مردوو وابوو بەڵام توانرا دەربهێنرێت و لە مردن  ڕزگاری ببێت.  شەعبان دوای ئەوە چوو بۆ نەخۆشخانەی ئەقسا بۆ چارەسەری برینە زۆرەکانی.  هەر لەوێ چادرێکی بۆ خێزانەکەی دروست کرد وەکو پەناگەیەك تاکو پێکەوە بن.

پاشان بەیانی ڕۆژی دووشەممە هێزەکانی ئیسرائیل بۆمبێکی دیکەیان فڕێدا کە لەلایەن ئەمریکاوە دروست کرابوو هەر بە تەنها لە دەرەوەی نەخۆشخانەکە و نێوانی 30  چادر، کە لەنێویاندا چادرەکەی شەعبان-یشی تێدا بوو   ئاگریان تێبەردرا.  خەڵک فریای برا 16 ساڵانەکەی شەعبان کەوتن کاتێک سەیری شەعبانی دەکرد کە هێشتا بە **IV ەوە بوە  و دایکی تەمەن 38 ساڵی بە زیندووی دەسوتێن.  ئەمانە هەمووی بە ڤیدیۆ گیراوە.

دوای زانینی ئەم هەواڵە بە چەند کاتژمێرێک، 500 جولەکە و هاوڕێیانیان، دایان بەسەر بۆرسەی نیویۆرک دا کە ناوەندی سەرمایەی جیهانییە دایانخست و داوایان کرد ئەمریکا چەکدارکردنی ئیسرائیل ڕابگرێت و قازانج لە جینۆساید ڕابگرێت.  لە ترسناکی و ئازاردا بەهۆی کوشتاری  فەلەستینییەکان کە لەلایەن ئەمریکاوە پارەی بۆ دابینکراوە، و ئەم دوایین هەواڵەی کوشتنی شەعبان، دروشمی “چەککردنی ئیسرائیل ڕابگرن، با غەززە بژی”،مان بەرز کردەوە لە کاتێکدا پۆلیس زیاتر لە 200 کەسمان دەستگیرکرد و پیر و نەوەکانی هۆلۆکۆست کە ڕزگاریان بوو بوو  بە قۆڵ  و قاچ ڕاکێشان پەلکێشیان کردین .

ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا شاهیدی ئەوە بووین کە سوپای ئیسرائیل تاوانی قێزەوەن و بۆردومانی نەخۆشخانە و مزگەوتەکان و کوشتنی  منداڵی زیاتر لە هەموو شەڕێکی تر لە ساڵانی ڕابردوودا ئەنجامداوە  و قەدەغەکردنی چوونە ژوورەوەی یارمەتییە مرۆییەکانی کردووە. کۆمیساری ئاژانسی فریاگوزاری و کارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان (ئونروە Unrwa) بە ” شەڕی دژ بە منداڵان ” ناوی بردووە.

هەرچەندە جیهان هاوار دەکات بۆ وەستاندنی ئەم کوشتارگە سامناکە، بەڵام جۆ بایدن و کۆنگرێسی ئەمریکا بەردەوامن لە ناردنی چەک و پارە، کە کۆی گشتی زیاتر لە 18 ملیار دۆلارە کە مایەی سەرسووڕمانە،  لە مانگی ئۆکتۆبەری ساڵی ڕابردووەوە بۆ ئیسرائیلی ناردووە.

هەمووان هەمان پرسیاریان هەیە: بۆچی ئەمریکا – و ئیدارەی دیموکراتەکان لێرەدا، کە هەوڵدەدات هەڵبژاردنێک بباتەوە – هێشتا ئیسرائیل چەکدار دەکات لە کاتێکدا ئەو کارە ئەنجام دەدات کە دادگای نێودەوڵەتیی دادوەری (ICJ) بە متمانەوە  بە جینۆسایدی زانیوە، لە هەمان کاتدا ئەمە پێشێلکردنی خودی  یاساکانی ئەمریکا خۆیەتی؟

ئیدارەی بایدن دەیەوێت باوەڕت پێبهێنێت کە هۆکاری پارەدارکردنی سوپای ئیسرائیل لە پابەندبوونە بە سەلامەتی جولەکەکان..  ئەمە ئەو بەرگە ئەخلاقیەیە کە بەکاری دەهێنن، پۆشاکێکە بۆ هاوکاریکردنیان لە تاوانە قێزەونەکانی جەنگدا.

ئێمە وەک جولەکەکان ئەم ئەفسانەیە بە هەموو ڕیشاڵی بوونەکانمان ڕەتدەکەینەوە.  پێکەوە لەگەڵ دەیان هەزار جوولەکە ئەمریکییەکان کە ساڵی ڕابردوویان لە ناڕەزایەتی دەربڕین بۆ کۆتاییهێنان بە قەسابخانەکە  بەسەر بردووە، ئێمە ڕەتیدەکەینەوە مێژوو و ناسنامە و نەریتەکانمان وەک پاساوێک بۆ کۆمەڵکوژی فەلەستینییەکان بەکاربهێنرێت.

بەرژەوەندی ڕاستەقینەی حکومەتی ئەمریکا؟ کۆنترۆڵی هەرێم و قازانجی دارایی خۆیەتی.

لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا لە بۆردومانە بێ وچانەکەی ئیسرائیل کە لانیکەم 46 هەزار فەلەستینی کوشتووە، لەنێویاندا لانیکەم 16 هەزار و 500 منداڵ، لەگەڵ ژمارەی کوژراوانی ڕاستەقینە کە ڕەنگە زۆر زیاتر بێت هەن، نرخی پشکەکانی کۆمپانیا پێشەنگەکانی بەرهەمهێنانی چەکی ئەمریکا بەرزبووەتەوە.

حەد و حەزی کۆتایی ئەوان بەهۆی ئەو ڕاستییەوە بەرز دەبێتەوە کە تاکە مەرجێک کە حکومەتی ئەمریکا لەسەر سندوقی 18 ملیار دۆلار، کە لایان وەکو ئاو وایە ، بۆ سوپای ئیسرائیلی داناوە، پرسەکە  ئەوە نییە کە چۆن ئەو بۆمبانە بەکاربهێنرێن، بەڵکو پرسەکە ئەوەیە کە چۆن دەبێت بکڕدرێن.

بڕیارە ئیسرائیل چەك لە کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنەری چەکی ئەمریکا بکڕێت، کە لەم بارەدا دوو کۆمپانیای پێشەنگی لەو جۆرە بە ناوەکانی لۆکهید مارتن و ڕەیتیۆن، داهاتێکی سەرسوڕهێنەریان تۆمارکردووە کە ژمارەی پێوانەیی شکاندووە.

هاوکات لانیکەم 50 ئەندامی کۆنگرێس یان هاوسەرەکانیان خاوەنی پشکەکانیانن. لە کاتێکدا کە ئەم کۆنگریسمانانە دەبێ لەسەر بنەمای ئیرادەی دەنگدەرەکانیان دەنگ بدەن، بەڵام قازانجیان هەیە لە دەنگدان بۆ ناردنی ملیارەها دۆلار لە بودجەی سەربازی بۆ ئیسرائیل لەکاتێکدا کە ئیسرائیل جینۆسایدی پێ ئەنجام دەدات.

هۆکاری ئەوەی ئەمڕۆ لە ژیاندام ئەوەیە کە ئەو ڕۆژەی کە هەموو خێزانەکەم لە shtetl یان لە لیتوانیا کۆمەڵکوژ کران، لە جینۆسایدێکی تردا – هۆلۆکۆست – داپیرەم، نەنکم ،  تەنها بەڕێکەوت لەبەردەستدا نەبوو ، لەوێ نەبوو.

من کەسانی دیکە ئاگایان لێمبوو و گەورەیان کردم کە بڕیار نییە لێرە بم.  هەروەها بەهۆی ئەم کێشانەوە من بە ئازارەوە گەورە بووم. ئا لەم کاتەدا  دراوسێکان/هاوسێکان لە کوێ بوون؟ بۆچی تەنها وەستا بوون و تەماشایان دەکرد؟ بۆچی لاشە و تەرمی خۆیان لە نێوان بکوژەکان و خێزانەکەمدا فڕێ نەدا؟

لە کاتێکدا پۆلیسی نیویۆرک بە قۆڵ و لاق لە بۆرسەی نیویۆرک ڕاکێشیان کردمە دەروە، هەستم بە هەموو باوباپیرە جوولەکەکانم دەکرد لە پشتمەوەن، ئەوانەی کە ماون و ڕزگاریان بووە، ئەوانەشی کە ڕزگاریان نەبوو.  ئێمە ئێستا، بە قەناعەتێکی زیاتر لە جاران دەڵێین: ئێمە ڕەتیدەکەینەوە دراوسێ/ هاوسێ بین، تەنها تەماشاکەر بین و لە تەنیشتەوە ڕاوەستین .

ئەفسووس دەبوو ئەمڕۆ شەعبان یادی بیست ساڵەی لەدایک بوونی خۆی بکردایەتەوە.  لە یەکێک لە بەپەلەترین ئەرکەکانی ژیانماندا – وەستاندنی حکومەتەکەمانە لە بەردەوامبوون لە پڕچەککردنی ئیسرائیل –  ئێمە هەموومان ڕۆڵمان هەیە.

……………..

*ئیلێنا شتاین، Elena Stein ، بەڕێوبەری ستراتیجی ڕێکخستنی ڕێکخراوی دەنگی جولەکە بۆ ئاشتییە، کە گەورەترین ڕێکخراوی جوولەکەی دژە زایۆنیستییە لە جیهاندا و لە ئێستادا ڕێکخراوێکە کە زۆر بە خێرایی لە نێو جوولەکەکاندا  لە وڵاتەکەدا گەشەی سەندووە.

**هێڵێکی دەوروبەری ناو خوێنبەرەکان دەخرێتە ناو خوێنبەرەکانی دەوروبەرەوە، وەک خوێنبەرەکانی قۆڵ و دەست و قاچ و پێیەکان. ئەو دەرمانانەی بەم شێوەیە بەڕێوەدەبرێن لە ڕێگەی خوێنبەرەکانەوە دەڕوات بۆ دڵ، لەوێشەوە لە ڕێگەی سیستەمی سووڕی خوێنەوە بەسەر باقی جەستەدا دابەش دەبێت

لینکە ئینگلیزییەکە:

https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/oct/18/jews-shut-down-new-york-stock-exchnage-why?CMP=share_btn_url

19/10/2024

دەقی بانگەوازەکەی ئەنارکۆ-سەندیکالی ئیسپانیا بۆ مانگرتنی گشتی :

بە بەشداریکردنی زیاتر لە 200سەندیکا بە بانگەشەو پێشەنگبوونی سەندیکای کرێکاری ئەنارکۆ-سەندیکالیستەکان (CGT ) مانگرتنی گشتی 24 کاتژمێری لە ئیسپانیا لە 27ی ئەیلوول دا ئەنجام دەدرێت .

مانگرتنەکە بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە کۆمەڵکوژییەکەی غەززەیە.  کرێکارانی ئیسپانیا داوای پچڕانی دیپلۆماسی و بازرگانی و پەیوەندی سەربازی لەگەڵ تەلئەبیب دەکەن .

پلانی درێژخایەنی  ئەنارکۆ-سەندیکالیستەکان پێشنیار کراوە وەک تاکتیکێک بۆ وەستاندنی شەڕەکانی داهاتوو بە بەکارهێنانی مانگرتنی گشتی و یاخیبوونی گشتی لە بواری سەربازیدا. ئەگەر کرێکارانی هەردوولا وا بکەن، ئەوا چینی کرێکار هەرگیز ناتوانێت ڕێگە بە سەربڕینی شەڕێکی دیکە بدات، کە کوشتنێکی تری ئێمە خۆمانە لە نێوان خۆماندا بۆ ئارەزووی دەسەڵاتی سەرمایەدارەکان و حکومەتەکان. بۆیە نێونەتەوەیەکی بەهێز پێویستە تاکو بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی کرێکاریی بنیات بنرێت، ئەنارکیستەکانیش وەک شؤڕشگێر لە ڕیزی پێشەوەی ئەم بزووتنەوەیەدا دژە میلیتاریستەکان دەبێ بوەستن.

لە 7ی ئۆکتۆبەردا، یەک ساڵ بەسەر  ئەو کۆمەڵکوژییە تێدەپەڕێت کە ئیسرائیل لە کەرتی غەززە لەبەردەم هەموو جیهان کردوویەوتی. لە کاتی نووسینی ئەم هەواڵەدا، ژمارەی ئەو غەززیانەی کە لەلایەن ئیسرائیلەوە کوژراون لە 40 هەزار و 543 کەس تێپەڕیوە. نزیکەی 10 هەزار کەسی دیکە ونن کە (زۆربەیان مردوون و و لە ژێر و دار و پەردوو هەندێکیان دۆزراونەتەوە) و 92 هەزار و 401 بریندار لە غەززە بووە.  هەروەها ئاوارەبوونی زۆرەملێی 1,900,000 دانیشتووی ناوچەکە.  جگە لەوەش 632 فەلەستینی دیکە کوژراون و 5400 بریندار و… 10 هەزار و 100 کەس لە کەناری ڕۆژئاوای فەلەستین  دەستگیر کراون.  لە لوبنان 534 کەس کوژراون و… 90،000 هەزار کەس ئاوارە بوون؛ و لە سوریا نزیکەی 220 کەس گیانیان لەدەستداوە لەسەر دەستی هێزە زایۆنیستەکان. لە ناو کوژراوەکاندا  نزیکەی 17 هەزار منداڵیان تێدایە، 885 کارمەندی بەشی تەندروستی و خەستەخانەکان و 254 کارمەندی فریاگوزاری (188 لە UNRWA) و 168 ڕۆژنامەنووس.

لە بەرامبەر هاوپشتی نێونەتەوەیی سەبارەت بە جینۆسایدی فەلەستین، CGT سەندیکا داواکارییەکی سەندیکاکانی فەلەستینی وەرگرت و داوای کرد بۆ مانگرتنی گشتی لە 27 ئەیلولدا: “کردەوەی حکومەتەکانی ئێستا و پێشتریش شەرمەزارانەیە؛ هیچ سزایەک بە هیچ جۆرێک نەبوو لە کردنی بازرگانیدا لەگەڵ دەوڵەتی زایۆنیستی، هەروەک چۆن کڕین و فرۆشتنی چەک بۆ ئیسرائیل چڕتر بووەوە. دانپێدانانی دەوڵەتێکی فەلەستینی لەلایەن حکومەتی ئێستاوە هێشتا کردەوەیەکی ڕەمزیییە.

CGT – ئەنارکۆ-سەندیکالیست- داوای ئەوە دەکات کە حکومەتی ئیسپانیا دەستبەجێ کارەکانیان لە پەیوەندی دیپلۆماسی و بازرگانی و سەربازیی لەگەڵ ئیسرائیل کۆتایی پێبهێنن لەگەڵ  دانپێدانان و پاراستنی مافی گەڕانەوە بۆ هەموو پەنابەرانی فەلەستینی، و ئەوەش هەموو ڕێوشوێنی پێویست بگیرێتە بەر بۆ کۆتاییهێنان بە داگیرکارییەکانی زایۆنیست لە دەوڵەتی ئیسرائیلدا.

ئێمە دژ بە دەستوری دامودەزگاکانمان و حکومەتەکان، و گوێگرتن لە بانگەوازی کرێکارانی فەلەستین، بانگەواز دەکەین بۆ کردنی چالاکی  ڕۆژێکی خەبات و مانگرتنی گشتی لە 27ی ئەیلولدا”.

15/10/2024

حکومەتی بریتانی گوایە نەبوونی پارە و نوقسانی بوجە وای شپرزە کردووە کە هەموو جۆرە سیاسەتێکی ناڕەوا بەکاربهێنیت.

وەزیری بەشی تەندروستی دەلێی بۆ ئەوەی ئەو کەسانەی کە زۆر قەڵەون و بووتە هۆی نەخۆشی تر و وازهێنان لە کارەکانیان، یاخود نەتوانایی کار کردن ڕەنگە دەرزی باریککردنەوەی ناوقەدیان و کێش دابەزینیان  لێبدرێت .

 خەڵکانێکی زۆر بە جۆرێك لە جۆرەکان نەخۆشن و توانای کارکردنیان نییە ،.  بە گوێرەی ڕاپۆرتە نوێیەکان ژمارەی ئەوانەی کە بە هۆی نەخۆشییەوە مۆڵەت وەردەگرن یاخود کارەکانیان واز لێدەهێنن لە هەڵکشاندایە .  وەزیر دەڵیت ئەم گرفتە ساڵانە 11 ملیار پاوەند لەسەر بوجەی دەوڵەت دەکەوێت کە لە بەشی تەندروستیدا خەرج دەکرێت  کە ئەمە زیاترە کە گرفتی جگەرەکێشان و نەخۆشییەکان. .

پلانەکەی وەزیر، وەکو بەردەکە وایە کە دوو چۆلەکەی پێدەکوژیت .  یەك: ئەوانە دەگەڕێنرێتەوە بۆ سەر کار و چی تر ئەو کلفە زۆرە لە سەر خەستەخانەکان و دکتۆرەکان [ بەشی تەندروستی ناکەون] .  دوو: ئەمانە چی تر نەك هەر پارەیان تێدا سەرف ناکرێت بەڵکو خۆیان ژیانی خۆیان زامن دەکەن و باجیش بە دەوڵەت دەدەن .

ئەمەی وەزیری تەندروستی ، لە ئێستادا گریمانە، بەڵام گریمانێکی بەهێزە و دەوڵەت پەنا بۆ هەموو شتێك دەبات بۆ پرکردنەوەی نوقسسانی بوجە .  لەم بارەشدا هەمیشە ئەوانەی کە باریان خوارە  وەکو : کەمئەندامان و دایکان و باوکانی یەكباڵ لەگەڵ منداڵێک یا زیاتر، خانەنشینان ، بێ کاران کە جۆرێك لە بیمە وەردەگرن  نیشانەیان لێدەگرن لە بری کۆکردنەوەی باج یا هەر هیچ نەبێت بە زیادکرنی لە سەدا 1ی باج لەسەر هەرە دەوڵەمەندەکان تاکو ئەو کەلێنە پڕ بکاتەوە ، دێت هێڕش دەکاتە سەر بارخواران و کەسە نەگبەتەکانی نێو کۆمەڵگە.

 

 

 

13/10/2024

سەرەكوەزیرانی فەرەنسا ، Michel Barnier ،    دەڵێت بوجەی دەوڵەت 60 ملیار یورۆی نوقسانە ، ئەمەش دەبێت بە  زیادکردنی باج یاخود کەمکرنەوە و بڕینی خزمەتگوازارییەکان و بیمەکان پڕبکرێتەوە.

زیادکردنی باج یەک لەسەر سێی فشاری بودجەی 60 ملیار یۆرۆ پێکدەهێنێت، ئەوەی دیکەش لە کەمکردنەوەی خەرجییەکان لە سەرانسەری وەزارەتەکاندا دێت. خەرجکردن بۆ ئاسوودەژیانی [ بیمەکان] و تەندروستی و خانەنشینی و حکومەتە ناوخۆییەکان لێدانی ئامانجدار دەبێت، کە ڕەنگە یاسادانەرانی ئۆپۆزسیۆن، واتە پەڕلەمانتار، لە پەرلەماندا بە هۆی دەنگەوە پێچەوانەی بکەنەوە.

خۆ ئەگەر ئەم لایەنە ئۆپۆزسیۆنانە دژی ڕەشنووسی یاسای بودجە هاتنە دەنگ و بە زۆربە بڕیار و پلانەکەیان هەڵوەشاندەوە ئەوە  حکومەت بژاردەی ئەوەی هەیە کە بەپێی مادەی 49.3 ی دەستووری فەرەنسا بەبێ دەنگدان ئەوەی کە ویتستویەتی بیسەپێنیت .  بەڵام ئەمە دەرگای دەنگدانێکی دیکەی لێسەندنەوەی متمانە دەکاتەوە،  سەرەکوەزیران جارێکی دیکە دەخاتە ژێر ڕەحمەتی ئۆپۆزسیۆنەوە.

باسکردن  لە زیادکردنی باج ،  بە زۆری زیادکردنی باجە لەسەر ئەوانەی کە داهاتییان کەمە، لەوانە مامۆستایان و خانەنشیکراوان وکارمەند و کرێکارانی بەشە خزمەتگوزارییەکان، گوایە حکومەت لەژیر فشاری کەرتی دارایی و هاودەوڵەتە ئەوروپییەکانیدایە . 

دوای ڕاپرسییەکەی ئیمانوێل ماکرۆن،  حکومەتەکەی بە هاوکاری حیزبە چەپەکان کە زۆرترین دەنگیان هێنا لە حوکمدا مایەوە و ئێستاش ناتوانن بەرنامەکانی خۆیان بسەپێنن .  هاوکاتیش ئەم ئەم پلانەی حکومەت کە سیاسەتی تەقەشوفە ، واتە سك هەڵگوشین  ئەوەندە کارایی خراپ لەسەر خزمەتگوزارییەکان و بیمەکان و هەژاران دادەنێت تەنانەت حیزبەکەی مارین لیوپان دژە پێی . 

سیاسییەکان هەرگیز دانانمێنن لە دۆزینەوەی ڕێگای دیکە بۆ گەیشتن بە مەرام و جێبەجێکردنی پلانەکانیان .  بۆ نموونە وەکو باس دەکرێت ڕاگرتینی زیادکردنی پارەی خانەنشینانە بۆ ماوەی 6 مانگ کە لێرەدا حکومەت دەتوانێت 4 ملیار یورۆ بگێڕیتەوە بۆ بوجەی دەوڵەت هەروەها لابردنی 4000 مامۆستا ڕێگەیەکی دیکەیە بۆ پڕکردنەوەی بەشێکی ئەو نوقسانییەی بوجە . ئەمانەش پلانن گەر کار گەیشتە کردنی فشارێکی گەورە بۆ سەر حکومەت.

کەواتە بژاردەیەك بۆ فەرەنسییەکان گەر ئەم پلان و بڕیارە لە پەڕلەماندا پێچەوانە نەکرێتەوە، دوانە ، یا دەبێت بگەڕیتەوە بۆ سەر شەقام بۆ سەپاندنی ویست و پێداوسیستییەکانیان ، یاخود ڕازیبوونە بە بڕیار و پلانەکەی حکومەت .

12/10/2024

+ زیاتر لە 43 هەزار کەس کوژراون واش تەخمین کراوە کە زیاتر لە 10 هەزار جەستەش لە ژێر دار و پەردوودان و هێشتا کۆنەکراونەتەوە.

ئێمە دەزانین کە 48 مانگی یەکەمی ژیانی منداڵ گرینگترە بۆ گەشەکردنی مێشک لە چاو 48 ساڵی دواتر. لەگەڵ  ئەوەشدا کە
 ئەمڕۆ منداڵان نیوەی یەک ملیۆن و 900 هەزار ئاوارە لە غەززە پێکدەهێنن،  تەنها دابینکردنی کەمێکی زەروورییەکان بۆ منداڵانی تازە لەدایکبوو، کۆرپە، منداڵی ساوا و ژنانی دووگیان و شیردەر هەیە.

+ غەززە ئەمڕۆ لە هەموو شتێک تا ڕادەیەك بێ بەشە ، بۆ هەر 850 کەسێک یەک تەوالێت هەیە.

+ لە سەدا هەشتا و پێنجی دایک و باوکان باس لەوە دەکەن کە منداڵەکانیان لانیکەم ڕۆژێکی تەواو بێ خۆراک بوون.

+  ئێستا 346 هەزار منداڵی خوار تەمەنی پێنج ساڵ پێویستیان بە خۆراک و ماددە خۆراکییە تەواوکەرەکان هەیە و لانی کەم 50 هەزاریان بەدەست بەدخۆراکی توندەوە دەناڵێنن.

+ زیاتر لە 40%ی خێزانەکانی غەززە چاودێری ئەو منداڵانەیان کردووە کە هی خۆیان نین. بەگشتی 20 هەزار منداڵ بێ باوك بوون، بێ سەرپەرشتین یان لە خێزانەکانیان دابڕاون.

 + لە کۆی 10 منداڵ لە هەندێک کەمپدا شەش منداڵ تووشی بزڕکاندنی قسە بوون یا توشی جۆرێك لە لاڵێتی هاتوون ، هەروەها  کێشەی دیکەی پەیوەست بە پەیوەندیکردنەوە بوون .

+  زۆرێک لەوانەی کە بەهۆی شەڕەوە تووشی برینداربوون و بڕینی بەشەکانی جەستە بوون، تەنیا پێویستیان بە چاودێری پزیشکی و نەشتەرگەری فریاگوزاری نییە، بەڵکو پێویستیان بە خزمەتگوزارییەکانی تەندروستی دەروونی و بەرنامەی خۆڕاگری هەیە بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی زەبر و زەنگەکانیان ببنەوە. منداڵانی خوار پێنج ساڵ پێویستیان بە سەنتەری چاودێری، چاودێر، مامۆستا، دەروونناس و دابینکردنی تایبەت بۆ خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان دەبێت.

+ لە ئێستادا هیچ شوێنێک لە غەززە بە سەلامەت دانانرێت بۆ پەروەردەی منداڵان.

+  نەک هەر 11 هەزار منداڵ و 411 مامۆستا گیانیان لەدەستداوە، بە مەزەندە 15 هەزار و 394 قوتابی و دوو هەزار و 411 مامۆستاش بریندار بوون.

+ نزیکەی هەموو قوتابخانەکان و زۆرێک لە باخچەی ساوایان زیانێکی زۆریان بەرکەوتووە یان لەناوچوون.

+ وێنە مانگی دەستکرد کە لە مانگی تەمموزدا لەلایەن پۆلی پەروەردەی جیهانییەوە گیراوە، دەرکەوتووە کە 93%ی قوتابخانەکان هەندێک ئاستی زیانیان بەرکەوتووە، و 85%ی قوتابخانەکان پێویستیان بە ئاوەدانکردنەوە دەبێت.

+ ڕاپۆرتێکی نوێی ئەکادیمیەکانی زانکۆی کامبریج و سەنتەری توێژینەوەی لوبنانی دەریدەخات کە – بەهۆی سەرەتا پەتاکە و ئێستاش شەڕ – قوتابیانی غەززە هاوتای نزیکەی دوو ساڵی خوێندنی خوێندنیان لەدەستداوە.

+ لانی کەم 885 لەوانەی لە بەشی تەندروستی و بەتەنگەوەهاتنەوە کاریان دەکرد کوژراون .

+ 128 ڕۆژنامەنوس و کارمەندی میدیا کوژراون ، 40ی دیکەش بریندار بوون ، ئەمە بێ لە کارمەندانی یو  ئێن .

+  لە سەدا 90ی خەڵکەکەی لە شوێنی خۆیان هەڵکەنراون و لە سەدا 80ی خانووە بیناکانی دیکە وێران کراون یا بە کەڵکی ژیان نەماون.

………………

*ئەم  زانایاریانە لە ئۆین جۆن ڕۆنامەنووس ، گوردن براون کۆنە سەرۆک وەزیرانی بریتانیا هەروەها لە گوگڵەوە وەرگیراون.

زاهیر باهیر

10/10/2024

لە پۆستەکانی پێشوومدا بە درێژی ئەوەم باس کردوە کە ئازادییەکان لە بریتانیادا لە تەسكبوونەوە و کەمبوونەوەدایە . بەتێپەڕینی وەخت ئەو ئازادیانەشی کە هەمان بوو وردە وردە یا نامێنن یا بە گوێرەی پێویست کۆنترۆڵ دەکرێن.

لە ئێستادا پۆلیس ، دیارە بە ئاگەداری و فرمانی حکومەت،  بیر لە تاکتیکی تر دەکەنەوە بۆ گووشار خستنە سەر خۆپیشاندان و خۆپیشاندەران . پۆلیس دەڵێت ساڵی پار ، مەبەست لە 7ی ئۆکتۆبەرەوەیە تاکو ئێستا خۆپیشاندانێکی زۆر زۆر و گەورە کراون، ئەوەش کاراییەکی زۆری کردۆتە سەر بوجەی پۆلیس گوایە لانی کەم 42 ملیۆن پاوەندیان لە 7ی ئۆکتۆبەرەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی خۆپیشاندەران سەرف کردووە.

بەڕای ئەوان خۆپیشاندانەکان لە برەو و فراوانبووندایە بۆیە پۆلیس بۆ ئەوەی دەسەڵاتی سەروەر بێت دەبێت پارەی زیاتری بۆ سەرف بکرێت .  بۆ ئەمەش قسە لەسەر دوو پێشنیار دەکەن کە بە تەمان بکرێتە یاسا .  یەکەمیان پارە سەندن لە لەو ڕێکخراو و گروپانەی کە خۆپیشاندانەکان ڕێکدەخەن ، واتە دانانی باج لەسەر ئازادیی .  دووەم : سنوردانان بۆ ژمارەی خۆپیشاندەران .  ئەمەش یانی پۆلیس دەتوانێت بڵێت ئەو خۆپیشاندانە نابێت لە ئەوەندە کەس زیاتر بێت ، گەر لەوە زیاتر بێت ئەوە ڕێکخەرانی خۆپیشاندانەکان بەرپرسن دەکرێن سزا دەدرێن .

ئەم پێشنیارانەی کە پۆلیس دەیکات یانی دانانی باج و گەورەترین بەربەست لەبەردەم خۆپیشاندان و ناڕەزییەکاندا .  ئەمە ئێستا لێدوانی لەسەر دەکرێت دوور نییە لە سەرەتای ساڵی نوێدا بە هاودەنگی پەڕلەمانتارەکان بکرێتە یاسا.

08/10/2024

گەر چی نوسین و کتێبی زۆر و گرتنی کۆبوونەوەی لوتکەیی بۆ پرسی ژینگە کراون و بەرنامەی زۆربەی دەسەڵاتدارانی وڵاتانی ئەوروپا و ئەمەریکا و کەنەدا و ئۆسترالیا و وڵاتانی دیکە و دانانی بڕێك پارە لە بوجەکانیان بۆ پرسی ژینگە ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا کۆمپانیاکان و سوپەرمارکێتە گەورەکان دەستبەرداری پلان و دەستەکەوتی خۆیان نابن .

زانینی ئەمەش زۆر ئاسانە، چونکە هێزێك نییە کە بتوانێت جڵەوی کۆمپانیاکان بکات نەك هەر ئەوەش بەڵکو خودی کۆمپانیاکان و خەڵکانی دەستەبژێر و بزنسمانەکان خۆیان حوکم دەکەن .  دوای ئەمەش سیستەمی سەرمایەداری لەسەر بناخەی وێرانکرنی ژینگە و تەواوی مرۆڤایەتی دروست بووە نە دەتوانرێت هاوسەنگی لەگەڵ ژینگەدا ڕاگرێت و نە پلان و پیلانەکانیشی .

ئەمە لە کاتێکدا کە 140 وڵات بەڵێنی وەستانیان  تا ساڵی 2030 لە وێرانکردنی ژینگەدا داوە بەڵام داخوازی گوێرەکە و گوشتی گوێرەکەو سۆیە و زەیتی خورما و کانزای نیکڵ nickel کە کانزایەکی ئێکجار بە سوودە لە پیشەسازیدا و ساڵی پار ، 2023، وڵاتی ئەندەنوسیا نیوەی کانزای نیکڵی جیهانی بەرهەم هێناوە.

ڕاپۆرتە جیهانگییەکان  هۆشداری دەدەن، بە هەڵکشانی بڕینی زیاتری  دارستانەکان. ئەمەش هیوای وەستاندنی قەیرانی کەشوهەوا و ڕێگریکردن لە زیانە گەورەکانی گیانلەبەرە کێوییەکان لە سەرانسەری جیهان زیاتر کردووە.

بەپێی ڕاپۆرتەکە، نزیکەی 6.4 ملیۆن هێکتار (16 ملیۆن دۆنم) دارستان لە ساڵی 2023 دا وێرانکراوە و دارەکان بڕراوەتەوەوە. تەنانەت دارستانی زیاتریش – 62.6م هێکتاری دیکە چووەتە سەر ئەوە بەهۆی دروستکردنی ڕێگاوبان و داربڕین و ئاگرکەوتنەوە لە دارستانەکان زیانیان بەرکەوتووە. لە ئەندەنوسیا و بۆلیڤیا بەرزبوونەوەی دارستانبڕین هەبووە، ئەمەش بەهۆی گۆڕانکارییە سیاسییەکان و بەردەوامی خواست لەسەر کاڵاکان لەوانە گۆشتی مانگا، سۆیا، زەیتی خورما، کاغەز و نیکل لە وڵاتە دەوڵەمەندەکاندا بووە.

ڕاپۆرتەکە تیشکی خستۆتە سەر خاڵێکی گەشاوە لە ئەمازۆنی بەڕازیل، کە حکومەتی نوێی سەرۆک لویز ئیناسیۆ لولا دا سیلڤا لە ساڵی یەکەمیدا بڕینی دارستانەکانی بە ڕێژەی 62% کەمکردەوە. ئیڤان پاڵمێگیانی، ڕاوێژکاری گروپی توێژینەوەی کەشوهەوا،  نووسەری سەرەکی ڕاپۆرتەکە دەڵێت: “کۆتا هێڵ ئەوەیە کە، لە ئاستی جیهانیدا، دارستانبڕین خراپتر بووە نەک باشتر، لە سەرەتای ئەم دەیەدا”. وتی: “ئێمە تەنها شەش ساڵ ماوە بۆ وادەیەکی گرنگی جیهانی بۆ کۆتاییهێنان بە دارستانبڕین، و دارستانەکان بەردەوامن لە بڕین و تێکچوون و سووتاندن بە ڕێژەیەکی مەترسیدار.” “ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوەکە ئەگەری هەیە ئەگەر هەموو وڵاتان بیکەنە یەکەمایەتی، واتە ئەسبەقییەتی پێبدەن، و بەتایبەتی ئەگەر وڵاتانی پیشەسازی بە جددی ئاوڕ لە ئاستی زیادەڕۆیی لە بەکارهێنانیاندا بخشێننەوە و پشتگیری لە وڵاتانی دارستان بکەن.”

زۆربەی وڵاتان پشتگیریان لە بەڵێنی سفری دارستانبڕین لە ساڵی 2030 کرد لە لوتکەی کەشوهەوای نەتەوە یەکگرتووەکان Cop26 لە ساڵی 2021. هەڵسەنگاندنی بەیاننامەی دارستانەکانی ساڵی 2024 کە لەلایەن هاوپەیمانی توێژینەوە و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیەوە بەرهەم هێنرا، پێشکەوتنەکانی بەرەو ئامانجەکە هەڵسەنگاند بە بەکارهێنانی هێڵی بنەڕەتی تێکڕای دارستانبڕین لە نێوان ساڵانی 2018 و 2020 بۆی دەرکەوتووە کە پێشکەوتنەکان بە شێوەیەکی بەرچاو لە ڕێڕەوی خۆیان دەرچووە، ئاستی دارستانبڕین لە ساڵی 2023دا نزیکەی 50% زیاترە لەوەی کە پێشکەوتنی بەردەوام بەرەو سفر [ واتە بە هیچ شێوەیەك نەبڕین ] پێویستی پێیەتی.

تەنها دارستانبڕینی ئەندەنوسیا لە ماوەی ساڵێکدا بە ڕێژەی 57% زیادی کردووە. ئەمەش بەشێکی زۆری دەگەڕێتەوە بۆ زیادبوونی خواستی جیهانی بۆ شتەکانی وەک کاغەز و کانزاکانی  وەک نیکل.

 

زاهیر باهیر

07/10/2024

یەکێك لەو کارانەی کە حکومەت دەیکات بۆ ڕێگاخۆشکردنی بە تایبەتییکردنی کەرتە دەوڵەتییەکان ، نابووتکردنییانە .  هەر بۆ نموونە بەشی تەندروستی نیشتمانی/نەتەوەیی کە بە ئینگلیزی پێی دەوترێت National Health Service [NHS] ،  لە بارودۆخێکی ئاوا خراپدایە کە خەڵکانێک هەن هیچ لایان مەبەست نییە کە بکرێتە کەرتی تایبەتی چونکە لیستی بینینی دکتۆرە پسپۆڕەکان و چاوەڕوانی چارەسەرکردن بە تیشك و کییمیاوی و نەشتەرگەریی  چووەتە 7.60 ملیۆن کەس ئەمە جگە لەوەی کە لە کاتی پێویستی چوندا بۆ بەشی تەواری ، کتوپڕی/ فریاگوزاریی ، دەبێت زیاتر 6 بۆ 7 سەعات چاوەڕوان بکەیت تاکو دکتۆرێك دەبینیت .

ئەم دیارددەیە نەك هەر لە ئینگلەندی بریتانیدا هەیە بەڵکو لە سکۆتلەندەش ، بەشەکەی دیکەی بریتانیا وجودی هەیە .

لەبەر پڕ نەکردنەوەی جێگای شاغیر لە بواری دکتۆرە پسپۆڕە جیاوازەکان و نێرس دا کە لە سەدا 25 شاغیرن و نەبوونی پێویستی تەواو لە خەستەخانەکاندا، لە ڕێگای نوسینگەی تایبەتییەوە کە کار بۆ خەستەخانە ئەهلییەکان دەکەن دکتۆر و پسپۆڕ بە کرێ بە سەعات یا گرێبەستێکی کاتیی دەهێنن.

لە لێکۆڵینەوە و بەدواچونێکی هاوبەشی ڕۆژنامەی گاردیان و بی بی سی زۆر کەم و کوڕی و بیرۆکراتییەتی بەشی تەندروستی سکۆتلەندیان خستە ڕوو .  کە یەكێک لەوانە ، بەشی تەندروستی ئەوێ 837 پاوەندیان لە سەعاتێکدا داوە بە دکتۆری دەرونی کە لە دەرەوەی بەشی تەندروستی، واتە لەڕێگەی نوسینگەوە، هێناوە .

دەرزەنێك کۆمپانیای تایبەتیی کە بۆ ماوەیەکی کاتی لە خەستەخانە و لە بەشی دەرونی کاریان کردووە لە ماوەی 5 ساڵدا 130 ملیۆن پاوەندیان لە بۆردی بەشی تەندروستی سکۆتلەندە کێشاوەتەوە .

لە لێکۆڵینەوە هاوبەشیەکەی بی بی سی و گاردیاندا بۆیان دەرکەوتوە :

 ₊  خەرجییەکانی ساڵانەی 14 بۆردی تەندروستی سکۆتلەندا بۆ پزیشکانی دەروونی جێگیر لە ساڵی ڕابردوودا گەیشتە نزیکەی 35 ملیۆن پاوەند، لە چاو پێنج ساڵ لەمەوبەر کە 20 ملیۆن پاوەند بووە.

+ NHS Tayside  ، واتە بەشی تەندروستی لەوێ، لە ساڵی 2019ەوە زیاتر لە 30 ملیۆن پاوەندی خەرج کردووە، NHS Fife نزیکەی 26 ملیۆن پاوەندی خەرج کردووە.

+ کۆمپانیایەک لە ساڵی 2019 دا نزیکەی 350 هەزار پاوەندی لە بەشی تەندروستی  NHS Lothian وەرگرتووە بۆ ماوەی 416 سەعات بۆ پڕکردنەوەی نەبوونی دکتۆر [شاغیریی] ، کە تێکڕای تێچووی کاتژمێرێک 837 پاوەند بوو.

+ NHS Western Isles ، واتە بەشی تەندروستی ئەوێ ، لە مانگی نیسانی 2023دا 27 هەزار پاوەندی داوە بۆ یەک هەفتە لە سەرپەرشتی کردن و ئاگالێبوونی  24 سەعاتدا.

نوسینگەکان  نرخی کاتژمێرێک لە 85 پاوەندەوە تا 473 پاوەند وەردەگرن. کە بریتی بوو لە کرێی کارگێڕی و پیشەیی، و باجی زیادە بە 20%. بە بەراورد، ڕاوێژکارێکی بچووکی NHS ، واتە کەسێك کە لەلایەن خەستەخانەکەوە تەعین بووە، نزیکەی 50 پاوەند لە کاتژمێرێکدا دەستدەکەوێت.

جەین مۆریس کە سەرۆکی بەشی کۆلیجی مەلیکی نەخۆشی دەروونی سکۆتلەندەیە ، وتی نەخۆشخانەکانی سکۆتلەندا ئەوەندە پشتیان بە نوسینگە و کۆمپانیا ئەهلییەکان بەستووە لە هەندێک حاڵەتدا پزیشکی دەروونییان بەکرێ گرتووە کە توانای تەواویان نییە یان ئەندامی کۆلێژی شاهانەی پزیشکانی دەروونی نەبوون، کە بۆدییەکی پرۆفیشانڵی حکومیین.

ددکتۆر ئەمەندە کۆتۆن کە سەرۆکی بۆردی بەشی نەخۆشی دەرونی ڕایانگەیاند کە زۆر گرنگە حکومەتی سکۆتلەندا بڕینی پارەی تەندروستی دەروونی پێچەوانە بکاتەوە. لە ساڵی 2021 وەزیرەکان بەڵێنیان دابوو کە دڵنیابین لە 10%ی خەرجییەکانی NHS بۆ تەندروستی دەروونی زیاد دەکەن، بەڵام لەبری ئەوە بۆ نزیکەی 8% دایان بەزاند. لە بودجەی فریاگوزاری مانگی ئابدا، حکومەتی سکۆتلەندا 19 ملیۆن پاوەندی دیکەی لە خەرجییە نیشتمانییەکانی بۆ تەندروستی دەروونی کەمکردەوە.  جەین مۆریس وتی ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی ستانداردەکان و کوالیتی “بە تێپەڕبوونی کات لەناوچوون … ئێمە دەگەڕێینەوە دواوە لەبری چوون بە  ئاراستەیەکی دروستدا”.

06/10/2024

ئەوە ئاشکرایە کە حکومەت حکومەتی بزانسمان و کۆمپانیا گەورەکانە و بۆ پراێزگاری ئەوان و زیادکردنی قازانجیانە .  بزنسمان و کۆمپانیا گەورەکان پشکی سەرەکییان لە دەرکردنی بڕیار و پێشنیارەکان بۆ حکومەتەکان هەیە.

لۆبیستەکان یاخود لۆبیکەران  و یاسادانەران هەماهەنگییان کردووە بۆ دەرکردنی یاسای نوێ کە سزای تاوانکاری بۆ خۆپیشاندانی ئاشتیانە زیاد دەکات ” ترس و تۆقاندن”: چۆن جۆرە چالاکییەکانی ژینگە و ژینگە پارێزی بە تاوانبار  و توندڕەو دادەنێن.

لێکۆڵینەوەیەکی نوێی ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانی ئاشکرای دەکات، لۆبیکارانی سووتەمەنی بەردینی لەگەڵ یاسادانەران لە پشت پەردەوە و لە سەرانسەری هێڵەکانی ویلایەتەکانی ئەمەریکادا هەماهەنگییان کردووە بۆ پاڵنانی و داڕشتنی ئەو یاسایانەی کە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییە ئاشتیخوازانە دژی فراوانکردنی نەوت و گاز پەرەپێدەدەن.  ئەو تۆمارانەی کە ڕۆژنامەکە دەستیکەوتوون دەریدەخەن کە ئەو لۆبیستانەی کە بۆ کۆمپانیا گەورەکانی نەوت و غازی ئەمریکا کاردەکەن، تەلارسازێکی سەرەکی یاساکانی دژە ناڕەزایەتی بوون کە سزاکان زیاد دەکەن و دەکرێت ببێتە هۆی زیندانیکردنی چالاکوانانی ناتوندوتیژیی ژینگەیی و کەشوهەوا تا 10 ساڵ.

ئۆکلاهۆما، شەشەم ویلایەتی بەرهەمهێنەری نەوت و گازە لە ئەمریکا، یەکەم وڵات بوو کە یاسایەکی دەرکرد کە بۆ ئەوە دانرابوو تاکەکان و ڕێکخراوە “پیلانگێڕەکان” بە شێوەیەکی تاوانکاری و مەدەنی بەرپرسیار بن لە دەستکاریکردن یان دەستدرێژیکردنە سەر بناخە و ژێرخانی بەناو گرینگ وەک بۆرییەکان . ئەمەش ئیلهامبەخش بوو بۆ پاڵنەرێکی سەرتاسەری لەلایەن ئەنجومەنی ئاڵوگۆڕی یاسایی ئەمریکی (ئەلیک)، کە گروپێکی ڕاستڕەوە و لەلایەن سووتەمەنی بەردینیەوە پارەدار دەکرێت و کۆمپانیاکان و یاسادانەران لە پشت دەرگا داخراوەکانەوە کۆدەکاتەوە بۆ داڕشتنی یاسای نمونەیی سەبارەت بە ستانداردە ژینگەییەکان، مافەکانی زاوزێ و دەنگدان، لەنێو پرسەکانی دیکەدا.

ڕیکۆ سیسنی کە لە ساڵی 2019 بەپێی یاسای بناخە و ژێرخانی گرینگی ویلایەتی تەکساس تۆمەتبار کرا، وتی تۆمەتی تاوانە گەورەکە مافە دەستوورییەکانی پێشێل دەکات، ئەمەش وایکردووە بە “وریایییەکی زۆرەوە” لە چالاکییە ناڕەزایەتییەکانی داهاتوو نزیکبێتەوە. سیسنی وتی: “یەکێک لەو شتانەی کە یاسا ژێرخانییە گرنگەکان زۆر زیانبەخش دەکات ئەوەیە کە لە بنەڕەتدا شتێک وەردەگرن کە دەبێتە تۆمەتی سەرپێچیکردن و دەیکەن بە تاوانێکی گەورە.” “ئەمە لە بنەڕەتدا ڕێگایەکە کە پیشەسازی سووتەمەنی بەردینی لۆبی بۆ دەکات بۆ ئەوەی قورستر و قورستر بێت بۆ ئەوەی ئازادی قسەکردنی هەبێت یان بەشداری ئەم جۆرە خۆپیشاندانانە بکات.”

بەپێی ناوەندی نێودەوڵەتی یاسای قازانج نەویست، 45 ویلایەت لە ساڵی 2017ەوە یاسای نوێی دژە ناڕەزایەتیان لەبەرچاو گرتووە، لەگەڵ 22 پڕۆژە یاسای ژێرخانی گرنگ لە ویلایەتەکانی وەک ویسکۆنسێن، داکۆتای باکوور، میزۆری، ئارکانساس، فلۆریدا و لویزیانا دەرچووە. یاسایەکی ژێرخانی گرنگ کە لە ساڵی 2023 لە جۆرجیا دەرچووە، سزای 20 ساڵ زیندانیکردنی هەیە بەهۆی زیانگەیاندن بە ژێرخانی گرنگ بە مەبەستی تێکدانی خزمەتگوزارییەکە. لە لویزیانا، چوونە ژوورەوەی بێ مۆڵەت لە دەوری بۆری و دامەزراوەکانی تری نەوت و گاز سزای زیندانیکردنە – بە کاری قورس یان بەبێ کاری قورس بۆ ماوەی پێنج ساڵ.

ئەم یاسایە کە زۆرترین سزای 10 ساڵ زیندانیکردنی هەیە، دواتر بەکارهێنرا بۆ تۆمەتبارکردنی لانیکەم هەشت خۆپیشاندەری کەشوهەوای ئارام کە شەش کەسیان بەساڵاچوو بوون. لە نێوان بەردەوامی فراوانبوونی ڕیکۆردی نەوت و گاز لە ئەمریکا، چالاکوانان دەڵێن، ڕوویان لە ناڕەزایەتی و نافەرمانی مەدەنی ناتوندوتیژ کردووە وەک داخستنی ڕێگاوبانەکان و بەستنەوەی خۆیان بە زنجیر یاخود بە دار و مەکینە و کەرەستەکان وەک ڕێگەیەک بۆ خاوکردنەوەی بیناسازی و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری گشتی و فشارخستنە سەر جێبەجێ کردنی ڕێوشوێنی بەپەلەتر کە کەش و هەوا و ژینگە خراپتر دەکات لەلایەن حکومەت و کۆمپانیاکانەوە

ساڵی ڕابردوو گەرمترین ساڵی تۆمارکراو بوو و ئاگرکەوتنەوەی بێ مەبەست و سروشتی، پلەی گەرمی بەرز ، لافاوی کوشندە و بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان کۆمەڵگاکانی لە سەرانسەری ئەمریکای باکووردا گرتەوە لەگەڵ باقی جیهان. لەگەڵ ئەوەشدا سەردەمی ئیدارەی بایدن لە ئەمریکا زیاتر لە هەزار و 450 مۆڵەتی  نوێی نەوت و غازی داوە بە کۆمپانیاکان، کە نیوەی کۆی گشتیی لە ئاستی جیهانیدا پێکدەهێنێت، هەروەها 20% زیاتر مۆڵەتی ئەو مۆڵەتانەی کە لەلایەن دۆناڵد ترەمپەوە دەرچووە، کە بەڵێنی ” دریڵی لێدە/ بە دریڵ قووڵی بکە، بەیبی، دریڵی لێدە” ی داوە ئەگەر بگەڕێتەوە کۆشکی سپی.

دۆزینەوەکانی دەیان داواکاری ئازادی زانیاری ئەوە پیشان دەدەن کە مافی ناڕەزایەتی ئاشتیانە لە ئەمریکا لە ژێر هێرشدایە – زۆر هاوشێوەی وڵاتە دیموکراسییە گەورەکانی دیکە لەوانە بەریتانیا، ئەڵمانیا، کەنەدا و ئوسترالیا. ئەم وڵاتانە کە زۆرترین بەرپرسیارن لە دەردانی گازی گەرمخانەیی، بەردەوامن لە پشتگیریکردن لە فراوانبوونی سووتەمەنی بەردینی کە دەبێتە هۆی تێکچوونی زیاتری کەشوهەوا،  لە هەمان کاتیشدا زەنگی ئاگەدار کردنەوەیە بۆ سەرکوتکردنی چالاکوانان و گروپەکانییان.  

دادگاییکردنی خۆپیشاندەرانی ناتوندوتیژی کەشوهەوا “تەنها توندوتیژی یاساییە”، بەپێی وتەی بیل مەکیبن، ژینگەپارێز و ڕێکخەری بنەڕەتی کە بەهۆی بەشداریکردن لە ناڕەزایەتییە ئاشتیخوازەکانی کەشوهەوا دەستگیرکراوە. ” ئەوە قێزەونە، بە قووڵی نائەمریکییە، لە کۆتاییدا گواستنەوە بۆ جیهانێکی پاکتر ڕاناگرێت، بەڵام لە چەند ساڵی داهاتوودا زیانێکی زۆر بە کەسانی باش و ڕێکخراوە باشەکان دەگەیەنێت.”