Englishمێتافارسیمێتاترجمە

Manifesto of Basic Demands by Independent Trade and Civil Organizations of Iran

WOMEN, LIFE, FREEDOM
Manifesto of Basic Demands by Independent Trade and Civil Organizations of Iran
February 15, 2023
Honorable and free people of Iran!
On the 44th anniversary of the revolution of 1979 in Iran, the economic, political, and social foundations of the country have plunged into a vortex of crisis and disintegration. Yet no clear and attainable vision to end this crisis within the framework of the existing political system seems at reach. It is for this reason that the oppressed people of Iran, including women and youth who seek freedom and equality, have turned the streets all over the country into the center of a historic and decisive struggle to end the inhumane conditions of the status-quo. Despite the regime’s bloody suppression, they have not rested for a moment since five months ago.
Today women, students, teachers, workers, those seeking justice, artists, queers, writers, and all oppressed people of Iran – in every part of the country from Kurdistan to Sistan and Baluchistan and with unprecedented international support – have raised the flag of these fundamental protests. It represents a protest against misogyny, gender discrimination, endless economic insecurity, labor slavery, poverty, misery, class oppression, as well as oppression based on nationality and religion. It is a revolution against all forms of religious or non-religious tyranny that has been imposed on the Iranian people throughout the last century.
These rummaging protests arise in the context of large and modern social movements and the emergence of an invincible generation. They are determined to put an end to a century-long history of backwardness and being at the margins and to fight for a modern, prosperous, and free society in Iran.
After the two great revolutions in Iran’s contemporary history, the leading social movements – including the labor, teachers’, pensioners’, women’s, students’, and the movement of the youth for equality and freedom, the movement against the death penalty, etc. – have now gained a historical and decisive influence in shaping the political, economic, and social structures of the country from the bottom-up and in mass dimensions.
Thus, this movement aims to permanently end the formation of any power from above and be the beginning of a modern, humane social revolution that frees people from all forms of oppression, discrimination, exploitation, tyranny and dictatorship.
While focusing on the unity and interconnectedness of social movements as well as on struggling against the current inhumane and destructive situation, we – the unions, civil organizations and institutions that have signed this charter –  see the following basic demands as the first orders and as a result of the Iranian people’s massive protests and also as the foundation for building a new, modern, and humane society in the country. We call upon all those who value freedom, equality, and emancipation to raise the call for these basic demands in factories, universities, schools, neighborhoods, and the streets as well as on the global scene. Together, we can achieve the lofty goal of freedom.
1. The immediate and unconditional release of all political prisoners, an end to the prosecution of political, union, and civil activities, and the public trial of those responsible for suppressing mass protests.
2. Unconditional freedom of opinion, expression, and thought, press, political parties, local and national unions and mass organizations, gatherings, strikes, rallies, social networks, and audio and video media.
3. The immediate abolition of all types of the death penalty, execution, and other death retributions, as well as prohibition of any type of mental and physical torture.
4. Immediate declaration of equal rights for men and women on all political, economic, social, cultural, and family levels; unconditional abolition of laws and forms leading to discrimination against sexual and gender identities and tendencies, recognition of the rainbow society of “LGBTQIA+”, decriminalization of all gender-based subscriptions and tendencies and unconditional adherence to women’s right over their bodies and destiny and preventing patriarchal control.
5. Religion be recognized as a private matter of individuals and should not be involved in the political, economic, social, and cultural decrees and laws of the country.
6. The guarantee of safety at work, job security, and an immediate increase in the salaries of workers, teachers, employees, and all working and retired individuals, which should be determined through involvement and agreement of the elected representatives of their independent and national organizations.
7. The laws and attitudes based on national and religious discrimination and oppression must be abolished. The government should create proper support infrastructures and ensure fair and equal distribution of its facilities and resources to promote culture and art in all regions of the country. Furthermore, it should provide necessary and equal facilities for learning and teaching all common languages spoken in society.
8. Dismantling the organs of repression, limiting the powers of the government, and direct and permanent involvement of the people in the administration of the country’s affairs through local and national councils. The dismissal of any government and non-government official by the voters at any time should be among the fundamental rights of the voters.
9. Confiscation of the property of all individuals, legal entities, government, semi-government and private institutions that have obtained the property and social wealth belonging to the Iranian people through direct looting or government contracts. The wealth obtained from these confiscations should be immediately used for modernizing and reconstructing education, pension funds, the environment, and meeting the needs of those regions and segments of the Iranian people who were deprived of equal opportunities and facilities during the two regimes of the Islamic Republic and the monarchy.
10. Ending environmental destruction, implementing fundamental policies to restore the environmental infrastructure that has been destroyed over the past hundred years, and preventing the privatization of public resources (such as pastures, beaches, forests, and foothills), which denies the people their rights to access and use them.
11. Prohibit child labor and ensure that all children have access to education and a life free from economic or social hardship, regardless of their family’s status. Establish public welfare programs that provide unemployment insurance and strong social security for all working-age people, as well as free education and healthcare for everyone.
12. Normalization of foreign relations at the highest levels with all countries of the world based on fair relations and mutual respect, banning the acquisition of nuclear weapons and striving for world peace.
From our point of view, the basic demands mentioned above could be realized immediately, considering the existence of potential and actual underground wealth in the country and the existence of an informed and capable people and a generation of young people who have a lot of motivation to enjoy a happy, free and prosperous life.
The demands outlined in this charter include the general axes of the needs of the signatories, and obviously, we will work them out in more detail through our struggle and solidarity.
Signatories:
– Coordinating Council of Trade Union Organizations of Iranian Teachers
– Free Union of Iranian Workers
– United Students Union of Student Organizations
– Center for Human Rights Defenders
– Syndicate of Workers of Haft Tappeh Cane Sugar Company
– Council for Organizing Protests
– The Council for Organization of Contractual Oil Workers Protests
– Iran Cultural House (Khafa)
– The Voice of Iranian Women
– The Independent Voice of The Workers of Ahvaz National Steel Group
– Labor Rights Defenders Center
– Kermanshah Electrical and Metal Trade Institution
– Coordinating Committee to Help Found Labor Organizations
– Pensioners United
– Council of Pensioners of Iran
– Progressive Students Organization
– Council of Freethinking Students of Iran
– Painters Syndicate of Alborz Province
– Committee to Follow Up on the Establishment of Labor Organizations in Iran
– Council of Pensioners of Social Security Organization (BASTA)
–
Germanyمێتافارسیمێتاترجمە

Manifest der Mindestforderungen unabhängiger gewerkschaftlicher und zivilgesellschaftlicher Organisationen im Iran

Frau*, Leben, Freiheit

Manifest der Mindestforderungen unabhängiger gewerkschaftlicher und zivilgesellschaftlicher Organisationen im Iran

  1. Februar 2023

Seid gegrüßt, ehrenwerte und freie Menschen Irans!

Am 44. Jahrestag der Revolution von 1979  im Iran befinden sich die wirtschaftlichen, politischen und sozialen Grundfesten der Gesellschaft in einer beispiellosen Spirale aus Krisen und Zerfall. Zugleich ist eine klare und umsetzbare Vision zu deren Beendigung innerhalb des bestehenden politischen Systems nicht in Sicht. Aus diesem Grund haben die unterdrückten Menschen im Iran – darunter Frauen* und Jugendliche, die nach Freiheit und Gleichberechtigung streben – die Straßen des ganzen Landes in Zentren eines historischen und entscheidenden Kampfes verwandelt, um diese unmenschlichen Zustände zu beenden. Trotz der blutigen Niederschlagung durch das Regime kämpfen sie seit 5 Monaten (seit dem 16. September 2022) ohne Atempause weiter.

Heute repräsentiert die Flagge dieser Proteste, die von Frauen*, Student*innen, Lehrer*innen, Arbeiter*innen, nach Gerechtigkeit Suchenden, Künstler*innen, Queers, Schriftsteller*innen und allen unterdrückten Menschen des Irans von Kurdistan bis Sistan und Belutschistan gehisst wird und eine beispiellose internationale Unterstützung erfährt, einen fundamentalen Widerstand. Dieser Widerstand richtet sich gegen Frauenfeindlichkeit, Genderdiskriminierung, tiefe wirtschaftliche Unsicherheit, Arbeitssklaverei, Armut, Elend, Klassenunterdrückung sowie rassistische und religiöse Diskriminierung. Es ist eine Revolution gegen jede Form religiöser und nicht-religiöser Tyrannei, die den Menschen im Iran im letzten Jahrhundert aufgezwungen wurde.

Die Proteste finden im Kontext großer und moderner sozialer Bewegungen sowie dem Aufstieg einer unbesiegbaren Generation statt, die entschlossen ist, einer jahrhundertelangen Geschichte der Rückständigkeit und Marginalisierung ein Ende zu setzen und für eine moderne, wohlhabende und freie Gesellschaft im Iran zu kämpfen.

Nach den beiden großen Revolutionen in der jüngeren Geschichte Irans haben die führenden sozialen Bewegungen – darunter die Arbeiter*innen-, Lehrer*innen- und Rentner*innenbewegung, die Frauen*, Student*innen- und Jugendbewegung, die nach Gleichberechtigung streben, sowie die Bewegung gegen die Todesstrafe – nun einen historischen und entscheidenden Einfluss auf die Gestaltung der politischen, wirtschaftlichen und sozialen Strukturen des Landes von der Basis aus gewonnen.

Die Bewegung zielt also darauf ab, die Bildung jeglicher Macht von oben dauerhaft zu beenden und den Beginn einer modernen, humanen und sozialen Revolution zu markieren, die die Menschen von allen Formen der Unterdrückung, Diskriminierung, Ausbeutung, Tyrannei und Diktatur befreit.

Wir, die unabhängigen Gewerkschaften, zivilgesellschaftlichen Organisationen und Einrichtungen, die dieses Manifest unterschrieben haben, verstehen die folgenden Mindestforderungen als erste Handlungsaufträge, als Ergebnis der massiven Proteste der Menschen im Iran und als Grundlage für den Aufbau einer neuen, modernen und menschlichen Gesellschaft. Dabei konzentrieren wir uns auf die Einheit und Vernetzung der sozialen Bewegungen sowie auf den Kampf gegen die gegenwärtige unmenschliche und zerstörerische Situation im Iran. Wir rufen alle, denen Freiheit, Gleichberechtigung und Emanzipation wichtig sind, dazu auf, diese Mindestforderungen in Fabriken, Universitäten, Schulen, Nachbarschaften, auf der Straße und auf der internationalen Bühne zu erheben. Gemeinsam können wir das Ziel der Freiheit erreichen:

  1. Die sofortige und bedingungslose Freilassung aller politischen Gefangenen sowie die Beendigung der Kriminalisierung politischer, gewerkschaftlicher und zivilgesellschaftlicher Aktivitäten. Außerdem der öffentliche Prozess gegen diejenigen, die für die Unterdrückung der Massenproteste verantwortlich sind.
  2. Uneingeschränkte Meinungs-, Gedanken-, Presse- und Parteienfreiheit, Freiheit bei der Gründung lokaler und landesweiter Gewerkschaften sowie Massenorganisationen, Versammlungs-, Demonstrations- und Streikfreiheit sowie Freiheit im Bereich sozialer Netzwerke und audiovisueller Medien.
  3. Die sofortige Abschaffung aller Arten von Todesstrafe, Hinrichtung und Vergeltung sowie das Verbot jeder Art von psychischer und physischer Folter.
  4. Die sofortige Erklärung der Gleichberechtigung von Männern und Frauen* auf allen politischen, wirtschaftlichen, sozialen, kulturellen und familiären Ebenen

Die bedingungslose Abschaffung diskriminierender Gesetze gegen die Vielfalt sexueller und geschlechtlicher Identitäten und Orientierungen, die Anerkennung der Regenbogengesellschaft von “LGBTQIA+”, die Entkriminalisierung aller geschlechtlichen Zugehörigkeiten und Orientierungen sowie die bedingungslose Einhaltung der Rechte der Frauen* über ihren Körper und ihr Schicksal. Außerdem die Einhaltung von Selbstbestimmung und die Verhinderung patriarchaler Kontrollmechanismen.

  1. Religion wird als Privatsache des Einzelnen anerkannt und sollte nicht in die politischen, wirtschaftlichen, sozialen und kulturellen Verordnungen und Gesetze des Landes einbezogen werden.
  2. Die Gewährleistung von Arbeitsschutz, Arbeitsplatzsicherheit und einer sofortigen Erhöhung der Gehälter von Arbeiter*innen, Lehrer*innen, Angestellten, allen Erwerbstätigen und Rentner*innen. Diese sollen in Anwesenheit, unter Beteiligung und mit Zustimmung der gewählten Vertreter*innen ihrer unabhängigen und landesweiten Organisationen festgelegt werden.
  3. Die Abschaffung aller Gesetze und Haltungen, die auf rassistischer und religiöser Diskriminierung und Unterdrückung beruhen. Es müssen zudem unterstützende Infrastrukturen und Einrichtungen entstehen, die eine gerechte Verteilung von Ressourcen zur Förderung von Kunst und Kultur in allen Regionen Irans sicherstellen. Dies gilt auch für notwendige Einrichtungen, die das Erlernen und Lehren aller in der Gesellschaft gesprochenen Sprachen ermöglichen.
  4. Die Abschaffung aller staatlichen Repressionsorgane, die  Einschränkung jeglicher Staatsmacht und eine direkte und ständige Beteiligung der Menschen im Iran an der Verwaltung der Angelegenheiten im Land durch lokale und landesweite Räte. Zu den Grundrechten der Wähler*innen gehört es, alle staatlichen und nichtstaatlichen Amtsträger*innen jederzeit abberufen und entlassen zu können.
  5. Die Konfiszierung des Eigentums aller natürlichen und juristischen Personen sowie staatlichen, halbstaatlichen und privaten Institutionen, die sich das Eigentum und den gesellschaftlichen Reichtum der Menschen im Iran durch direkte Plünderung oder staatliche Aufträge angeeignet haben. Der aus diesen Konfiszierungen gewonnene Reichtum soll unverzüglich für die Modernisierung und den Wiederaufbau des Bildungswesens, der Rentenkassen, der Umwelt und für die Sicherstellung der Bedürfnisse jener Regionen und Menschen im Iran verwendet werden, denen während der beiden Regime der Islamischen Republik und der Monarchie ihre gleichberechtigten Chancen und Zugänge zu Einrichtungen geraubt wurden.
  6. Die Beendigung der Umweltzerstörung und die Umsetzung grundlegender politischer Maßnahmen zur Wiederherstellung der in den letzten hundert Jahren zerstörten Umweltinfrastruktur. Darüber hinaus die Verhinderung der Privatisierung öffentlicher Ressourcen (wie Weiden, Strände, Wälder und Vorgebirge), durch die der Bevölkerung bisher das Recht auf Zugang zu und Nutzung von diesen Ressourcen verweigert wurde.
  7. Das Verbot von Kinderarbeit und die Sicherstellung, dass alle Kinder, unabhängig vom wirtschaftlichen und sozialen Status ihrer Familie, Zugang zu Bildung haben. Zudem sollen öffentliche Wohlfahrtsprogramme eingerichtet werden, die eine Arbeitslosenversicherung und eine starke soziale Absicherung für alle Menschen im arbeitsfähigen Alter sowie kostenlose Bildung und Gesundheitsversorgung für alle ermöglichen.
  8. Normalisierung der Außenbeziehungen auf höchster Ebene mit allen Ländern der Welt auf Grundlage fairer Beziehungen und gegenseitigen Respekts, des Verbots, Atomwaffen zu erwerben und des Strebens nach Weltfrieden.

Unserer Ansicht nach können die oben genannten Mindestanforderungen aufgrund des Ressourcenreichtums im Land, der Existenz sachkundiger und fähiger Menschen im Iran sowie einer Generation von jungen Menschen und Jugendlichen, die motiviert sind, ein glückliches, freies und wohlhabendes Leben zu genießen, sofort umgesetzt werden.

Die in dieser Charta zum Ausdruck gebrachten Forderungen berücksichtigen die grundlegenden Fundamente der Forderungen der Unterzeichner*innen, und wir werden sie selbstverständlich präziser und detaillierter ausgestalten, indem wir unseren Kampf und unsere Solidarität fortsetzen.

Unterzeichnende:

– Koordinierungsrat der Gewerkschaftsorganisationen der iranischen Lehrer*innen

– Unabhängige Iranische Arbeiter*innengewerkschaft

– Union der Studentenorganisationen der Vereinigten Studenten

– Zentrum für Menschenrechtsverteidiger*innen

– Syndikat der Arbeiter*innen der Haft Tappeh Cane Sugar Company

– Rat für die Organisation der Proteste von Öl-Vertragsarbeiter*innen

– Iranisches Kulturhaus (Khafa)

– Der Ruf der iranischen Frauen

– Die unabhängige Stimme der Arbeiter der Ahvaz National Steel Group

– Zentrum der Verteidiger der Arbeitnehmer*innenrechte

– Gewerkschaft der Elektro- und Metallarbeiter*innen von Kermanshah

– Koordinierungsausschuss zur Unterstützung des Aufbaus von Arbeitnehmer*innenorganisationen

– Gewerkschaft der Rentner*innen

– Rat der Rentner*innen von Iran

– Organisation fortschrittlicher Student*innen

– Rat der freidenkenden Student*innen von Iran

– Malersyndikat der Provinz Alborz

– Ausschuss zur Überwachung der Gründung von Arbeitnehmer*innenorganisationen im Iran

– Rat der Rentner*innen der Organisation für soziale Sicherheit (BASTA)

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

مەیل و شەپۆلی رایسیستیانە لە بریتانیادا لە هەڵکشاندایە

26/02/2023

لە گەڵ دەمکردنەوەی سیاسییەکان و دەسەڵاتداراندا بە بانگەشەی  ڕاگەیاندنێکی خراپ دژ بە پەنابەر و کۆچبەر ڕەنگە هاندەری دەیەها کەس بێت کە ببنە ئەندام و لایەنگری ڕێکراوە توندڕەو و  دژە بێیانەکان ، یاخود ڕێکخراوە فاشییەکان .  نەك هەر ئەوە بەڵکو هەندێك لە دروشمی خۆپیشاندان و پرۆتێستەکانیاندا قسەی کەسانی دەسەڵاتداری وەکو وەزیری ناوخۆ و پۆلیس یا سەرەك وەزیران یا ئەوانی دیکەیانن.

دوێنی شەمە ، 25/02 ، نزیکەی 200 کەس دژ بە کۆچبەر و پەنابەر لە شارێکی بچوکی وەکو سکێکنس کە کەوتۆتە باکوری بریتانیاوە چونە بەردەم ئەو ئوتێلەی لەو شارەدایە کە پەنابەرەکانیان تێخستوە بە بەرزکردنەوەی درروشم و هیتاف کێشان.

هاوکاتیش بزوتنەوەی ” هییوا نەك ڕق و کینە” لە بەرانبەریاندا خۆپیشاندانیان کرد بۆ ڕەتدانەوەی ئەوان و پەراوێزخستنیان .

دروشمی گروپی دژ بە کۆچبەران و پەنابەرانی ئەو گروپە تازەیەی کە لەژێر ناوی ” جێگرەوەی نیشتمانپەروەرانە” ئەمانە بوون:

چی تر پەنابەر نا

بەلەمەکان بوەستێنن

دمانەوێت وڵاتەکەمان بگێڕینەوە بۆ خۆمان

داگیرکاریی بوەستێنن، جێگامان ناگۆڕرێتەوە.

ئێوە ڕایسستن ، دژی خەڵکی سپین

هاوکاتیش لە شارۆجکەیەکی دیکە 100 کەسێکی دیکە هاتنە بەردەم ئوتێلێک کە لەوێش پەنابەری تێدا بوو هاواریان دەکرد ئەمانە پەنابەری ڕاستینە نین

لەبەرانبەر ئەماندا گروپی ” هیوا نەك ڕق و کینە”  بەخێرهاتنی پەنابەریان دەکرد کە دەیان وت پەنابەران بەخێر بێن .

ئەمان دەڵێن  “گرووپە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان هەوڵدەدەن گرژییەکان لە کۆمۆنێتییە ناوخۆییەکاندا بوروژێنن بۆ ئەوەی ئەجێنداکانی خۆیان بەرەوپێش ببەن..  هیوا نەک ڕق و کینە دەلێت   لە ساڵی ڕابردوودا چالاکیی ڕاستڕەوی توندڕەو و دژە کۆچبەران بە ڕێژەی 102% زیادی کردووە. “ئەم زیادبوونە گەورەیەی چالاکییەکانی ڕاستڕەوی توندڕەو و دژە کۆچبەران لە بۆشاییدا بوونی نییە. ئەرکی حکومەتە کە کۆتایی بە بەکارهێنانی خراپی  زمانیان بهێنێت کە وزەیەکەو دەیدات بە  بە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان ڕێگەیان پێدەدات. حکومەت دەتوانێت  ڕێوشوێنی پارێزراو لە دەوری هۆتێلەکان دابنێت و دووبارە سەیری سیاسەتەکانیان بکەنەوە کە لە پلەی یەکەمدا بووەتە هۆی ئەم دۆخە مەترسیدارە.”

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

بە هەاران کەس لە تونس ڕژانە سەر شەقامەکان دژ بە سیاسەتی ڕایسیزم

26/02/2023

بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی نوێ دوێنێ شەمە، 25/02/23 هەزاران کەس لە تونس ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە سەرکوتکردنی کۆچبەران لەلایەن سەرۆکی تونسەوە، قەیس سەعید ،  دوای ئەو تۆمەتانەی کە دایە پاڵ پەنابەران و کۆچبەران کە وتی : کۆچبەرانی بێ بەڵگەنامە لە باشوری بیابانی ئەفریقاوە بە پیلانی گۆڕینی کولتوری وڵاتەکەمان دێنە تونس.

ئەم تۆمەتبارکردنەی کۆچبەران بۆ تونس لە لایەن سەرۆکەوە کە بێ بەڵگە و بەڵگەنامە دایە پاڵ کۆچبەران گرژییە ڕەگەزییە درێژخایەنەکانی هێنایە ڕوو.  لە دوای لێدوانەکانی سەرۆکەوە، لە سەرانسەری سۆشیال میدیادا ڕاپۆرتەکان باس لە توندوتیژی جەماعەت دەکەن، کە باس لەوە دەکەن کە قەرەباڵغییەکی زۆر هەڵیانکوتایە سەر ماڵی کۆچبەران و بە زۆر  دەریانکردوون.

هەروەها ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە کۆمپانیا تایبەتەکانی گواستنەوە ڕەتیانکردووەتەوە بلیت بفرۆشن بەو کەسانەی کە وا هەست دەکرێن کە بێ بەڵگەنامەن. هاوکاتیش  زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە خەباتدان بۆ دۆزینەوەی شوێنی حەوانەوە بۆ ئاوارەکان

لە وەڵامی پەرەسەندنی گرژییە ڕەگەزییەکاندا، چالاکوانە گەنج و خوێندەوارەکانی تونس کە زیاتر ڕاهاتوون بە دژایەتیکردن نەک پشتگیریکردن لە چینە سیاسییەکەی پێشووی وڵاتەکە،  ئێستا کەوتوونەتە ژێر دەستگیرکردن و دادگاییکردن.

چایما بوهێل کە ژنە، کەسایەتییەکی ناسراوی کۆمەڵگەی مەدەنی کە خۆی لەناو خۆپیشادەراندا بوو ، وتی ” من باوەڕم وایە کە لە تونس-دا ئەوەندە خەڵک هەن کە لەوە تێدەگەن کە لە تونس-د شوێنێك بۆ ڕایسسیسزم نییە و ڕێگای خۆی دۆزییەوە کە جەنگی ئازادیی بکات پاش ساڵانێکی زۆری سەردەمی دیکتاتۆرییەتی”

ئاماژەی بەوەشکردووە، “وە بە دڵنیاییەوە، هیچ شوێنێک بۆ ڕەگەزپەرستی لە ئیدارەکەمان یان لە وتارەکەی سەرۆکەکەماندا نییە، و هیچ شوێنێک بۆ توندوتیژی بۆ کەس نییە؛ تونسییەکان و غەیرە تونسییەکان.   ئەمە خاکێکە کە دەبێت کراوە بێت بۆ هەمووان، و تونس نابێت پۆلیس بێت بۆ هیچ جۆرە سنوورێک، باکوور یان باشوور”، ئاماژەی بە شوێنی جوغرافیای تونس وەک خاڵی ترانزێتی بەردەوام بۆ پەناخوازان و پەنابەران کرد .

ڕێپێوانکەران لافیتەیان بەدەستەوە بوو کە ژمارەیەکیان بە زمانی ئینگلیزی بوو، ئیدیعای هاودەنگییان لەگەڵ کۆچبەران دەکرد و پێگەی تونسیان وەک بەشێک لە ئەفریقا دووپاتکردەوە. ئەوان ئەم دروشمەیان دەوتەوە: نە ترس، نە تیرۆر، شەقام بۆ خەڵکەو هی خەڵکە.

میللەتی زیندوو ئاوایە .

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

مانگرتنی تازە  پزیشکەکەن لە ئینگلەتەرە

25/02/2023

کۆمەڵەی پزیشکی بەریتانی ڕێوشوێنی چالاکی مانگرتن  ڕادەگەیەنێت سەبارەت بە مووچە و مەرجەکانی سەر کارکردن . 

دەیان هەزار پزیشکی تازە لە ئینگلتەرا لە 13ی ئازارەوە بۆ ماوەی سێ ڕۆژ مانگرتن دەگرن و تادێت ناکۆکی نێوانی ئەوان و ئیدارەی خەستەخانەکان و وەزیری تەندروستی بریتانیا خراپتر  دەبێت لەسەر مووچە و مۆڕاڵ و ئاستی سەلامەتی کارمەندان.

  لە مێژووی 74 ساڵەی ، NHS، دامەزراوەی تەندروستی نیشتمانی لە بریتنایا بۆ یەکەم جار تازە پزیشکەکان، ئەوانەی کە لەم ساڵانەی پێشووەوە دەستیان بەکار کردووە بۆ ماوەی 72 کاتژمێر بە بەردەوامی مان دەگرن دوای ئەوەی 98%ی ئەوانەی دەنگیان داوە لەگەڵ ئەنجامدانی چالاکی  مانگرتندا بوون.

.

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

هەزاران کەس لە بەرلین ناڕەزایەتیان دەربڕی دژی پێدانی چەک بە ئۆکرانیا

25/02/2023

هەزاران کەس بەشدارییان لە خۆپیشاندانێکدا کرد لە ناوەڕاستی بەرلین بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە پێدانی چەکی زیاتر بە ئۆکرانیا و داوایان لە حکومەتی ئەڵمانیا کرد قەیرانەکە کەم بکاتەوە و لە جیاتی ئەوە زەمینە بۆ دانوستان لەگەڵ ڤلادیمێر پوتین خۆش بکات.

 پۆلیس مەزەندەی کردووە کە 13 هەزار کەس لە ڕاپەڕین بۆ ئاشتی، لە دەروازەی براندنبێرگ، کە لەلایەن سەهرا واگنکنێخت، ئەندامێکی لادەر لە پارتی لینکس و کەمپەینی فێمینیستی دێرین ئەلیس شوارزەر ڕێکخرابوو. بە بەراورد بە ژمارەکەی کە پۆلیس خەمڵاندویەتی  ڕێکخەرانی پرۆتێستەکە دەڵێن  کە ٥٠ هەزار کەس بەشدارییان کردووە..  هەروەها لە شارەکانی دیکەی ئەڵمانیا هاوشێوەی ئەو پرۆتێستەی بەرلین ئەنجامداراوە.

واگنکنێخت لە وتارێکدا لە ناڕەزایەتییەکەدا باسی لە “دەستپێکردنی دەستپێشخەرییەکی هاووڵاتیان” و “ئاماژەی دەستپێکردنێک بۆ بزووتنەوەیەکی نوێ و بەهێزی ئاشتی لە ئەڵمانیا” کر.  ئەو  ئاماژەی بەوەشکرد، خۆپیشاندەران بەو ڕاستییە یەکگرتوو بوون کە هەستیان نەکردووە نوێنەرایەتی حکومەتەکەی ئۆلاف شۆڵز و ئانالینا بایربۆک وەزیری دەرەوەی وڵاتەکەی بکەن لەسەر بڕیارەکەیان بۆ دابینکردنی چەک بۆ ئۆکرانیا.

خۆپیشاندەران لافیتەیەکیان هەڵگرتبوو کە لەسەری نووسرابوو: ‘ئەمڕۆ کڵاوی جەنگی، سبەی تانک، ڕۆژی دوای و سبەی کوڕەکانتان’، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو شێوازەی کە حکومەتی هاوپەیمانان پشتیوانی سەربازی خۆی بۆ کیڤ زیادکردووە، سەرەتا 5 هەزار کڵاوی جەنگی بەخشیوە و لەم دواییانەشدا ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر ناردنی تانکی لیۆپارد دووەمی کە ئەڵمانیا دروستکردووە. لە لافیتەکانی دیکەدا نووسرابوو: “Diplomaten statt Grenaten (دیپلۆماتکاران لەبری نارنجۆک)”، “کوشتن ڕابگرن” و “جەنگی حکومەتەکەمە نەك من”.

كوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕان

چەند زانیارییەك لەسەر جەنگەکەی ناتۆ و ڕوسیا کە زۆرینەمان بە خۆشمەوە نەمانزانیوە

زاهیر باهیر

25/02/2023

ئەمڕۆ کابرایەك لە ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانیدا بە ناوی Anatol Lieven    وتارێکی لەژێر ناونیشانی ”  ساڵانێک بوو پوتین ئۆکرانیای داگیر نەدەکرد. چی وای لێکرد دواجار لە ساڵی 2022دا لەپڕ بیکات؟”  

نوسەری ئەم وتارە، Anatol Lieven  ، کەسێکی سەر بە غەرب و سیاسەتی ئەمەریکا و ناتۆیە ، پلەی کارکردنیشی: بەڕێوەبەری پرۆگرامی ئۆراسیا [ کورتکراوەی ئەوروپا و ئاسیا]  لە پەیمانگای کوینسی بۆ کاری بەرپرسیاری دەوڵەتی.

وتارەکە درێژە و لینکەکەی لە خوارەوە دادەنێم، ئەوانەی کە ئینگلیزی دەزانن دەکرێت بیخوێننەو.

من لێرەدا چەند زانیارییەکی گرنگی لێ هەڵدەبژێرم و وەریدەگێڕم تاکو خۆێنەری کورد وەکو خۆم بەم زانیارییە شاراوانە ئاشنا ببێت ، کە لە ڕاستیدا زۆر گرنگن .

نوسەر دەڵیت:

…..ئەم ستراتیژەی ڕووسیا بە دروستی وەک هەوڵێک بۆ دابەشکردنی ڕۆژئاوا سەیر دەکرا و چەسپاندنی کایەی کاریگەری ڕووسیا لە دەوڵەتەکانی یەکێتی سۆڤیەتی پێشوودا.   بەڵام بوونی ئەمنییەتی ئەوروپا لەسەر مێزەکە  هێرشی ڕووسیای بۆ سەر ناتۆ و یەکێتی ئەوروپا و بە ئەگەرێکی زۆریشەوە لەسەر ئۆکرانیا-شی لادەبرد.  هەر ئاواش ڕێگەی بە مۆسکۆ دا کاریگەرییەکی کەمتری بەسەر دراوسێکانیدا هەبێت – ڕەنگە نزیکتر بێت لە نزیکبوونەوەی ئێستای ئەمریکا بۆ ئەمریکای ناوەڕاست – نەک بە توندی دەستیان بگرێت.  ڕێبازێک بوو کە ڕەگ و ڕیشەی لە بیرۆکەی میخائیل گۆرباچۆڤدا هەبوو – کە لەو کاتەدا لە ڕۆژئاوا پێشوازی  بۆ “ماڵێکی هاوبەشی ئەوروپی” لێدەکرا.

سیستماتیکترین هەوڵی ڕووسیا بۆ دانوستان لەسەر فەرمانی نوێی ئاسایشی ئەوروپا بە سەرۆکایەتی کاتیی دیمیتری مێدڤێدێڤ لە ساڵی 2008 تا 2012 بوو، بە ڕەزامەندی پوتین، پێشنیاری پەیماننامەیەکی ئەمنی ئەوروپای کرد کە گەورەبوونی ناتۆی هەڵپەساردبوو، بە شێوەیەکی کاریگەر بێلایەنی ئۆکرانیا و دەووڵەتەکانی دیکەی  مسۆگەر کرد، هەروەها ڕاوێژکاری دامەزراوەیی لەسەر مەرجی یەکسان لە نێوان ڕووسیا و وڵاتانی پێشەنگی ڕۆژئاوای سیستماتیك کرد بەڵام دەوڵەتانی ڕۆژئاوا  زۆر بەلایانەوە زەحمەت بوو  کە خۆشیان وا نیشان بدەن کە ئەم پێشنیازانە بە جددی وەردەگرن.

لە ساڵی 2014دا پێدەچێت هۆشدارییەکانی ئەنگێلا مێرکڵ ڕاوێژکاری ئەڵمانیا، بووبێت سەبارەت بە “زیانێکی گەورە” بە ڕووسیا و پەیوەندییەکانی ئەڵمانیا و ڕووسیا کە پوتینی ڕازی کردبوو داوای ڕاگرتنی پێشڕەوی جوداخوازەکانی سەر بە ڕووسیا لە دۆنباس بکات . لە بەرامبەردا ئەڵمانیا ڕەتیکردەوە ئۆکرانیا پڕچەک بکات و لەگەڵ فەرەنساش نێوەندگیری ڕێککەوتنی مینسک 2ی کرد، کە بەپێی ئەو ڕێککەوتنە دۆنباس وەک خاکێکی سەربەخۆ دەگەڕێتەوە بۆ ئۆکرانیا.

لە ساڵی 2016دا، هیواکانی ڕووسیا بۆ دابەشبوون و کەرتکردنی نێوان ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکادا بە هەڵبژاردنی دۆناڵد ترەمپ زیندوو بووەوە – نەک بەهۆی هیچ سیاسەتێکی دیاریکراوەوە، بەڵکو بەهۆی ئەو دوژمنایەتییە بەهێزەی کە ئەو [ ترامپ] لە ئەوروپادا وروژاندی بەڵام هەڵبژاردنی بایدن جارێکی دیکە ئیدارەی ئەمریکا و دامەزراوەکانی ئەوروپای ڕۆژئاوای پێکەوە لکاندەوە.  هەروەها لەم ساڵانەدا ئۆکرانیا ڕەتیکردەوە کە گرەنتی ئۆتۆنۆمی دۆنباس بکات و ڕۆژئاواش نەیتوانی هیچ فشارێک لەسەر کیێڤ دروست بکات بۆ ئەوەی ئەو کارە بکات.

لە چەند مانگی ڕابردوودا سەرکردەکانی ئەڵمانیا و فەرەنسا لە ساڵی2015دا، مێرکڵ و فرانسوا ئۆلاند، ڕایانگەیاندووە کە ڕێککەوتنی مینسکی 2 سەبارەت بە ئۆتۆنۆمی دۆنباس تەنیا مانۆڕێک بووە لە لایەن ئەوانەوە بۆ ئەوەی کاتێک بە  ئۆکرانیەکان بۆ بنیاتنانی هێزی چەکداری خۆیان بدەن.  ئەمەیە کە لایەنە توندڕەوەکانی ڕووسیا هەمیشە باوەڕیان هەبووە لەوە دەکات لە  ساڵی 2022  پوتین خۆشی گەیشتبێتە هەمان سەرەنجام .

سەرەڕای ئەوەش، نزیکەی تا سەروبەندی لەشکرکێشییەکە، پوتین بەردەوام بوو لە فشارخستنە سەر سەرۆکی فەرەنسا، ئیمانوێل ماکرۆن، بە تایبەتی بۆ پشتگیریکردن لە پەیماننامەی بێلایەنی بۆ ئۆکرانیا و دانوستانی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سەرکردە جوداخوازەکان لە دۆنباس بەبێ سەرکەوتن.   بێگومان ناتوانین بە دڵنیاییەوە بڵێین کە ئایا ئەمە دەبووە هۆی ئەوەی پوتین لەشکرکێشییەکە هەڵبوەشێنێتەوە؛ بەڵام بەو پێیەی کە دەبووە هۆی کردنەوەی کەرتبوونی / دابەشبوونی قووڵ لە نێوان پاریس و واشنتۆن، هەنگاوێکی لەو شێوەیەی ماکرۆن ڕەنگە ستراتیژی کۆن و قووڵی ڕووسیای لە مێشکی پوتین-دا زیندوو کردبێتەوە کە هەوڵی دابەشکردنی ڕۆژئاوا و دروستکردنی ڕێککەوتنی لاوەکی  لەگەڵ فەرەنسا و ئەڵمانیا دەدات.

ئێستا پێدەچێت پوتین بە تەواوی لەگەڵ ناسیۆنالیستە توندڕەوەکانی ڕووسیا هاوڕا بێت کە متمانە بە هیچ حکومەتێکی ڕۆژئاوایی ناکرێ و ڕۆژئاوا بە گشتی دوژمنایەتییەکی بێ ئیرادەی ڕووسیا دەکات.  بەڵام تا ئێستاش لە بەر هێرشی هەمان ئەو کەسە توندڕەوانەدا دەمێنێتەوە، هەم بەهۆی ئەو بێتواناییە قووڵەی کە لەشکرکێشییەکە بەو شێوەیە ئەنجامدرا، هەم لەبەر ئەوەی تۆمەتەکەیان کە پێشتر بێهەڵوێست بووە سەبارەت بە هیواکانی نزیکبوونەوە لە ئەوروپا، پێدەچێت بە تەواوی چەسپێنرابێت.

هەر لێرەوەیە  نەک لیبڕاڵەکانی ڕووسیا، کە ئێستا گەورەترین مەترسی لەسەر دەسەڵاتەکەین؛ بێگومان ئەمەش هێندەی تر قورستری دەکات بۆ پوتین کە بەدوای هەر ئاشتییەکدا بگەڕێت کە لانیکەم هەندێک ڕواڵەتی سەرکەوتنی ڕووسیای نەبێت.

لەم نێوەندەدا، لەشکرکێشی ڕووسیا و هێنانی دڕندایەتی لەتەکیا  هاوسۆزیی ڕاستەقینەی بۆ ڕووسیا لە دامەزراوەکانی فەرەنسی و ئەڵمانیای لەدەستدا و لەناوی برد. هەر ئاواش هەر  فەرمانێکی ئاسایشی ئاشتیانە و تەوافوق لە ئەوروپا زۆر دوور دەبینرێت.   بەڵام لە کاتێکدا پوتین و لەشکرکێشییە تاوانکارییەکانی بۆ ئۆکرانیا بە شێوەیەکی سەرەکی بەرپرسیارن لەم کارە، بەڵام پێویستە دان بەوەدا بنێین کە ئەوروپاییەکانی ڕۆژئاوا و ناوەڕاستیش زۆر کەمیان کردووە بۆ ئەوەی هەوڵی زیندووکردنەوەی خەونی گۆرباچۆڤ بۆ ماڵێکی هاوبەشی ئەوروپی بدەن.

https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/feb/24/vladimir-putin-

invade-ukraine-2022-russia?CMP=share_btn_link

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌

چ ویژدانێکە؟ چ شەرمەزارییەکە؟!!

زاهیر باهیر

24/02/2023

چ ویژدانێکە ، چ مرۆڤایەتییەکە کە ساڵێکی دوور و درێژە هاووڵاتیانی ئۆکرانیا ڕووبەرووی کوشتارکاری و وێرانکاریەکی زۆر گەوەرە بوونەتەوە لە بەردەمی ئەم شەرە نەگریسەی نێوانی فاشییەتی ناتۆ و فاشییەتی پوتین لە  ڕوسیادا.  لەم ساڵەدا 13  ملیۆن خەڵکی هەژار و داماوی ئۆکرانیا لە وڵاتاندا بوونەتە پەنابەر و 8 ملیۆن کەسیش سەرگەردان و ئاوارە و  هەڵکەنراون لە شوێنی خۆیان و 21 ملیۆنی دیکە پێویستیان بە هاوکاری دارایی و پێداویستی ڕۆژانە هەیە بۆ بەڕێوەبردنی ژیانیان،  هاوکاتیش زیاتر لە 100 هەزار سەرباز و خەڵکی مەدەنی لەم جەنگە خوێناوییەدا کوژراون و دەیەها هەزاری دیکە کەمئەندام و بریندار بوون.

چ شەرمازارییەکە کە مرۆڤایەتی تێیدا چەقیوە و توانای وەستانی شەڕێکی ئاوای نییە کە لە کاتێکدا بە ملیار لە خەلكانی هەژا و چەوساوە لە دوسنیادا بە جۆرێك لە جۆرەکان باجەکەی دەدەن هەر بە گرانبوونی پێداویستیەکانی ژیانی ڕۆژانە، بەرزبوونەوەی پارەی غاز و نەوت و بەنزین و دیزڵ و تا دەگاتە پیسکردن و تێکدان و وێرانکردنی ژینگەش .

لەتەك ئەم هەموو نەهامەتییەدا کەچی هێشتا ئەمەریکا و ناتۆ و ئەوروپا لەبری سەرفکردنی تاکە سەعاتێك لەسەر قسەوباسی وەستانی شەڕ، قسە و گفتوگۆی  جددیان لەسەر زیاتر هاوکاری سەربازی ئۆکرانیا و سوپاکەیەتی .

 لە ئێستادا دەوڵەتی چین دەستپێشخەرییەکی 12 خاڵی کردووە بۆ سەرەتایەك لە وەستانی شەڕەکەدا، گەرچی خاڵە سەرەکییەکان ئاشکرا نییە بەڵام خودی چین لە هەڵوێستیدا ڕوونە کە : یەك:  سەرزەنشت و سەرەکۆنەی ڕوسیا ناکات وەکو ئەوانی دیکە لەم شەڕەدا. دووش: داوا لە ڕوسیا ناکات کە لە ئۆکرانیا بکشێتەوە. هەرجی ولاتانی دیکە هەیە جگە لە بەرازیل و هیندستان و ئەرفریقای باشوور و ئیسرائیل کە کارایی گەورەیان دەبێت لە وتووێژ و دانوستاندنا ، یا نقەیان لە خۆیان بریوە یاخو گوێڕایەڵی ئەمەریکا و ناتۆ ئەوروپان.

لەبەرانبەر ئەو دەستپێشخەرییەی چین-دا ، ئۆکرانیا بە حەزەرەوە تێیدەڕوانێت بەڵام یەکسەر ئەمەریکا ڕەتیکردەوە ، ڕەتکردنەوەی ئەمەریکاش یانی ڕەتکردنەوەی لە لایەن ناتۆ و هەموو ئەوروپاوە.

ئەم شەڕە لە مانگی نیسانی پارەکەدا 2022، دەکرا ڕاوەستێنرایە کە هێشتا داگیرکردن و کوشتارگەل و وێرانکارییەکان زۆر لە سەرەتادا بوون و ژێنسکی ئامادەی وتووێژ بوو بەڵام هەر زوو لام وایە لە 27/04ی ئەو ساڵەدا یا زووتر، بە پەلە بۆریس جۆنسۆنی ئەوکاتەی سەرەك وەزیرانی بریتانیا خۆی گەیاندە ئۆکرانیا و بە ژێنسکی وت :  گەر ئامادەی وتووێژ بێت ئەوە بریتانیا و ناتۆ و  ئەوروپا پشتیتێدەکەن و چی تر هاوکاری ناکەن .

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

ژنان لە بریتانیادا ساڵانە 54 ڕۆژ بە بەلاش کار دەکەن

زاهیر باهیر

24/02/2023

بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی نقابەی مەرکەزی بریتانی کەلێنی نێوانی موچەی ژنان و پیاوان بە ڕێژەی لە سەدا 15یە بۆ ژنانی منداڵدار.

هەر بە گوێرەی ئەو ڕاپۆرتەی نقابەی مەرکەزی بڕی موچەی ساڵانەی ژنان 29,684 پاوەندە، لە کاتێکدا بڕی موچەی پیاوان 35,260 پاوەند لە ساڵێکدا. بەم شێوەیە ئەوە دەردەکەوێ کە ساڵانە معەدەلی کارکردنی بەلاشی ژنان 54 ڕۆژە.

ئاماژەی بەوەشکردووە، “ ژنانی کرێکار شایەنی مووچەی یەکسانن،  بەڵام بە ڕێژەی ئێستای پێشکەوتن، زیاتر لە 20 ساڵ دەخایەنێت بۆ نەهێشتنی جیاوازی مووچەی جێندەری” سکرتێری گشتی TUC وتی “ئەوە تەنها بەس نییە.  ئێمە ناتوانین نەوەیەکی دیکەی ژنان ڕادەست بکەین بۆ ئەوەی پارەی نایەکسانی بدەن.”

شیکاری ژمارەکانی فەرمانگەی ئاماری نیشتمانی دەرکەوتووە کە دابەشبوونی جێندەری لەسەر مووچە فراوانترینە بۆ ژنانی بەساڵاچوو جیاوازە.  ئەوانەی تەمەنیان لە نێوان 50 بۆ 59 ساڵدایە، تووشی جیاوازی مووچەی 20.8% بوون – کە هاوتایە لەگەڵ کارکردنی 76 ڕۆژ لە ساڵێکدا بە خۆڕایی – لە کاتێکدا ئەو ژنانەی تەمەنیان لە سەرووی 60 ساڵەوە بوو، جیاوازی مووچەی ڕەگەزییان هەبوو کە 18.4% بوو.

توێژینەوەکانی نقابەی مەرکەزی گۆڕانکارییەکی گەورەی لە جیاوازی مووچەی جێندەریدا لە سەرانسەری پیشەسازی و ناوچە جیاوازەکاندا دەرخست.  ئەو ژنانەی کە لە بواری دارایی و بیمەدا کاردەکەن، تووشی جیاوازی مووچەی 31.2% دەبن – کە هاوتایە لەگەڵ 114 ڕۆژ، واتە بە شێوەیەکی کاریگەر نزیکەی یەک لەسەر سێی ساڵ بە خۆڕایی کاردەکەن. 

لە بواری پەروەردەدا جیاوازی مووچەی ڕەگەزیی 22.2%، لە چاودێری تەندروستی و کاری کۆمەڵایەتیدا 14% جیاوازی مووچەی جێندەر بەردەوامە سەرەڕای ئەوەی حکومەت، لە ساڵی2017 ەوە، داوا لە هەموو ئەو کۆمپانیایانە دەکات کە زیاتر لە 250 کەس دادەمەزرێنن، ئاماری جیاوازی مووچە بڵاوبکەنەوە.

جۆلی برێرلی، دامەزرێنەری گروپی کەمپەینی یەکسانی موچە دەڵێت: ئەمە سزای دایکایەتییە، ژنان ڕووبەڕووی هەڵاواردنی منداڵبوون دەبنەوە، چونکە کاتێک منداڵیان دەبێت وەک سەرقاڵ و پابەندنەبوون بە کارەکانیان سەیر دەکرێن، لەکاتێکدا پیاوان لەڕاستیدا دوای منداڵبوون مووچەی زیاتر وەردەگرن”.

كوردی - Kurdiمێتالێدوان

ئایا لە سایەی سیستمی سەرمایەداری کارەساتەکان سروشتیین؟

خوێندنەوەی بە کورمانجی-لاتینی

لەپەیوەند بە بوومەلەرزە بەناوبانگەکەی لیشبۆن (Lisbon )ی سالی 1755, کە هەموو خواروی ئەوروپای رۆژئاواو باکوری ئەفریقای گرتەوە و بە هەزاران کەسی بەمەرگ سپارد، لەنامەیەکدا (ڕۆسۆ  بۆ ڤۆلتێر)دەنووسێت:

” دەبێت دان بەوەدا بنێیت کە ئەوە سروشت نییە  دوو هەزار خانووی شەش یان حەوت نهۆمی لەو شوێنەدا کۆ کردۆتەوە، بەڵکو ئەگەر دانیشتوانی ئەو شارە گەورەیە لەجیاتی ئەو بینا بەرز و چەند نهۆمییانەبە شێوەیەکی ئاسۆیی و سادە و لێکجودا نیشتەجێبوونایە ئەوا زیانەکان زۆر کەمتر دەبوو، وە ڕەنگە هیچ زیانێکیش رووی نەدایە”

بەراورد بە زیانەکانی ئەم بوومەلەرزەیەی کە لە تورکیا و سوریا ڕویدا، بومەلەرزە بەهێزەکانی یابان زیانی گیانیی زۆر زۆر کەمی بەدواوە بووە، تەنانەت زیانە مادییەکانیشی زۆر زۆر کەمتربووە بەجۆرێک هەم زیانی مرۆیی و هەم زیانی مادیش قابیلی بەراوردکردن بە بوومەلەرزەکانی ناوچەی ئێمە نین. وەک بینیمان شارۆچکەی {ئیرزین}یش لەتورکیا کە نێزیک لە چەقی بوومەلەرزەکەیە هیچ زیانی بەرنەکەوتووە و بووشە بە پەناگەی 20000 لێقەوماوی ناوچەکانیتری کارەساتەکە. وەك سەرۆکی شارەوانی و بەلێندەری بیناسازی دەلێن ئەمەش بەهۆکاری ڕەچاو کردنی شێوازی دروستکردنی باڵەخانەی نزم و تۆکمە و دەرنەچوون لە ستانداردی بیناسازیی خۆڕاگر بەرانبەر بوومەلەرزە. لێرەوە بۆمان ڕوون دەبێتەوە، کە

لەسایەی سیستەمی چینایەتی-دا  کاولکاری و زیانەکان  تەنها حوکمی کارەساتە سرووشتییەکە نییە بەسەر قوربانیان و چینی چەوساوە و چین و توێژە پەراوێزخراوەکاندا، بەڵکو کەمتەرخەمییە لە جۆری [کوالێتی] بیناسازی و ڕەچاونەکردنی ستانداردی دژ بە بوومەلەرزە، لە پێناو قازانجی زیاتردا!

هەروەها بە لێکۆڵینەوەی  زانستی و سەلمێندراو پشتڕاست کراوەتەوە کە بەشێك لە ڕوداوە سروشتیەکانی وەک لافاو و زریان وشکەساڵی و پیسبوونی ژینگە کە ساڵانە بە هەزاران مرۆڤ تووشی نەخۆشی کوشندە دەکات دەرئەنجامی هەڵپە و چاوچنۆکیی سەرمایەدارن و کۆمپانیا زەبەلاحەکانیانە بە ئاڕاستەیەکی هەڵەدا کە خودی سیستم لەبری لەبەرچاوگرتنی ژیان و تەندروستیی خەڵک و هەسارەکە، قازانجی کردوەتە قیبلەی خۆی و بەشی هەرە زۆری قوربانیەکانیش چینە چەوساوە و هەژار و پەراوێزخراوەکانن!

هەموو ئەو قوربانیانەش جارێکی دیکە دەبنەوە ئامانجی قازانجپەرستی کۆمپانی و دەسەڵاتدارانی دەوڵەتمەندان.

لە جیهاندا 10 وڵات لە هەمو وڵاتانی دیکە زیاتر بوومەلەرزە تێیاندا ڕوودەدات ئەوانەش: یابان، تورکیا، ئێران، پێرۆ، ئەمەریکا ، ئیتالیا، فلیپین، مەکسیکۆ، 

چین و ئەندەنوسیان. هۆکار بۆ ڕوودانی بوومەلەرزە زۆرن، بەڵام هۆکارە هەرە سەرەکییەکان بریتین لە لەسەریەکی و خزان و بەریەكکەوتنی پلێتەکان، جووڵەی ماگما لە گڕکانەکاندا، گۆڕانی پلەی گەرمی یان پەستانی ئاو و بای بەهێز.

بەداخەوە ئەوەی کە لە زیهنی زۆرینەدا جێگیر بووە، بینینی تەنها دیوێکی کارەساتەکانە کە گێڕانەوەیانە بۆ کاری خودا یا غەزەبی خودا یا سروشتی بوونی کارەسات و بە ئاسایی بینینی زیان و قوربانیەکان!

گەر بە مێژوی وڵاتاندا  بچینەوە بۆمان دەردەکەوێت کە لەپێش گەشەی پیشەسازی و فراوانبوونی کۆمپانیا و فابریقە بەرهەمهێنەرە زەبەلاحەکان و چالاکییە چاوچنۆکییەکانیان، ڕوودانی هەندێك لەم کارەساتە سروشتییانە زۆر کەمتر بووە بەڵام بە بەرەوپێشچوونی سیستەمی سەرمایەداری و داگیرکاریی جیهانییانەی سەرمایە، ڕوودانی ئەم کارەساتانە بوونەتە میوانی وەرزییانە و ساڵانە.

ئەوەی ڕوون و بەرچاوە لە سایەی سیستەمی چاوچنۆکی سەرمایەداریدا کارەساتە سروشتییەکانیش بەرگ و ناوەرۆکێکی چینایەتییان وەرگرتووە. لە هەر کاتێکدا کە ڕووداوێکی سروشتی ڕوودەدات بەشی هەر زۆرینەی قوربانییەکان لە خەڵکانی هەژار و نەدار و چین وتوێژە پەراوێزخراوەکانن، ئەمەش بەهۆی چڕیی ژمارەی دانیشتوان لە جوگرافیایەکی بچووکدا و لە باڵەخانەی بەرزدا و هەروەها پەڕپووتی و نزمیی کوالێتیی بیناسازیی بیناکانن کە بنەمای ستانداردی ئەندازیاریی پاراستن لە لافاو و بوومەلەرزە و تەڕوتووشی و دیاردەکانی دیکە لە نەخشەو پلانی دروستکردنی بیناکاندا ڕەچاو نەکراون. 

گەر تەماشای ئەم بوومەلەرزەیەی تورکیا و سوریا بکەین ئەو ڕاستییەی سەرەوەمان بۆ دەسەلمێ کە قوربانییەکان زیاتر لە شوێنی نیشتەجێبوونی هەژارەکاندا بوو ، لەو شوێنانەدا بووە کە خانووەکان و باڵەخانەی گەورە و بەرز کە قازانج پەرستی کۆمپانیاکان و دەسەڵاتداران لە پێناوی قازانجدا هیچ گرنگیەکان بە توکمە بنیاتنان و خۆڕاگری  بەرانبەر ئەو ڕوداوە سروشتیە چاوەڕوانکراوانە لە دروستکردنی یەکەکانی نیشتەجێ بوون لەبەرچاو نەگیراوە.

بینیمان چۆن تازەترین باڵەخانەکان کە بەشێکیان لەکەمپینی دەنگ کۆکردنەوەی هەڵبژاردندا دراونەتە خەڵك لە باڵەخانە کۆنەکان خراپتر وێران بوون بەسەر ئەو خەڵکەدا. ئەمە ڕێك وەك دان ڕۆکردن بۆ باڵندە و تەپکەنانەوە بۆ گرتن و پاشان کوشتنیان بووە. بەداخەوە بۆ خۆشباوەڕیی خەڵکی هەژار و زەحمەتکێش کە بە کڕینی دەنگیەکانیان بۆ ئەردۆگان و حیزبەکەی، بینا بێکوالێتییەکانی کە بۆیان دروستکرا بوونە گۆڕستانی بەکۆمەڵ بۆیان.

  سەدان بەڵگە و لێدوانی ڕۆشن لەمیدیای کۆمەڵایەتی و تەنانەت میدیای تورکیدا دەبینین لەسەر گەندەڵی دەسەڵاتداران کە لە تۆڕێکی بەیەکەوەگرێدراودا تا ڕادەی ئەو پەڕی و شۆڕبووەتەوە بۆ ناو کاربەدەستە بچووکەکان و بەڵێندەرەکان و کۆمپانییەکانی خانووبەرە دروستکردن. بۆیە لە دروستکردنی خانووەکاندا ڕەچاوکردنی ڕێنماییە تەندروستییەکان و مەرجەکانی سەلامەتی ژیانی نیشتەجێبووان لەبەرچاو نەگیراوە، بەڵکو قازانج و کەڵەکەکردنی سەرمایەی بناغەییترین ئامانج بووە!

 لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا و دەستکەوتنی زانیاریی زیاتر بۆ خۆپاراستن  و دانانی مەرج و کوالێتی بیناسازی بۆ بەڵێندەران بەڵام بەداخەوە دەبینین ژمارەی قوربانییەکانی ڕووداوی بوومەلەرزە جار لەدوای جار سەردەکەون. بۆ نموونە لە بوومەلەرزەکەی ساڵی 1999دا قوربانییەکان لە سەرو 17000 کەسەوە بوون، کەچی لەمەی ئەمساڵدا تا ئەم بەیانییە زیاتر لە 40000 بوون . ئامارە تازەکان پێمان دەڵێن کە ژمارەی قوربانییەکان دەچێتە سەرو 45000 کەسەوە. ئەمە جگە لەوەیی کە زیاتر لە 150000 بریندار و هەزاران خێزان بێ ماڵ و حاڵ و بوون.

بە گوێرەی ئەو ڕاپۆرت و بەڵگانەی کە تائێستا ئاشکرا بوون هەموو ئەو هۆشیاریپێدان و ئاگادارکردنەوە پێشوەختانەی ڕوودانی بوومەلەرزە لە لەلایەن پسپۆڕان و زانایانی بواری جیۆلۆجی و کەشوهەوا و سروشتناسیەوە بە دەوڵەتی تورکیا و کاربەدەستە باڵاکان فەرامۆش کراون. لە کاتێکدا کە دوو ساڵ لەمەوبەر لەو بارەوە ئاگاداری دراوە و چاوەڕوانی خراپتریش کراوە، زانا و شارەزایەك  بە ڤیدیۆ ئاگاداری و زانیاری سەبارەت بە ڕودانی کارەساتێکی ئاوا  خستوەتە ڕوو بەڵام  ڕژێمی تورکیا هیچ هەنگاوێکی بە ئاقاری پاراستنی ژیانی خەڵک نەناوە.

لەبەر ڕۆشنایی ئەوانەی کە لە سەرەەوە باسمان کرد، حکومەتی تورکیا و سوریا بەرپرسیارن لە مردنی ئەم هەموو خەڵکە و سەدەها هەزار لە برینداران و ملیۆنانیتر کە سەرگەردان و ماڵوێران بوون.

 بە گوێرەی زانیارییەکان، هەندێك لە خەڵکی ناوچەکانی شوێنە هەژارەکان و دوورەدەستەکان لە ڕۆژی سێهەمدا 

ئینجا هاوکاری و  تیمەکانی فریاکەوتن و خزمەگوزاریی گەیشتونەتە لایان، ئەمەش بە لەدەستدانی کاتی زێڕین دادەنرێت بۆ ڕزگارکردنی ئەو نیوە گیانانەی ژێر دار و پەردووی باڵەخانەو ماڵەکاندا بوون. بێگوومان کەسێک گەر ساغیش بێت بەڵام ماوەی دوو هەفتە بەبێ خۆراك و خواردنەوە و جووڵە لە بۆشایەکی داخراو و بێ ئۆکسجیندا گیربخوات دیارە بەشی هەر مردن دەبێت.

لە هەموو شتێک ناخۆشتر پشتگوێخستنی قوربانییەکانی ژێر دار و پەردووی بوومەلەرزەکەی سوریایە. دەبینین لە میدیاکاندا هەتا ئەم ڕۆژانەی دواییش سەرانی دەوڵەتانی ئەوروپا و ئەمەریکا زیاتر هەر باسی تورکیایان دەکرد و لە هاوخەمیی تورکیادا بوون نەك سوریا هەر وەکو ئەوەی کە هیچ لە سوریا ڕووی نەدابێت.

شاری داگیرکراوی عەفرین کە ڕژێمی تورکیا لەسالی 2018 دا دوای 58 ڕۆژ لە باراندنی ئاگر و ئاسن بەسەریاندا داگیری کرد، ئێستا دەروازەکانی ئەو شارە لەلایەن سەربازەکانی تورکیاوە بە ڕوی خۆبەخشان و کۆمەککاراندا داخراوە.

ئێمە ناڕەحەتی و هاوخەمی و پەژارەی خۆمان بۆ خێزانانی قوربانییەکان دەردەبڕین، هاوکاتیش  سەرباری سروشتیبوونی کارەساتەکە. بەڵام مەرگ و بریندار بوون و  سەرگەردان بوونی دانە بەدانەی قوربانیەکان وەك تاوانی کۆمەڵکوژی ئامانجدار دەخەینە ئەستۆی ئەم سیستمە هار و دڕەندە چینایەتیەی سەرمایە و خودی دەسەڵاتدارانی تورکیا و سوریا و کۆمپانیا قازانج خۆر و خوێنخوارەکانیان. ئێمە ئەم کەمتەرخەمی و بێباکییەی دەوڵەت و کاربەدەستە چاوچنۆکەکان بەر لە ڕوودانی بوومەلەرزەکە و کەمتەرخەمیشیان بۆ ڕزگارکردنی قوربانیانی ژێر بینا ڕووخاوەکان هاوشێوەی جەنگە ڕاستەوخۆکانیان دەبینین و بە بەشێك لەو جەنگە چینایەتیەی دەزانین کە سیستمی سەرمایە لەسەرتای بوونیەوە تا هەنووکە لەبەرامبەر ملیارەها لە کرێکار و چین و توێژە چەوساوەکاندا بەڕێوەیبردوە و بەڕێوەیدەبات.

سەکۆی ئەنارکستانی کورد-زمان

٢٠٢٣/٠٢/١٨