25/07/2023

لەو کاتەوەی کە بێنجمین نەتەنیاهو هاتۆتەوە سەر حوكم لە ئیسرائل یەکێك لە بڕیارەکانی سەندەنەوەی مافی دەنگدان بوو لە پەڕلەمان و دانی ئەو مافە بە دادگە و دەستەو دا ی ەرەکەی.  هەر لەو کاتەوە هەموو شەمەیەك خۆپیشاندان و پرۆتێست دەکرێت و بەردەوام بوووە.  نێتەنیاهوو  لەبەر ئەوەی پێشتر بە گەندەڵ و بە وەرگریئ بەرتیل لەگەڵ ژنەکەیدا ناسرابوو و دەبوایە بیاندایە بە دادگە بۆیە کە هاتەوە سەر حوکم ویستی بڕیارەکان بخاتە دەستی دادگە نەك پەرلەمان کە لەو کەسانە پێکدێن کە سەر بەخۆین .

دوێنێ دوای ئەوەی کە کەیسەکە برایە پەڕلەمان ، پەڕلەمانیش دەنگی دا بە بڕیارەکەی نەتەنیاهو.  لەبەر ئەوە  لە دوو شەو و ڕۆژی  ڕابوردوودا خۆپیشاندان و پرۆتێستەکان فراوانتر بوو تاکو گەیشە ئەوە کە بەشێك لەوان کە دکتۆرەکانن بڕیارری مانگرتن بدەن بۆ هەڵوەشاندنەوە ی بڕیارەکە کە بەتەمان بگەیەننە دادەگەی باڵای ئیسرائیلی.

جەمعیەی دکتۆرەکانی ئیسرائیل کە نوێنەرایەتی لە سەدا 95ی دکتۆرەکان دەکات بڕیاریان دا ئەمڕۆ 3 شەمە مانبگرن دژی ئەوەی کە لەمەولا پەڕلەمانێك کە لەلایەن ئیسرائیلییەکانەوە هەڵبژێرراون بڕیرەکانیان هەڵبوەشێنرێتەوە هەواڵەی دادگە بکرێت کە لە لایەن خەڵکەوە هەڵنەبژێرراون .

دوێنێ هەموو ڕۆژەکە و شەوەکەی خەڵکانێکی ئێکجار زۆر لە سەر شەقامەکان بوون بە دروشمی هەمە چەشنەوە کە لەوانە: ” هەرگیز کۆڵنادین ” …” خزمەتی دیکتاتۆر ناکەین ” …. ” یادیمۆکراسیی یا یاخییبوون ”  ئیسرائیل بپارێزن لە نەتەنیاهوو” و گەلێکی دیکە .   

بنەما و میکانیزمەکانی (سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) چین و ئەو سیستەمە چۆن ڕێکدەخرێت؟

سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی بۆ سەرھەڵدان و خۆگرتن و بەردەوامیی خۆی، کۆمەڵێک بنەمای ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و کولتووریی و ڕۆشنبیریی ھەن و پێویستن، لەنێو ئەوانە:
– پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان
ئەو پەیوەندییە سرووشتییانەن، کە نێوان خەڵکی ھەن؛ لەنێوان ھاوسێیان و ھاوکاران و ھاوپیشان و ھاوگوندان و ھاوشاریان و ئەوینداران و یار و یاوەران درووستدەبن و خۆشەویستی و سۆز و یەکتر پەسەندکردنی کەسەکان بنەمای ئەوان دەبن. تەواو پێچەوانەی پەیوەندییە ڕامیاریی و ئایدیۆلۆجییەکان، کە زۆرداری دەوڵەتیی و سەربازیی و یاسا ڕامیارییەکان و کڵێشە ئایدیۆلۆجیی و پارتییایەتییەکان درووستکەری ئەوان ھەن و لەسەر بنەمای سەروەریی دەوڵەتی و فەرمانداریی و میلیشیایی، کۆمەڵەکان جیھان، کە ھەزاران ساڵ پێکەوە ژییاون و تیکەڵیی ئاسایی وەک ھاوسایی و ھاریکاریی درووستکەری دۆسایەتی ئەوان بووە، دەکرێن بە دوژمنی یەکدی و جیاواز بە یەکدی دەناسرێن؛ لەسەر بنەمای پارتییایەتی و ئایدیۆلۆجی بۆ ملکەچکردنی خەڵک، خەڵکی کۆڵانێک، گەڕەکێک، گوندێک، شارێک، ناوچەیەک لەسەر دەسەبەندیی پارتییەکان و میلیشیاکان بەشکراون و ھاوسێ و ھاوکار و ھاوپۆل و ھاوگوند و ھاوشار و یار و یاوەر دەکرێن بە دوژمنی یەکدی و تەنانەت دایک و کچ و خوشک و باوک و کوڕ و برا دەکرێن بە دوژمنی یەکدی و خوانی خێزان دەگۆڕدرێت بە مەیدانی زۆرانبازیی پارتییایەتی و دوژمنایەتی ئایدیۆلۆجیی، کە سەرەنجام سەروەریی پارتییەک یان مشەخۆریی و دەڵاڵیی کۆمەڵێک ڕامیارانی نێو پارلەمانێک دەستەبەردەکرێت، کۆمەڵێک سەرمایەدار بەھرەمەند دەبن و تەواوی دەزگەکانی سیستەمی ڕامیاریی مسۆگەرکەری مشەخۆریی و سەروەریی ئەوان دەبن و دەسکەلای ئەوان [ ڕامیاران و فەرمانداران و سەرمایەداران] دەبن. لەبەرئەوە کۆمەڵایەتییبوونەوە، ئەلف و بێی گۆڕان و شۆڕش دەبێت.
– بەرژەوەندی و پێویستیی گشتیی
پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای ھاوپشتیی و ھاوبەرژەوەندیی و پێداویستیی گشتییەکانی کەسەکان سەرھەڵدەدەن و تان و پۆی کۆمەڵ پێکدەھێنن. ھەر ئەوەش دەبێت بە بنەمای یەکگرتنی ھاودەردان و ھاوپیشان و ھاوکاران و ھاونیشینگان. ئەگەر باری ژییان و گوزەران و پێگەی ئابووریی زۆربەی ئەندامانی کۆمەڵ سەرنجبدەین و لە حەز و ئارەزوو و خەون و خەیاڵە ھاوبەشەکانی ئەوان وردببینەوە، دەردەکەوێت، کە زۆربەی کەسەکان بەس خوازیاری ئاشتی و ئاسوودەیی و خۆشگوزەرانی و ئازادی و یەکسانی و دادپەروەریین. بەڵام بەرانبەر ئارەزووەکانی زۆربەی خەڵک، کەمینەیەکی زۆر کەم لە دەسەڵاتداران و ڕامیاران و کۆمپانیداران بەرژەوەندیی ئەوان لەسەر جەنگ و وێرانکردن و ناچارکردن و سەرکوتکردنی ئەندامانی کۆمەڵ ڕاوەستاوە و تاقە ڕێگەچارەیەک بۆ ڕزگاربوونی مرۆڤایەتی لە نەھامەتییەکانی سیستەمی ڕامیاریی و کۆتاییھێنان بە بار و دۆخێک، کە لەسەر ھەموو کۆمەڵەکان جیھانی سەپێندراوە، ئەوەش بەس گەڕانەوەیە بۆ سەر بنەماکانی (سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) و ھەر ئەوەیە کە دەتوانێت گرفتەکان چارەسەربکات، لەبەر ئەوەی کە لەسەر بنەمای ھاوبەرژەوەندیی و پێویستییەکانی زۆربەی کەسەکان دادەمەزرێت و پێشتریش ھەر ئەوە بووە، کە کۆمەڵی خۆبەڕێوەبەر و ناچینایەتیی مسۆگەر کردووە.
– ڕێکەوتنی کۆمەڵایەتیی
ڕێکەوتنی کۆمەڵایەتیی یەکێکە لە کۆنترین بنەماکانی کۆمەڵ و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیی، ھاوکاتیش یەکێکە لە سەرەکیترین بنەماکانی کولتوور و بەھا و نەریتە کۆمەڵایتییەکان، کە دەسەڵاتی کولتووریی درووستدەکەن و ئەوەش مەرجی جێگربوونی ڕێکەوتنە کۆمەڵایەتییەکان و ئەوانیش بە نۆرەی خۆیان درووستکەری سیستەمی کۆمەڵایەتیین. ڕێکەوتنی کۆمەڵایەتیی پایەی ئاشتەوایی کۆمەڵایەتییە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بناخەی ئەو دەبن. لەبەر ئەوە بەبێ ڕێکەوتنی کۆمەڵایەتیی نە کۆمەڵ بوونی ھەیە و نە پەیوەندی کۆمەڵایەتیی درووستدەبن و نە ھیچکام پایەدار دەمێننەوە. ڕێکەوتنە کۆمەڵایەتییەکان پێشتر وەک یاسا و خاڵبەندیی دەستووریی نووسراوە نەبوون و بەس بە کولتووربوونی ئەوان و بە بەدیھێنانی پشتیوانەی دەسەڵاتی کولتووریی، بوون بە یاسایەک و لەنێو ئاوەزی کۆمەڵایەتیی ئەندامانی کۆمەڵ تۆماربوون و خۆبەخۆ لەلایەن ھەموو ئەندامانی کۆمەڵێک وەک دەستوورێک پەیڕەوکراون.
– ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتیی
بەشداریکردنی گشتیی خەڵک و ئازادی کەسەکان و یەکسانی دارایی و بڕیاردانی ھەموو ئەندامانی کۆمەڵ و دادپەروەری کۆمەڵایەتیی پایەی سیستەمی کۆمەڵایەتیین و بنەمابوونیان ئەوان دەکات بە میکانیزمی خۆگرتن و دامەزران و بەردەوامبوونی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی و ھاوکات لە سەرھەڵدانی ملھوڕیی کەسیی و دەستەیی کەسانێک ڕێگریدەکات، کە ئامانجیان ژێرچەپۆک-خستنی ئەندامانی کۆمەڵ دەبێت بۆ بەدیھێنانی حەز و ئارەزووە سەروەرانە و مشەخۆرانە و ناکۆمەڵایەتییەکانی خۆیان و ملکەچکردنی زۆربەی ئەندامانی کۆمەڵ بۆ خواستە ناڕەواکانی خۆیان.
– ڕێکخراوە جەماوەریی و کۆمەڵایەتییەکان
ڕێکخراوە جەماوەریی و کۆمەڵایەتییەکان تان و پۆی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی دەبن. ڕێکخراوە ئاسۆییەکان یان خۆ-ڕێکخستنی جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی تەواو پێچەوانەی ڕێکخراوە ڕامیاریی و ئایدیۆلۆجیی و چینایەتییەکان و (سەندیکا و یەکێتیی و شوورا نێوەندگەرا و قووچکەییەکان) دەبن. ڕێکخراوە جەماوەرییە ئاسۆیی و ئازادەکان لەسەر بنەمای بەشداریکردنی ئازادانە و خۆ-بیرکردنەوە و خۆ-بڕیاردانی گشتیی ئەندامەکانی ئەوان سەرھەڵدەدەن، ئیدی ئەو کەسانە توێژێکی جەماوەریی یان چینێکی کۆمەڵایەتیی یان خەڵکی گوندێک بن، جیاکەرەی سەرەکیی ڕێکخراوە ئاسۆییی و سەربەخۆکان لە ڕێکخراوە ڕامیارییەکان و ئەو ڕێکخراوانەش، کە گرووپە ڕامیارییەکان یان دەوڵەتەکان بەناوی “خەڵک و جەماوەر” درووستیانکردوون، ھاوئاستیی ماف و ئەرک و داخوازی و پێویستیی ئەندامانی ڕێکخراوانە دەبن، نە ھیچ کەس سەرۆکی کەسێکی دیکە دەبێت و نە ھیچ کەسیش فەرمانبەری فەرمانی سەرووی خۆی؛ تێکۆشان و بەدیھێنان و بڕیاردان و ئەنجامدان ئەرکی ھەموو ئەندامانی ڕێکخراوەکان و ڕۆڵی ڕاسپێردراوانی کۆبوونەوەی گشتیی ئەندامان، یان ڕاسپێردراوانی ئەنجوومەنی سەرپەرشتیکردنی ڕێکخستن، ئەنجامدانی بڕیارەکانی ئەندامانی ڕێکخراوەکە دەبێت، نەک بڕیاردان و سەپاندن و پاوانکردنی دەسەڵاتی ڕێکخراوەکە لەلایەن کەسێک یان چەند کەسێک بەناو سەرۆک و ڕابەر و سکرتێر، یان ھاوسەرۆک.

ئەی میکانیزمەکانی چۆنێتیی کارکردن و بەڕێچوونی (سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) کامانەن؟

– کۆبوونەوەی گشتیی
کۆبوونەوەی گشتیی لە ئەوە ڕێگرییدەکات، کە کەسێک یان کەمینەیەک لە سەرووی خەڵک یان لە پشت خەڵکەوە بڕیاربدات، یان خۆی ڕێکبخات و لەسەر ئایەندەی کۆمەڵ بڕیاربدات. کۆبوونەوەی گشتیی بەھا و بڕوا-بە-خۆ-بوون و پێگەی شاییشتە بۆ کەسەکان دەگێڕێتەوە و وەک فێرگێک ئەندامانی کۆمەڵ پەروەردەکات، کە ھەموو کەسێک توانا و بەھرەیەکی ھەیە، ھەموو کەس لەنێو کۆمەڵ ڕۆڵی بە کەڵک و گرنگی ھەیە؛ ھەموو کەس دەتوانێت بیربکاتەوە و بۆچوونی تایبەت بە خۆی ھەبێت و چالاکانە لە بەرھەمھێنانی ھوشیاریی و ڕۆشنبیریی کۆمەڵایەتی بەشداریبکات و بە کۆمەڵی خۆی خزمەتبکات. ھەر ئاوا لەنێو ھۆش و ئاوەزی کۆمەڵایەتیی واتای “توانا و ناتوانا، زانا و نەزان” پووچەڵدەکاتەوە و ئەو ڕاستیە دەردەخات، کە ئەوە سیستەمە ڕامیارییەکان و پێکھاتەی پلەبەندیی و نێوەندیی و قووچکەیی بەڕێوەبەریین، کە کەسەکان خۆشباوەڕ و ناچالاک و گۆشەگیر و نادەربەس و نەزان و لە خۆ-نامۆ-بوو و پاشڕەو دەکەن و ھیچ کەس سزاوار بە نەزانیی و دەسەپاچەیی و خۆشباوەڕیی و دواکەوتەیی و ڕامکراویی لەدایکنەبووە و نابێت و ھەر کات بۆ گەشەکردن و پەرەسەندنی توانا و بەھرەی کەسەکان زەمینە بڕەخسێت، ھەزاران و ملیۆنان توانا و بەھرەی مرێندراو و لاوازکراو دەژێنەوە و پەرەدەسێننەوە و ئەو ڕاستییە دەسەلمێت، کە سیستەمی ڕامیاریی سیستەمی لەنێوبردنی توانای زۆربەی خەڵک و ملکەچکردنی ئەوان دەبێت بۆ ھەلپەرستیی و پاوانگەریی و چەپاوڵگەریی کەمینەیەکی ڕامیار و دارا و دەسەڵاتدار.
– گفتوگۆی گشتیی
گفتوگۆکردنی ھەموو ئەندامانی کۆمەڵ لە بارەی پرسەکانی ژییانی خۆیان و کۆمەڵەکەی خۆیان و ژینگەی کۆمەڵ و ئایەندەی کۆمەڵ لەنێو کۆبوونەوەی ھەموو خەڵک (کۆبوونەوەی گشتیی)، بۆ پەروەردەکردنی کەسایەتی ئەندامانی کۆمەڵ و درووستکردنی بڕوای کۆمەڵایەتیی و دەرکەوتنی پشتیوانی و دڵسۆزیی کەسەکان بۆ یەکدی، زەمینەسازییدەکات و کەسەکان زیاتر بە یەکدی و لەتەک دەردی یەکدی ئاشنادەبن و بۆ ھەموو کەس دەردەکەوێت، کە زۆربەی دەردەکان و داخوازییەکان و ئارەزووەکان و خەمەکان و نەھامەتییەکان ھاوبەشن و ئەوە سیستەمە ڕامیارییەکانن، ئەوە دووبەرەکییە ڕامیارییەکانن، کە کەسەکان بە یەکدی نائاشنا و تەنانەت بە دوژمن یەکدی دەگۆڕن و ناتەبایی کۆمەڵایەتیی درووستدەکەن.
– بڕیاردان و ئەنجامدانی گشتیی
کاتێک کە ئەندامی کۆمەڵ ھەموو پێکەوە لەسەر پرسە ھاوبەشەکانی خۆیان بڕیاردەدەن و پێکەوە و شان بە شانی یەکدی ھەرەوەزییانە ئەرکەکانی کۆمەڵ ئەنجامدەدەن، یەکگرتنی توانا و ھێز و وزەی ھەموو ئەندامانی کۆمەڵ وەک پەڕجوو دونیایەکی نموونەیی دەئافرێنێت.
کاتێک کۆی ئەندامانی کۆمەڵ خۆیان لەسەر شتێک بڕیاردەدەن، بەدڵنیاییەوە ھەر بەخۆیشیان دڵسۆزانە و پەیگیرانە بڕیارەکانی خۆیان ئەنجامدەدەن و ئامادەن لەپێناو ئەنجامدان و سەرکەوتنی بڕیارەکانی خۆیان تێبکۆشن و تەنانەت ئامادەی گیانبەخشینیش ھەن. چونکە کۆمەڵ و سیستەمێکی ئاوا (خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) بەشێک لە ژییان و بوون و خۆشیی و بەختەوەریی خودی کەسەکان دەبێت. بەڵام کاتێک کەسەکان ژێردەست و ملکەچی بڕیادانی دەستەبژێرێکی ڕامیار یان دەستەبژێرێکی دارا ببن و ناچارییانە بە ئەنجامدانی شتەکان ملبدەن، بەدڵنیاییەوە ئەنجامدانەکە دڵسۆزانە و سەرکەوتوو و درووست دەرناچێت، چونکە کاتێک مرۆڤ بە شتێک ناچاردەکرێت، ئیدی ھیچ ھۆگرییەکی بۆ ئەنجامدانی شتەکە نابێت و ئامادەنییە دڵسۆزانە کات و وزە و ژییانی خۆی بخاتە خزمەتی سەروەریی و مشەخۆریی کەسانێکی دیکە [پارتیی و دەوڵەت]، کە زۆردارانە لەسەر ھەموو کۆمەڵ بڕیاردەدەن.
– ھەڵبژاردنی ڕاسپێردراوان بۆ سەرپەرشتیکردن و ئەنجامدانی بڕیارەکان
کاتێک کە ھەموو ئەندامانی کۆمەڵ بڕیاردەر دەبن و خۆیان ئەنجامدەری بڕیارەکانی خۆی ببن و ھەر خۆیشیان کەسانێکی خۆبەخش بۆ سەرپەرشتیکردنی ئەنجامدانی کارەکان دەستنیشانبکەن، لە بارێکی ئاوا ھەم توانا و ھەم متمانە و ھەم ھوشیاریی ھەمووان پەرەدەسێنێت و ھەم ھەمووان سامانەکانی کۆمەڵ و ئامرازەکانی بەرھەمھێنان و خزمەتگوزاریی دەپارێزن و بە پێداویستیی و دارایی خۆیان دەزانن و و پاراستنی ئەوان بە ئەرکی خۆیا دەزانن، چونکە لە باری خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی، ھەموو ئەندامانی کۆمەڵ بەرانبەر ئایەندەی خۆیان و نەوەکانیان بەرپرس دەبن و بەرپرسیاریی کۆمەڵایەتیی دەبێت بە بەشێک لە ئاوەز و ئەتواری کۆمەڵایەتیی.
– خۆکۆمەکی کۆمەڵایەتیی
خۆکۆمەکی کۆمەڵایەتیی یەکێکە لە ئەو میکانیزمە کاراییانەی، کە ھەموو ئەندامێکی کۆمەڵ دەگۆڕێت بە پشتیوانی کەسەکانی دیکە و ھارمۆنییەکی کۆمەڵایەتیی دەئافرێنێت، کەسەکان وەک سەردەمە کۆنەکان “ھەموو کەسێک لەپێناو ھەمووان و ھەمووان لەپێناو ھەموو کەسێک”، سەراپای کۆمەڵ دەبێت بە یەک خێزانی گەورە و پڕ لە خۆشەویستیی و سۆزداریی بۆ یەکدی و ئاشتەوایی کۆمەڵایەتی دەبێتە بنەمای پێکەوەژییان و کۆمەڵایەتییبوون و کۆمەڵ.
خۆکۆمەکی کۆمەڵایەتیی بەس لە بواری کاسە-ھاوسایی و کۆمەکی دراویی و ..تد نامێنێتەوە، بەڵکو زۆربەی بوارە تازەکانی ژییان دەگرێتەوە و ھەموو گرووپە خۆجێییەکانی [لۆکاڵییەکانی] وەک خۆکۆمەکیی نەخۆشان، ئالوودانی دەرمانە بەنگکەرەکان، پەککەوتووان، منداڵان، ژینگەپارێزیی و بەرخودان و..تد دەگرێتەوە و گرووپ و ئەنجوومەنە خۆجێیەکانی ئەو بوارانە وەک یەکێک لە پایەکانی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی ڕۆڵی زۆر چارەنووسسازیان دەبێت.
– ھەرەوەزی ئابووریی
ھەرەوەزی ئابووریی یەکێکە لە پایە و میکانیزمە گرنگ و سەرەکیی و بنەڕەتییەکانی ڕزگاربوونی خەڵک لە وابەسەیی بە سیستەمی ڕامیاریی و کۆمپانییە جیھانلووشەکان و ھەر ئاوا ئامرازێک بۆ خۆ-بەسێی ئابووریی و خۆشگوزەرانی گشتیی خەڵک و توندوتۆڵکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و سەرھەڵدانەوە و پەرەسەندنی متمانەی کۆمەڵایەتیی، چونکە دابینکردنی گوزەران [ئابووری] بڕبڕەی ھەموو پێکھاتەیەکە و بەبێ ئابووری [مەبەست ئابووری کۆمەڵایەتییە] نە خێزان و نە کۆمەڵ خۆیان ناگرن و نەدەگرت؛ لەبەر ئەوە (سەربەخۆیی ئابووریی) مەرجی سەربەخۆیی کۆمەڵایەتیی کەسەکان و کۆمەڵ دەبێت.
بێجگە لەوەی کە ھەرەوەزییە ئابوورییەکان پایە و میکانیزمی بنەڕەتیی و سەرەکیین بۆ سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی، ھەر ئاوا ھەر ئێستا و لەنێو ئەم سیستەمە ڕامیاریی و گەندەڵە دەتوانرێت ھەرەوەزییەکانی بەرھەمھێنان ئامرازێک بۆ ڕزگاربوونی خەڵک لە بیکاریی و کەم دەرامەتیی و لە بەدبەختیی و ناچاریی و ئاوارەبوون بن؛ بۆ نموونە ھەر ڕۆژ گەنجەکان لەبەر بێکاریی و نائومێدیی بەرەو شارەکانی دیکە و وڵاتانی دیکە سەری خۆیان ھەڵدەگرن و ڕێگەی ڕێکەوتە مەرگئاوەرەکان دەگرنەبەر و ئاوا دیتوومانە و دەبینین گەنجە نائومێدەکان خەون و خەیاڵە ڕەوا و شیرینەکانی خۆیان دەبەنە قووڵایی دەریاکان و بە ھەمان ڕادەی خەون و خەیاڵە شیرینەکانی خۆیان، خەم و دەرد و ناسۆریی بۆ خۆیان و دەوروبەری خۆیان بەجێدەھێڵن. بەڵام ئەگەر ھەر چەند کەسێک لە ئەو کەسانە کە بەرەو ئۆروپا و وڵاتانی دیکە سەری خۆیان ھەڵدەگرن و سەرەنجامیش ھەرچەند بە بێوەی بگەنە شوێنی مەبەست، ھەرگیز پێگەی کۆمەڵایەتیی و کاری ئارەزوومەند و شاییستەی تواناییەکانی خۆیان بەدەستناھێنن و باشترین کارێک کە بەدەستیدێنن، شاگردیی و خزمەتکارییەکە، کە خەڵکی وڵاتانی پەنادەر بە ئاسانی خۆیان ئامادەی ئەنجامدانیان نین، ئیدی با ڕەتکردنەوەی داخوازی پەنابەریی و مۆڵەتی مانەوە و سووکایەتیی ڕەگەزپەرستانە و دەردیسەرییەکانی دیکەی لەو لاوە بوەستن. لە بەرانبەر ئەوە، ئەگەر ھەر چەند کەسێک لەو کەسانە، ئەو بڕە پارەی کە بۆ گەییشتن بە ئۆروپای تەرخاندەکەن و لە دەمی دایک و باوک یان منداڵ و ھاوسەری خۆیان دەگرنەوە و دەیکەنە باخەڵی قاچاخچییان، ئەگەر ئەو بڕە پارە بۆ پڕۆژەیەکی ھەرەوەزیی [وەک نانەواخانە، فیتەریی، سەرتاشخانە، دارتاشی و کشتوکاڵ و باخداریی و خانەی پیران و دایانگەی منداڵان و ..تد] تەرخانبکەن، ھەم خۆیان لە بێکاریی ڕزگاردەبن و ھەم لە ملکەچیی بۆ مووچەی دەوڵەت و داراکان ئازاددەبن و ھەم زیادەی داھاتێک، کە لە لە باری کاری کرێگرتە لە ڕەنجی ئەوان دەچێتە باخەڵی خاوەنکار، بۆ خۆیان دەگەڕێتەوە.
لە ئەو بارەوە لە سەراپای دونیا پڕۆژەی ھەرەوەزییە ئابوورییەکان نموونەیەکی سەرکەوتوو و درەوشاوەن و تاقە ئامرازێکی درووست و بەکەڵکن، کە ئەندامانی کۆمەڵ لە وابەستەیی و چاوەڕوانی و گیرۆدەیی و خۆشباوەڕیی بە فریادڕەسیی ڕامیاران و داراکان و پووچگەرایی پێویستیی سیستەمی ڕامیاریی دادەچڵەکێنن و ھێز و خۆ-باوەڕیی و ئاوەز و خۆھوشیاریی بۆ کەسەکان دەگێڕنەوە و ئیدی بە ئاسانی کەسەکان ناگەڕێنەوە ژێر باری سەروەریی و دەسەڵاتداریی و ڕامکاریی ڕامیاران و سەرمایەداران و دەوڵەت. لەو بارەوە لە گەرمەی قەیرانی دەھەی ڕابوردووی بانکەکان و بازاری سەرمایەداریی، بەپێچەوانەی ئەوە، ھەرەوەزییەکانی یۆنان و ئیسپانیا و شوێنەکانی دیکە نموونەی خۆشگوزەرانیی و سەرکەوتوویی و دەربازبوون لەو قەیرانە بوون و تاکو ئێستاش بەردەوام بەو ئاستە ماون و بەردەوام ھەن.
– ھەرەوەزی جەماوەریی
ھەرەوەزی جەماوەریی نێوان ئەندامانی چینە ڕەنجدەرەکان ھەمیشە ھەبووە و ئێستاش بە جۆرێک ماوە و ھێشتا پەنیڕەودەکرێت، ئەوەش نیشانەی ھاودەردیی کەسە نەدار و بێدەسەڵاتەکراوکانە بۆ یەکدی و جۆرێک بەرخودان بەرانبەر ملھوڕیی دەسەڵاتداران و داراکان. ئەگەر ڕابوردووی ھەر کۆمەڵێک سەرنجبدەین، ئەو ڕاستییە دەبینین، کە ھەرەوەزی جەماوەریی چین و توێژ کۆمەڵایەتییە نەدار و بێدەسەڵاتەکراوەکان بزووتنەوەیەکی خۆکرد و خۆڕستی کۆمەڵایەتیی و دیاردەیەکی ئەرێنی کولتووریی بووە و ھەیە.
ھەرەوەزی جەماوەریی یەکێکە لە ئەو بنەما و میکانیزمانەی کە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان پتەوتر و متمانە و خۆشەویستیی و ھاوپشتیی و ھاوخەمیی و ئاشتەوایی نێوان کەسە ھاودەرد و ھاو-خەون و ھاو-ئارەزووەکان درووستدەکات و ھەر ئەوەش دەبێت بە بناخەی خۆ-ھوشیاریی بە پێویستیی خۆ-ڕێکخستنی ئازادانەی جەماوەریی و تێکۆشانی کۆمەڵایەتیی و جەماوەریی بۆ بەدیھێنانی داخوازییە ھاوبەشەکانی چین و توێژ کۆمەڵایەتییەکان. یەکێک لە نموونە درەوشاوەکانی ھەرەوەزی جەماوەریی دەخیلەی ھاوکاران، ھاوسێیان، ھاوپۆلان و..تد و زۆر جار لە ئەو دەخیلەیە یان بەجیا دەخیلە بۆ کۆکردنەوەی کۆمەکی کۆمەڵایەتیی بۆ کەسانێک کە گرفتارن و توانای مسۆگەرکردنی گوزەران و دەرمان و پێویستییەکانی خۆیان نییە. لە ئەو بارەوە نموونەی زۆر ئەرێنیی ھەن، ئەگەر بە ڕابوردووی خۆمان بگەڕێینەوە یان دەوروبەری خۆمان سەرنجبدەین، بە ئاشکرا دەبینین.
خۆ-بیرکردنەوە و خۆ-ھوشیاری کۆمەڵایەتیی
خۆ-بیرکردنەوە و خۆ-ھوشیاری کلیلی کردنەوەی ھەموو دەرگە داخراوەکانی ئاوەزی کەسیی و ھوشیاریی کۆمەڵایەتیی و ژییان و داھاتوون، ھەر ئاوا کە خۆشباوەڕیی و ناھوشیاریی خەڵک زەمینەی درووستبوونی سەروەریی و مشەخۆریی ڕامیاران و داراکان و ھەموو بەدبەختییەکانی کۆمەڵ دەبن و ھەر لەبەر ئەوەشە، کە ڕامیاران و دەسەڵاتداران و داراکان بەوپەڕی توانای خۆیان بۆ خۆشباوەڕکردن و ناھوشیارکردن و ڕامکردنی خەڵک کۆششدەکەن و دەزگەی گەورە و پڕ خەرج بۆ ئەو مەبەستە تەرخاندەکەن و بووجەی زەبەندە بۆ ھاندانی پارتییایەتی و ڕامیارییکردنی خەڵک و خۆشباوەڕکردنی خەڵک بە “سەرۆکی باش ، پارتیی باش ، پارلەمانتاری باش ، فەرمانداریی باش ، دەوڵەتی باش” تەرخاندەکرێت؛ ھەر بۆ ئەو مەبەستە مانگانە سەدان و ھەزاران ملیۆن لە داھاتی کۆمەڵەکانی جیھانی بۆ پارتییە ڕامیارییەکان [لە چەپڕەو بۆ ڕاستڕەو] خەرجدەکرێت، بەڵام کاتێک کەسانی نەخۆش و پەککەوت و ھەژار یان کرێکاران و مامۆستایان و بێکاران و خانەنشینان بەرانبەر گرانبوونی خۆراک و کاڵاکان و زیادبوونی کرێخانوو و گرانی دەرمان و پێویستییەکانی دیکە، زیادکردنی چەند دینار و دۆلارێک داخوازییدەکەن، نەک ھەر دەسەڵاتداران ئامادەی ملدان بە داخوازییە ڕەواکانی ئەوان نین و نابن، بەڵکو ھەموو ھێزەکانی سوپا و پۆلیس و دەزگە سیخوڕییەکانی دەوڵەت بۆ سەرکوتکردنی خەڵک ناڕازی دەھێننە مەیدان و بۆ بێدەنگکردنی خەڵک بە ھێزە سەرکوتگەرەکان فەرماندەدرێت؛ گوللـە بەرانبەر داخوازیی نان!
خۆ-بیرکردنەوە و خۆ-ھوشیاریی خەڵک سەرەڕای ڕزگارکردنی خەڵک لە خۆشباوەڕیی و ناھوشیاریی و پاشڕەویی، تەنانەت ئەندامی ھێزەکانی پۆلیس و سوپا دادەچڵەکێنێت و بۆ نێو بەرەی خەڵک دەگێڕێتەوە و ئەوان لە ئەوە ھوشیاردەکاتەوە، کە ئیدی ئەوان [ھێزە پارتیی و دەوڵەتییەکان] بۆ بەردەوامی پاوانگەریی و چەپاوڵگەریی ڕامیاران و دەسەڵاتداران و داراکان ئامادە نەبن، کە لە دایک و باوک و خوشک و برا و ھاوسێ و یار و ھاوەڵی خۆیان تەقەبکەن و بۆ خۆڕزگارکردن، پێویستە بگەڕێنەوە و ببنەوە بە بەشێک لە ھێزی خەڵکی ئازادیخواز و یەکسانیخواز و دادپەروەرییخواز.
– خۆ-بەرپرسیارەتی و ویژدانی کۆمەڵایەتیی
کاتێک کە ئەندامانی کۆمەڵ خۆ-ھوشیار بن و بە ئاوەزی خۆیان بیربکەنەوە و لەتەک ھاودەردەکانی خۆیان خۆکۆمەکیی بکەن و چالاکانە لەنێو گرووپە خۆجێی و ڕێکخراوە جەماوەرییە ئازادەکان و کۆبوونەوە گشتییەکان بەشداریبکەن و ئایەندەی خۆیان لە ئەستۆ بگرن و ھیچی دیکە ڕازینەبن، کە کەمینەیەکی ڕامیار و دەسەڵاتدار و دارا لەجیاتی و بۆ ئەوان بڕیاربدات، ئیدی بەرپرسیاریی کەسەکان لە بواری ژییان و خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵ دەبێت بە دیاردە و تایبەتمەندیی ھەموو ئەندامانی کۆمەڵ و بەرپرسیاری کۆمەڵایەتیی لەنێو ئاوەزی ھەموو کەسێکی کۆمەڵ درووستدەبێت و نادەربەسیی و خۆشباوەڕیی و ناھوشیاریی دەبێت بە نەنگییەکی کۆمەڵایەتیی.

ئایا لە ئێستا (سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) بوونی ھەیە؟

ئەرێ و نەخێر. بەداخەوە بەس لەنێو کۆمەڵەکانی ئامازۆن و چەند کۆمەڵێکی دیکە لە ئەفەریکا و خواردووی ئاسیا جۆرە سرووشتییەکەی ھەیە، کە زادەی کۆمەڵە سرووشتییەکانە و وەک سەرچاوەی سیستەمی سرووشتیی و کۆمەڵایەتیی مرۆڤ ماوە و بە بەرخودان بەرانبەر سیستەمی سەرمایەداری و نەزمی تازەی بازار [نیئۆلیبرالیزم] خۆی پاراستووە و لە ھەموو گۆشەکانی جیھان تێکۆشان بۆ گێڕانەوە و نۆسازکردنەوەی ھەیە و ئاوا مرۆڤناس و کۆمەڵناسەکان ئاماژەدەدەن و کەسانی لێکۆڵەر و گەشتیاران دەڵێن، ھێشتا لە گۆشە و کەناری جیھان کۆمەڵە سەرەتاییەکان ماون، کە جۆرە سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەیەتییان ھەیە؛ تاکو ڕادەیەک بەشێوەی کۆمونەیی دەژین.
ھەڵبەتە نەبوونی ئەوان لە ئەم ڕۆژگارەی ئێمە بەڵگەی ئەوە نییە، کە نەبوون و نابن. چونکە ئەگەر تەنانەت بەس خەیاڵێکی خۆشیش بێت، ئەگەری بەدیھاتنی ھەیە، ھەڵبەتە ئەگەر ھوشیاری و ویستی ئەندامانی کۆمەڵ بۆ بەدیھێنانی بوونی ھەبێت؛ چونکە ھەموو گۆڕانەکان و ھەموو سیستەمەکان و ھەموو ئەوەی کە لە ئەم ڕۆژ ھەیە و سەرھەڵدەدات، بەرەنجامی خەیاڵکردنی مرۆڤ بوون و پاش ئەوەی کە مرۆڤەکان بۆ ئەزموونکردنی خەیاڵەکانی خۆیان کۆششیان کردووە، خەیاڵە ئەستەمەکان گۆڕاون بە کەتواری ڕۆژ و پەرەیان سەندووە و جیھانگیر بوون؛ ڕۆژگارێک سیستەمی (خێڵایەتی)ی و (دەرەبەگایەتی)ی و (بۆرجوازی)ی لەئارانەبوون و لەنێوچوونی دووانی یەکەم خەیاڵ بوو!
لە ئەو بارەوە لەوانەیە باشترین نموونە سیستەمی سەرمایەداریی و جیھانگیریی نەزمی تازەی بازار [نیئۆلیبرالیزم] بێت، کە ئەگەر سەد ساڵێک پێشتر کەسێک لە ناوچەکانی میزۆپۆتامیا لە بارەی سەرھەڵدانی سیستەمی سەرمایەداریی قسەی بکردایە و بیگوتایە “ڕۆژگارێک دەوڵەت سەراپای ژییان و بوونی و نەبوونی مرۆڤ و کۆمەڵ ژێردەست دەکات و بەبێ ڕەزامەندیی دەوڵەت ھیچ کار و چالاکیێک و پڕۆژەیەک بوارنادرێت”، یان ئەگەر پەنجا ساڵێک پێشتر لە ھەر گۆشەیەکی جیھان کەسێکی بیگوتایە “ڕۆژگارێک نەزمی بازاری بەڕەڵای نیئۆلیبرالیزم ھەموو گۆشەکانی جیھانی داگیردەکات و وەک نیویۆرک و واشنتن و لەندەن و ..تد خواردنی مێکدۆناڵد و تۆڕی سێکسفرۆشیی دەگەنە ھەرێمی کوردستان”، بەدڵنیاییەوە ھەموو خەڵک دەیگوت “خەیاڵپڵاوییە”، ھەر ئاوا کە ئێستا بە ئەم بیرۆکە پێشنیارکراوەی من و ھەزاران خەیاڵی دیکەی ئازادیخوڵزیی و یەکسانیخوازیی و دادپەروەریخوازیی بە ئەستەم دەزاندرێن و دەکرێن بە مایەی گاڵتەوگەپی کەسە ڕامیارکراوەکان و کەسە پاشڕەوەکانی ئەوان و ملکەچەکانی سیستەمی دەوڵەتیی.
لەبەر ئەوە و لەسەر ئەو بنەمایەی کە خەیاڵە ئەستەمەکانی دوێنێ کەتواری ئەم ڕۆژە هەن، بەدڵنیاییەوە ئەگەر مرۆڤی ئازادیخواز و یەکسانیخواز و دادپەروەریخواز پەیگیرانە بۆ بەدیھاتنی خەیاڵەکانی ئێستا کۆشش بکات، بەدیھاتنی خەیاڵەکانی ئەم ڕۆژەی ئێمەش ئەستەم نین و نابن؛ ھەموو کەتوارێک بە ئاستی ھوشیاریی مرۆڤەکان پەیوەست هەیە، ئەگەر خەڵک خۆ-ھوشیار بێت، بەدیھاتنی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی ئاسانترە و ئەگەر خەڵک بە ھەمیشەیی-بوونی سەروەریی چینایەتی خۆشباوەڕ بێت، بەردەوامی و تەشەنەکردن و گەشەکردنی سیستەمی ڕامیاریی [سیستەمی پاوانگەریی و چەپاوڵگەریی و مشەخۆریی و سەروەریی چینایەتی] مسۆگەرتر دەبێت و خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی وەک خەیاڵێکی خۆش دەمێنێتەوە. هەر ناهوشیاریی و خۆشباوەڕیی چەوساوانە بوە بە خاڵی بەهێزیی سیستەمی بەڕێوەبەریی چینایەتیی و هاوکات بوە بە خاڵی لاوازیی بەرەی شۆڕش و سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتیی.

22/07/2023

بەپێی وردبینییەکی ساڵانەی کۆمپانیاکانی کۆکاکۆلا و ماکدۆناڵد و پێپسی وەک گەورەترین پیسکەر لە بەریتانیا دەستنیشانکراون.  گروپی کەمپەینی  Surfers دژ بە پیسی ئاوەڕۆ زیاتر لە 30,700 مادەی پیسکەری تاکەکەسی پشکنیوە کە لەلایەن 4,000 زانای هاوڵاتیەوە لە تەنیشت کەناراوەکان، ڕێڕەوی کەناڵەکان، و شەقامەکانی شاردا لە ماوەی 12 مانگدا تا 5ی حوزەیرانی20222 کۆکراونەتەوە.

لە وردبینیەکەدا دەرکەوتووە کە 12 کۆمپانیا بەرپرسیارن لە زیاتر لە دوو لەسەر سێ (70%)ی پیسبوونی مارکەی ئەو بوتڵ و کوپ و پلاستیك و ئەوانەی دیکە کە لە خواردن و خواردنەوەی سەفەرییدا بەکاردەهێنرێت کە لە ماوەی ساڵەکەدا کەڵەکە بوون.  کۆکاکۆلا بۆ چوارەم ساڵ لەسەریەک دەرکەوت کە گەورەترین پیسکەری بەریتانیایە، و بەرپرسیارە لە نزیکەی یەک لەسەر پێنجی (17%)ی پیسبوونی پلاستیکی مارکە. ئەمە سەرەڕای ئەوەی کۆمپانیاکە دەستپێشخەرییەکانی بۆ کەمکردنەوەی پیسبوونی پلاستیک دەستپێکردبوو.

ماکدۆناڵد پلەی دووەمی بەدەستهێنا و 11%ی ئەو شتە پیسکەرانەی کە دەستنیشانکراون پێکدەهێنێت، پێش کۆمپانیای پێپسی کەوت کە پلەی سێیەمی بەدەستهێنا.  لە نێوانیاندا سێ کۆمپانیاکە بەرپرسیار بوون لە 37%ی هەموو پیسبوونەکە، کە دوو خاڵ لەسەدا دابەزیوە لە چاو وردبینی ساڵی ڕابردوو. پیسکەرەکانی دیکەی سەرەکی بریتین لە تێسکۆ، هاریبۆ، نێستلە، هاینێکن، مارس، کارلسبێرگ و ڕێدبول.

ئیزی ڕۆس، بەڕێوەبەری کەمپەین لە کۆمپانیای Surfers Against Sewage، وتی ئەنجامەکان “شۆککەر بوون، بەڵام بەداخەوە سەرسوڕهێنەر نین“. ئەو وتی: ساڵ لە دوای ساڵ هەمان تاوانباران دەبینین کە بەرپرسیارن لە بڕێکی قێزەون لە پیسبوونی بە پلاستیک لە کەناراوەکانمان، و لە شار و لادێکانمان. دەبێت لێپرسینەوە لە پیسبوونیان بکرێت”.

جێگای سەرسوورمان نییە کە کۆمپانیا و سەراپای بزنس  نەك هەر ژینگەیان وێران کردووە بەڵکو دونیایان وێران کردووە و ژیانیان نەهێڵاوەتەوە ،  نەك هەر بەشێكی گەورەشن لە دەوڵەت و ستیستەمەکە بەڵکو خۆیان دەوڵەت و سیاسەتمەدار و لە لوتکەی هەرەمی سیستەمەکەدا وەستاون و لە پێناوی قازانج و کەڵەکەکردنی زیاتری سەرمایە لە هیچ شتێك سڵ ناکەنەوە تەنانەت لە ملشکاندنی خۆشیان .

مانی بزنس بە هەموو جۆرتە کۆمپانیا گەورە و بچوکەکانییەوە بەستراوە بە مانی دەوڵەتەوە و پێچەوانەکەشی هەر ڕاستە .

21/07/2023

دوێنێ 5شەمە ،ژمارەی کوژراوان گەیشتە شەش خۆپیشاندەر.  لە مانگی مارتی ئەمساڵەوە کە خۆپیشاندان و ناڕەزایی دژ بە گرانی تێچوی ژیانی خەڵکی و تێکدانی خانووە کۆنەکان و دروستکردنی شەقام و خانوی باش بۆ دەوڵەمەندان زیاتر لە 30 کەس کوژراون .  هەروەها ژمارەی برینداران و گیراوانیش زۆر زیاتر سەرکەوتووە لەوەی کە دوێنی ڕاگەیاندرا.

هاوکاتیش سەرۆکی پارتی موعاریز کە خۆی وەکو یەكێك لە خۆپیشاندەرەکان وتی لە شوێنی زۆر سەلامەتدایە ، داوا دەکات کە ئەمڕۆ، هەینی،  ملیۆنێك کەس بچنە سەر سەقامەکان .

جێی سەرسوڕمان نییە کە لەوێش وەکو هەموو شوێنێکی دیکە حیزبە موعاریزەکان  دەیانەوێت سەرمایەی گەورە لەسەر هێز و خۆێنی خەڵكانی ڕاپەڕیو دروست بکەن ، کاتێکیش کە خۆیان دەچنە سەر کورسی دەسەڵات، ئەوانیش باشتر نابن لە حیزبە حوکمڕانەکانی پێش خۆیان .  

20/07/2023

بەرزبوونەوەی تێچونی ژیان لە کینیا و بەرزکردنەوەی باج-یش (تەکس)  لە لایەن حکومەتەوە بوونە هۆی هاتنە سەر شەقامی خەڵکانێکی زۆر لە نایرۆبی پایتەختی کینیا و چەند شارێکی دیکە. بیانوی حکومەت بۆ بەرزکردنەوەی تەکس ئەوەیە گوایە قەرزی کینیا زۆر بەرزە و هەروەها خەڵکی پیویستی بە هاوکارییە ، بۆیە دەبێت تەکسی بەرزکردۆتەوە.

بە گوێرەی ڕاپۆتێك دوێنێ ، ڕۆژی 4شەمە 2 کەس لە خۆپیشاندەران  بە دەستی پۆلیس کوژراون و زیاتریش لە 14 بریندار گەیەنداراونەتە خەستەخانەکان .  هاوکاتیش زیاد لە 300 کەس لە لایەن پۆلیسەوە دەسگیر کراون .

20/07/2023

دوای کۆتاییهاتنی 5 ڕۆژ مانگرتنی دکتۆرەکانی کە خزمەتیان لە 8 ساڵ کەمترەو بەششێکیان هێشتا لەژێر چاودێری دکتۆرە خاوەن ئەزموونەکان و تایبەتمەندەکاندا کاردەکەن ، لە ئەمڕۆوە 5شەمە ، 20/07 ،  دکتۆرە خاوەن ئەزموون و شارەزاکان کە تایبەتندییان هەیە لە جۆرەی نەخۆشییەکاندا  بۆ ماوەی 48 سەعات ماندەگرن .

هاوکاتیش دکتۆرەکانی ددان کە سەر بە بەشی چارەسەر و تەندروستی بریتانیان لەگەڵ ئەم دکتۆرانەی دیکەدا مان دەگرن تا سەعات 7ی سەرلەبەیانی ڕۆژی شەم، 22/07. مانگرتنی ئەم دکتۆرانەش بۆ زیادکردنی موچەیە

لە ئێستادا حکومەت بڕیاری داوە کە موچەکەیان بە ڕێژەی لە سەدا 6 بەرزبکاتەوە بەڵام ئەمان ڕازی نیین و زۆر بە کەمی دەزانن کە لە کاتێکدا موچەی فیعلییان لە ساڵی 2008 وە تاکو ئێستا بە ڕێژەی لە سەدا 35 دابەزیوە بەهۆی گرانبوون تێچووی ژیان وبەرزبوونەوەی ڕێژەی سوو .  ئەمان هەڕەشەی ئەوە دەکەن گەر حکومەت ئامادە نەبێت بۆ وتووێژ و بەدەستهێنانی داواکەیان ئەوە لە مانگی داهاتووشدا ، مانگی ئاب، بۆ 48 سەعاتی دیکە ماندەگرنەوە.

هەر ئاواش کرێکارانی نقابەی قیتارەکانی سەر زەوی کە شارەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە  و سەر بە 14 کۆمپانیان ئەوانیش 24 سەعات لە مانگرتندا دەبن .  ئەمان ئەمە یازدەهەمین جاریانە ئەمساڵ کە ماندەگرن  بۆ زیادکردنی موچەکەیان و مەرجی کارکردن و دەرنەکردنی کرێکاران .  ئەمە جگە لەوەی کە لەم ماوەیشدا حەکومەت بڕیاری دا کە زۆربەی زۆری محەتەکانی قیتارەکانی ژێرزەوی و هەندێك لەوانەی سەر زەوی لەسەرجەمی 1007 محەتە  دابخات.

نقابە بەمە زۆر ناڕازی بوو چونکە بوونی کرێکاران و کارمەندان لە محەتەکاندا زەروورن هەم بۆ سەلامەتی بەکارهێنەران و هەم بۆ هاوکاری پیر و پەکكەوتە و ئەوانەی کە زمانی ئینگلیزی نازانن یاخود ئەو ژن و پیاوانەی کە بە عەرەبانەی منداڵەکانیانەوە قیتار بەکاردەهێنن و پێویستیان بە یارمەتییە.  ئەمەش خالێکی دیکەی ناکۆکی نێوانی نقابە و ئیدارەی قیتارەکان و حکومەتە .

سکرتێری نقابەکە دەڵێت کە لە مانگی یەکی ئەمساڵەوە لە لایەن حکومەت و ئیدارەی قیتارەکانەو هیچ پەیوەندییەکیان سەبارەت بە چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان پیوە نەکراوە.  بڕیاررە لەم مانگەدا دوو جاری دیکە واتە لە ڕۆژی 22ی مانگ و 29ی مانگ دووبارە مانگبگرنەوە .  زیاتر لە 20 هەزار کرێکار و کارمەند بەشدان لە مانگرتنەکەدا. 

زاهیر باهیر

19/07/2023

قورسبوونی ژیان لە بریتانیا بە سەرکەوتنی هەموو پێداویستییەکانی ژیان و بەرزبوونەوەی بڕی سوو کە 13 جار لە مانگی دیسەمبەری ساڵی 2021 بەرزبووتەوە و پێشبینی ئەوەش دەکرێت بۆ جاریکی دیکەش ، جاری چواردەهەم ،سبەینێ یاخود 5شەمەی ئایندە بەرزببێتەوە ژیانی زیاتر قورس کردووە.  هاوکاتیش موچە و کرێ بە ڕێژەی لە نێوانی لە سەدا 5 و لە سەدا 6 بەرزکراوەتەوە کە زۆر زۆر لە خوار ڕیژەی بەرزبوونەوەی پیداویستیەکاندایە.  لە لایەکی دیکەشەوە بۆ هەندێك بەشی کرێکاران و کارمەندان لە ڕاستیدا کرێ و موچەی فیعلی لە ساڵی 2009 وە تا ئێستا بە ڕێژەی لە سەدا 35 دابەزیوە.

لەم ڕۆژانەدا ڕاپرسییەکی YouGov بۆ ڕێکخراوی خێرخوازی پەیمانگای سیاسەتی پارە و تەندروستی دەروونی کراوە و دەرکەوتووە کە 12%ی بەشداربووان لە ڕاپرسییەکەدا  لانیکەم لە دانەوەی پارەی قائیمەی وزە و قەرزی کارتی بانق و هی خانوو هەروەها هی قەرزی ئاسایی و دانی کرێی خانوودا ڕاناگەن و لە دواوەن .  بڕێکی زۆر لەمانە کێشەی دەروونییان بۆ دروست بووە.

توێژینەوەکە وای قەبڵاندووە کە ئەمەش یەکسانە بە 3 ملیۆن کەس کە لە پارەدانی یەکێك لەو قیستانەی سەرەوەدا  دواکەوتوون و لە دوو ساڵی پێشوودا تووشی کێشەی تەندروستی دەروونی بوون. لە ڕاپۆرتەکەدا 60% ڕایانگەیاندووە کە هەستیان کردووە ناتوانن لەگەڵ دانی قیستەکاندا لەکاتی خۆیدا ڕێبکەن  بەهۆی بەرزبوونەوەی تێچوونەکانی ژیان، هاوکاتیش  تەنها 9%یان  لە سەرەتای قەیرانی تێچووی ژیانەوە ئامۆژگاری چونیتی دەستگرتنەوە بە پارەوە یا خود ڕاگەیشتن بە دانەوەی قەرزەکانیاندا وەرگرتووە.

بێ گومان ئەم ڕێژەیە بەردەوام لەسەر کەوتندا دەبێت بە هۆی ئەوەی کە بارودۆخی ئابووری لە بریتانیادا ڕوو لە باشی نییە . گەرچی بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی ئەمڕۆ ڕێژەی هەڵئاوسانی پارە لە بڕی لە سەدا 8.7  وە لە مانگی حوزەیرانەوە دابەزیوە بۆ ڕێژەی لە سەدا 7.9 .  بەڵام ئەم ڕێژەیە جێگای پرسیارە لانی کەم لەبەر 3 هۆ :

یەك: نرخی سەراپای پێداویستییەکان نەك هەر وەکو خۆیەتی و ڕاوەستاوە و وەك مانگەکانی پێشتر ، بەڵکو هەندێکیان چوونەتە سەرەوە .

دوو : ڕاگەیاندنەکان سیاسیانەیە واتە بە مەرامی سیاسی دەکرێن لەو بارەشدا مەرج ڕاست بێت . ئەم ڕاگەیاندنەی ئیستاش گوماناوییە. بۆ نمونە: لە سەرەتای ئەمساڵدا ڕیشی سوناكی سەرەك وەزیران 5 کارنامەی گرنگی بۆ خۆی دانا کە تا کۆتایی ساڵ ئەنجامیان بدات . کە لەوانە دابەزینی ژمارەی هاتنی پەنابەران و کۆچبەران بوو دووەمیان هێنانەخوارەی بڕی هەڵئاوسانی پارەیە بۆ نیوەی ئەو کاتەی واتە نزیكبوونەوەی لە ڕێژەی لە سەدا 5 وە .

سێ: هۆکارەکە هەر سیاسیانەیە: نموونەیەکی دیکە لە ئێستادا کە ماوەیەی زیاتر لە 6 مانگە شەپۆلی مانگرتن بەردەوامە بۆ زیادکردنی موچەو و کرێ.  بیانوی سەرەکی نقابەش زیاد بوونی تێچووەکانی ژیانە بە زمانی سیاسی و ئابووریناسەکانیش بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەڵئاواسانی پارەیە .  بۆیە گرنگە لە ئێستادا بانگەشەی ئەوە بکرێت و پێداگری لەسەر ئەوە بکرێت کە ڕێژەی هەڵئاوسانی پارە دابەزیوە ئەمەش یانی دەبێت مانگرتوان بەو ڕێژەیەی کە بۆیان دانراوە لە زیادبوونی موچە و کرێیان رازی بن .

زاهیر باهیر

18/07/2023

کاتێك کە کیری ستارمەر هەڵبژێرراو بە سەرۆکی پارتی کرێکاران گەلێک بەڵینی دا کە  لە مانیفێستۆی سەرۆکی پێشوودا ، جێرمی کۆربن ، بوون ، کە بەردەوام دەبێت لەسەر ئەوانە.

بەڵام ئێستا هەر جارە و لە یەکێکیان بە بیانوویەك پەشیمان دەبێتەوە .  چەند هەفتەیەك لەمەوبەر لە بەڵێنی  دانی مەنحە بە قوتابیانی زانکۆ پەشیمان بوەو ئەگەر بێنە سەر حوکم .  لەم ڕۆژانەشدا لە بەڵێنی هەڵوەشاندنەوەی سیاسەتێکی حیزبی موحافیزینی حوكمڕان پاشەکشەی کرد .

پێش ساڵی 2017 خێزانەکانی بریتانیا پارەی بیمەی منداڵانیان بۆ منداڵەکانیان وەردەگرت چەندێك منداڵیان بوایە .  بەڵام لە ساڵی 2017 دەدا وەزیری دارایی بریاری دا کە تەنها بۆ 2 منداڵ لە خێزانەکەدا پارە سەرفبکرێت .  ئەم سیاسەتەش بوەتە هۆی ئەوەی کە 250 هەزار منداڵ بخاتە حاڵەتی زۆر هەژارییەوە و 850 هەزاری دیکە بەرەو هەژاری بەرێت.

بیانوی سەرۆکی حیزبی کرێکاران و وەزیری دارایی سێبەر ئەوەیە کە پارەیان نابێت و ئەو کاتەی کە ئەو بەڵینەیان دا باری ئابووریی بریتانیا زۆر باشتر بوو لە ئێستا .

ئەوەی کە پێشبینی دەکرێت ئەوەیە کە ئەمان کە هێشتا حیزبی موعارەزەن بەڵێنەکانیان دەشکێنن ئەی کە دێنە سەر حوکم ؟  پێشبینی ئەوە دەکرێت کە کاتێك  دێنە سەر حوکم ئەو کاتە ڕەنگە هێڵێکی سەرەکی جیاکەرەوە لە نێوانی خۆیان و حیزبی موحافزین دا نەمێنێت .