29/04/2023

ئەمشەو ، شەمە ، 29ی مانگ لە سەعات 8ی شەوەوە بۆ ماوەی 48 سەعات نیرسەکان ماندەگرن  و لە سەعات 7.49 دەقەی دووشەمە شەوەکەی کۆتایی دێت .

مانگرتنی ئەمجارە بە دوای زیادکردنی موچەکەیاندا هات کە جێگای ڕەزامەندییان نەبوو بۆیە کاتێك کە ئۆفەرەکەی حکومەت خرایە بەردەمان ئەوان بەڕیژەی لە سەدا 56 دەنگیان بە ڕەتکردنەوەی دا .

29/04/2023

ئەو لائێحەیەی کە نزیکەی 5 مانگە وەزیری ناوخۆ و پۆلیس و وەزیرەکانی دیکە سەبارەت بە تەسککردنەوەی زیاتری ئازادییەکانی خەڵك، خرابووە بەردەم پەڕلەمان چوارشەمە،26ی مانگ بوو بە یاسا.  بە گوێرەی ئەو یاسایەش پۆلیس دەسەڵاتێکی ئێکجار زۆری پێدراوە.

یەکێك لە برگەکانی یاسا نوێیەکە دژە ئازادی ڕادەربڕین و پرۆتێست و خۆپیشاندان و کردنی چالاکی راستەوخۆ و  دژ بە هەر کەس و لایەنێك پێی هەڵسێت ئەوەندە دڕاندانە و نامرۆیانەیە کە زرۆرێك لە پارێزەرە بەناوبانگەکان، پەڕلەمانتارەکانی بریتیانیا کە هەندێکیان سەر بە حیزبی موحافیزینی حاکمن، نقابە تەنانەت یەکێتی ئەوەرپاش دژی وەستاونەتەوە .

ئەو برگە یاساییە ناوی  ” serious disruption ”  کە بە کوردی ڕەنگە بە مانای ” لە کارکەوتنی جددی ” بێت ئەگەر وەرگێڕانی حەرفی بۆ نەکەین .  ئەم بڕگەیە زۆر لاستیکیانەیە و مانایەکی گشتی و فراوانی هەیە  بۆیە پۆلیس دەتوانێت بۆ هەموو شت بەکاری بهێنیت. هەر بە گوێرەی ئەم بڕگەیە پۆلیس دەتوانێت ڕۆیشتنی هێواشی خۆپیشاندەران ، ئەوانەی کە پرۆتێست دەکەن ڕاگرێت زۆریان لێبکات کە پەلە بکەن لە رۆیشتنەکەیاندا ، ئەگەر نەیکەن ئەوە دەتوانن دەستگیریان بکەن .

“وەزیری ناوخۆ و هاوکارانی،  پرۆتێستی ئەم خەڵکە بۆ هەر مەبەستێك بێت بەتایبەت ئەوانەی کە لە ڕؤژانی دەوامدا دەکرێت پرس و مۆڵەتی پۆلیس ڕەت دەکەنەوە ، بە خۆپیشاندانی تێکدەر و خۆپەرستی لە قەڵەم دەدەن ، دەڵێن کاری خەڵك دەوەستێنێت و جووڵە هێواش دەکاتەوە .

برگەی ” لەکارکەوتنی جددی ” پێناسەی زۆری بۆ دەکرێت دەسەڵاتێکی زۆر دەداتە پۆلیس بۆ دەستوەردان کاتێک خۆپیشاندەران تاکتیکێك بەکاردەهێن، پۆلیس دەتوانێت  دەسەڵاتی خۆی بەکاربهێنن بۆ شکاندنی ئەو تاکتیکە.  بۆ نمونە ڕێپێوانی  خاو کە خۆپیشاندەران بەکاریان هێناوە بۆ وەستاندنی هاتوچۆ لە سەرانسەری بەریتانیادا.

گروپی  جەست ستۆپ ئۆیل ئەم هەنگاوەی حکومەتی ئیدانە کرد.. وتەبێژێک وتی: “ئێمە سەبارەت بە گۆڕانکارییەکانی یاساکانی ناڕەزایەتی یاخود دەسەڵاتی پۆلیس چەندە بەهێز بێت  ئەو یاسایانە جێبەجێ بکات، بێهیوا نابین و بەردەووام دەبین .”… “لایەنگرانی ئێمە  لەوە تێدەگەن کە ئەم چالاکییانە  شتێکی پەیوەندیدارە کاتێک ڕووبەڕووی برسێتی بەکۆمەڵ و مردنی بەکۆمەڵ و داڕمانی کۆمەڵگەی مرۆیی ڕێکخراو دەبینەوە.”

ڕیچارد کلارک تەمەن 49 ساڵ، کەسێکی جالاکی گروپەکە  وتی: حکومەت و مووچەخۆرەکانیان سەرقاڵی هێرشێکی جینۆسایدن بۆ سەر گەنجان و ئەوانەی کەمترین بەرپرسیاریان لە تێکچوونی کەشوهەوا لە سەرانسەری جیهاندا هەیە .   من پشتگیری ئەو کەسانە دەکەم کە بەرەنگاریی سیستەمی گەندەڵ و بێمانا دەبنەوە، تەنانەت ئازادی و بژێوی ژیانی خۆم وەک مامۆستایەک دەخەمە مەترسییەوە”.

یاسای نوێ کۆمەڵێک دەسەڵاتی نوێ بەسەر خۆپیشاندانەکاندا بە پۆلیس دەبەخشێت.  بۆ نموونە  دەستوەردان لە دامەزراوەیەك کە  ژێرخانی وڵاتە  ئەگەری سزای 12 مانگی هەیە.   خۆپیشاندەران کە خۆیان بەیەکەوە قفڵ دەکەن، یان بە کەلوپەل یان بینایەکەوە، بە شەقامەکەوە خۆیان دەچەسپێنن، ئەمانە بە گوێرەی یاساکە دەتوانن شەش مانگ زیندانی بکرێن.

هەرەها پۆلیس دەسەڵاتی نوێی دەبێت بۆ ڕاگرتن و گەڕان بەدوای ئەو خۆپیشاندەرانەدا کە پێیان وایە بەڕێدەکەون بۆ ئەوەی ببنە هۆی ” لەکارکەوتنی جددی”. جۆرێکی نوێ لە فەرمانی دادگا ڕێگە بە دەسەڵاتداران دەدات کە ئەو کەسانەی بەشدارن لە گروپە ناڕەزایەییەکاندا لە هەندێک شوێنی دیاریکراودا بن، یان لەگەڵ کەسانی دیاریکراودا بن، یان بەکارهێنانی ئینتەرنێت بە جۆرێکی دیاریکراو لێیان قەدەغە بکەن.

23/04/2023

دوێنی 5شەمە، 27/04، گروپێکی ژینگە کە 25 چالاکوان بوون کە پێشتر بۆ کردنی ئەم کارە هەر یەکەیان پشکیان لە کۆمپنایای پیترۆڵی بریتانی کڕیبووە توانییان بچنە ناو دانیشتنی ساڵانەی  خاوەنپشکەکانی ئەو کۆمپانیایەوە .

ئەم چالاکوانانە توانییان بۆ ماوەیەك بە کردنی قسەی خۆیان کۆبوونەوەکە ڕاگرن تاکو بە زۆرکردنیانە دەرەوە.  چالاکییەکەی ئەمان بە هۆی ئەوەوەیە کە ئەم کۆمپانیایە ناتوانێت بەڵێنەکانی پێشوی کە سەبارەت بە ژینگە کە لە گردبوونەوەکەی پاریسس-دا درابوو بەرێتە سەر .

یەکێك لە چالاکوانەکان هاواری کرد و وتی ” “BP  ئاماژەیە بۆ بریتش پیترۆل، پێویستە واز لە هەڵکۆڵین و پشکنین بۆ نەوت و غاز بهێنێت و پارەی ئەو زیانانە بداتەوە کە لە ئاستی جیهانیدا دەیگەیەنن. قازانجی گەوەرەی نەوت  لە سەر حسابی خەڵك  ملیارەها دۆلار ڕیکۆردی شکاندووە،  هاوکات ئەو نەوت و غازەشی کە  دەیفرۆشن بوەتە هۆی خوڵقاندنی خراپترین کەشیوهەوا و هەرەسهێنانی ژینگەش”.کۆمپانیای پیترۆلی بریتانیا تەنانەت مەترسی مردنی زۆرێكی لە ڕومەیلەی خواروی عێراق دروستکردنووە بە هۆی سوتاندنی غازەکەوە کە خەڵکی توشی نەخۆشی کردوە لەوانە کوڕێك بەناوی عەلی حسەین جەلود کە ڕۆژی پێش ئەم دانیشتنە فراوانەی کۆمپانیاکە بووە قوربانی دەستی کۆمپانیاکە.

28/04/2023

نوێنەرانی پۆلیس و ئەندامانی دەسەڵاتی دادوەری و سیاسەتمەدارانی ئەڵمانیا داوای سزای توندتر بۆ چالاکوانانی کەشوهەوا دەکەن، لەوانە دەستبەسەرکردنی خۆپارێزی و زیندانیکردنی درێژخایەن، ئەمەش لە هەوڵێکدا بۆ وەستاندنی ناڕەزایەتییەکانیانە.

ئەم هەفتەیە توندترین ناڕەزایەتی تا ئێستا لەلایەن گروپی هەڵمەتی هەڵبژاردنی نەوەی لێتزتێ (دوا نەوە)ەوە بەخۆیەوە بینیوە، سەدان ئەندامی ئەو گروپە لە کاتی قەرەباڵغی شەقامەکاندا کە خەڵك دەچن بۆ سەر کار یاخود دێنەوە  لە بەرلین دەیان ڕێگایان داخستووە.

پۆلیس بۆ سزادان و ڕێگەگرتن لە نارەزایی چالاکوانەکان داوای بەکارهێنانی ” مۆدێلی بەڤارییان ” دەکات  بۆ هەموو ئەڵمانیا .  ئەم مۆدێلە جیاوازە لە بەرلین چونکە سزاکان لەو دەڤەرە زۆر سەخت و توندن .

لە بەرلین زۆرترین سزای دەستبەسەرکردنی خۆپارێزی لە ئێستادا 48 کاتژمێرە. نوێنەری پۆلیس بە تۆڕی هەواڵی RND-ی وتووە: “من ئەمە بە زۆر کەم دەزانم … ئێمە تەنها ئەم دۆخە کۆنتڕۆڵ دەکەین ئەگەر سزاکان توندتر بن.”

زیاتر لە ساڵێکە بەسەر دەستپێکردنی ناڕەزایەتییەکانی گروپی ” دوا نەوە” تێپەڕیوە  کە بە شێوەیەکی سەرەکی دانیشتن و خۆ چەسپاندنیانە بە زەوییەوە لە ڕێگای چەسپی دووقولییەوە  لەبەردەم هاتوچۆکەران و سەیارەدا.   کردنی ئەو چالاکییانە  نازناوی ” کلیماکلیبەر” یان “ستیکەری کەشوهەوا” بەو گروپە بڕاوە.

گروپەکە چەندین جار ڕایگەیاندووە، ئامانجی سەرەکییان ئەوەیە کە تیشک بخەنە سەر ئەوەی کە کارەساتێکی کەشوهەوا چەندە نزیکە، هەروەها فشارخستنە سەر حکومەت بۆ ڕێوشوێنی بەپەلەتر، بەتایبەتی ڕاگرتنی بەکارهێنانی سووتەمەنی بەردینی. هەروەها بۆ سنوردانانی لێخوڕینی سەیارە لە هایوەیەکاندا بە 80 میل لە سەعاتێکدا.

سەرەتای ئەم مانگە، سێ خۆپیشاندەری دیکە بە تاوانی ڕاگرتنی هاتوچۆ، هەریەکەیان چەند مانگێک زیندانیکردنیان بەسەردا سەپێندرا.   دادوەر، جولیا شمیت، بەشداربووانی بە کردنی کاری زۆرەملێ تۆمەتبار کرد، بەهۆیەوە گوایە دەیتوانی سزای سێ ساڵ بدات بەسەر گیراواندا.

ڕەخنەگران بەراوردیان کردووە لە نێوان ئەو سزایانەی کە بەسەر ئەندامانی گروپی  ” دوا نەوەدا”  سەپێندراون و  زۆر سووکترن کە بۆ ڕووداوەکانی هاتوچۆ دراون کە بەهۆی لێخوڕینی بێباکانە و خەڵک تێیدا گیانیان لەدەستداوە.

ئەندامانی حکومەت ئەم گروپەیان بەراورد کردووە بە تالیبان و نازییەکان و هێزی ئاسمانی بەریتانیا کە گروپێکی توندڕەوی چەپن کە لە ساڵانی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کاری تیرۆریان لە ئەڵمانیادا ئەنجام دا و  34 کەسیان کوشت.

 

 

 

 

يحتل أكثر من 6000 من السكان الأصليين من العديد من الشعوب المختلفة العاصمة الفيدرالية للإقليم الذي تهيمن عليه الدولة البرازيلية ، للصراخ ضد الإبادة الجماعية والإقصاء. احتراما لحقوقهم، وضد التعدين وتدمير الطبيعة واستغلالها وترسيم الأراضي. كل الدعم للشعوب الأصلية!

بیش از ۶۰۰۰ نفر از  بومی از بسیاری از خلق‌های مختلف، پایتخت فدرال قلمرو تحت سلطه دولت برزیل را اشغال می کنند تا علیه نسل کشی و محرومیت فریاد بزنند. از احترام به حقوق انها، علیه معدن، تخریب و بهره برداری از طبیعت و تعیین مرز زمین. حمایت از مردم بومی!

زیاتر لە ۶،۰۰۰ کەسی بوومی لە چەندین خەڵکی جیاواز پایتەختی فیدراڵی ئەو ناوچەیەیان داگیرکردووە کە دەوڵەتی بەڕازیل بەسەری زاڵە، بۆ هاوارکردن دژی جینۆساید و پەراوێزخستن. لەبەر ڕێزگرتن لە مافەکانیان، دژی کانزادەرهێنان، وێرانکردن و بەکارهێنانی سروشت و سنووردارکردنی زەوی. هەموو پشتیوانییەک بۆ خەڵکی بوومی.!

27/04/2023

ئەمڕۆ ، 5شەمە، 27/04  مانگرتنی مامۆستایان لە ئینگلتەرە و ئیرلەندەی باکور دەستی پێکرد . تا ئێستا ئەمە پێنجەم ڕۆژی مانگرتنە لەگەڵ ئەوەشدا ئەو مامۆستایانەی کە وانە بە قوتابیانێك کەا گرفتی تایبەتییان هەیە هەروەها بۆ قوتابییانی کە لە ساڵی خوێندنی 6 و 11 و  13 دان بە هۆی ئامادەکارییانەوە بۆ تاقیکردنەوە، مانگرتنەکە نایانگرێتەوە.

مامۆستایان هەر گرفتی زیادکردنی مووچەیان نییە بەڵکو گرفتی نەبوونی مامۆستاشیان هەیە، واتە شاغیرێکی زۆر کە بە ڕێژەی لە سەدا 37 زیاترە لە ساڵی پار و هەروە بەڕێژەی لە سەدا 93 لە ساڵی 2019 شاغیرەکان زیاترن ، بە واتایەکی دیکە دەبێت ئەم شوێنانە پڕبکرێنەوە کە کارایی فشاری زۆی هەیە لەسەر مامۆستایان و ئاستی زانیاری  و پێشکەوتنی قوتابیانیش کە زۆر جار قوتابخانە ناچارە بەوەی کە مامۆستا بە پارەی زیاتر بهێنیت کە خاوانبروانامەی وتنەوەی وانەکان نییە .

لە ئێستادا وەزیری ڕۆشنبیری تەنها ئامادەیە کە 1000 پاوەند بدات بە مامۆستایان و ڕێژەی موچەشیان بە لە سەدا 4.3 بەرزببێتەوە . هەروەها بەڵێنە کە موچەی مامۆستا لە مانگی سێبتەمبەرەوە 30 هەزر پاوەند [ پێش دانشکاندنی باج] بێت . ئەمە لە کاتێکدا کە ئەم ڕێژەیە زۆر نزمە کە بڕی تێچوی ژیان بە ڕێژەی لەسەدا 19.1 سەرکەوتووە .  

ئەمان داوای وتووێژ لەگەڵ وەزیردا دەکەن لەو بارەوە ، بەڵام وەزیر و حکومەت ئامادی وتووێژ نین بۆیە مامۆستتایان ماندەگرن تاکو لێدوان لەسەر بەرزکردنەوەی موچەیان بکرێت .

زاهیر باهیر

16/04/2023

بەشی پێنج

سەرەتایەك :

ئەم وتارە وەڵامێکە بۆ ئەوانەی کە پێمان دەڵێن جێگرەوەیەکی دیکەی ئەم سیستەمە نییە و دەبێت کاری  لەسەر  بکەین، کەموکوڕییەکانی چارەسەربکەین و تەنها ڕێگایەکیش سیستەمی پەڕلەمانتارییە.  بۆ ئەمەش چەند پاساوێك دەهێنرێتەوە بە بەراورد بە ساڵانی حەفتاکانی چەرخی ڕابوردو و کە زۆربەی گرفتەکان لابەلابوونەتەوە و هەندێك پرسیش بەرەوپێشەوە چووە. نکوڵیش لەمە ناکرێت کە هەندێک لەو گرفتانە نەماون.

ئەم وتارە بە ئامار و بەڵگەی سەلمێنراوەوە ئەو ڕایانە پێچەوانە دەکاتەوە و ڕاستییەکان دەخاتە ڕوو.

 تکایە گەر نایخوێنیتەوە لایکی مەکە. گەر دەتەوێت هەندێك زانیاری بەنرخت هەبێت لەسەر ژیان لە بریتانیا لە سای گەشەکردنی زیاتری سەرمایەداریی، ڕەنگە  خوێندنەوەی ئەم وتارە سوودمەندت بکات.

……………………….

چوار: بەشی کشتوکاڵی و خودکیفابوون:

لە زۆربەی وڵاتاندا کە هێشتا دەستی سیاسەتی لیبراڵ و نیولیبراڵ و  بازاڕی ئازادی پێ نەگەیشتبوو وەکو وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوین و ئەفریقا و وڵاتانی ئەمەریکای لاتین و تەنانەت ڕوسیای پێش هەشتاکانی چەرخی ڕابوردوش لە زۆر رووەوە بە تایبەت لە پرسی دانەوێڵە و میوە و سەوزە و کەرەسەی شلە و شلەمەنیدا تا ڕادەیەك خودکیفا بوون زۆر کەمتر پێویستیان بە وڵاتانی دەرەوە دەبوو.  تەنانەت لادێکان و گوند نشینەکان لە گەلێك وڵاتدا بە عێراق و کوردستانیشەوە مەگەر هەر پێویستیان بە نەوت و چاو شەکر بوبێت و بگرە شارەکان  پابەند بوون بە لادێکانەوە نەك پێچەوانەکەی .

ساڵانی پەنجاکان و سەرەتای شەستەکان وڵاتانی وەکو میسر و ئەردەن ئەوەندە دانەوێڵەیان هەبوو هەناردەی درەوەیان دەکرد.  گەشەی بە گووڕی سەرمایەداری وگشتگیریبونەوەی لە کۆتایی حەفتاکان و سەرەتای هەشتاکاندا ئیتر وردە وردە ئەو وڵاتانەی کە بەشی خۆیانیان هەبوو لەوە ڕوتکرانەوە و بوونە وابەستە کە لە کاتێکدا بە هۆی پێشکەوتنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی کشوکاڵەوە دەبوایە بەروبووم زیاتر بوایە .

هەمان دەرد بەسەر بریتانیاشدا هاتووە.  لە ساڵانی چلەکانی چەرخی ڕابووردوودا زۆربەی پێداویسیتیەکانی خۆی دەفع دەکرد هەر لە دانەوێڵە و گۆشت و بەروبومە شیرەمەنییاکانەوە تا دەگەیشتە میوە و سەوزە و هەموو شتیێکی دیکە کە لە لایەن کێڵگەوانەکانەوە دابین دەکران.  بەڵام لە کۆتایی هەفتاکانەوە بریتانیا لە ڕوی بەروبومی کشتوکاڵییەوە ڕوو لە کزی و کەمییە تا ئەو ڕادەیەیە دانەوێڵە هاوردە دەکات.  پەنیر و ماست و گۆشت و ماسی سەوزەو میوە و کەرەسەکانی دیکەی چێشتلێنانیش لە وڵاتانی دیکەوە دەهێنێت هەر لە وڵاتانی ئەورپاوە تا دەگاتە کەنەدەو ئەمەریکا و ئۆسترالیا .

هەر چەند هەفتەیەك لەمەوبەر بوو کە بریتانیا کەوتبووە قەیرانی گەورەی نەبوونی سەوزە و میوە و کەرەسەی زەڵاتە وەکو خەیار و تەماتە و بیبەر و کەرەسەکانی دیکە کە زۆربەیان لە ئیسپانیا و مەغریب و تونسەوە دەهێنرێت. ئەم گرفتە بەهۆی گۆڕانی  کەش و هەوا و بەفر و بارانەوە بوو  کە بووە بەتاڵبوونی  ڕەفەکانی شۆپە گەوەرەکان، ئەوانەشی بوونیان هەبوو  نرخەکانیان دوو قات سەر کەوتبوون.

هاتەنە دەرەوەی بریتانیاش لە یەکێتی ئەوروپا نەك هەر نرخی پاوەندی لە سەرەتادا بە ڕێژەی لە سەدا 18 شکاند و 5 ساڵ دوای ئەوەش واتە لە ساڵی 2021 دا هێشتا بەهای داشکانی پاوەند بە ڕیژەی لەسەدا 15 بوو، هەر ئاواش نرخی ئەوکەرەسە و پێداویستیانەی کە لەوێوە هاوردە دەکران بە گوێرەی شکانی بەهای پاوەند، نرخیان بەرزبوونەوە.  خودی ئەمەش جارێکی تر کارایی خۆی لەسەر گرانی و خراپبوونی ژیانی خەڵکی دانا.

درێژەی هەیە

زاهیر باهیر

23/04/2023

بە گوێرەی ئامارەکانی حکومەت هەڵئاوسانی پارە لە بریتانیا لە مانگی ئازار-دا بەڕیژەی لە سەدا 10.1 و بڕی تێکڕای بەرزبوونەوەی تێچووەکانی ژیانیش بە ڕێژەی  لە سەدا 19.2 سەرکەوتووە، بەڵام  ئەم ڕێژەیە لە واقیعدا زۆر لەوە بەرزترە.  ئا لەم بارەشدا بانقی مەرکەزی بریتانیا هەر وەکو هەموو بانقە مەرکەزییەکانی وڵاتانی دیکە و چارەی تەواوی ئابوورییناسەکانی لیبراڵ و نیولیبراڵ یاریکردنە بە چەند فۆرمیلەیەك بۆ چارەسەری بارودۆخی خراپی ئابووریی.

بێ گومان یاریکردن بەو فۆرمیلانە لە پێناوی هێنانە خوارەوەی هەڵئاوسانی پارەدا   بۆ باشکردنی ژیانی خەڵکی نییە بەڵكو تاوانێکی گەورەیە کە لە هەقی دانیشتوانی بریتانیا بە ناوی ئیدارەدانی ئابوورییەوە دەکرێت. هۆکاری تاوانەکەش هەر زۆر ڕوونە چونکە چارەسەکردن نییە کێشەکان لە دۆخێکی خراپەوە بۆ دۆخێکی خراپتر دەبەن.

فۆرمیلەکانی بانق کە لە ئیدارەدانی هەڵئاوسانی پارەدا یارییان پێدەکات چەند دانەیەكە لەوانە:

یەك : هەوڵی داشکاندنی ڕێژەی هەڵئاوسانی پارە یاخود بەرزبوونەوەی  بۆ چارەسەری خراپی ئابووریی :-

 بۆ داشکاندنی ڕێژەی هەڵئاوسانی پارە، بانق ڕێژەی سوو بەرزدەکاتەوە . ئەمەش بەهای دراوی پاوەند بەرزدەکاتەوە.  گوایە بەمە چی تر خەڵکی لە قەرزکردن وکڕینی شت  دەوەسێتێ و ئەو کاتەش نرخی کاڵاو شمەکەکان بەرزنابنەوە و سەقامگیر دەبن . هەروەها ئەوانەی پاشەکەوتیان هەیە قازانج دەکەن ، کە بە گوێرەی ئەوە پاشەکەوتەکەیان لە بانقدا دەچێتە سەرەوە. تاکو ئێستا بانقی مەرکەزی 11 جار سووی بەرزکردۆتەوە، چاوەڕوان دەکرێت لە مانگی داهاتوودا جارێکی دیکەش ڕێژەی سوو بەرز ببێتەوە.

 کاتێک بەهای دراوەکە بەرزدەبێتەوە هەناردەی وڵات دەکوژێت چونکە توانای کڕینی کاڵاکان لە لایەن خەڵکان و کۆمپانیاکانی وڵاتانی دیکەوە کەمتر دەبێتەوە .  هەرئاواش سەرمایداران قەرز ناکەن بۆ پرۆژەی نوێ و لە پرۆژە نوێیەکانیشیاندا ئەو قازانجەی جاران ناکەن بۆیە ئەمانیش بە ڕۆڵی خۆیان دێن کرێکاران دەردەکەن و کرێش بۆ ئەوانەی کە دەمێننەوە دادەشکێنن. سەرەنجام  خەزێنەی دەوڵەتیش کەمدەبێتەوە بە هۆی  نەدانی باجەوە لە لایەن کرێکارانی دەرکراەوە و هاوکاری کردنیان بە بیمەی بێ کاریی.

بەم شێوەیە بازار سست دەبێت و کاڵاکانش بێ فۆرشتن دەمێننەوە.  ئەمجارەیان بانق هەوڵ دەدات یارییەکە بە دیوەکەی دیکەیدا بکات، ئەویش دابەزاندنی سووە . 

دابەزاندنی سوو یانی دابەزاندنی بەهای دراوەکە ، شکانی بەهای دروایش یانی بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا و شمەك لە بازاڕدا، کەمبوونەوەی قازانج لەسەر پاشەکەوت، هەروەها گرانی هاوردەکردنی کاڵای وڵاتانی دیک ، هاوکاتیش زیادکردنی هەناردەی وڵات بۆ دەرەوە . پرۆسەکەش گەڕانەوەیە بۆ خاڵی یەکەم.

دوو: کۆنترۆڵکردنی نرخ:

ئەم یاریکردنەش بە حساب کارایی دەبێت لەسە ر سەقامگیربوونی ئابووریی.  بەڵام ئەمە تەنها دەوڵەت دەتوانێت کە نەهێڵێی نرخی وزە : کارەبا و غاز و هەروەها بەنزین و گازۆیل و بەرهەمی کۆمپانیا و کارگەکان بەرز ببێتەوە تاکو بە نرخی کاتی خۆی بفرۆشرێت بۆ پاراستنی بەهای دراو و ڕاگرتنی هەڵئاوسانی پارە لەو ئاستەی کە بانق دەیەوێت .

کردنی ئەمە کارێکی ئێکجار زەحمەتە تا ڕادەی مەحاڵ. کۆمپانیاکان ، کارگەکان، سوپەرمارکێتەکان هەرگیز نایانەوێت ڕێژەی قازانجیان گەر لە ساڵانی پێشتر زۆرتر نەبێت،  کەمتر ببێت .  لەم بارەشدا  پرسی کۆنترۆڵکردنی نرخیش ناتوانێت دادی هەڵئاوسانی پارە بدات.

لە ئێستادا لە بریتانیا نرخی نەوت هاتۆتە خوارەوە ، هاتنەخوارەوەی نرخی نەوت یانی هاتنە خوارەوەی نرخی غاز و بەنزین و گازۆیل ئەمەش لە ڕاستیدا دەبێت پارەی غاز و کارەبا  دابەزێنێت . هاوکاتیش دەبێت نرخی کەرەسەکانی ژیان بێتە خوارەوە چونکە گرفتی گواستنەوەی شمەك و کاڵا کەمتری تێدەچێت هەروەکو تێچوی بەرهەمهێنانیشیان کەمدەبێتەوە.  لەگەڵ ئەم ڕاستییەشدا کە حکومەتی بریتانیا و ئابوورییناسەکانیش دەیسەلمێنن کەچی نرخی کاڵاو پێداویستییەکانی ژیان بەرزتربووەتەوە . ئەمەش ئەوەمان پێدەڵێت کە هێنانەوەی پاساوی شەڕی ئۆکرانیا و ڕوسیا گوایە بووەتە هۆی بەربوونەوەی پێداویستییەکان بە تەواوی ڕاست نییە  بە تایبەت لە کاتێکدا کە بڕی نرخ بە ڕێژەی لە سەدا 19.2 سەرکەوتووە کە ئەم ڕێژەیە لە بریتانیادا بەرەزترینە لە 46 ساڵ لەمەوبەرەوە.

 سێ: کۆنترۆڵکردنی کرێ و مووچە:

لە ساڵی 1975 دا هەڵئاوسانی پارە لە بریتانیا سەرکەوت بۆ ڕێژەی لە سەدا 25 هاوکاتیش کرێ و موچەی کرێکاران کە کاری دەستی و جەستەیی دەکەن بە ڕێژەی لە سەدا 31.7 بەرزبووەوە.  هەر ئاواش تێکڕای بەرزبوونەوەی ڕێژەی مووچە و کرێ بە ڕێژەی لە سەدا 28 سەرکەوت.  لە ساڵی 1976 دا کە حیزبی [ لەیبەر] حوکمی دەکرد سەرەکوەزیران ، هارڵد وڵسن، داوای  لە نقابە کرد کە دەبێت بەرزکردنەوەی کرێ و موچە لە حەدێکدا ڕاگیرێت.  ئەم مامەڵەیەی نێوانی حکومەت و نقابە لە ساڵی 1977 هەرەسی هێنا و نرخ ئەوەندە بەرزبووەوە کە لە ساڵی 1979 دا شەپۆلی گەورەی مانگرتنەکان دەستیپێکرد و کۆتایی بە حکومەتەکەی حیزبی کرێکاران هێنا و حیزبی موحافیزین بە سەرۆکایەتی مارگرێت تاچەر هاتە سەر حوکم .

ئێستاش سەرۆکی بانقی مەرکەزی ئێرە ، ئەندرو بەیلی ، داوا دەکات کە دەبێت کۆنترۆڵی کرێ و مووچە بکرێت بۆ هێنانە خوارەوەی ڕێژەی هەڵئاوسانی پارە.  داوا لە کرێکاران دەکات کە داوای زیاکردنی مووچە نەکەن گوایە زیادی مووچە هەڵەکەی چەند دەیەی پێشو، واتە هەفتاکان، دووبارە دەکاتەوە.  بەڵام راستییەکە ئەوەیە کە سامانداران ئەوە دروست دەکەن بە کڕینی کاڵای ناپێویستی گرانبەهای وەکو یاخت و فڕۆکەی تایبەتی و سەیارە و خانوی  زۆر گرانبەها  نەک کرێکارێك کە هەرچەند  موچەکەی بۆ زیاد بکرێت دوای باجدان لە ساڵێکدا ناچێتە 1000 پاوەند.

کەواتە کۆنترۆڵکردنی کرێ و مووچە هەر بۆ کرێکارانە و درۆیەکی گەورەیە کە زیادکردنی موچەیان دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی زیاتری ڕێژەی هەڵئاوسانی پارە.

چوار:  بەرزکردنەوەی باج:

 گوایە بە بەرزکردنەوەی باج  پارەی زیاتر بۆ خەزێنەی دەوڵەت دەگەڕێتەوە و هەروەها  داهاتی خەڵکانی ئیشکەر کەمتر دەبێتەوە بەمەش توانای کڕینی کاڵا و شمەکیان کەمتر دەبێت ، خودی ئەمەش ڕێگا دەگرێت لە بەرزبوونەوەی نرخ ، بەرزنەبوونەوەی نرخیش یانی بەرزنەبوونەوەی هەڵئاواسانی پارە .  بێ گومان ئەمەش حەل نییە ئەمڕۆ بە هۆی : یەك: لەبەر ئەوەی خەڵکی بۆ 2 ساڵ لە سەردەمی کۆرۆنادا گەشتی نەدەکرد و لە دەرەوە نانی  نەدەخوارد یاخود زۆر کەم وەکو ئامارەکان نیشانی دەدەن بڕی ئەو پارەیەی کە لە لایەن دانیشتوانەوە خەزن کراوە لە نێوانی 200 بۆ 250 ملیار پاوەندە .  ئێستاش کە کۆرۆنا نەماوە خەڵك بڕێکی زۆری پارەکەی سەرف دەکات کەواتە هەتا باج-یش بەرز ببێتەوە هێشتا خەڵکی هەر پارەی هەیە .  دوو: بەرزبوونەوەی باج وەکو وتم یانی کەمبوونەوەی داهاتی خەڵك ، ئەمەش یانی دابەزینی ڕێژەی کڕین ، دەستگرتنەوە لە پرۆژەی خزمەتگوزاری و  ئابووری .  سەرئەنجامی  ئەمەش یانی مەوجدانەوەی کاڵاکان لە بازاردا، مەوجدانەوەی ئەم کاڵایانەش یانی کەمکردنەوەی کرێ و دەرکردنی کرێکاران .  کەواتە دووبارە دەگەڕێینەوە سەر ئەو خاڵەی کە لە سەرەتادا دەستمان پێکرد.

هەر بەو سادەیەی سەرەوە دەبینین کە خودی ئابوورییەکە بناخەیەکی پفەڵ و بۆشی هەیە، جگە لەوانەشی باسمکردن  بە پژمەی ساماندارێکیش گرفتی بۆ دروست دەبێت.  ئەم تڕە کەڵەکی و یاریکردنە بەو فۆرمیلانە چارەسەری کێشەکە ناکەن.   

Zaherbaher.com

ئایا ژیانی دانیشتوانی بریتانیا ئێستا باشترە لە ساڵانی حەفتا و هەشتاکان؟

زاهیر باهیر

16/04/2023

بەشی چورەم

سەرەتایەك :

ئەم وتارە وەڵامێکە بۆ ئەوانەی کە پێمان دەڵێن جێگرەوەیەکی دیکەی ئەم سیستەمە نییە و دەبێت کاری  لەسەر  بکەین، کەموکوڕییەکانی چارەسەربکەین و تەنها ڕێگایەکیش سیستەمی پەڕلەمانتارییە.  بۆ ئەمەش چەند پاساوێك دەهێنرێتەوە بە بەراورد بە ساڵانی حەفتاکانی چەرخی ڕابوردو کە زۆربەی گرفتەکان لابەلابوونەتەوە و هەندێك پرسیش بەرەوپێشەوە چووە. نکوڵیش لەمە ناکرێت کە هەندێک لەو گرفتانە نەماون.

ئەم وتارە بە ئامار و بەڵگەی سەلمێنراوەوە ئەو ڕایانە پێچەوانە دەکاتەوە و ڕاستییەکان دەخاتە ڕوو.  گەر دەتەوێت هەندێك زانیاری بەنرخت هەبێت لەسەر ژیان لە بریتانیا لە سای گەشەکردنی زیاتری سەرمایەداریی، ڕەنگە  خوێندنەوەی ئەم وتارە سوودمەندت بکات.

…………………………..

سێ: بەشی تەندروستی و چارەسەر:

سیستەمی تەندروستی نیشتمانی کە لە دوای تەواوبوونی جەنگی جیهانی دووهەمەوە دروست بوو لە ساڵی 2010 وە کە حیزبی موحافیزین هاتنەوە سەر حوکم لە لێواری هەرەسهێناندایە.  لە ئێستادا 161 هەزار نێرس و زیاتر لە 5000 دکتۆری دیکە پێویستن تاکو شوێنە بەجێهشتوەکان پڕ بکەنەوە.   ئەو فشارە زۆرەی کە لە سەرێتی و بیرۆکراتییەتی خودی سیستەمەکە و دەستگرتنەوە لە دانی پارەی زیاتر و داخستنی چەند بەشێکیان وەکو بەشی فریاکەوتن و کوتوپڕی [ ئیمێرجنسی ] و بەشی منداڵبوون لە جەند خەستەخانەیەك و گواستنەوەیان بۆ خەستەخانەیەکی دیکە و کۆنتراکتی گرانبەها لەگەڵ خەستەخانە ئەهلییەکاندا و زیادنەکردنی موچەی دکتۆر و نێرس و کارمەندان و هەبوونی شاغیرێکی ئێکجار زۆر کارەساتی گەورەی دروستکردووە تا ئەو ڕادەیەی کە تا مانگی نۆڤمبەری ساڵی ڕابوردوو 7.2 ملیۆن کەس لە لیستی چاوەروانی بینینی دکتۆری پسپۆڕ و نەشتەرگەرییدا بوون.  بە گوێرەی ڕاپۆرتی خودی خەستەخانەکان لەم دواییەدا لە سەدا 71 ی دکتۆرەکانی خێزان کارەکەیا بە کارێکی زۆر زۆر سترێس دەزانن کە لە سترێسیدا لە لیستی 10 وڵاتی  ئەوروپی و سکەندەناڤیا و کەنەدە و ئەمەریکا، لە سەری سەرەوەن.  راپۆرتەکە باس لەوە دەکات کە لە 4 خەستەخانە لە 10 خەستەخانەی  ئینگلتەرەدا هەندێك جیهازی کۆن بەکاردەهێنریت لەوانە جیهازی ئەشیعە کە 37 ساڵە بەکار دێت .  لە 69 خەستەخانە 30 دانەیان بۆ نمونە سکانە و تەنوورییەکە کە بەکاری دەهێنن 10 ساڵ کۆنە.  ساڵی پارەکە 511 نەخۆش لە ئینگلتەرە بە هۆی دواکەوتنی ئیسعافەوە کە ماوەی گەیشتنی بە نەخۆش تا 15 کاتژمێری خایاندووە پێش ئەوەی بگەنە بەردەستی دکتۆر مردوون  کە ئەم ژمارەیە لە ساڵی 2021 تەنها 220 نەخۆش بوون.  هەر لە ساڵی 2022 چواریەکی ئیسعافەکان یەک سەعاتیان ویستووە تاکو بگەنە نەخۆشەکان و بیانگەیەننە بەشی چارەسەری کتوپڕی ، ئیمێرجنسی، کە ژەمارەی نەخۆشە کان 17،720 نەخۆش بوون .

بە هۆی ئەو بارودۆخەی کە بەشی تەندروستی تێیدایە ڕێژەی ڕەزامەندی خەڵکی  بە رادەیەك هاتۆتە خوارەوە کە لە 40 ساڵی پێشوووەوە ئەوە نەبینراوە. بە گوێرەی ڕاپۆرتێک لە سەدا 42ی خەڵکی لە بەتەنگەوەهاتنی دکتۆری خێزان ناڕازین ، لە دکتۆری دان بە ڕێژەی لە سەدا 42  سەبارەت بە بەشی ئیمێرجنسی لە سەدا 40 ی نەخۆشەکانی کە لەوێ چارەسەریان بۆکراوە ناڕەزامەندییان لە خزمەتگوزارییەکان ڕاگەیاندووە. 

درێژەی هەیە