ج.٢.٦ ما فائیز “نرخا دەمێ” یا پەرەیان تەمسیل دکە؟

یەک پاراستنا بەرژەوەندیێ تێگینا “نرخا دەمکی” یا دراڤە، کو کەسان خوەدی “تەرجهێن دەمێ”یێن جهێنە. پر کەس تەرجیهـ دکن، کو تێ ئیدا کرن، کو نها ژ دەرەنگ ڤەخون، لێ چەند کەس تەرجیهـ دکن کو نوها هلینن ب شەرتێ کو ئەو دکارن پاشێ بێتر ڤەخون. ژ بەر ڤێ یەکێ، بەرژەوەندی دراڤدانا کو مرۆڤان تەشویق دکە کو ڤەخوارنێ پاشدە بخە و ژ بەر ڤێ یەکێ ب نرخاندنێن سوبژەکتیفێن کەسان ڤە گرێدایییە. ئەو، د راستیێ دە، ب زەمان رە دانووستەندنەکە و ژ بەر ڤێ یەکێ نرخا زێدە ب پەڤگوهەرتنا تشتێن هەیی ژ بۆ تشتێن پێشەرۆژێ تێ چێکرن.

ل سەر ڤێ ئارگومانێ، گەلەک ئالیگرێن کاپیتالیزمێ ئیدا دکن کو ژ بەر “نرخا دەمکی یا پەرەیان” کەسێ کو سەرمایە دابین کریە رەوایە کو ژ وان زێدەتر پاشدە ڤەگەرە. ئەڤ ژ بەر کو ڤەبەرهێنانێ تەسەرووفێ هەوجە دکە و کەسێ کو وان پەیدا دکە نەچار بوو کو رێژەیەک ڤەخوارنا هەیی پاشدە بخە و تەنێ بپەژرینە کو ڤێ یەکێ بکە تەنێ گەر کو ئەو پاش دە میقدارەک زێدە وەربگرە (ئانگۆ بەشەک، ب دەمێ رە، ژ هلبەرینا زێدە یا کو تەسەرووفا وان گەنگاز دکە). ئەڤ د ئابۆریێ دە رۆلەک سەرەکە دلیزە ژ بەر کو ئەو فۆنێن کو ژ وان ڤەبەرهێنان دکارە پێک وەرە و ئابۆری مەزن ببە پەیدا دکە.

د ڤێ تەئۆریێ دە، رێژەیێن فائیزێ ل سەر ڤێ “نرخا دەمکی” یا دراڤ تێنە دامەزراندن و نیقاش د ڤێ رامانێ دەیە کو کەسان خوەدی “تەرجهێن دەمێ”یێن جهێنە. هن دبستانێن ئابۆری، مینا دبستانا ئاڤوستوریا، ئاماژە دکن کو کریارێن بانک و دەولەتان ژ بۆ کێمکرنا رێژەیێن فائیزێ ب ئاوایەکی سوونی (میناک، ب ئافراندنا کرەدیێ ئان چاپکرنا دراڤ) چەرخا کارسازیێ دافرینە ژ بەر کو ئەڤ ئاگاهداریا ل سەر دلخوازیا مرۆڤان ژ بۆ ڤەخوارنێ یا نها بەرۆڤاژی دکە،نە کو پاشێ ببە سەدەما ڤەبەرهێنانا زێدە و ژ بەر ڤێ یەکێ بەرب هلوەشاندنێ.

کو فکرا کرنا تشتەکی (ئانگۆ نەخوارنێ) وەکی بەرهەمدار بێتە هەسباندن، ل سەر تەئۆریا کاپیتالیست گەلەک تشت دبێژە. لێبەلێ، ئەڤ ل کێلەکا خالێیە ژ بەر کو ئارگوومان ب تەخمینان تێ رژاندن و، ژ بلی ڤێ، پرسگرێکێن سەرەکە ب تێگینا کو تەسەرووف هەر گاڤ دبە سەدەما ڤەبەرهێنانێ پاشگوهـ دکە.

قەلسیا بنگەهینا تەئۆریا تەرجیها دەمێ دڤێ ئەڤ بە کو ئەو ب تەنێ تەئۆریەک نەرەئالیستە و نیشان نادە کو پەیداکرنا سەرمایێ ژ کو تێ. دبە کو ژ بۆ بریارێن مالباتان د ناڤبەرا تەسەرفکرن و سەرفکرنێ دە گونجان بە، لێ چاڤکانیا سەرەکە یا سەرمایا نوو د بن کاپیتالیزمێ دە قەزەنجا بەرێیە. مۆتڤاسیۆنا قەزەنجکرنێنە دابینکرنا ئیمکانێن سەرفکرنێیێن پێشەرۆژێیە، ژ بۆ خاترێ وان قەزەنجە. خوەزایا کاپیتالیزمێ هەوجە دکە کو قازانج د سەرمایێ دە وەرە بەرهەڤ کرن، ژ بەر کو گەر کاپیتالیستان تەنێ بخون دێ پەرگالێ هلوەشە. دەما کو ژ ئالیێ ئەکۆنۆمیا سەرەکە ڤە قەزەنجکرنا ب ڤی رەنگی ژ بۆ خوە بێئاقلە، د راستیا خوە دە ژ ئالیێ پێشبازیا کاپیتالیست ڤە ل سەر کاپیتالیست تێ فەرزکرن. تەنێ ب ڤەبەرهێنانا دۆمدار، ب داناسینا تەکنۆلۆژیا نوو، پراتیکێن خەباتێ و هلبەرێن نوو، سەرمایەدار دکارن سەرمایا (و داهاتا) خوە ساخلەم بهێلن. ژ بەر ڤێ یەکێ مۆتیڤاسیۆنا ڤەبەرهێنانێ یا سەرمایەداران ژ هێلا پەرگالا کاپیتالیست ڤە ل سەر وان تێ فەرز کرن،نە ب نرخاندنێن سوبژەکتیفێن د ناڤبەرا ڤەخوارنێن دەرەنگ ژ یا نها دە.

ب گوهنەدانا ڤێ پرسگرێکێ و نهێرینا ل تەسەرفێن مالێ، تەئۆری هین ژی پرسان دەردخە پێش. پرسگرێکا هەری ئەشکەرە ئەڤە کو پسیکۆلۆژیا فەرد ب رەوشا جڤاکی یا کو ئەو تێ دەیە ڤە گرێدایییە. هەگەر ژ بۆ هەوجەداریێن هەیی ژ تێرا خوە پەرەیێ یەکی زێدەتر هەبە، مرۆڤ دکارە ب هێسانی سبەرۆژێ “دەرخستن” بکە (میناک، کارکەر دێ بەرهەما پاشەرۆژێ یا کەدا خوە ژ مووچەیێن خوەیێن نها کێمتر بنرخینن، تەنێ ژ بەر کو بێیی وان مەئاشان دێ پاشەرۆژ تونە بە). ئەمێ پاشێ ڤێ مژارێ ب بەرفرەهی نیقاش بکن و ل ڤر نەکن (ل بەشا ج.٢.٧ بنێرە ).

تشتا دویەمین کو مەرڤ بپرسە ئەڤە کو چما دڤێ بهایێ پەیداکرنا بەندێ ئەرێنی وەرە هەسباندن؟ گەر رێژەیا فائیزێ تەنێ نرخاندنێن سوبژەکتیفێن کەسان نیشان بدە وێ هنگێ، بێ گومان، ئەو دکارە نەیینی ئان سفر بە. کێفخوەشیا پاشدەخستن ب قاسی کو زێدە نرخکرنا تێربوونێن هەیی دیاردەیەک پسیکۆلۆژیک ماقوولە، د هەمان دەمێ دە نەزەلالیێ ب قاسی کو ژ بۆ پاشەرۆژێ (تەسەرفکرنێ) هلبەراندنا تاڤلێ هلبەرینە. ژ بەر ڤێ یەکێ ژۆئان رۆبنسۆن:

“رێژەیا فائیزێ (زێدەبوونا دراڤدانا ل سەر دەینێ ئەسلی) دێ ل سەر ئاستا کو پێشکێشی و داخوازیا کرەدیان دکە یەک. بەلێ ئەرێنی بە ئان نەیینی بە، دێ ب وێ یەکێ ڤە گرێدایی بە کو د جڤاتێ دە کەسێن خەرجکەر ئان ژی زلامێن مالباتێیێن باقل سەردەست بن. ژ بەر ڤێ یەکێ ، پێشنومایەکا پرۆر د بەرژەوەندیا رێژەیەک ئەرێنی دە تونە. ژ بەر ڤێ یەکێ، رێژەیا فائیزێ وەکی “نە دکارە وەرە هەسباندن.”

“سەدەما کو هەر دەم داخوازەک ژ بۆ دەینێن ب رێژەیەک ئەرێنی یا فائیزێ هەیە، د ئابۆریەک کو د ناڤگینێن هلبەرینێ دە مال هەیە و ئاموورێن هلبەرینێ کێمن، ئەڤە کو فینانسا کو نها تێ خەرجکرن دکارە ژ بۆ خەبتاندنا کەدێ د پێڤاژۆیێن هلبەرینێ دە وەرە بکار ئانین، کو دێ د پێشەرۆژێ دە ژ لێچوونێن هلبەرینێ رە زێدەبوونەک دەرخینە. کێمە، و ژ بەر ڤێ یەکێ بەشداری دۆماندنا ئاستا قەزەنجێ دبە). [ بەشداریێن ژ بۆ ئابۆریا نووژەن ، ر. ٨٣]

تەنێ ژ بەر کو پەرە دەستهلاتداریا ڤەقەتاندنا چاڤکانیان و ئیستسمارکرنا کەدا مەئاش ددە، نها پەرە ب قیمەتترە ( “ئەم دزانن کو تەنێ تەسەرووف ب خوە تشتەکی نایینە، هەتا کو پەنجەیێن کو هاتنە تەسەرووفکرن ژ بۆ ئیستسمارکرنێ نەیێن بکارانین.” [کرۆپۆتکن، فەتهـ نان ، ر. ٥٩]). سەرمایەدار “دەم” نادە (وەکی کو تەئۆریا “نرخا دەمێ” دبێژە)، دەین دەستهلاتی/هێز ددە و ژ بەر ڤێ یەکێ رێژەیا فائیزێ “تەرجیها دەمێ” نادە بەر چاڤان، بەلکی بکێرهاتنا دەینێ ددە سەرمایەداران، ئانگۆ گەلۆ ئەو دکارە ژ بۆ ئیستسمارکرنا کەدێ ب سەرفرازی وەرە بکار ئانین. گەر هێڤیێن قەزەنجێیێن سەرمایەداران کێم بن (وەک، د دەما دەپرەسیۆنێ دە)، دێ دەین نەیێن خوەستن کو چقاس رێژەیا فائیزێ کێم ببە ژی. ب ڤی رەنگی، رێژەیا فائیزێ ل گۆری ئاستا بەرژەوەندیا گشتی تێ شەکل کرن و ژ بەر ڤێ یەکێ ژ “تەرجها دەمێ” یا کەسان سەربخوە بە.

پشترە پرسگرێکا دۆرهێلێ هەیە. د هەر ئابۆریەک راستین دە، رێژەیێن فائیزێ ئەشکەرە بریارێن تەسەرووفێیێن مرۆڤان چێدکە. ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو “تەرجیها دەمێ” یا کەسەک ژ هێلا تشتێ کو تێ خوەستن وەرە راڤەکرن ڤە تێتە چێکرن:

“لێ دبە کو هن تەسەرفکەر هەبن کو خوەدیێ پسیکۆلۆژیا کو ژ هێلا پرتووکێن دەرسێ ڤە تێ خوەستن هەنە و تەرجیها لێچوونێن هەیی ل هەمبەر زێدەبوونا داهاتێ (فائیز، دابەشکرن و دەستکەفتیێن سەرمایە) کو ژ زێدەبوونا دەولەمەندیێ وەرە گرتن. لێ وێ هنگێ چ؟ ژ ئەرزانیێ رە.” [ژۆئان رۆبنسۆن، ئۆپ. جت. ، رووپ. ١١-١٢]

ل کەسێن کو نرخاندنێن وانێن سوبژەکتیف ب ئیدایا رێژەیا فائیزێ دیار دکن، دنهێرن، پرسا کریتیکا مۆتیڤاسیۆنێ هەیە. ل دەیندێران مێزە دکن، گەلۆ ئەو ب راستی فائیزێ ددن ژ بەر کو ئەوێ ژ نوها دەرەنگتر دراڤ خەرج بکن؟ زەهمەتە، مۆتیڤاسیۆنا وان ژ وێ پر تەڤلهەڤترە. گوومانە کو گەلەک کەس ب راستی روونن و دخەبتن کو سالەک ئان ژی بێتر پەرەیێ وان ژ وان رە “بها” بە. هەگەر وان کربە ژی، راستی ئەڤە کو ئەو ب راستی نزانن کا ئەوێ چقاس بها بە. پێشەرۆژ نەناس و نەدیارە و، ژ بەر ڤێ یەکێ،نە ممکوونە کو “تەرجیها دەمێ” د پێڤاژۆیا بریارگرتنێ دە رۆلا دیارکەر بلیزە.

د پرانیا ئابۆریان دە، نەمازە کاپیتالیزمێ، تەسەرووفکار و دەیندێر کێم کێم هەمان کەسن. مرۆڤ خلاس دکن و بانک ژی وێ بکار تینن دا کو دەین بدن کەسێن دن. بانک ڤێ یەکێ ناکن ژ بەر کو “تەرجیها زەمانێ” وان کێمە، لێ ژ بەر کو ئەو دخوازن قەزەنج بکن. ئەو کارسازیەکن و پەرەیێن خوە ب دایینا فائیزێ ل سەر دەینان ژ یا کو ددن تەسەرفێ زێدەتر دکن. تەرجیها دەمێ ناکەڤە ناڤ وێ، نەمازە ژ بەر کو، ژ بۆ زێدەکرنا قەزەنجان، بانکان ژ تەسەرووفێ زێدەتر دەین ددن (ب کرەدی) و، ژ بەر ڤێ یەکێ، رێژەیا فائیزێ یا راستین ب تەڤاهی ژ رێژەیا “تەرجها دەمێ” یا کو دێ (د تەئۆرییێ دە) چێبکە، سەربخوە دکە.

ژ بەر کو ئەوێ پر دژوار بە، ب راستی ژینە مومکون بە، کو راوەستانا بانکایێن ب ڤی رەنگی تەڤبگەرن، ئەم دکارن ئەنجام بدن کو هەکە “تەرجیها دەمێ” راست بە ژی، ئەوێ د جیهانا راستین دە هندک بە. ئەڤ یەک، ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی، ژ هێلا هەمان ئابۆریناسێن کاپیتالیستێن بازارا ئازاد ڤە کو ل سەر بەرژەوەندیێ پەرسپەکتیفەک “تەرجهکرنا دەمێ” دپارێزن، تێ پەژراندن. ب گەلەمپەری ب دبستانا “ئاوستوریا” رە تێکلدارن، ئەو نیقاش دکن کو بانک دڤێ ١٠٠% رەزەرڤێن وان هەبن (ئانگۆ ئەو ب تەنێ تشتێ کو د تەسەرفێ دە هەیە دەین ددن، ب پشتا زێر). ئەڤ یەکا نەپەنی قەبوول دکە کو رێژەیا فائیزێنە “تەرجیهکرنا دەمێ” نیشان ددە، لێ ژ بەر ڤێ یەکێ چالاکیێن (وەکی چێکرنا کرەدیێ) بانکایان (نەبێژن پارگیدانیێن دنێن کو کرەدیا کارسازیێ درێژی خەریداران دکن) نیشان ددە. وەکە کو ئەم د بەشا ج.٨ دە نیقاش دکن ، ئەڤنە ژ بەر مداخەلەیا دەولەتێ یا ل سەر دابینکرنا پەرەیان ئان ژی رێژەیا فائیزێیە، لێ ژ بەر ئاوایێ خەباتا کاپیتالیزمێیە.

وەکی دن، ژ بەر کو پیشەسازیا بانکنگێ، مینا هەر پیشەسازیێ، ژ هێلا پێشبازیا ئۆلیگۆپۆلیتیک ڤە تێ نیشانکرن، بانکێن مەزن دێ کاربن نیشانەک ل سەر کارووباران زێدە بکن، ژ بەر ڤێ یەکێ هەر رێژەیێن فائیزێیێن کو ژ هەر “تەرجها زەمانێ” یا رازبەرا کو هەیە، هین بێتر خەرا بکن. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئاڤاهیا وێ بازارێ دێ باندۆرەک گرینگ ل سەر رێژەیا فائیزێ بکە. کەسەک د هەمان شەرت و مەرجان دە ب هەمان “تەرجیها دەمێ” دێ رێژەیێن فائیزێیێن رادیکالێن جهێرەنگ ل گۆری “ئاستا یەکدەستداریێ” یا سەکتۆرا بانکنگێ وەربگرە (ل بەشا ج.٥ ژ بۆ “پلەیا یەکدەستداریێ” بنێرە). ئابۆریەک ب پر بانکێن پچووک، کو تێ واتەیا ئاستەنگیێن کێمێن تێکەتنێ، دێ رێژەیێن فائیزێیێن جهێرەنگ ژ یا کو چەند پارگیدانیێن مەزن تێ دە ئاستەنگێن بلند نیشان ددن (ئەگەر بانک نەچار بن کو ١٠٠% رەزەرڤێن زێر بن، وەکی کو ژ هێلا گەلەک سەرمایەدارێن “بازارا ئازاد” ڤە تێ خوەستن، وێ هنگێ دبە کو ئەڤ ئاستەنگ هین زێدەتر ببن). ب ڤی رەنگی، پرنە ممکوونە کو “تەرجیهکرنا دەمێ” ل شوونا هێزا بازارێ د دەستنیشانکرنا رێژەیێن فائیزێ دە د هەر ئابۆریەک راستین دە فاکتۆرەک گرینگتر بە . هەیا کو، بێ گومان، ئیدایا نەگونجان نەیێ کرن کو رێژەیا فائیزێ دێ هەمان بە، هەر چەند بازارا بانکنگێ چقاس رەقابەتێ بوو ژی — یا کو، بێ گومان، ئەڤە کو ئارگومانا “تەرجها دەمێ” تێ وێ واتەیێ.

نە ژی “تەرجیهکرنا دەمێ” ئەو قاس بکێرە دەما کو ئەم ل تەسەرووفێ دنێرن. مرۆڤ ژ بۆ جووربەجوور مەبەستان دراڤ دپارێزە، هندک (هەکە هەبە) ژ وان تشتەک ب “تەرجها دەمێ” رە هەیە. مۆتڤەک هەڤپار، بێگومان، نەباوەریا ل سەر پێشەرۆژێیە. ب ڤی رەنگی مرۆڤ دراڤ ددن هەسابێن سپارتنێ دا کو خەلەتیێن گەنگاز و پێشکەفتنێن نەدیار ڤەشێرن (وەک “تەسەرووفا ژ بۆ رۆژەک بارانێ” ). ب راستی، د جیهانەک نەدیار دە دبە کو دراڤ پاشەرۆژێ ببە خەلاتا وێ یا ژ بۆ خەرجکرنا تاڤلێ ب گەلەمپەری تشتەک خەتەرناکە کو ئەو د پێشەرۆژێ دە شیانا خەریدار کێم دکە (میناکی، کارکەرێن کو د پێشەرۆژێ دە ب بێکاریێ رە روو ب روو دمینن دکارن هەمان میقدارا دراڤ ژ نها بێتر بنرخینن). ژ بەر کو پێشەرۆژنە دیارە، پر کەس تام ژ بەر سەدەمێن تەدبیری خلاس دکن و زێدەبوونا مەزاختنا هەیی وەکی بێکێماسی تێ دیتن ژ بەر کو ئەو تەڤگەرەک خەتەرناکە. سەدەمەک دنا هەڤپار دێ تەسەرووفێ بە ژ بەر کو تێرا وان دراڤ تونە کو نوها تشتێ کو ئەو دخوازن بکرن. ئەڤ یەک ب تایبەتی د دەربارێ مالباتێن چینا کارکەرێن کو ب هاتنا راوەستایی ئان کێمبوونێ رە روو ب روو دمینن ئان ژی ب تەنگاسیێن دارایی رە روو ب روونە.[هەنوۆئۆد، واڵ سترەئەت ، ر. ٦٥] دیسا، “تەرجیهکرنا دەمێ” نایێ ناڤ وێ ژ بەر کو هەوجەداریا ئابۆری دەینداران نەچار دکە کو نها بێتر بخون دا کو د پێشەرۆژێ دە ل دۆرا خوە بن.

ژ بەر ڤێ یەکێ، دەیندایینا پەرە، ژ بۆ کەسێ فەقیر،نە هلبژارتنەکە د ناڤبەرا ڤەخوارنا زێدە یا نها/کێمتر پاشەرۆژێ و ڤەخوارنا هندکا نوها/پاشێ پرتر دە. گەر نها سەرفکرن نەبە، پاشێ ژی نابە. ژ بەر ڤێ یەکێنە هەر کەس دراڤ خلاس دکە ژ بەر کو ئەو دخوازن د پاشەرۆژێ دە بێتر خەرج بکن. سەدەما دەینکرنێ ژی، سەدەما وێ یا راست ئەوە کو پێویستی ب شەرت و مەرجێن کو مرۆڤ تێ دەیە چێدبە. د وارێ دەیندێر دە ژی، رۆلا وان ل سەر دامەزراندنا داهاتەک نها و پێشەرۆژێیە، مینا هەر کارسازیەک. ژ بەر ڤێ یەکێ هەکە “تەرجیهکرنا دەمێ” ژ بۆ دەیندێرنە ممکوون خویا دکە، ژ بۆ دەیندار ئان تەسەرووفکار ژینە ممکوونە. ژ بەر ڤێ یەکێ، دەما کو د بریارێن تەسەرووف، دەینکرن و دەینکرنێ دە هێمانەک دەم هەیە، دێ خەلەت بە کو مەرڤ بەرژەوەندیێ وەکی ئەنجاما “تەرجهکرنا دەمێ” ببینە. پر کەس ل گۆری وێ نافکرن و، ژ بەر ڤێ یەکێ، پێشبینکرنا تەڤگەرا وان ب کارانینا وێ دێ بێئاقل بە.

د بنگەهێ مەسەلێ دە ئەڤە کو ژ بۆ پرانیا دۆزان د ئابۆریا کاپیتالیست دە، “تەرجها دەمێ” یا کەسەک ژ هێلا مەرجێن جڤاکی، سازیێن کو هەنە، نەزەلالیێ و گەلەک فاکتۆرێن دن ڤە تێ دەستنیشانکرن. ژ بەر کو نەوەکهەڤی “تەرجهکرنا دەمێ” دمەشینە، سەدەمەک تونە کو مەرڤ رێژەیێن فائیزێ ژ یا پاشین رە ژ یا پێشین راڤە بکە. هەیا کو، بێ گومان، هوون نەخوازن کو دەولەمەندێن کو دەولەمەند دبن ماقوول بکن و رەوا بکن. د داویێ دە، بەرژەوەندی ئیفادەیا نەوەکهەڤیێیە،نە دانووستەندنێ:

“ئەگەر د ناڤ “پەرەیێ نها” دە ژ “پەرەیێ پاشێ” قەنجیەک جهێرەنگ وەرە گۆتن، ئەو ب تو ئاوایینە زرارێیە، ژ بەر کو باندۆرا مەبەست ئەوە کو دەینکرنا دراڤ د بن روبریکا نۆرماتیفا پەڤگوهەرتنێ دە بهێلە… [لێ] جوداهیێن ئەشکەرە هەنە. . . [ژ بەر کو د پەڤگوهەرتنا کەلووپەلێن نۆرمال دە تشتەک هەیە کو هەر دو ئالی ژی د ناڤ وە دە تشتەک هەیە [و]. [ژ بەر ڤێ یەکێ] نەوەکهەڤی ل سەر تێکلیا وی سەردەستە، ژ وە بێتر هەیە، و ئەوێ ژ یا کو ددە بێتر ڤەگەرە.” [سچوەئجکارت، ل دژی کاپیتالیزمێ ، ر. ٢٣]

دەما کو تەئۆری ژ ئیدەئال کێمترە، پراتیک هندک چێترە. رێژەیێن فائیزێ د هەر ئابۆریەک راستین دە گەلەک باندۆرێن نەباش هەنە. د ئابۆریا نەئۆ-کلاسیک و تێکلدار دە، تەسەرووف باندۆرەک نەیینی ل سەر ئابۆریێ ناکە، ژ بەر کو تێ نیقاش کرن کو دڤێ داهاتا کو نایێ خەرجکرن وەرە ڤەبەرهێنان. دەما کو کاپیتالیزم جوان بوو، دەما کو خوەدیێن فیرمایان قازانجێن خوە ل وان ڤەدگەرینن، هەر کو سازیێن دارایی مەزن دبوون ئەڤ یەک کێم بوو. تەسەرووف و رازەمەنی بوونە چالاکیێن جوودا، کو ب رێژەیا فائیزێ ڤە تێنە رێڤە کرن. گەر تەسەرفێ زێدە ببوویا دێ رێژەیا فائیزێ داکەڤە و سەرمایەدار دێ زێدەتر ڤەبەرهێنانێ بکن. گەر داخوازیا کرەدیان زێدە ببوویا، وێ دەمێ رێژەیا فائیزێ دێ زێدە ببوویا و ببوویا سەدەما تەسەرووفا زێدە.

دگەل کو مۆدەلا سادە و ئەلەگانتە، کێماسیێن وێ هەنە. ڤانا یەکەم جار ژ هێلا کەینەس ڤە د دەما دەپرەسیۆنا مەزنا ١٩٣٠ان دە تێنە ئانالیز کرن، دەپرەسیۆنەک کو مۆدەلا نەئۆ-کلاسیک دگۆت کونە گەنگازە.

میناکی، ژ دێڤلا کو ڤەبەرهێنانێ ب تەسەرووفێ رە بهێلە، فائیزەک بلندتر دکارە ببە سەدەما کو تەسەرووفێ داکەڤە ژ بەر کو “[هـ]تەسەرووفا مالێ، بێ گومان، ب گرانی تەسەرووفە کو پاشێ خەرج بکە، و… ئیهتیمالە کو ئەو ب رەنگەک خەلەت بەرسڤێ بدە. رێژەیەک ڤەگەرێ یا بلند تێ ڤێ واتەیێ کو ژ بۆ وەرگرتنا تەقاودیەک دیارکری ئان ژی وەکی دن تەسەرووفا عکێمع هەوجەیە.” [رۆبنسۆن، ئۆپ. جت. ، ر. ١١] ب هەمان ئاوایی، رێژەیێن فائیزێیێن بلندنە هەوجەیە کو ببە سەدەما ڤەبەرهێنانا بلند ژ بەر کو دراڤدانا فائیزێ یا بلند دکارە قەزەنجان کێم بکە ژ بەر کو هەم خەریدار و هەم ژی سەرمایەدارێن پیشەسازیێ نەچارن کو بێتر دارایییێن خوە ژ لێچوونێن راستین و بەر ب کارووبارێن دەین ڤەقەتینن. یا یەکەم دبە سەدەما داکەتنا داخوازیا هلبەران دەما کو یا پاشین ژ بۆ ڤەبەرهێنانێ کێمتر دهێلە.

وەکی کو ژ هێلا کەینەس ڤە تێ نیقاش کرن، باندۆرا تەسەرووفێنە ئەو قاس ئەرێنییە کو هن دخوازن ئیدیئا بکن. هەر ئابۆری تەڤنەکە، کو بریار ل سەر هەر کەسی باندۆر دکە. ب کورتی، مۆدەلا ستاندارد گوهـ نادە گوهەرتنێن داهاتێیێن کو ژ بریارێن ڤەبەرهێنانێ و تەسەرووفێ تێنە ئەنجامدان ( ژ بۆ دەستپێکەک باش، هەکە بنگەهین، کەینەس و پشتی مچائەل ستەوارت بنێرە). ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ئەگەر هن کەس نها نەخون، داخواز ژ بۆ هن تشتان کێم دبە، هلبەراندن ژ تشتێن سەرفکرنێ دوور دکەڤە و ئەڤ یەک باندۆرێ ل سەر هەموویان دکە. هن پارگیدان دێ فرۆتانا وان تێکچوون ببینن و دبە کو بکەڤن بن، کو ببە سەدەما زێدەبوونا بێکاریێ. ئان ژی، ژ بۆ کو هنەکی جوودا وەرە گۆتن، داخوازیا تەڤهەڤ – و ب ڤی رەنگی پەیداکرنا تەڤهەڤ – تێ گوهەزتن دەما کو هن کەس ڤەخوارنێ پاشدە دخن، و ئەڤ یەک باندۆرێ لیێن دن دکە. کێمبوونا داخوازا تشتێن سەرفکاران باندۆرێ ل هلبەرینەرێن ڤان تشتان دکە. ب هاتنا کێمتر هلبەرینەر دێ لێچوونێن خوە کێم بکن و ئەڤ یەک دێ باندۆرێ ل داهاتا کەسێن دن بکە. د رەوشێن وەها دە،نە ممکوونە کو سەرمایەدار ل ڤەبەرهێنانان بگەرن و ژ بەر ڤێ یەکێ زێدەبوونا تەسەرووفێ تەڤی کێمبوونا رێژەیێن فائیزێ دێ ببە سەدەما کێمبوونا ڤەبەرهێنانێ. د جیهانەک نەدیار دە، ڤەبەرهێنان دێ تەنێ وەرە کرن هەکە سەرمایەدار بفکرن کو ئەوێ ژ یا کو دەست پێ کرنە بێتر ب دراڤ بقەدن و ئەڤ یەکنە ممکوونە کو گاڤا ب کێمبوونا داخوازێ ​​رە روو ب روو بمینە.

ما زێدەبوونا رێژەیێن فائیزێ دبە سەدەما کریزێ، ب هێزا ئابۆریێ ڤە گرێدایییە. د دەما بەرفرەهبوونەک بهێز دە، دبە کو زێدەبوونەک هوورگەلێ یا رێژەیێن فائیزێ ژ هێلا زێدەبوونا مووچە و قەزەنجان ڤە زێدە ببە. د دەما کریزێ دە، داکەتنا رێژەیان دێ ل هەمبەر بێهێڤیبوونا ئابۆری یا گەلەمپەری نەسەکنە. کەینەس ئارمانج کر کو کاپیتالیزمێ ژ خوە رزگار بکە و ژ بۆ کو پرسگرێکێن ب کاپیتالیزما بازارا ئازاد رە ل بەر خوە بدە، دەستوەردانا دەولەتێ خوەست. وەکی کو ئەم د بەشا ج.٨.١ دە نیقاش دکن ، ئەڤ یەک د داویێ دە ب سەر نەکەت ژ بەر کو ئابۆرییا سەرەتایی خەباتا کەینەس یا تێگەهێن سەرەکەیێن کو ب وێ رەنە لهەڤهاتی بوون تێک برن، هنەکی ژی ژ بەر رەڤینا بێکێماهی یا کەینەس ژ ئابۆریا نەئۆکلاسیک، هنەکی ژی ژ بەر نەخوەستنا کرێگرتیان ژ بۆ رازیبوونا ب ئەئوتانازیا خوەنە ممکوونە، لێ ب پرانی ژ بەر کو کاپیتالیزما خوەنە مومکنە. زۆردار و مێتنکار) رێخستنا هلبەرینێ.

یا کو ڤێ پرسێ دەردخە پێش گەلۆ کەسێ کو خلاس دکە ژ بۆ ڤێ یەکێ خەلاتەک هەق دکە؟ ب تەنێ، نا. چما؟ ژ بەر کو کرینا تەسەرووفێ ژ کرینا کەلوومەلێ وێدەترنە کریارەک هلبەرینێیە (پرانیا ڤەبەرهێنانێ ژ قازانجێن پاراستی تێ و ژ بەر ڤێ یەکێ ئەڤ ئانالۆژی دەرباسدارە). ئەشکەرەیە کو خەلاتا کرینا مالزەمەیێ ئەو مالە. ب ئانالۆگی، خەلاتا تەسەرووفێ دڤێنە بەرژەوەندی، لێ تەسەرووفا مەرڤ بە — شیانا ڤەخوارنا د قۆناخەک پاشین دە. ب تایبەتی ژ بەر کو باندۆرێن رێژەیێن فائیز و تەسەرووفێ دکارە باندۆرەک نەیینی ل سەر مایینا ئابۆریێ بکە. ب کێمانی، ژ بۆ ئالیکاریا مرۆڤان خەلاتکرنا مرۆڤان ژ بۆ ڤێ یەکێ خەریب خویا دکە. چما دڤێ کەسەک ژ بۆ بریارەک کو دبە سەدەما هلوەشینا پارگیدانیان وەرە خەلات کرن، ژ بەر ڤێ یەکێ کێمکرنا ئاموورێن بەردەستێن هلبەرینێ وەکی کێمبوونا داخوازێ ​​دبە سەدەما ونداکرنا کار و کارگەهان بێکار؟ وەکی دن، ئەڤ پرسگرێک “هەر کو جڤاک دەولەمەندتر ئان ژی بێگونەهتر دبە، ژ بەر کو مرۆڤێن دەولەمەند ژ مرۆڤێن خزان زێدەتر تەسەرووفێ دکن.” [سچوەئجکارت، پشتی کاپیتالیزمێ ، ر. ٤٣]

ئالیگرێن سەرمایەداران تەخمین دکن کو مرۆڤ دێ تەسەرووفێ نەکە هەیا کو د قۆناخەک پاشەرۆژێ دە شیانا ڤەخوارنێ یا زێدە ژێ رە نەیێ سۆز کرن، لێ لێکۆلینا ژ نێز ڤە یا ڤێ ئارگومانا بێئاقلیا وێ ئەشکەرە دکە. مرۆڤ د گەلەک پەرگالێن ئابۆرییێن جهێرەنگ دە تەسەرفێ دکن دا کو پاشێ بخون، لێ تەنێ د کاپیتالیزمێ دە تێ تەخمین کرن کو ژ خەلاتا کو وان تەسەرووفێن ژ بۆ سەرفکرنێ پاشدە پەیدا دبن، پێدڤیا وان ب خەلاتەک هەیە. جۆتکارێ گوندی ژ بۆ کو سالا بێ دەخل بچینە، “خەباتێ تالۆق دکە”، ژ بۆ کو د زڤستانێ دە دەبارا خوە هەبە، سوور ژی “خوارنا گووزان تالۆق دکە”.نە ل بەندێنە کو ببینن کو فرۆتگەهێن وان ب دەمێ رە مەزن دبن. ژ بەر ڤێ یەکێ، تەسەرووف ب تەسەرووفێ تێ خەلات کرن، چاوا کو ڤەخواراندن ب خەرجکرنێ تێ خەلات کرن. د راستیێ دە، “راڤەکرنا” کاپیتالیست ژ بۆ بەرژەوەندیێ هەمی نیشانێن لێبۆرینێ هەنە. ئەو تەنێ هەولدانەکە کو چالاکیەک رەوا بکە بێیی کو ب بالداری وەرە ئانالیز کرن.

بێ گومان، د بن ڤێ ئارگومانا رەواکرنا بەرژەوەندیێ دە راستیەک ئابۆری هەیە، لێ ئەڤ فۆرمولەکرنا ئالیگرێن کاپیتالیزمێنە راست و مخابنە. واتەیەک هەیە کو عبەندیع شەرتەک ژ بۆ زێدەکرنا سەرمایێیە ، هەر چەندنە ژ بۆ سەرمایێ بخوەیە. هەر جڤاکەک کو بخوازە ستۆکا خوە یا سەرمایەیێ زێدە بکە، دبە کو پێدڤییە کو هن کێفخوەشیێ پاشدە بخە. جهێن کار و چاڤکانیێن کو ژ بۆ هلبەراندنا تشتێن سەرمایەیێ هاتنە ڤەگەراندن، نەکارن ژ بۆ هلبەراندنا تشتێن خەریدار وەرن بکار ئانین. چاوا تێ برێخستنکرن، ژ جڤاکێ ب جڤاکێ رە جودایە. ژ بەر ڤێ یەکێ، مینا پرانییا ئابۆرییا کاپیتالیست، د وێ دە گەورکەک هەقیقەتێ هەیە، لێ ئەڤ زەنجیرەیا راستیێ ژ بۆ مەزنکرنا دارستانا نیڤ-راستی و تەڤلهەڤیێ تێ بکار ئانین.

ب ڤی رەنگی، ئەڤ تێگینا “بەندەواریێ” تەنێ د رەوشەک شێوازا عرۆبنسۆن جروسۆئەع دە،نە د هەر رەنگەک ئابۆرییا راست دە، واتەدارە. د ئابۆرییەک راستین دە، ئەمنە هەوجەنە کو ئەم ل بەندا هلبەرێن خوەیێن ڤەخوارنێ بسەکنن هەیا کو ڤەبەرهێنان تەمام ببە، ژ بەر کو دابەشکرنا کار/کار ل دووڤ دەمێ دە ل پەی هەڤ ب جهـ بوویە . قۆناخێن پێڤاژۆیا هلبەرینێ. وەکی کو ئەڤە کو “ل بەندێیە کو کارتا خوە ژ کارێ خوە بستینە . ستۆجک وسا هەیە؛ لێ هەر جورە کەدکار ب بەردەوامی، و هەر دەم، ژ بۆ پێدڤیێن خوە گرێدایی کەدا هەڤ-هەیینا هن کەدکارێن دنە.” [تهۆماس هۆدگسکن، کەدا پاراستنا ل دژی داخوازێن سەرمایێ ] ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو کارکەر، وەکی چین، فۆنا کەلووپەلان دافرینن کو سەرمایەدار ژ وان پەرە ددن.

د داویێ دە، فرۆتنا کارانینا دراڤ (ب فائیزێ تێ دایین)نە وەکی فرۆتنا مالەکە. فرۆشکارێ ئەشیایێ، بەرەڤاژی دەیندێرێ تیپییێ پەرەیان، مال و بهایێ وێ پاشڤە ناگرە. د راستیێ دە، وەکی کرێ و قەزەنجان، فائیز دراڤدانا دەستوورا کارانینا تشتەکە و، ژ بەر ڤێ یەکێ،نە چالاکیەک هلبەرینەرە کو دڤێ وەرە خەلات کرن. ئەونە وەکی ئاوایێن دنێن دانووستەندنێیە. پرۆئودهۆن جوداهیێ دەستنیشان کر:

«دەین ب فرۆتنێ رە بدن بەر هەڤ ، تو دبێژی: ئارگومانا تە ل هەمبەریێ پاشین، ل هەمبەریێ بەرێ ژی دەرباسدارە، لەورایێ کو فیشەکان دفرۆشە، خوە مەهرووم ناکە .

“نا، ژ بەر کو ئەو ژ بۆ کەلووپەلێن خوە دستینە – ب کێمانی ئەو تێ زانین کو ئەو ژ بۆ وان دستینە – نرخا وان تاڤلێ،نە زێدەنە ژی کێم . خزمەتا کو دبە بێپەرە.” [ ئەلەقە و سەرەکی: گەرا سەرمایەیێ،نە سەرمایە بخوە، پێشکەتنێ دکە ]

سەدەما کو فائیزان داکەڤە سفرێ، ژ بەر جەوهەرا چینی یا کاپیتالیزمێیە،نە «تەرجیها دەمێ»یە. کو ئەو د داویێ دە د سازیێن جڤاکی دە جهـ دگرە، دکارە ژ پەژراندنا بۊهم-باوەرک وەرە دیتن کو یەکدەستدار دکارە ب زێدەکرنا رێژەیا فائیزێ ل سەر رێژەیا کو ژ هێلا “تەرجها دەمێ” ڤە هاتی دەستنیشان کرن (ئانگۆ سووک) ببە سەدەما ئیستسمارکرنێ:

“نها، بێ گومان، شەرت و مەرجێن نەباش ژ کریاران رە دبە کو ب پێشبازیا چالاکا د ناڤ فرۆشکاران دە وەرن سەرەراست کرن… لێ هەر گاڤ، تشتەک دێ پێشبازیا سەرمایەداران راوەستینە، و دووڤ رە ژی ئەو بێبەختێن کو قەدەرێ خستیە سەر بازارەک هەرێمی یا کو یەکدەستداری لێ تێ برێڤەبرن، تێنە رادەست کرن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەو تەنێ مەخدوورێ خزانیێیە، کو پر جاران مەخدوورێ فائیزێیە. مووچەیێن کێم ب زۆرێ ژ کارکەران تێن ئیستسمارکرن.

“نە کارێ منە کو ئەز زێدەگاڤیێن ب ڤی رەنگی، ل جهێ کو ب راستی ئیستیسمار هەیە، بخم بن سیوانا وێ رامانا خوەشا کو من ل ژۆر ل سەر ئەساسێ بەرژەوەندیێ بلێڤ کر. لێ، ژ هێلا دن ڤە، دڤێ ئەز ب هەمی گرانی ببێژم، کو تشتێ کو ئەم دکارن وەکی عفائیزێع ب ناڤ بکن،نە د بدەستخستنا قازانجەک ژ کرینا دەین، ئان ژ کرینا وێ دەیە. هەگەر ل سەر خزانان مەجبوری تونەبوویا و هندەک قازانج نەدبوویا، د هن رەوشان دە، کو ئەو دگهێژە زێدەگاڤیێ، ژ بۆ رەخنەکرنێ ڤەکرییە، و هەلبەت شەرت و مەرجێن نەهەڤسەنگێن دەولەمەندیێن مەیێن نووژەن. [ تهە پۆستڤە تهەئۆری ئۆف جاپتال ، ر. ٣٦١]

ژ بەر ڤێ یەکێنە ئەجێبە کو پرۆئودهۆن ب بەردەوامی تەکەزی ل سەر هەوجەداریا مرۆڤێن کەدکار ژ بۆ خوە برێخستنکرن و کرەدیێ دکر (یا کو، هەلبەت، وانێ ب ئاوایەکی خوەزایی بکرا، ئەگەرنە ژ بۆ پاراستنا بەرژەوەندی، داهات و هێزا چینا سەردەست، ئانگۆ یا خوە و چینا سەردەستا ئابۆری بوویا). گەر، وەکی بã¶هم-باوەرک قەبوول کر، رێژەیێن فائیزێ دکارن ژ بەر فاکتۆرێن سازوومانیێ بلند بن، وێ هنگێ، بێ گومان، ئەو “تەرجهێن دەمێ”یێن کەسان نیشان نادن. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو هەکە جڤاک خوە ب رەنگەکی گونجان برێخستن بکە، ئەو دکارن کێمتر بن (ب باندۆری سفر). پێدڤیا تەسەرووفێ دکارە ژ بۆ نموونە، ب هەڤکاری و کرەدیێ وەرە گوهەزتن (وەک کو ژخوە د هەر ئابۆرییەک پێشکەفتی دە هەیە). برێخستنکرنا ڤان دکارە چەرخەکە ئەرێنی یا ڤەبەرهێنان، مەزنبوون و تەسەرووفێ مسۆگەر بکە (دڤێ وەرە زانین، کەینەس، پەسنێ شاگرتێ پرۆئودهۆن سلڤۆ گەسەڵ د تەئۆریا گشتی دە دایە . ژ بۆ نیقاشەک کێرهاتی بنێرە ل گۆتارا دودلەی دڵارد “کەینەس و پرۆئودهۆن” [ تهە ژۆئورنال ئۆف ئەجۆنۆمج هستۆری ، ڤۆل. ٣، ٧، پپ. ٦].

ژ بەر ڤێ یەکێ د تەئۆریێ دە خەلەتیا سەرەکە یا ئابۆریا کاپیتالیست ب گەلەمپەرییە. ب بالکشاندنا ل سەر بریارێن تاکەکەسی، شەرت و مەرجێن جڤاکییێن کو ئەڤ بریار تێ دە تێنە گرتن پاشگوهـ دکە. ب دیتنا نەوەکهەڤیێن جڤاکی و بێئەولەهیا کاپیتالیزمێ رە، تەئۆری ڤێ راستیا ئەشکەرە ژ بیر دکە کو “تەرجهکرنا دەمێ” یا کەسانە دێ ل گۆری شەرت و مەرجێن وی پر زێدە ببە. ڤان شەرت و مەرجان بگوهەرینن و “تەرجیها زەمانێ” وان ژی دێ بگوهەرە. ب گۆتنەکە دن، مرۆڤێن خەباتکار ژ بەر کو فەقیرترن، ژ دەولەمەندان رە “تەرجها دەمێ” یا جوودا هەیە. ب هەمان ئاوایی، ب بالکشاندنا ل سەر کەسان، تەئۆریا “تەرجهکرنا دەمێ” سازوومانێن جڤاکەکێ ل بەر چاڤان ناگرە. گەر مرۆڤێن چینا کارکەر ژ خەینییێن کو ژ هێلا کاپیتالیستان ڤە تێنە پەیدا کرن، ب ئاوایێن دن بگهیژن کرەدیێ، وێ دەمێ “تەرجیها وانا دەمێ” دێ ژ هەڤ جودا ببە. وەک نموونە، دڤێ ئەم تەنێ ل سەندیکایێن کرەدیێ بنێرن. د جڤاکێن ب سەندیکایێن کرەدیێ دە، خزان کێم کێم رازینە کو ب دەینەک دەیندار بکەڤن پەیمانێ. ب کێماسی،نە ممکوون خویا دکە کو “تەرجیها دەمێ” یا کەسێن کو تێ دە بەشدار بوونە هاتنە گوهەرتن. ئەو ژی وەک بەرێ راستی نەوەکهەڤیا هاتنێ و زەختان تێن، لێ ب یەکبوونا ب هەڤالێن خوە رە ئالتەرناتیفێن باشتر ددن خوە.

ژ بەر ڤێ یەکێ، “تەرجیهکرنا دەمێ” ئەشکەرەنە فاکتۆرەک سەربخوەیە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ئەو ژ بۆ رەواکرنا کاپیتالیزمێ ئان ژی گرتنا فائیزێ نکارە وەرە بکار ئانین. ئەو ب تەنێ دبێژە، د راستیێ دە، کو د جڤاکەک کو ب نەوەکهەڤیێ تێ نشاندان دە، دەولەمەند دێ ب قاسی کو کاربن ژێ برەڤن ژ فەقیران رە فائیزێ بدن. ئەڤنە بنگەهەک ساخلەمە کو مەرڤ ببێژە کو دراڤدانا بەرژەوەندی راستیەک دادمەند ئان گەردوونییە. ئەو نەوەکهەڤیا جڤاکی، ئاوایێ برێخستنکرنا جڤاکەکێ و سازیێن کو دافرینە نیشان ددە. ب ئاوایەکی دن، رێژەیا فائیزێ یا “خوەزایی” تونە کو “تەرجهێن دەمێ”یێن سوبژەکتیفێن کەسێن رازبەرێن کو بریارێن وان بێیی باندۆرەک جڤاکی تێنە گرتن نیشان بدە. بەلێ، رێژەیا فائیزێ ب شەرت و مەرجێن ئابۆریێ ب تەڤاهی ڤە گرێدایییە. رێژەیا فائیزێ د بن کاپیتالیزمێ دە پۆزیتیفە، ژ بەر کو ئەو جڤاکەک چینایەتییە، ب نەوەکهەڤی و هێزێ ڤە تێ نشاندان،نە ژ بەر “تەرجها دەمێ” یا کەسێن رازبەر.

ب کورتاسی، دابینکرنا سەرمایە و دراڤدانا فائیزێنە کریارێن هلبەرینەرن. وەکی کو پرۆئودهۆن گۆت، “هەموو کرێیا وەرگرتی (ب ناڤگینی وەکی زرارێ، لێ ب راستی وەکی دراڤدانا دەینەک) کریارەک ملکە — دزیێ.” [ مالک چیە ، ر. ١٧١]

وەرگەرا ماکینە

ب گۆتنەک، نا. دەما کو مە د هەر دو بەشێن بەرێ دە راستداریا تەئۆریا “بەرهێنانیا مارژینال” یا ل سەر سەرمایێ گرتیە سەر خوە، راستی ئەڤە کو تەئۆری پر خەلەتە. ئەڤ ل سەر دو ئاستانە. یا یەکەم، ئەو ب تو ئاوایی راستیێ نیشان نادە. یا دویەمین، ئەو ب مانتقی خەلەتە و، هێ خەرابتر، ئەڤ ب دەهسالان ژ هێلا ئابۆریناسان ڤە تێ زانین. دگەل کو ئیتیرازا یەکەم دێ پر ئەکۆنۆمیستێن نەئۆ-کلاسیک ئاجز نەکە (کیژان بەشەک ژ وێ دۆگمایێ راستیێ نیشان ددە؟)، یا دویەمین دڤێ وەکی هەڤرێزیا رەوشەنبیری ئەوە کو د ئابۆریێ دە شوونا راستیێ دگرە. لێبەلێ، ل گەل کو تەئۆریا “بەرهێنانداریا مارژینال” ژ هێلا ئابۆریناسێن پێشەنگێن نەئۆ-کلاسیک ڤە وەکی بێواتە تێ ئیسپات کرن و وەکی کو تێ پەژراندن، دیسا ژی د دەرسێن ئابۆری دە تێ هین کرن و د پرتووکێن دەرسێ دە وەکی کو دەرباسدار بە تێ نیقاش کرن.

ئەمێ ل سەر هەر مژارێ نیقاش بکن.

تەئۆری ل سەر ئاستەک بلندا رازبەربوونێیە و تەخمینێن کو تێنە بکار ئانین دا کو ماتەماتیکێ بخەبتە ئەو قاس توندن کو چو میناکەک جیهانا راستین نکاربە وان پێک بینە. پرسگرێکا یەکەم، دیارکرنا ئاستا کو دڤێ تەئۆری تێ دە وەرە سەپاندنە. ما ئەو ژ بۆ کەسان، کۆمان، پیشەسازیێ ئان تەڤاهیا ئابۆریێ دەرباس دبە؟ ژ بەر کو ل گۆری ئاستا کو تێ سەپاندن، پرسگرێکێن جوودا ب وێ رە تێکلدارن و ئەنجامێن جوودا ژێ تێنە دەرخستن. ب هەمان ئاوایی، هەیاما کو تێ دە تێ سەپاندن باندۆرەک هەیە. ب ڤی رەنگی، تەئۆری ئەو قاس نەزەلالە کو جەرباندنا وێنە مومکونە ژ بەر کو ئالیگرێن وێ ب تەنێ ئەنجامان رەد دکن کو ژ بۆ گوهەرتۆیا خوەیا تایبەتی یا مۆدەلێ نایێن سەپاندن.

دووڤ رە پرسگرێک ب مۆدەلا خوە رە هەنە. دگەل کو پێدڤییە کو مەرڤ تەخمین بکە کو فاکتۆر یەکن دا کو تەئۆریا ماتەماتیکی یا پێدڤی ب کار بینە، یەک ژ فاکتۆرێن کو تێنە بکار ئانین د جیهانا راستین دە هۆمۆژەن نینن. ب هەمان ئاوایی، ژ بۆ کو تەئۆریا ئەئولەر وەرە سەپاندن، دڤێ ڤەگەرێن دۆمدار ل سەر پیڤانێ هەبن و ئەڤ یەک ژی دەرباس نابە (دڤێ مرۆڤ بێژە کو تەخمینا ڤەگەرێن دۆمدارێن پیڤانێ هاتە دەستنیشان کرن کو رێ بدە کو تەئۆرەم د رێزا یەکەم دە بێتە گازی کرننە کو وەکی ئەنجامەک ئانالیزەک زانستی یا مەرجێن پیشەسازیێیێن راستین). د هەمان دەمێ دە، مۆدەل بازارەک ئیدەئالا کو نایێ فێهم کرن دگرە و هەر کێماسیێن جیهانا راستین وێ زێدە دکە. د مۆدەلێ دە، تایبەتمەندیێن جیهانا راستینێن وەکی بازارێن ئۆلیگۆپۆلیست (ئانگۆ بازارێن کو چەند فیرما سەردەستن)، دەولەتێن بێهەڤسەنگ، هێزا بازارێ، کێماسیێن ئاگاهدارییێن بازاران و هود تونەنە. تەڤلی یەک ژ ڤان تایبەتمەندیێن راستین مۆدەلێ بەتال دکە و تو “فاکتۆر” خەلاتێن خوەیێن راست ناگرە.

وەکی دن، مینا ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک ب گەلەمپەری، ئەڤ تەئۆری تەنێ دابەشکرنا خوەدێگراڤی ئەساس دگرە. ب ڤی رەنگی، ئەو ژ بۆ وان کەسێن کو ژ کریارێن بەرێیێن زۆرێ سوود وەردگرن رە خێرەکە — دەستکەفتیێن وانێن نەباش نها دکارن ژ بۆ پەیداکرنا داهاتێ ژ وان رە وەرن بکار ئانین!

د داویێ دە، تەئۆریا “بەرهێنانا مارژینال” ڤێ راستیێ پاشگوهـ دکە کو پرانیا هلبەرینێ د خوەزایا خوە دە کۆلەکتیفە و، وەکی ئەنجام، رامانا کێمکرنا یەک کارکەرەک هندک ئان ژی بێ واتەیە. هەما کو “پەرچەبوونا کار و گرێدانا کارێن جهێرەنگ، مینا کو ب گەلەمپەری د پیشەسازیا نووژەن دەیە”، ” بێئاقلیا وێ یەکسەر دکارە وەرە خویانگ کرن.” میناکی، “[ئ]گەر، د لۆکۆمۆتیفەکە کۆمرێ دە، ئەندەزیارێ ترێنێ ژ هۆلێ رابە، مەرڤ “پچەک” ژ هلبەرێ (ڤەگوهەزتنێ) کێم نەکە، ب تەڤاهی ژ هۆلێ رابکە؛ و هەمان راستە هەکە مەرڤ ئاگرکوژ ژ هۆلێ رابکە. “بەرهەما” ڤێ تیمێ ئەندەزیار و ئاگرکوژێ کو ژ هەڤ نایێن دابەشکرن، گوهـ ددە زاگۆنەک کو “یەک ژ هلبەرێن دن” ژ هەڤ ڤەقەتینە. هەمان تشت ل قاتا دکانێ ژی دەرباس دبە، و د داویێ دە ژ بۆ کارگەها نووژەن ب تەڤاهی، کو کار ژ نێز ڤە ب هەڤ ڤە گرێدایینە.” [جۆرنەلوس جاستۆرادس، نڤیسارێن سیاسی و جڤاکی ، ڤۆل. ٣، رووپ. ٢١٣] کرۆپۆتکن هەمان خالێ دەستنیشان کر و گۆت کو “ب تەڤاهینە گەنگازە کو مەرڤ جووداهیەک بخە ناڤبەرا خەباتا کەسێن کو ب هەڤ رە هلبەرەک چێدکن ، ژ بەر کو هەمی “ل گۆری هێز، ئەنەرژیا خوە، زانینا وان، هشمەندیا وان و ژێهاتیا وان…” [ فەتها نان ، ر. ١٧٠ و رووپ. ١٦٩]

ئەڤ ژ بلی “بەرهێنانا مارژینال”ا سەرمایێ راڤەکرنەکە دن ژ بۆ هەبوونا قازانجێ ددە. وەرن ئەم بهەسبینن، وەکی کو د تەئۆریا بەرهەمداریا مارژینال دە تێ نیقاش کرن، کو کارکەرەک تام تشتێ کو هلبەراندیە دستینە، ژ بەر کو گەر دەڤ ژ کار بەردە، وێ هلبەرا تەڤایی تام ب نرخێ هەقدەستێ خوە کێم ببە. لێبەلێ، ئەڤ نیقاش د ناڤ خوە دە خەلەتیەک هەیە. ئەڤ ژ بەر ڤێ یەکێیە کو هەکە دو ئان بێتر کارکەر دەرکەڤن دێ هلبەرێ تەڤاهی ژ وێ نرخێ زێدەتر کێم ببە. ژ بەر کو مەئاشێ کو هەر کارکەرەک د شەرت و مەرجێن پێشبازیا کامل دە دستینە ، د تەئۆریا نەئۆ-کلاسیک دە بەرهەما کەدکارێ داوییە. ئارگومەنتا نەئۆ-کلاسیک “هلبەرینا مارژینال داکەتی” فەرز دکە، ئانگۆ بەرهەما مارژینالا کارکەرێ داوی ژ یا دویەمین کێمتر تێ تەخمینکرن و هود. ب گۆتنەکە دن، د ئەکۆنۆمیا نەئۆ-کلاسیک دە، هەموو کارکەر بار دکن کو “کارکەرێ داوین”ێ ئەفسانەوی تام بەرهەما کەدا خوە نەستینن. ئەو تەنێ تشتێ کو تێ ئیداکرن کو کارکەرێ پاشین هلدبەرینە دستینن و ژ بەر ڤێ یەکێ هەر کەس بار دکە کو کارکەرێ پاشین تام تشتێ کو هلدبەرینە وەرناگرە. ب گۆتنەکە دن، هەموو کەدکار هەری داوی تێن ئیستیسمارکرن.

لێبەلێ، ئەڤ ئارگومان ژ بیر دکە کو هەڤکاری دبە سەدەما زێدەبوونا هلبەرینا کو کاپیتالیستان ژ خوە رە گونجاڤ دکە. ئەڤ ژ بەر کو، وەک کو پرۆئودهۆن گۆت، “کاپیتالیست ژ کارکەران ب ئاوایەکی کۆلەکتیف ب قاسی جار جاران مووچەیێن رۆژەکێ دایە” و، ژ بەر ڤێ یەکێ، “وی ژ بۆ وێ هێزا مەزنا کو ژ یەکیتی و لهەڤهاتنا کەدکاران، و لهەڤهاتن و هەڤدەمیبوونا هەولدانێن وان پێک تێ، تو تشت نەدایە.” مرۆڤ دکاربوو د ناڤا دوسەد رۆژان دە هەمان کاری بکرا. ژ بەر ڤێ یەکێ، کاپیتالیست “بەرە دایە هەموو هێزێن تاکەکەسی” لێ “هێزا کۆلەکتیف هێ ژی مایە کو وەرە داین. ژ بەر ڤێ یەکێ، مافێ ملکیەتا کۆلەکتیف هەیە” کو کاپیتالیست “ب نەهەقی کێفێ دکە.” [ تایبەتمەندی چیە؟ ، ر. ١٢٧ و رووپ. ١٣٠]

ژ بەر ڤێ یەکێ وەکە هەر جارێ دڤێ ئەم ئیدەئۆلۆژی و راستیا کاپیتالیزمێ ژ هەڤ جودا بکن. وەکی کو مە د بەشا ج.١ دە دەستنیشان کر ، مۆدەلا پێشبازیا بێکێماسی ب جیهانا راستین رە تێکلیەک تونە.نە ئەجێبە، تەئۆریا هلبەرینا مارژینال ژی ب راستیێ رەنە تێکلدارە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو تەخمینێن کو ژ بۆ خەبتاندنا تەئۆریا “بەرهێنانا مارژینال” هەوجەنە ئەو قاسنە راستن کو ڤان ب سەرێ خوە دڤیا بوو کو هەر زانیارەک راستین ڤێ رامانێ ژ دەست خوە رەد بکە. بالا خوە بدنێ، ئەم ل دژی تەئۆریا رازبەر نینن ، هەر تەئۆریەک کو ژ راستیێ دوور دکەڤە، ب رەنگەکییە. ئەم نیقاش دکن کو، ژ بۆ کو تەئۆری دەرباسدار بە، پێدڤییە کو رەوشا راستینا کو ئەو دخوازە ب رەنگەکی واتەدار راڤە بکە نیشان بدە. پێدڤییە کو هەر ئابستراجتۆن ئان تەخمینێن کو تێنە بکار ئانین نسبەتەن پچووک بن و دەما کو رهەت ببن، نەبن سەدەما هلوەشینا تەئۆریێ. ئەڤ یەک ب تەئۆریا بەرهەمداریا مارژینال رەنە وسایە. گرینگە کو وەرە زانین کو دەرەجەیێن ئابستراکسیۆنێ هەنە. “تەخمینێن پاشگوهکرنێ” هەنە کو دیار دکن کو هن ئالیێن راستیێ ل سەر تشتێ کو تێنە ئانالیز کرن باندۆرەک هندک ئان تونەیە. مخابن ژ بۆ تەئۆریا هلبەرینا مارژینال، تەخمینێن وێنە ب ڤی رەنگینە. بەلێ، ئەو “تەخمینێن دۆمەنێ”نە کو “شەرتێن کو تەئۆریەک تایبەتی دێ د بنێ وان دە بجیهـ ببە. هەکە ئەو شەرت نەیێن تەتبیق کرن، وێ هنگێ تەئۆری ژی ناکە.” [ستەڤە کەئەن، دەبونکنگ ئەجۆنۆمجس ، ر. ١٥١] ل ڤر رەوش ئەڤە.

لێبەلێ، پر ئابۆریناس دێ ب کێفخوەشی ڤێ رەخنەیێ پاشگوهـ بکن، ژ بەر کو، وەکی کو چەند جاران هاتە دەستنیشان کرن، بنگەها تەئۆریا ئابۆری یا ل سەر راستیێ ئان مۆدەلێن رەئالیست ژ هێلا ئابۆریناسێن نەئۆکلاسیک ڤە خەمەک سەرەکە نایێ هەسباندن. لێبەلێ، تەئۆریا “بەرهێنانا مارژینال” یا کو ل سەر سەرمایێ تێ سەپاندن ب ناکۆکیێن مەنتقییێن کو نیشان ددن کو ئەو ب تەنێ خەلەتە، تژییە. ب گۆتنێن ئابۆریزانێ چەپگر ژۆئان رۆبنسۆن:

“ئەشکەرەیە کو ژ نەئۆ-کلاسیکێن نەئۆ-کلاسیک رە نەهاتبوو گۆتن کو تەئۆریا نەئۆ-کلاسیک چارەسەریا پرسگرێکێن قەزەنجان ئان ژی نرخا سەرمایەیێ دهەوینە. وان ل سەر بنگەهەک کو تونەیە ئاڤاهیەک بلن ژ تەئۆرەمێن ماتەماتیکی ئاڤا کریە. د ڤان دەمێن داوی دە [د سالێن ١٩٦٠ان دە، پاولۆسێ نەئۆ-کلاسیک ب تێرا خوە بنگەهێ رەکلامێیێ سامدوئەل بوو. پەرگالا وی ناگرە، لێ تەئۆرەم ب هەمان رەنگی دهەرکن.” [ بەشداریێن ژ بۆ ئابۆریا نووژەن ، ر. ١٨٦]

گەر قازانج ئەنجاما ملکیەتا تایبەت و نەوەکهەڤیا کو ئەو چێدکە بە ، وێ دەمێنە ئەجێبە کو تەئۆریا نەئۆکلاسیک ب قاسی کو رۆبنسۆن دبێژە بێبنگەهـ بە. ژخوە، ئەڤ پرسەک سیاسییە و ئابۆریا نەئۆ-کلاسیک ژ بۆ پاشگوهکرنا پرسێن وەها هاتە پێشڤە خستن. تەئۆریا بەرهەمداریا مارژینال راستی نیقاشێن توند هات، تام ژ بەر کو ئەو ئیدا دکە کو نیشان ددە کو کەد د بن کاپیتالیزمێ دە نایێ ئیستیسمارکرن (ئانگۆ هەر فاکتۆر تشتێ کو بەشداری هلبەرینێ دکە دستینە). نها ئەمێ ڤێ رەخنەیا سەرکەفتی ب کورتی بینن زمان.

پرسگرێکا تەئۆریکی یا یەکەما مەزن ئەشکەرەیە: هوون سەرمایێ چاوا دپیڤن؟ د ئەکۆنۆمیا نەئۆکلاسیک دە، سەرمایە وەکی مەکینەیێن هەر جورەیی و هەم ژی جیهێن کارێن کو وان لێ دگرن تێ بناڤکرن. هەر یەک ژ ڤان تشتان، د سەری دە، ژ گەلەک تشتێن دن پێک تێ و گەلەک ژ ڤان ژی مەجلیسێن تشتێن دنن. ژ بەر ڤێ یەکێ تێ چ واتەیێ کو مەرڤ بێژە، وەکی د تەئۆریا هلبەرینا مارژینال دە، کو “سەرمایە” ب یەک یەکینەیەک جوودا دبە؟ تشتا هەڤپارا ڤان هلبەران بهایەکە و یا کو ئابۆریناس ژ بۆ بەرهەڤکرنا سەرمایێ بکار تینن ئەڤە. لێ مخابن، نیشان ددە کو “کو ژ بلی رێژەیا قازانجێ تو واتەیەک ژ عمیقدارا سەرمایێع رە نایێ دایین، ژ بەر ڤێ یەکێ نیقاشا کو عهلبەرا مارژینالا سەرمایێع رێژەیا قەزەنجێ دیار دکە بێواتەیە.” [رۆبنسۆن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٠٣] ئەڤ ژ بەر کو ئارگومان ل سەر رامانا دۆرهێلییە:

“ژ بۆ پرسگرێکێن دەمدرێژ دڤێ ئەم واتەیا رێژەیا قەزەنجێ یا ل سەر سەرمایێ بهەسبینن… نرخا ئالاڤێن سەرمایێ، کو وەکی داهاتا وێ یا پێشەرۆژێ کو ب رێژەیا فائیزێ یا ب رێژەیا قەزەنجێ ڤە تێ داخستن، تێ هەسباندن، ب لێچوونا وێ یا دەستپێکێ رە وەکهەڤە، کو بهایێن د ناڤ دە قەزەنجێ د هەمان رێژەیێ دە ل سەر نرخێ سەرمایا کو د هلبەرینا وێ دە تێکلدارە، دهێلە کو رێژەیێ ل سەر ژیانا وێ یا گونجاو وەرە زێدەکرن.

“ژ بەر ڤێ یەکێ نرخا ستۆکەک ئاموورێن سەرمایێ رێژەیا قەزەنجێ دگرە ناڤ خوە. ژ بلی رێژەیا قەزەنجێ ت واتەیا عمیقدارا سەرمایێع نینە.” [ کاخەزێن ئابۆرییێن بەرهەڤکری ، ڤۆل. ٤، رووپ. ١٢٥]

ب ئاوایەکی دن لێ مێزە دکن، ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک هەول ددە پرسگرێکێن هلبەراندن و بەلاڤکرنا داهاتێ ب هەڤ رە چارەسەر بکە. ئەو هەول ددە کو نیشان بدە کا ئاستا ئیستیهدامکرنا سەرمایە و کەدێ چاوا تێ دەستنیشانکرن و هەم ژی داهاتا نەتەوەیی د ناڤبەرا هەردویان دە چاوا تێ دابەش کرن. یا پاشین ب پرکرنا میقدارێن کەد و سەرمایەیێ ب رێزێ ل سەر مووچەیا هەڤسەنگ و رێژەیا فائیزێ پێک تێ. د دەمەک درێژ دە، شەرت و مەرجێن هەڤسەنگیێ ژ هێلا هلبەرینا مارژینالا نەتیجە یا هەر فاکتۆرێ ڤە تێنە رێڤە کرن، دگەل کو هەر یەک تێ پەیدا کرن هەیا کو داهاتا مارژینالا وێ یا نەتی سفر بە. ژ بەر ڤێ یەکێ رێژەیا فائیزێ یا بازارێ تێ بکار ئانین ژ بەر کو سەرمایە تێ تەخمین کرن کو هلبەرینا مارژینال هەیە و بەرژەوەندیا بازارێ یا هەیی ڤێ یەکێ نیشان ددە.

لێ دیسا ژی د کیژان واتەیێ دە ئەم دکارن ببێژن کو سەرمایە خوەدی بەرهەمداریا مارژینالە؟ پیڤانا سەرمایەیێ چاوا تێ پیڤاندن؟ یەک پیڤان ئەڤە کو مەرڤ نرخا هەیی یا داهاتا کو تێ چاڤەرێ کرن کو ژ خوەدیێن سەرمایەیێ رە بقەومە بگرە. لێبەلێ، ئەڤ رێژەیا داکێشانێ و داهاتا نەتیجە ژ کو تێ؟ ژ بۆ دیتنا نرخەک ژ بۆ ڤان، پێدڤییە کو داهاتەک نەتەوەیی و دابەشکرنا داهاتێ د ناڤبەرا کەد و سەرمایێ دە وەرە تەخمین کرن، لێ تشتێ کو د ئانالیزێ دە هاتی چێکرن ئەڤ بوو. ب گۆتنەکە دن، تەئۆریا نەئۆ-کلاسیک پێشبینیێن کو د راستیێ دە چارەسەرینە هەوجە دکە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو نرخا سەرمایێ ب دابەشکرنا داهاتێ ڤە گرێدایییە. ژ بەر کو ژ بۆ بژارتنا دابەشکرنا داهاتێ ل سەر یا دن ئاقلەک نایێ پێشکێش کرن، تەئۆریا نەئۆ-کلاسیک پرسگرێکا کو ژ بۆ لێکۆلینێ دەستنیشان کریە چارەسەر ناکە، لێ ب تەنێ وێ ژ هۆلێ رادکە. تاتۆلۆژییەکە. ئەو دپرسە کا رێژەیا قەزەنجێ چاوا تێ دەستنیشانکرن و ب رەفەرانسکرنا میقدارا سەرمایێ و هلبەرا وێ یا مارژینال بەرسڤ ددە. دەما کو تێ پرسین کا ئەڤ چاوا تێنە دەستنیشانکرن، بەرسڤ ل سەر بنگەها دابەشکرنا داهاتا پێشەرۆژێ و داخستنا ڤەگەرێن سەرمایێ ب رێژەیا فائیزێ یا بازارێیە. ئانگۆ، ئەو ب تەنێ دبێژە کو رێژەیا فائیزێ یا بازارێ فۆنکسیۆنەک رێژەیا فائیزێ یا بازارێیە (و دابەشکرنا تەخمینکری یا داهاتێ).

یانی ل گۆری تەئۆریا نەئۆکلاسیک رێژەیا قازانج و فائیزێ ب سەرمایەیێ ڤە گرێدایییە و رێژەیا سەرمایێ ژی ب رێژەیا قازانج و فائیزێ ڤە گرێدایییە. پێدڤییە کو مەرڤ رێژەیەک قەزەنجێ بهەسبینە دا کو نیشان بدە کو رێژەیا هەڤسەنگیا ڤەگەرێ هاتی دەستنیشانکرن. ئەڤ مژار د ئەکۆنۆمیا نەئۆ-کلاسیک دە ب تەنێ ب پاشگوهکرنا وێ تێ دوورخستن (دڤێ وەرە زانین کو هەمان تشت دکارە ل سەر تێگینا “ئاوووستووریا” یا “دۆرپێچیتیێ” وەرە گۆتن کو “نە ممکوونە کو مەرڤ رێیەک هلبەراندنا کەلوومەلێ وەکی “دۆرڤەگەرتر” ژ یا دن، بێیی کو ژ رێژەیا قەزەنجێ ڤە گرێدایییە، وەرە پێناسە کرن. . . . کۆنسەپتا نەئۆکلاسیکا هلبەرینا مارژینالا سەرمایێ.” [ستەڤە کەئەن، دەبونکنگ ئەجۆنۆمجس ، ر. ٣٠٢]).

پرسگرێکا دنا تەئۆریێ ئەڤە کو “سەرمایە” وەکی تشتەک ب تەڤاهی نەراست تێ هەسباندن. میناکی، هەولدانا دەننس رۆبەرتسۆنا نەئۆکلاسیکا پێشەنگا سالا ١٩٣١ێ ژ بۆ راڤەکرنا هلبەرینا مارژینالا کەدێ دەما کو “سەرمایە” دۆمدار دگرە، بگرە:

“ئەگەر ل شوونا نەهان دەهـ مێر بێن دانین کو چالەک بکۆلن، دێ ل شوونا نەهیێن بهاتر ب دەهـ چیپێن ئەرزانتر وەرن دابین کرن؛ ئان بەلکی جیهـ تونە کو ئەو ب رهەتی بکۆلە، دێیێ دەهەمین ب ساتلەکێ وەرە دانین و وەرە شاندن کو ژ بۆ نەهێن دن بیرایێ بینە.” [ “واگە-گرومبلەس” ، پارچەیێن ئابۆری ، ر. ٢٢٦]

ژ بەر ڤێ یەکێ ژ بۆ خەبتاندنا هلبەرینا مارژینالا فاکتۆرێن تێکلدار، “دەهـ چیپێن ئەرزانتر” ب رەنگەکی نەهـ چیپێن بهاترە؟ چاوا ئەڤ سەرمایە سابیت دمینە؟ و ئەڤ چاوا راستیێ نیشان ددە؟ بێ گومان، هەر میناکەک جیهانا راستین دێ ب شاندنا کۆلبەرێ دەهەمین ڤە گرێدایی بە دا کو پچەک دن بستینە؟ و چاوا نەهـ چیپێن بها دبن نەهیێن ئەرزانتر؟ د جیهانا راستین دە ئەڤنە ممکوونە لێ د ئابۆرییا نەئۆکلاسیک دە ئەڤنە تەنێ گەنگازە، لێ ژ بۆ کو تەئۆری بخەبتە ژی پێدڤییە. وەکی کو رۆبنسۆن ئانگاشت کر، د تەئۆریا نەئۆ-کلاسیک دە “تێگینا سەرمایەیێ هەمی فاکتۆرێن کو مرۆڤ چێکری د ناڤ یەک دە تێنە کەلاندن، کو ئەم دکارن ژێ رە ببێژن لەئەتس … [کو] هەر چەند ژ یەک ماددەیەک فزیکی پێک بێ ژی، ب کاپاسیتەیا کو تەکنیکێن جووربەجوور هلبەرینێ ڤەدهەوینە… و گوهەرتنا تەکنیکێ دکارە ب تەنێ، بێیی کو ب تەنێ و ب تەنێ ب ستانتان ڤە بەلاڤ ببە، وەرە چێکرن. لێچوون.” [ بەشداریێن ژ بۆ ئابۆریا نووژەن ، ر. ١٠٦]

ئەڤ یەک دهێلە کو ئابۆری ژ پرسگرێکێن ئەشکەرەیێن بەرهەڤکرنا “سەرمایەیێ” دوور بخە، تێگینا لێزێدەکرنا یەکینەیەک زێدە یا سەرمایێ ژ بۆ کفشکرنا “بەرهێنانداریا مارژینال” ئاقلمەند بکە و دهێلە کو سەرمایە “دۆمدار” بمینە دا کو “بەرهێنانا مارژینال” یا کەدێ وەرە دیتن. ژ بەر کو دەما کو “ستۆکا ناڤگینێن هلبەرینێیێن هەیی دکارە وەکی میقدارەک ئەکتۆپلازمایێ وەرە تەمسیل کرن، ئەم دکارن ب تەئۆرەما ئەئولەر رە ببێژن کو کرێیا هەر یەکینەیا ئەکتۆپلازمایێ ب بەرهەما مارژینالا میقدارا ئەکتۆپلازمایێ یا کو ب تەڤاهی تێ بکار ئانین رە وەکهەڤە. ئەڤ خویا دکە کو تشتەک بالکێش ل نیقاشێ زێدە دکە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٩٩] ئەڤ پشتراست دکە کو پێدڤییە کو راستی وەرە پاشگوهـ کرن و ژ بەر ڤێ یەکێ تەئۆریا ئابۆرینە هەوجەیە کو پرسێن پراتیکی نیقاش بکە:

“گاڤا کو ئالاڤ ژ پەلان تێنە چێکرن، د ناڤبەرا پرسگرێکێن دەمدرێژ ئوویێن کورت دە جووداهی نایێ کرن… نەهـ چیپ پەلکێن پەلانن؛ دەما کو مەرڤێ دەهەمین ڤەدگەرە، ئەو تێ کشاندن دا کو نەهـ-دەهەک ژ ئالاڤێن کو هەر مرۆڤەک بەرێ هەبوو ژ وی رە پەیدا بکە. . . . . ژ بەر کو ئیهتیمالا بێکێماسی یا پێشبازیێ تونەیە. پرسگرێکەک بێکێماسی تونەیە. کارکەرێن بێکار دێ مووچەیێن خوە کێم بکن و ژ بەر ڤێ یەکێ میقدارا کو ژ بەرێ ڤە هەبوو وەرە بەلاڤکرن. [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٠٧]

تێگینا کو تشتێن سەرمایە ژ ئەکتۆپلازمایێ پێک تێن و رۆژ ب رۆژ دکارن ژ نوو ڤە د فۆرما هەری زێدە یا قەزەنجێ دە وەرن چێکرن، ژ بۆ کو وەرە ئیسپاتکرن کو کەد و سەرمایە هەر دو ژی تەڤکاریا خوە ژ جڤاکێ رە دستینن، نیشان بدە کو کەد نایێ ئیستیسمارکرن، هاتە ئیسپاتکرن. نایێ کو ئەو ب راستی وەرە گرتن، ئەو تەنێ مەتەلۆکەکە، لێ بێیی وێ هەمی ئارگومانا (و پاراستنا کاپیتالیزمێ) تێک دچە. دەما کو ئاموورێن سەرمایێ ب راستی تێنە پەژراندن، تشتێن تایبەتییێن کو نەکارن بێیی لێچوون د ناڤ تشتێن نوو دە وەرن پەلچقاندن دا کو کێم-زێدە کارکەران بهەوینن، تێگینێن وەها رەهەت کو قازانج ب تەڤکاریا (سەرمایەیا مارژینال) یا “سەرمایەیێ” رەیە ئان ژی کو بێکاری ژ بەر مووچەیێن پر زێدە چێدبە، دڤێ ژ بەر رامانا دلخوازی ​​یا کو بێ گومان ئەون، وەرن ئاڤێتن.

پرسگرێکا پاشین دەما کو ڤان پرسگرێکان پاشگوهـ بکن و تەخمین بکن کو تەئۆریا هلبەرینا مارژینال راستە دەردکەڤە هۆلێ. تێگینا دەمەک کورت بهەسبینن، کو ب کێمانی یەک فاکتۆرەک هلبەرینێ نکارە جوودا ببە. ژ بۆ دەستنیشانکرنا هلبەرینا وێ یا مارژینال وێ هنگێ سەرمایە دڤێ ببە فاکتۆرا کو جهێرەنگە. لێبەلێ، ئاقلێ هەڤپار دەستنیشان دکە کو سەرمایە فاکتۆرا هەری هندک ماقوولە و هەکە ئەو دکارە جوودا ببە وێ هنگێ هەر یەکێ دن ژی دکارە ببە؟ وەکی کو ئابۆریناسێ موخالف پەرۆ سراففا گۆت، دەما کو بازارەک ب تێرا خوە بەرفرەهـ وەرە پێناسە کرن، وێ هنگێ تەخمینا نەئۆکلاسیکا سەرەکە کو داخواز و پەیداکرنا مالزەمەیەک سەربخوەیە تێک دچە. ئەڤ یەک ژ هێلا ئابۆریناسەکی دن، ئامت بهادور، ل سەر “بازارا سەرمایەیێ” (کو ژ هێلا خوەزایێ ڤە، پیشەسازیەک ب بەرفرەهی تێتە دەستنیشان کرن) هاتە سەپاندن. ستەڤە کەئەن ب گەلەمپەری ڤان ئارگومانان کورت دکە، و دەستنیشان دکە کو “د ئاستا گشتی دە [ئابۆریێ ب تەڤاهی]، پێوەندیا تێ خوەستن — رێژەیا قەزەنجێ ب هلبەرینا مارژینالا سەرمایەیێ رەیە — دێنە راست بە” ژ بەر کو ئەو تەنێ دەرباس دبە “دەما کو رێژەیا سەرمایە ل هەمبەر کەدێ د هەمی پیشەسازیێ دە یەک بە — یا کو ب باندۆر هەمانە کو بێژە تەنێ یەک پیشەسازیێ هەیە.” ئەڤ یەک “ئیدایا سراففا ئیسبات دکە کو، دەما کو پیشەسازیەک ب بەرفرەهی تێتە هەسباندن، گوهەرتنێن د شەرت و مەرجێن پەیدا و داخوازێ ​​دە دێ باندۆرێ ل دابەشکرنا داهاتێ بکە.” ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو “گوهەرتنا د کەتنا سەرمایێ دە دێ هلبەرانێ بگوهەزینە، لێ ئەو د هەمان دەمێ دە مەئاش و رێژەیا قەزەنجێ ژی دگوهەزینە… ژ بەر ڤێ یەکێ، دابەشکرنا داهاتێنە مەریفەتیکییە ئوونە ژی ژ هێلا بازارێ ڤە تێ دەستنیشانکرن. دابەشکرنا داهاتێ هەیا ئاستەک گرینگ بێیی هلبەراندنا مارژینال تێ دەستنیشانکرن و خێزێن بێئالییێن پێشکێشی و داخوازێ ​​نە. . . . ژ بەر ڤێ یەکێ د دەربارێ بهایێن کو د ئابۆریێ دە دەرباس دبن دە تشتەک پیرۆز تونە، و ب هەمان رەنگی د دەربارێ دابەشکرنا داهاتێ دە ئەو هێزا تێکلدارا کۆمێن جوودا نیشان ددە. [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٣٥]

دڤێ بێ زانین کو ئەڤ رەخنە خوە ل سەر وێ بنگەهێ نەئۆکلاسیک ئەساس دگرە کو دکارە فاکتۆرەک هلبەرینێ یا ب ناڤێ سەرمایە پێناسە بکە. ب گۆتنەکە دن، هەر چەند ئەم تەخمین بکن کو تەئۆریا ئابۆری یا نەئۆ-کلاسیکا سەرمایێنە ئاقلمەندیەک دۆرهێلە، تەئۆریا وێ یا بەلاڤکرنێ دیسا ژی ب مانتقێ خەلەتە.

ژ بەر ڤێ یەکێ ئەکۆنۆمیا سەرەکە ل سەر تەئۆریەک دابەشکرنێیە کو ب جیهانا راستین رە ب تەڤاهی نەگرێدایییە و دەما کو ل سەر سەرمایێ تێ سەپاندن نەهەڤگرتییە. ئەڤ دێنە گرینگ بە ژ بلی کو ئەو ژ بۆ راستکرنا دابەشکرنا داهاتێ د جیهانا راستین دە تێ بکار ئانین. میناکی، فەرقا فرەهبوونا د ناڤبەرا دەولەمەند و خزان دە (ئەو تێ نیقاش کرن) ب تەنێ بازارەک ب باندۆر نیشان ددە کو مرۆڤێن هلبەرینەرتر خەلات دکە. ژ بەر ڤێ یەکێ تەزمیناتا ژ بۆ شەفێ پارگیدانیان ئەو قاس هشک زێدە دبە ژ بەر کو ئەو هلبەرینا وانا مارژینال نیشان ددە. ژ خەینی، بێ گومان، تەئۆری تشتەک ووسا پشتگری ناکە — ژ بلی جیهانەک کو باوەر بکە کو نکارە هەبە (لاسسەز پەر لاند، کەس؟).

دڤێ وەرە زانین کو ئەڤ رەخنەیا سەرکەتی یا ئابۆریا نەئۆکلاسیک ژ هێلا ئابۆریناسێن دژبەر ڤە یەکەم جار ژ هێلا ژۆئان رۆبنسۆن ڤە د سالێن ١٩٥٠ان دە هاتە رابەر کرن (ب گەلەمپەری ژێ رە ناکۆکیا پایتەختا جامبردگە تێ گۆتن). ڤان رۆژان پر کێم تێ گۆتن. دگەل کو پرانیا پرتووکێن دەرسێیێن ئابۆری ب تەنێ تەئۆریا ستاندارد دوبارە دکن، راستی ئەڤە کو ئەڤ تەئۆری ژ چار دەهسالان دەرباس بوونە ب سەرفرازی ژ هێلا ئابۆریناسێن دژبەر ڤە هاتی هلوەشاندن. وەکی کو ستەڤە کەئەن دەستنیشان دکە، دەما کو ئابۆریناسێن نەئۆکلاسیکێن پێشەنگ قەبوول کر کو رەخنە د سالێن ١٩٦٠ان دە راست بوو، ئیرۆ “تەئۆریا ئابۆری بەردەوام دکە کو تام هەمان تێگینان بکار بینە کو رەخنەیا سراففا ب تەڤاهی نەدەرباسدار نیشان دا” تەڤی “کاپتوولاسیۆنا تەقەزا ژ هێلا ئەکۆنۆمیستەک ساموئەلسۆنەک گرینگ ڤە وەکی پائول.” وەکە کو ئەو ب داوی دکە: “ژ ڤێ چێتر نیشانا ئیفلاسا رەوشەنبیری یا ئابۆرییێ تونە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٤٦، رووپ. ١٢٩ و رووپ. ١٤٧]

چما؟ تەنێ ژ بەر کو ناکۆکیا جامبردگە جاپتال دێ خوەندەکارێ ئابۆریێ ب هن پرسگرێکێن جددییێن ب ئابۆریا نەئۆ-کلاسیک رە دەرخینە هۆلێ و دبە کو ئەو دەست ب لێپرسینا لهەڤهاتنا ناڤخوەیی یا ئیدیئایێن وێ بکن. د هەمان دەمێ دە ئەوێ ب تەئۆریێن ئابۆرییێن ئالتەرناتیف رە روو ب روو بمینن و دەست ب پرسێ بکن کا گەلۆ قەزەنج ئەنجاما ئیستسمارکرنێیە . ژ بەر کو ئەڤ یەک دێ رۆلا ئابۆریناسان بخە خەتەرەیێ دە، وەکی کو مارخ بێژە، “شەرڤانێن خەلاتگر”یێن ژ بۆ سەرمایێ کو “لێکۆلینا زانستی یا راستین” ب “ویژدانێ خەراب و نیەتا خەرابا لێبۆرینێ” دگوهەزینە.نە ئەجێبە، وی ئەڤ یەک وەکی “ئابۆریا ڤولگار” بناڤ کر. [ سەرمایە ، جلد. ١، ر. ٩٧]

وەرگەرا ماکینە

ب گۆتنەک، نا. وەکی کو پرۆئودهۆن دەستنیشان کر، “سەرمایە، ئالاڤ و ماکینێن ب هەمان ئاوایی بێبەرهەمن… خوەدییێ کو ژ بۆ بکارانینا ئاموورەکێ ئان ژی ژ بۆ هێزا هلبەرینا ئاخا خوە دخوازە خەلات وەرە دایین، وێ هنگێ، تشتێ کو ب ئاوایەکی رادیکال دەرەوە؛ ئانگۆ کو سەرمایە ب هەولدانا خوە هلدبەرینە — و ژ بۆ ڤێ یەکێ تشتەک ب ئەرزانی دستینە.” [ تایبەتمەندی چیە؟ ، ر. ١٦٩] ب گۆتنەکە دن، تەنێ کەد هلبەرە و قازانجنە خەلاتا بەرهەمداریا سەرمایەیێیە.

هێژایی گۆتنێیە کو ئابۆریناسێن کاپیتالیست ل هەڤ ناکن. پرۆئودهۆن گۆت: “ل ڤر دیسا فەلسەفەیا ئەکۆنۆمیستان دخوازە. ژ بۆ پاراستنا فائیزێ وان قال کرنە کو سەرمایە بەرهەمدارە و مەتافۆرەک ڤەگوهەراندیە راستیەکێ.” سۆسیالیستان «ژ بۆ هلوەشاندنا سۆفیزما خوە تو زەهمەتی نەکشاند؛ و ب ڤێ گەنگەشیێ تەئۆریا سەرمایەیێ کەتبوو ناڤ بێبەختیەکە وسا کو ئیرۆ د مەژیێ گەل دە کاپیتالیست و بێکار تێگینێن هەڤواتەنە». [ سیستەما ناکۆکییێن ئابۆری ، ر. ٢٩٠]

مخابن، ژ دەما پرۆئودهۆن و ڤر ڤە، مەتافۆرا ژ نوو ڤە ب سایا ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک و تەئۆریا “بەرهێنانا مارژینال” ڤەگەرییایە. مە ئەڤ تەئۆری د بەشا داوین دە راڤە کر ، وەکی بەشەک ژ نیقاشا خوە یا ل سەر ڤێ یەکێ چما، هەر چەند ئەم تەخمین بکن کو ئاخ و سەرمایە بەرهەمدارن ژی ، ئەڤ ب سەرێ خوە قەزەنجا کاپیتالیست رەوا ناکە. بەلێ، قازانج دگهێژە سەرمایەدار تەنێ ژ بەر کو وی دەستوور دایە کەسێن دن کو ملکێ خوە بکار بینن. لێبەلێ، تێگینا کو قازانج تەمسیل دکە کو “هلبەرینا” سەرمایێ ژ بەر سەدەمێن دن پر خەلەتە. یا سەرەکە ئەوە کو سەرمایە و ئاخ ب سەرێ خوە تو تشتی دەرناکەڤە. وەکە کو باکونن گۆتیە، “نە ملک ئوونە ژی سەرمایە دەما کو ب کەدێ نەیێ فەرقکرن تشتەکی ناهلبەرینن.” [ فەلسەفا سیاسی یا باکونین ، ر. ١٨٣]

ب گۆتنەکە دن، سەرمایە “هلبەرینەر”ە تەنێ ژ بەر کو مرۆڤ وێ بکار تینە. ئەڤنە ئەنجامەک سۆسرەتە. ئابۆریا سەرەکە وێ ب ئاوایێ خوە ناس دکە (تەرمینۆلۆژیا ئابۆری یا ستاندارد ژ بۆ ڤێ یەکێ ئەڤە کو “فاکتۆر ب گەلەمپەری ب تەنێ ناخەبتن” ). هێژایی گۆتنێیە کو ئەنجامێن ئانارشیست و پارێزڤانێن کاپیتالیزمێ ژ ڤێ راستیا ئەشکەرە دەردخن، ژ هەڤ جودانە.

پاراستنا ستاندارد یا نەوەکهەڤیێن چینانێن د بن کاپیتالیزمێ دە ئەڤە کو مرۆڤ ب هلبەراندنا تشتێن کو مرۆڤێن دن دخوازن دەولەمەند دبن. لێبەلێ، ئەو قەت جاری راستە. د بن کاپیتالیزمێ دە، مرۆڤ ب کرێکرنا کەسێن دن دەولەمەند دبن دا کو تشتێن کو مرۆڤێن دن دخوازن هلبەرینن ئان ژی ب پەیداکرنا ئەرد، پەرە ئان ماکینەیان ژ کەسێن کو کرێ دکن رە دەولەمەند دبن. هەژمارا کەسێن کو تەنێ ب کەدا خوە، بێیی کو کەسێن دن بخەبتینن، دەولەمەند بوونە، هندکە. دەما کو وەرە زەخت کرن، پارێزڤانێن کاپیتالیزمێ دێ خالا بنگەهین قەبوول بکن و نیقاش بکن کو، د سووکەک ئازاد دە، هەر کەس د هلبەراندنا ڤان تشتان دە چ داهاتیێ دکە. هەر فاکتۆرەک هلبەرینێ (ئەرد، سەرمایە و کەد) ب هەمان ئاوایی تێ دەستگرتن و بەربەریا وانا مارژینال دیار دکە کو تەڤکاریا وانا ژ بۆ هلبەرەک قەدیایی و ب ڤی رەنگی داهاتا وان چیە. ژ بەر ڤێ یەکێ مەئاش هلبەرینا مارژینالا کەدێ، قازانج هلبەرینا مارژینالا سەرمایێ و کرێ هلبەرینا مارژینالا ئاخێ تەمسیل دکە. چاوا کو مە د بەشا بەرێ دە ئەرد و کەد ب کار ئانی ، ل ڤر ژی ئەمێ ل سەر ئەرد و “سەرمایە”یێ بسەکنن. لێبەلێ، دڤێ ئەم بالا خوە بدن کو تەئۆریا هلبەرینا مارژینال ب سەرمایێ رە خوەدان زەهمەتیێن پر مەزنە و هاتە ئیسبات کرن کو د هوندورێ ڤێ مژارێ دە نەهەڤگرتییە (ل بەشا پێش دە بنێرە ). لێبەلێ، ژ بەر کو ئابۆرییا سەرەتایی ڤێ یەکێ پاشگوهـ دکە، ئەمێ ژی ژ بۆ دەمێ.

ژ بەر ڤێ یەکێ نیقاشا کو قەزەنج بەشداریا سەرمایێ تەمسیل دکە چیە؟ سەدەما کو ئانارشیست باندۆر نابن دیار دبە دەما کو ئەم ل دەهـ زلامان بفکرن کو ب چۆلان چالەک دکۆلن. بەردەوام گرتنا کەدێ تێ ڤێ واتەیێ کو ئەم چیچەکان ل تەڤلهەڤیێ زێدە دکن. هەر چیچەکا نوو ب هەمان قاسێ هلبەراندنێ زێدە دکە (ژ بەر کو ئەم تەخمین دکن کو کەد هۆمۆژەنە) هەیا کو ئەم دگهیژن قاچا یازدەهەمین. د وێ نوقتەیێ دە، پیڤازا زێدە نایێ بکار ئانین و ژ بەر ڤێ یەکێ تەڤکاریا مارژینالا تیرێژێ (“سەرمایە”) سفرە. ئەڤ نیشان ددە کو سۆسیالیست راستن، سەرمایە بێهلبەرە و ژ بەر ڤێ یەکێ ژ بۆ بکارانینا وێ تو خەلات هەق ناکە.

بێ گومان، دێ وەرە دەستنیشان کرن کو چیپا یازدەهان ب پەرەیە و ژ بەر ڤێ یەکێ، کاپیتالیست دێ ل سەر دەهـ چقان راوەستا و تەڤکاریا مارژینالا سەرمایێ ب قاسی کو پالا دەهەمین لێ زێدە کریەیە. لێبەلێ یەکانە سەدەما کو سپادە تشتەک ل هلبەرینێ زێدە کر ژ بەر کو کارکەرەک هەبوو کو وێ بکار بینە. ب گۆتنەکە دن، وەکی کو ئابۆریناس داڤد ئەڵەرمان تەکەز دکە، “مەقتە ئەوە کو سەرمایە ب خوە قەت عهلبەرینێع ناکە؛ سەرمایە ژ ئالیێ کەدێ ڤە ژ بۆ هلبەراندنا هلبەران تێ بکارانین… کار هلبەرا مارژینالا سەرمایەیێ هلدبەرینە. ” [ پرۆپەرتی ئاند جۆنتراجتن ئەجۆنۆمجس ، ر. ٢٠٤] ب ڤی ئاوایی، ئاخافتنا ل سەر “بەرهەما مارژینال”ا سەرمایێ بێواتەیە، ژ بەر کو دۆمداریا کەدێ بێواتەیە:

“میناکی، عهلبەرا مارژینالا شۆفێع د پێڤاژۆیەک هلبەرینا هێسان دە بهەسبینن کو سێ کارکەر ژ بۆ کۆلاندنا بۆدرومەکێ دو شۆپان و تەکەرەک بکار تینن. دو ژ کارکەران دو شۆپان بکار تینن ژ بۆ تژیکرنا تەکەرێ کو کارکەرێ سێیەم ژ دوور ڤە دوور دخە دا کو ئاخێ باڤێژە. دەما کو هلبەرا مارژینالا هلبەرەک زێدە تێ پێناسە کرن دەما کو هلبەرەک زێدە تێ هلبەراندن. فاکتۆرێن دن، وەک کەد، دۆمدار تێنە گرتن. کەد چالاکیا مرۆڤی یا پێکانینا ڤێ پێڤاژۆیا هلبەرینێیە.

“عدەستپێکرنا کەدێع ب راستی تێ واتەیا ژ نوو ڤە ئۆرگانیزەکرنا چالاکیا مرۆڤی ب رەنگەکی سەرمایەیا زەخمتر، دا کو کەپچەیا زێدە ب رەنگەک چێترین وەرە بکار ئانین. میناکی، هەر سێ کارکەر دکارن سێ شۆپان بکار بینن دا کو چەرخەرێ تژی بکن و دووڤ رە ئەو دکارن ب دۆرێ چەرخەرێ ڤالا بکن. ب ڤی رەنگی، کارکەر دێ شەپێلا زێدە ب کار بینن (د هەمان دەمێ دە ب هەمان دەمێ رە هلبەرینا ئەردێ زێدە بکن). ژ ڤێ بەرهەمێ رە تێ گۆتن کو “بەرهەما مارژینال” ژ هێلا کارکەران ڤە تێ هلبەراندن بۆر هلبەراندن هلبەرا مارژینالا سەرمایێ (و کارووبارێن سەرمایێیێن زێدە بکار ئانین).” [ ئۆپ. جت. ، رووپ. ٢٠٧-٩]

ژ بەر ڤێ یەکێ، رامانا کو قازانج ب هلبەرینا مارژینالا سەرمایێ رە وەکهەڤە، دژوارە کو مەرڤ باوەر بکە. سەرمایە، د ڤێ پەرسپەکتیفێ دە،نە تەنێ دارەکە کو فێکی ددە کو خوەدیێ وێ بێ چاندن ژی بهێلە، ئەو دارەکە کو فێکیا خوە ژی هلدبژێرە، ئامادە دکە و ژ بۆ شیڤێ پێشکێشی دکە!نە ئەجێبە کو ئەکۆنۆمیستێن کلاسیک (سمتهـ، رجاردۆ، ژۆهن ستوئارت مڵ) سەرمایە وەکی نەهلبەری دهەسبینن و قازانج و بەرژەوەندی ب واتەیێن دن، کێم ئەشکەرە دەرەوین، راڤە کرن.

دبە کو “بەرهێنانا مارژینال”ا سەرمایەیێ ب تەنێ ئەو بە کو گاڤا کارکەران “پارا” خوە ژ هلبەرینێ وەردگرن، ئانگۆ گاڤا کو بەربەریا مارژینالا کەدێ هات خەلات کرن، دمینە. ئەشکەرەیە کو بەرهەما مارژینالا کەد و سەرمایێ ب هەڤ ڤە گرێدایینە. د پێڤاژۆیەک هلبەراندنێ دە، دێ بەشداریا سەرمایەیێ (ب پێناسەیێ) ب بهایێ گشتی کێمکرنا تەڤکاریا کەدێ بە. تو بەرهەما مارژینالا کەدێ پێناسە بکی، پێویستە کو تشتەکی دن سابیت بهێلە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ژ خەینی کەدێ، دانووستەندنێن فزیکییێن دن سابیت تێنە هشتن، ئان ژی رێژەیا قەزەنجا سەرمایێ سابیت تێ هشتن. وەکی کو ئابۆریناس ژۆئان رۆبنسۆن دەستنیشان کر:

“من ئەڤ تێرکەر دیت، ژ بەر کو ئەو دۆکترینا کو مووچە ژ هێلا هلبەرینا مارژینال ڤە تێنە رێڤە کرن هلوەشینە. د رەوشەک دەمەک کورت دە، کو ئاموور تێنە دایین، د خەباتا تەڤ-کاپاسیتەیێ دە هلبەرینا لاشی یا مارژینالا کەدێنە دیارە. گاڤا کو نەهـ زلامێن ب نەهـ چیپێن کونەک دکۆلن، ژ بۆ کو دەهەک مرۆڤەک چێتر زێدە بکە، هەکە ئەو ژ وەختێ رەهەتیێ دەهەک چێتر زێدە بکە، هەکە ئەو ژ وەختێ تەنێ دەهەک زێدە بکن. ژ ئالیێ دن ڤە، کێمکرنا مرۆڤێ نەهان دێ هلبەرینێ کێم-زێدە ژ میقدارا ناڤینی کێم بکە. [ بەشداریێن ژ بۆ ئابۆریا نووژەن ، ر. ١٠٤]

هەگەر مووچە ب تەئۆریا بەرهەمداریا مارژینال نەیێن تەرتیب کرن، وێ دەمێ سەرمایە (ئان ئەرد) ژی نابە. کێمکرنا کەدێ دەما کو سەرمایە سابیت دمینە، تەنێ ب ئاموورێن نەبکار ئانینە و ئالاڤێن نەبکار ئانینە، ژ هێلا پێناسێ ڤە، تشتەک دەرناکەڤە. ژ بەر ڤێ یەکێ، “تەڤکاریا” سەرمایێ ب چ هێزا ئابۆری ڤە گرێدایییە کو چینا خوەدان د رەوشەک بازارێ دە هەیە (وەک کو ئەم د بەشا ج.٣ دە نیقاش دکن ). وەکی کو وڵام لازۆنجک دەستنیشان دکە، تەئۆریا نەئۆ-کلاسیکا هلبەرینا مارژینال دو پرسگرێکێن سەرەکە هەنە کو ژ مەتافۆرا وێ یا خەلەتا کو سەرمایە “هلبەرینەر”ە دهەرکە:

“کێماسیا یەکەم ئەڤە کو، د هەر کێلیەک دەم دە، هلبەرینا تەکنۆلۆژیێ ژ پارگیدانیێ رە تێ دایین، بێیی کو ژ چارچۆوەیا جڤاکی یا کو فیرما تێ دە هەول ددە کو تەکنۆلۆژیێ بکار بینە… ئەڤ تەخمین، ب گەلەمپەری د ئانالیزێن ئابۆرییێن سەرەکە دە تێتە دیار کرن و [ژ] نەزانینا خوەزایا پێڤاژۆیا هلبەرینێ ب قاسی هەر تشتێ دن.

“کێماسیا دویەمین د ئاڤاهیا تەئۆریکا نەئۆ-کلاسیک دە ئەڤە کو بهایێن فاکتۆران ژ هلبەرینا فاکتۆران سەربخوەنە. ل سەر بنگەها ڤێ تەخمینێ، هلبەرینا فاکتۆرێن کو ژ بەرهەڤۆکێن جوودایێن سەرمایە و کەدێ دەردکەڤن وەکی کو ژ پارگیدانیێ رە تێنە دەستنیشان کرن؛ ژ بەر ڤێ یەکێ بژارتنا تەکنیکێ تەنێ ب جووداهیێن د بهایێن فاکتۆرێن رەلاتیف ڤە گرێدایییە. لێبەلێ، ئەڤە کو ژ هێلا فاکتۆران ڤە هەر کو دچە بهایێن فاکتۆر تێنە ناس کرن. هلبەراندن دکارە ب تایبەتی ژ بۆ کەدێ ڤە گرێدایی بە. [ ئاوانتاژێن پێشبازی ل قاتا دکانێ ، ر. ١٣٠ و رووپ ١٣٣-٤]

ب گۆتنەکە دن، ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک ژ بیر دکە کو تەکنۆلۆژی پێدڤییە کو ژ هێلا کارکەران ڤە وەرە بکار ئانین و ژ بەر ڤێ یەکێ “هلبەرینا” وێ ب ئاوایێ سەپاندنێ ڤە گرێدایییە. گەر قەزەنج د ئەنجاما هن ملکێن ماکینەیان دە دهەرکی وێ هنگێ پاترۆن دکاربوون بێیی رێڤەبەریا جیهێ کارا خوەسەر بکن دا کو قەزەنجان مسۆگەر بکن. ئەوێ نە هەوجەنە کو چاڤدێریا کارکەران بکن دا کو پێ ئەولە ببن کو میقدارێن کار ژ یا کو ئەو د مووچەیێ دە ددن زێدەتر تێنە کرن. ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو رامانا (ژ هێلا ئابۆرییا پرۆ-کاپیتالیست ڤە ئەوقاس ژێ هەز دکە) کو هەقدەستێ کارکەرەک بەردێلا تشتێ کو ئەو هلدبەرینەیە، د هوندورێ راستیێ دە هەر رۆژ تێ بنپێکرن:

“رێڤەبرێن کارسازیەک کاپیتالیستنە تەنێ ژ بۆ بەرسڤدانا فەرمانێن بازارێ ب وەکهەڤکرنا مەئاش ب نرخێ هلبەرینا مارژینالا کەدێ رە تێر نابن. دەما کو کارکەر کەت پێڤاژۆیا هلبەرینێ، هێزێن بازارێ، هەری کێم ژ بۆ دەمەکێ، هاتنە پاشگوهـ کرن. پارگیدانی.” [وڵام لازۆنجک، رێخستنا کارسازیێ و میتا ئابۆریا بازارێ ، رووپەل ١٨٤-٥]

لێ دیسا ژی، ئابۆرییا کاپیتالیست ژ تێکلیا ب جیهانا راست رە بێتر ب رەواکرنا ستاتوکۆیێ رە ئەلەقەدارە. داخویانیا کو مووچەیا کارکەران بەشداریا وێ و قەزەنجا سەرمایێ تەمسیل دکە ب تەنێ دەرەوە. سەرمایە هەیا کو ژ هێلا کەدێ ڤە نەیێ بکار ئانین، نکارە تشتەک هلبەرینە (قەت نەبە زێدەبوونەک) و ژ بەر ڤێ یەکێ قەزەنج هلبەراندنا سەرمایێ تەمسیل نەکە. ب سەرێ خوە، لێچوونێن سابیت نرخێ نائافرینن. ما نرخ تێ ئافراندن گرێدایییە کا ڤەبەرهێنان چاوا د جیهـ دە تێنە پێشڤە خستن و بکار ئانین. یا کو مە ڤەدگەرینە کەدێ (و تێکلیێن جڤاکییێن کو د ناڤ ئابۆریێ دە هەنە) وەکی چاڤکانیا بنگەهینا نرخا زێدە.

دووڤ رە تێگینا پارڤەکرنا قەزەنجێ هەیە، کو ب ڤی رەنگی کارکەر پارەک ژ قەزەنجا کو ژ هێلا پارگیدانیێ ڤە هاتی چێکرن دگرن. لێ دیسا ژی قەزەنج ڤەگەرا سەرمایەیە. ئەڤ تێگینا کو قازانج تەڤکاریا سەرمایێ تەمسیل دکە دشکینە. هەگەر قازانج تەڤکاریا بەرهەمداریا ئامووران بوویا، وێ دەمێ پارڤەکرنا قازانج وێ تێ وێ واتەیێ کو سەرمایە تام “بەشداریا” خوە ژ هلبەرینێ رە وەرناگرە (و ژ بەر ڤێ یەکێ ژ هێلا کەدێ ڤە دهات ئیستسمار کرن!).نە ممکوونە کو پاترۆن پلانەک ووسا پێک بینن هەیا کو وان زانبە کو ئەوێ بێتر سوود وەربگرن. ب ڤی رەنگی، پارڤەکرنا قەزەنجێ ب گەلەمپەری وەکی تەکنیکەک تێ بکار ئانین دا کو هلبەری و بەرژەوەندیێ زێدە بکە . لێ دیسا ژی د ئەکۆنۆمیا نەئۆ-کلاسیک دە، ئەجێب خویا دکە کو تەکنیکەک وەها پێدڤییە کو هەکە ب راستی بەرژەوەندی ” بەشداریا” سەرمایەیێ تەمسیل بکە. بەریا هەر تشتی، ماکینەیێن کو کارکەر ب کار تینن هەمانە کو بەرێ پارڤەکرنا قەزەنجێ هاتە دانین – ئەڤ ستۆکا سەرمایێ یا نەگوهەربار چاوا دکارە “بەشداریەک” زێدە چێبکە؟ تەنێ ئەگەر سەرمایە بێبەربەر بوویا و ب راستی ژی کەد، ژێهاتیبوون و ئەنەرژیا کارکەرانا بێپەرە بوویا کو ب راستی ژی چاڤکانیا قازانجێ بوویا. ژ بەر ڤێ یەکێ ئیدایا کو قازانج ب “بەشداریا” سەرمایەیێ رە وەکهەڤە، د راستیێ دە بنگەهەک هندکە.

ژ بەر کو سەرمایە ب ئاوایەکی خوەسەرنە هلبەردارە و مال بەرهەما کەدا مرۆڤی (دەروونی و لاشی)نە، پرۆئودهۆن راست دگۆت کو “سەرمایە، ئالاڤ و ماکینێن ب هەمان ئاوایی نەهلبەرن… خوەدییێ کو ژ بۆ بکارانینا ئالاڤەکێ ئان ژی ژ بۆ هێزا هلبەرینا ئاخا خوە دخوازە بێ خەلات کرن، ئەو سەرمایەیێ کو ب هەولدانا خوە ڤە تێ دایین، ژ بەر کو ب کەدا خوە ڤە هاتی هلبەراندن، ژ خوە رە وەکی خوە دهەسبینە. – و، د وەرگرتنا هەقێ ڤێ بەرهەما خەیالی دە، ئەو ب راستی تشتەک ژ بۆ تشتەک دستینە.” [ تایبەتمەندی چیە؟ ، ر. ١٦٩]

وێ وەرە ئیتراز کرن کو سەرمایە ب سەرێ خوەنە هلبەردارە، لێ بکارانینا وێ کەدێ هلبەرتر دکە. ب ڤی رەنگی، بێ گومان خوەدیێ وێ خوەدیێ هن پارەک ژ هلبەرینا مەزنا کو ژ هێلا ئالیکاریا وێ ڤە هاتی هلبەراندن هەیە. بێ گومان ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو خوەدیێن سەرمایێ خەلاتەک هەق دکن؟ ما ئەڤ جوداهینە «بەشداریا» سەرمایەیێیە؟ ئانارشیستنە باوەرن. د داویێ دە، ئەڤ ئارگومان ب تێگینا کو دایینا دەستوورا کارانینا تشتەک چالاکیەک هلبەرە، پەرسپەکتیفەک کو مە د بەشا پاشین دە رەد کر . وەکی دن، پەیداکرنا سەرمایێنە ژ هلبەرینا کەلووپەلێن نۆرمالە. ژ بەر کو سەرمایەدار، بەرەڤاژی کارکەران، ژ بۆ کارەکی (کو ب ئیهتمالەکە مەزن، ژ بۆ کرنا وان پەرەیان ددنیێن دن) گەلەک جاران مووچە دستینن و ئەنجاما وێ کەدێ دپارێزن . وەکی کو پرۆئودهۆن گۆت:

“ئەو [کارکەرێ] کو ئاموورێن جۆتکار چێدکە ئان تامیر دکە، بوهایێ جارەکێ دستینە ، ئان د دەما رادەستکرنێ دە، ئان ژی ب چەند دراڤدانان؛ و دەما کو ئەڤ بوها جارەکێ ژ چێکەر رە تێ دایین، ئەو ئاموورێن کو وی رادەستی وی کرنە ئێدینە یێن وینە. ژ بۆ هەمان ئاموورێ، ئان ژی هەمان کارێ تامیرێ دوجاری نکارە داخواز بکە. ژ بۆ جۆتکار.

“خوەدی، بەرەڤاژیێ وێ، دەست ژ هاجەتێن خوە بەرنادە؛ هەتا هەتایێ هەقێ وێ تێ دایین، هەتا هەتایێ ئەو دپارێزە.” [ ئۆپ. جت. ، رووپەل ١٦٩-١٧٠]

دەما کو سەرمایەدار، ب گەلەمپەری، ڤەبەرهێنانا خوە و تشتەکی زێدە ڤەدگەرینە، کارکەر چو جاری نکارن وەختێ خوە پاشڤە ڤەگەرینن. ئەو دەم، هەر و هەر چوو، د بەردێلا مووچەیەک کو دهێلە کو ئەو بژین دا کو دەم و کەدا خوە (ئانگۆ ئازادی) دیسا بفرۆشن. د ڤێ ناڤبەرێ دە، ئاخایان بێتر سەرمایە و هێزا خوە یا جڤاکی و ئابۆری بەرهەڤ کرنە و، ژ بەر ڤێ یەکێ، شیانا وانا دەرخستنا نرخێ زێدە ب رێژەیەک ژ مووچەیێن کو دڤێ بدن زێدە دبە (وەک کو ئەم د بەشا ج.٧ دە نیقاش دکن ، ئەڤ پێڤاژۆنە بێ پرسگرێکە و ب رێکووپێک دبە سەدەما دەرکەتنا قەیرانا ئابۆری).

بێ کەد تو تشت نەدهات هلبەراندن و ژ بەر ڤێ یەکێ، د وارێ دادمەندیێ دە، هەری باش دکارە وەرە ئیددیئا کرن کو خوەدیێن سەرمایێ تەنێ ژ بۆ کو ژ سەرمایا وان هاتی بکار ئانین (ئانگۆ ختماندن و زرارێ) هەقێ هەقێ خوەدان سەرمایە هەق دکن. راستە کو نرخا کو د سەرمایەیا سابیت دە تێ رازاندن د ناڤ دەمێ دە ژ بۆ تشتێن کو ژ هێلا وێ ڤە تێنە هلبەراندن و ب فرۆتنا وان ڤەگوهەزینە پەرەیان تێ ڤەگوهەزتن ژی، ئەڤ یەک کەدا راستینا خوەدیێن سەرمایێ تەمسیل ناکە. ئانارشیست شێلا ئیدەئۆلۆژیکا کو تشتەکی دن پێشنیار دکە رەد دکن و دزانن کو کەدا (دەروونی و فزیکی) یەکانە فۆرما تەڤکاریێیە کو دکارە ژ هێلا مرۆڤان ڤە د پێڤاژۆیەک هلبەرینێ دە وەرە کرن. بێ کەد، تو تشت نایێ هلبەراندن ئوونە ژی نرخا کو د سەرمایا سابیت دە جهـ دگرە، ژ ئەشیایان رە نایێ ڤەگوهەزتن. چاوا کو چارلەسا. دانا د پێشگۆتنا خوە یا گەلێری یا ل سەر رامانێن پرۆئودهۆن دە دەستنیشان کر، “[ک]کارکەرێ بێ سەرمایە دێ د دەمەک نێزیک دە ب هلبەرینا خوە داخوازێن خوە پەیدا بکە… لێ سەرمایا کو کارکەر تونە کو بکار بینە، تەنێ دکارە بێکێر بمینە و بکەڤە.” [ پرۆئودهۆن و وی “بانکا گەل” ، ر. ٣١] گەر کارکەر نرخا تەڤکاریا خوە یا ژ بۆ هلبەرانا کو هلدبەرینن کۆنترۆل نەکن، وێ هنگێ تێنە ئیستیسمارکرن و ژ بەر ڤێ یەکێ، وەکی کو هاتە دەستنیشان کرن، کاپیتالیزم ل سەر ئیستیسمارێیە.

بێ گومان، هەیا کو “سەرمایە” ژ چینەک جوودا بە ژیێن کو وێ بکار تینن، ئەڤ یەک پرنە ممکوونە کو خوەدیێن سەرمایێ ب تەنێ “خەلاتا” زرارێ قەبوول بکن. ئەڤ ژ بەر برێخستنکرنا هیەرارشیکا هلبەرینا کاپیتالیزمێیە. ب گۆتنا سۆسیالیستێ پێشینێ ئینگلیز تهۆماس هۆدگسکن، “سەرمایەنە ژ کەدا بەرێ، لێ یا ئیرۆیین سوودمەندیا خوە دستینە؛ و ژ بەر کو هاتیە دەپۆکرن قەزەنجێ نادە خوەدیێ خوە، لێ ژ بەر کو ئەو ناڤگینەکە کو مەرڤ ل سەر کەدێ فەرمانێ بگرە.” [ کەدا کو ل دژی داخوازێن سەرمایەیێ پاراستیە ] ژ تەسادوفەک ئەجێب وێدەترە کو مرۆڤێن خوەدی هێز د پارگیدانیەک دە، دەما دخەبتن کو کی هەری زێدە بەشداری هلبەرەک دکە، بریار ددن کو ئەو بخوەیە!

ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو تێگینا کو کەد “پارە” خوە ژ هلبەرێن چێکری دستینە، ژ بەر کو “داناسینا مافێن ملکیەتێ ، وێنەیا پارڤەکرنا پارڤەکرنێ پر خاپینۆک و دەرەوە. راستیا هێسان ئەڤە کو پارتیەک قانوونی خوەدیێ هەمی هلبەرێیە. میناکی، گەنەرال مۆتۆرسنە تەنێ خوەدیێ عپارا کاپیتالێع یا هەمی ئۆتۆمۆبیلێن گمیێن کو ژ وان هاتنە هلبەراندن هەیە.” [ئەڵەرمان، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٧] ئان ژی وەک کو پرۆئودهۆن گۆتیە، “مالقیتی مافێ کێف و دەستەسەرکرنا تشتێن دنە، — فێکیێ پیشەسازی و کەدا یەکی دن.” یەکانە رێیا ژ هۆلێ راکرنا ئیستیسمارێ ئەوە کو کارکەر ب خوە کارێ خوە و ماکینە و ئاموورێن کو بکار تینن برێڤە ببن. ئەڤ یەک، بێ گومان، د ئارگومانا کو کەد چاڤکانیا ملکیەتێیە ژ بۆ “ئەگەر کەد تەنێ بنگەها ملکێ بە، ئەز دەڤ ژ خوەدیێ زەڤیا خوە بەرنادم، گاڤا کو ئەز کرێیا زەڤیێ ژ یەکی دن وەردگرم… ب هەموو سەرمایێ رە ژی وسایە.” ژ بەر ڤێ یەکێ، “هەموو هلبەراندن ب مەجبووری کۆلەکتیف بە” و “هەموو سەرمایەیا بەرهەڤکری ملکێ جڤاکییە، کەس نکارە ببە خوەدیێ وێیێ تایبەتی.” [ تایبەتمەندی چیە؟ ، ر. ١٧١، رووپ. ١٣٣ و رووپ. ١٣٠]

سەدەما کو سەرمایە “خەلات” وەردگرە ب تەنێ ژ بەر پەرگالا هەیییە کو ئاڤانتاژێ ددە چینا کاپیتالیست کو دەستوورێ ددە وان کو نەگهێژن ملکێ خوە ژ بلی شەرتێ کو فەرمانێ بدن کارکەران کو ژ هەقدەستێ خوە زێدەتر بدن و سەرمایا خوە د داویا پێڤاژۆیا هلبەرینێ دە بهێلن دا کو ژ نوو ڤە وەرە بکار ئانین. ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو سەرمایەنە هلبەرینەرە و خوەدیکرنا سەرمایێنە کریارەک هلبەرییە، لێ د بن کاپیتالیزمێ دە کارەک دەولەمەندکەرە و هەیا کو ئەو پەرگال ژ هۆلێ رابە دێ وها بە. ب گۆتنەکە دن، قازانج، فائیز و کرێ ل سەر تو پرەنسیبێن دائیمییێن ژیانا ئابۆری ئان جڤاکی نایێن دامەزراندن، لێ ژ پەرگالەک جڤاکی یا تایبەتی یا کو تێکلیێن جڤاکییێن تایبەتی چێدکە چێدبە. وەکە میناک، خەباتا ب مەئاش یا کۆئۆپەراتیفان ژ هۆلێ راکن و مەسەلەیا “بەرهێنانداریا” “سەرمایەیێ” ژ هۆلێ رابە، ژ بەر کو “سەرمایە” ئێدی نەمایە (ماکینە ماکینەیەکە، تەنێ دەما کو ژ هێلا کەدا مەئاش ڤە وەرە بکار ئانین دبە سەرمایە).

ژ بەر ڤێ یەکێ ژ بەر کو داخوازا کەدێ ژ هێلا تەکنیکی یا هلبەراندنێ ڤە تێ دەستنیشانکرن، ژ هێلا هەوجەداریا کاپیتالیستا قەزەنجێ ڤە تێ دەستنیشانکرن. ئەڤ تشتەکە کو تەئۆریا نەئۆ-کلاسیک ب ئاوایەکی نەپەنی قەبوول دکە، ژ بەر کو هلبەرینا مارژینالا کەدێ تەنێ رێیەک دۆرپێچە کو دبێژە کو هەیا کو مەئاش ژ قازانجێن کو کارکەران هلدبەرینننە بلندتر بە، هێزا کار دێ وەرە کرین. ب گۆتنەکە دن، مەئاش ژ ئاستا کو سەرمایەدار کاربە نرخا زێدە هلبەرینە و پێک بینە، ژ ئاستا کو تێ دە دەرناکەڤە. گۆتنا کارکەران هەتا کو بەرهەمداریا مارژینالا کەدا وان ژ مەئاشێ زێدەتر بە دێ بێن ئیستهدامکرن، ئەڤ ژی رێیەکە دنە کو مرۆڤ ببێژە کارکەر ژ ئالیێ پاترۆنێ خوە ڤە تێن ئیستسمارکرن. ژ بەر ڤێ یەکێ هەر چەند ئەم ژ بۆ ڤێ گاڤێ راستیێ پاشگوهـ بکن ژی، ئەڤ پاراستنا بەرژەوەندیێ تشتێ کو ئەو دخوازە ئیسپات ناکە — ئەڤ نیشان ددە کو کەد د بن کاپیتالیزمێ دە تێ ئیستیسمارکرن.

لێبەلێ، گاڤا کو ئەم د بەشا پاشین دە نیقاش دکن ، ئەڤ هەمی نیقاش هنەکی ژ خالێ دوورە. ئەڤ ژ بەر کو تەئۆریا هلبەرینا مارژینال ژ هێلا ئابۆریناسێن دژبەر ڤە ب رەنگەکی بێکێماسی هاتە ئیسپات کرن کو خەلەتە و ژ هێلا ئابۆریناسێن پێشەنگێن نەئۆ-کلاسیک ڤە وەکی وەها هاتە پەژراندن.