ئەرشیفەکانى هاوپۆل: كوردی – Kurdi

بەشی كوردی پێگەی ئەناركیستان

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

ناکرێت هیوامان بە Cop 30 هەبێت کە بە قازانجی ژینگە و وڵاتانی هەژار  بگەڕێتەوە

15/11/2025

هۆکاری زۆر هەیە کە ئەم کۆنفرانسەش وەکو هەموو کۆنفرانسەکانی پێشتر نەبنە هۆی گۆڕانکاری بنەڕەتی لە پاراستنی ژینگە و خەڵکە هەژارەکە .  ئەو هۆکار و بەڵگەنەش زۆرن. بۆ نموونە:

شانزە ساڵ لەمەوبەر، لە لوتکەی کەشوهەوا لە کۆپنهاگن، وڵاتانی دەوڵەمەند و پیسکەر بەڵێنیان دا کە تا ساڵی ٢٠٢٠ ساڵانە ١٠٠ ملیار دۆلار (٧٦ ملیار پاوەند) دابین بکەن بۆ ئەوەی وڵاتانی هەژارتر بتوانن دەردانی گازی ژەهراویەکانیان کەم بکەنەوە و خۆیان لەگەڵ جیهانێکی گەرمتردا بگونجێنن. ساڵی ڕابردوو ئامانجێکی نوێیان دانا کە تا ساڵی 2035 ساڵانە 300 ملیار دۆلار (227 ملیار پاوەند) بێت. بەڵام بەدواداچوون بۆ ئەوەی بەڕاستی لە ژێر ئاڵای دارایی کەشوهەوادا ئەژمار دەکرێت، لە مێژە پڕ بووە – هەندێک لە پسپۆڕان بە “ڕۆژئاوای کێوی” ناویان ناوە لە پێناسە ناڕوونەکان، پڕۆژەی جێی پرسیار و ژمێریاری هەڵئاوساو. بەپێی شیکارییەکانی ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری (OECD) کە بە شێوەیەکی بەرفراوان ئاماژەی پێکراوە، وڵاتە دەوڵەمەندەکان بەڵێنی سەرەتایی خۆیان شکاند بەڵام دواکەوتووە لە ساڵی ٢٠٢٢دا ئاستی ئامانجەکەیان گەیاندە ئامانج، کاتێک پابەندبوون بە ١١٦ ملیار دۆلار (٨٨ ملیار پاوەند). ئۆکسفام، ڕێکخراوێکی خێرخوازی کە بەدواداچوون بۆ ئەو پارەیە دەکات بەڵام زیاتر ڕەخنە لە چۆنیەتی ژماردنی قەرزەکان دەگرێت، مەزەندە دەکات کە لەو ساڵەدا تەنها 95.3 ملیار دۆلار (72 ملیار پاوەند)یان کۆکردۆتەوە – و بەهای هاوتای یارمەتییەکان بە کەمتر لە 35 ملیار دۆلار (26.5 ملیار پاوەند) دەزانێت.

شیکارییە نوێیەکان دەریانخستووە کە زیاتر لە 1600 لۆبیستی سووتەمەنی بەردینی ڕێگەیان پێدراوە بچنە ناو دانوستانەکانی کەشوهەوای Cop30 لە ‘بێلێم’ [ ئەو شوێنەیە لە بەرازیل کە کۆبوونەوەکەی لێیە] ، کە ژمارەیەکی بەرچاویان لە شاندی هەموو وڵاتێک زیاترە جگە لە بەڕازیلی میواندار.

 بەپێی شیکارییەکانی هاوپەیمانی   (KBPO) ، گەورە کۆمپانیا پیسەکەران بۆ دەرەوە، ی لە هەر 25 بەشداربوویەکی ئەمساڵ لە لوتکەی کەشوهەوای نەتەوە یەکگرتووەکان، یەکێکیان لۆبیکارێکی سووتەمەنی بەردینییە، ئەمەش پرسیاری جددی سەبارەت بە گرتنی کۆمپانیاکان و متمانەپێکراوی دانوستانەکانی ساڵانەی سیاسەتەکان دەوروژێنێت.

ژمارەی نوێنەرایەتی ئەمساڵ بە ڕادەی لە  12%  لە چاو دانوستانەکانی ساڵی ڕابردووی کەشوهەوا چووەتە سەرەوە کە لە باکۆی ئازەربایجان بووە.  گەورەترین چڕبوونەوەی لۆبیکارانی سووتەمەنی بەردینی لە Cop لەوەتەی KBPO بۆ یەکەمجار دەستیکردووە بە ئاشکراکردنی بەشداری پیشەسازی لە ساڵی 2021.

هاوکاتیش ئەگەر بە گوێرەی ژمارەی بەشداربووان ئەو حسابە بکرێت ژمارە گشتییەکەی ئەمساڵ کەمترە لە Cop29 لە باکۆ (1,773) و Cop28 لە دوبەی (2,456)، ئەویش لەبەر ئەوەی ژمارەی بەشداربووانی ئەمساڵ کەمترە لە ساڵی پار و پێشتریش.

پیشەسازی سووتەمەنی بەردینی کە مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە لە بڵاوکردنەوەی زانیاری هەڵە و کە لە هەمان کاتدا ڕێگری لە کردەوەی مانادار بۆ کەشوهەوا دەکات، نزیکەی 60% زیاتر تێپەڕاندووە بۆ Cop30 وەرگرتووە لە چاو 10 وڵاتی زۆرترین زیانلێکەوتووی کەشوهەوا بە کۆی گشتی (1061) لۆبیچین، بەپێی شیکارییەکانی KBPO، هاوپەیمانی نێودەوڵەتی 450 ڕێکخراو.

تێکچوونی کەشوهەوا لە پەرەسەندندایە. لە پێش Cop30، سەدان کەس بوونە قوربانی دوای ئەوەی دوو زریانی بەهێز کەمتر لە هەفتەیەک لەیەکتر لە فلیپین وێرانکارییان دروستکرد – وڵاتێک کە تەنها ئەمساڵ 21 زریانی بەرچاوی لێکەوتووەتەوە. لۆبیستەکانی سەر بە سووتەمەنی بەردینی بە ڕێژەی نزیکەی 50 بە 1 لە نوێنەرانی فەرمی فلیپین زیاترن، ئێرانیش کە وشکەساڵییەکی توند ڕووبەڕوی بووەتەوە  دەتوانێت حکومەت ناچار بکات تارانی پایتەخت چۆڵ بکات.

نێریشا بالدێڤو لە کۆمپانیای دۆستانی زەوی ئەفریقا دەڵێت: “لە هۆڵەکانی

ڕێککەوتننامەی چوارچێوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ گۆڕانی کەشوهەوا [UNFCCC ]  تا زەوی و خاکەکانمان، کۆمپانیاکانی سووتەمەنی بەردینی کۆمەڵگا و ژینگەکەمان تێکدەدەن، کەچی فەرشی سوور بۆ هەزاران لۆبیست درێژکراوەتەوە بۆ ئەوەی بە کۆریدۆرەکاندا بگەڕێن.”

هەفتەی ڕابردوو ڕۆژنامەی گاردیانی بەریتانی ئاشکرای کرد کە 57%ی سەرجەم بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە ساڵی ڕابردوودا لە 90 کۆمپانیای سووتەمەنی بەردینیەوە هاتووە کە لە ساڵی 2021 تا 2024 ژمارەیەکی بەرچاو لۆبیستیان بۆ دانوستانەکانی کەشوهەوای نەتەوە یەکگرتووەکان ناردووە. لێکۆڵینەوەیەکی ئەم دواییەی کۆمپانیای دریڵد میدیا دەریخستووە کە کۆمپانیا نەوتییەکان بە هاوکاری حکومەتی ئەمریکا بۆ یەکەمجار لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا قۆناغی نێودەوڵەتی کەشوهەوایان هەڵبژارد، ئەمەش کاریگەری لەسەر داڕشتنی دواجاری ڕێککەوتننامەی چوارچێوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ گۆڕانی کەشوهەوا (UNFCCC) لە ساڵی 1992، و هەموو کۆنفرانسی لایەنەکانی (Cop) لەو ڕێککەوتنە لەو کاتەوە.

پیم سولیڤان-تایلیۆر لە هاوپەیمانی کەشوهەوای لاوانی بەریتانیا دەڵێت: “لەکاتێکدا گەلانی ئەسڵی وڵاتەکە لەناو خۆدا هەوڵیان دەدا و خەباتیان دەکرد بۆ چوونە ناو کۆنفرانسەکە، لۆبیکارانی سووتەمەنی بەردینی بە ئازادی هاتنە ژوورەوە. نەوەی من شایەنی سیاسەتەکانی گواستنەوەی دادپەروەرانە کە ڕەنگدانەوەی ئەوەی مرۆڤ و هەسارەکە پێویستیانە، نەک ئەوەی کە قازانجی پیسکەران داوای دەکەن.” “UNFCCC پێویستی بە نۆژەنکردنەوە هەیە.” ئیڤۆن یانێز لە کۆمەڵی Acción Ecológica [Ecological Action]، گروپێکی ژینگەیی قازانج نەویست لە ئیکوادۆر دەڵێت: “کۆمپانیاکانی سووتەمەنی بەردینی بەردەوامن لە بردنی ئێمە بەرە و کۆتایی کەشوهەو خراپیا. ئەمڕۆ لەبری گواستنەوە بۆ کۆمەڵگاکانی دوای نەوت، دەیانەوێت هەر دوا دڵۆپێک لە سووتەمەنی بەردینی دەربهێنن بۆ ئەوەی بەردەوام بن لە خۆراکدان بە سیستەمی سەرمایەداری و شەڕ و جینۆسایدییەکان.”

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

پزیشکە مقیمەکانی ئینگلتەرە لە ئەمڕۆوە بۆ 5 ڕۆژ دەستیان بە مانگرتن کرد

14/11/2028

مانگرتنی ئەم هەزاران پزیشکە لە ئینگلتەرە بۆ زیادکردنی مووچەکەیانە بە ڕێژەی لە سەدا 26 کە کرێی سەعاتێکی کارکردنیان لە ئێستادا پێش داشکانی باج تەنها 18 پاوەندە. 

گەرچی ئەم ڕێژەیە بەچاو بەرز دەنوێنێت بەلام لەبەر ئەوەی کە هەڵئاوسانی دراو بەرزە و نرخی پێداویستییەکانی ژیان زۆر هەڵکشاوە و لە مانگی یەکەمی ساڵی داهاتووەوە بەرزتریش دەبێتەوە، داواکردنی بڕی ئەم پارەیە بەو شێوەیە بەرز نییە.  

 مانگرتنەکە لە سەعات 7 ی ئەم بەیانییەوە، ڕۆژی چوارشەمە،  دەستی پێکردووە، ئەمەش لە مانگی ئازاری ساڵی 2023 وە سیازدەهەمین مانگرتنیانە ، دوا مانگرتنیان مانگی تەموزی ئەمساڵ بوو.  

كوردی - Kurdiمێتالێدوان

پێ دەچیت پرۆسەکەی باخچەلی و ئەردۆگان بۆ بەڕێکردنی وەخت بووبێت

Zaher Baher

12/11/2025

ئەوەی بۆ ماوەی نزیکەی 9 مانکە لای پەکەکە و کۆمەڵە خەڵکێکی زۆر بە پرۆسەی ئاشتی ناسراوە و لای ئاکەپە و باخچەلی بە پرۆسەی تورکیای ‘ناتیرۆر’ ئێستاش بە پرۆسەی ‘چارەسەر’ ی ناسراوە تەنها لەبەر بوونی دەرفەتێك بوو بۆ پارێزگاریکردن لە حکومەتی تورکیا لەسەروبەری شەڕی حەماس و ئیسرائیل و کلک وگوێکردنی میلیشیاکانی ئیڕان و لاوازکردنی خودی ئێرانیش .

ئەمانە و ڕاگەیاندنەکانی ئیسرائیل سەبارەت بە گۆڕینی نەخشەی ناوچەکە ترس و لەرزێکی زۆری خستە دڵی دەوڵەتی تورکیاوە کە ئەو بارودۆخە ئەویش لێی ڕزگار نابێت کە لە کاتێکیشدا دەیەها بیانو هەیە بۆ لابردنی حکومەتی ئاکەپە و گۆڕانکاری لە ئیدارەی بەڕێوەبردنی دەوڵەت و ولاتدا.

ئەمە هۆکار و پاڵنەری تەواو بوو بە دانی ئەو وەهمە بەناوی قسەکردن لەسەر پرۆسەی ئاشتی، نەك باوەڕی تەواوی ئاکەپە و باخچەلی بە گۆڕانکاری بنەڕەتی دەستور و حوکمڕانی و لابەلاکردنەوەی کێشەی کورد لە باکوری کوردستاندا.

بەڵام ئایا ئەو خەونەی ئۆجەلان و هەندێك لە سەرانی قەندیل و خۆشباوەڕانێکی زۆری نێو پەکەکە و کوردانی باشوور ڕوودەدات؟ 

بەڕای من ئەگەر بمانەوێت بۆچونێکمان لەو بارەوە هەبێت دەبێت تەماشایەکی ڕووداوەکانی سەرەتا و ئەم دوواییە بکەین. ئاشکرایە هەر لە سەرەتاوە تاکو ئێستا دەوڵەتی تورکیا پێداگری لەسەر ئەوە دەکەن کە شتێکی ئاوا بە ناوی ئاشتی و ئاشتەواییەوە لە ئارادا نییە، ئەوەی کە هەیە تەنها نەهێشتنی تیرۆرە لە تورکیادا. بە بەردەوامیش ئەمە لەلایەن هەندێك لە  بەرپرسان و گەورە دەسەڵاتدارانی تورکیاوە تا ڕادەیەك ڕۆژانە پشتڕاستدەکرێتەوە، ئاوی گوێمان بەوە دادەن و بیرمان دەهێننەوە نە دەستور دەگۆڕێت و نە ئۆجەلان بەردەبێت و نە پرۆسەکەش بە خواست و مەبەستی کوردان دەبێت.

لە لایەکی ترەوە جەنگەکەی ئیسرائیل و حەماس گەر بۆ کاتییش بێت وەستاوە ، ئیسرائیل جارێکی دیکە بەم زوانە هێڕش ناکاتەوە سەر ئێران. پێگەی تورکیاش نەك هەر لەبەهێزبووندایە لە ناوچەکە و لە مەیدانی سیاسەتی ئەمریکی دا بەڵکو بووە بە دانەر و رێکخەر و جێبەوبەجێکەری سیاسەت و سێبەری حکومەتی سوریاش کە ڕەنگدانەوەی کتومتی سیاسەتی حکومەتی تورکیایە .

نزیکبوونەوەی تورکیا و ئەمریکا و چوونی ئەبوجۆلانی بۆ ئەمەریکا و بەشداریکردنی لە پرسە هەرە گرنگەکاندا بە هاوبەشی و هاوکاری فیدان هاکان کە بە گوێرەی میدیا فەرمییەکانیش بارودۆخۆکە لە قازانجی تورکیا و حکومەتی سوریایە .

لەلایەکی دیکەوە بە ناچاری ڕازیبوونی هەسەدە بە مەرجەکانی تورکیا و سوریا و ئەمریکا بە تێکەڵبوونەوەیان و بوون بە بەشێك لە سوپای سوریا لەگەڵ وەرگرتنی هەندێك پلەوپایەی سوپایی و ڕەنگە ئیدارەییش. ئەمەش لە کاتێکدایە کە دەبێت قوربانی بدرێت بەو ئیدارەیەی کە لە ڕؤژئاوادا هەیە و هەڵبووەشێتەوە و ببێتە بەشێك و پاشکۆی دەوڵەتی سوری ، واتە دەستبەرداربوونی تێزی : خۆسەریی ، ئیکۆلۆجی ، فێمینیزم ، کاروباری هەرەوەزی ، ئەکادیمیاکانی کە لەوێ بە ناوی جیاوەزەوە هەن ، هەروەها هەڵوەشاندنەوەی  بەرنامە و پڕۆگرامی خۆێندن و چاوخشاندەنەوە بە پڕۆگرامی زانکۆکان و بێ گومان لابردنی وێنەکانی ئۆجەلان و کۆتاییهێنان بەو سروودانەی کە لە قوتابخانەکاندا دەخوێنرا و دەوترایەوە یا لە کۆبوونەوەکاندا دووبارە دەکرانەوە، ئەمانە و لەپاڵ کردنەوەی مەداریسی زۆری دینی و مزگەوت و کارگەی بەرهەمهێنانی کەسانی زۆر توندڕەو و تیرۆریست .

ئەمانە هەمووی ئاوێکە دەکرێن بەدڵی حوکمڕانانی تورکیا و ڕەواندەنەوەی مەترسییەکانی ئەم یەك دوو ساڵەیان سەبارەت بە لە کارکەوتنیان.

لەبەر ڕۆشانی ئەوەی کە لە سەرەوە وترا دەتوانین بڵێین گەر هەموو ئامانج و ویستی تورکیا لە ڕۆژئاوا و لە سوریا نەهاتبێتە دی ، ئەوە دەکرێت زۆرێك لەوانە بێت کە ویستویانە .

ئالەم بارەشدا تورکیا پێویستی بە پرۆسەیەك بە ناوی ئاشتییەوە نامێنێ بە تایبەت لە ئێستادا، کە لە کاتێکدا هێشتا زۆرێك لە تورکەکانی ئەوێ بەهەژمونی بەکارهێنانی زمانی ڕایسستی و فاشتی دەوڵەت دژی پەکەکە ، ڕاهێنراون،  دەکرێت لە ماوەیەکی دیکەدا بە تەواوی کۆتایی بەو پرۆسەیە بێت ، لەوانەشە کە لێبوردنێیکی گشتی بۆ چەکدارانی پەکەکە بەڵام نەك سەران و کەسە دیارەکانی دەرکرێت .

ئەوەی کە وام لێدەکات کە من ئاوا بۆچونێکم هەبێت، ئەوە لێکدانەوەی وردی بارودۆخی ناوچەکە و سیاسەتی ئەمەریکا و گۆڕانکاری گەورە بەسەر ئایدیا و مانیفێستەکەی ئۆجەلان و باس نەکردنی هیچ جۆرە پێشەوەچونێكی ئەم پرۆسەیە و خەریکبوونی ئەو بە ناردنی چەند پەیام و ڕاگەیاندنێکی سارد و سڕ و  بێمزەڕاتانە و خۆنەدان لەم پرۆسەیەیە. هەرەها ڕووداوەکانی ئەم هەفتەیە و ئاشکرابوونی باشتری نێتی تورکیا و ئەبوجۆلانی و ئەمەریکا، هەر هەموو ئەمانە وامان لێدەکات کە بڵێم پێدەچێت  ئەوەی لای ئێمە پێیی دەوترێت پرۆسەی ئاشتی وەهمێک بووبێت کە لە ئێستادا وەرناگێڕرێتە سەر واقیع.

 بەداخەوە ئەمجارەش وەکو هەموو جارانی پێشتر لەوە دەکات سەرکردان و ڕابەرانی کورد نەیانتوانی گەمەیەکی سوودمەند لە بارودۆخێکی ناوازە و لە مەیدانی سیاسەتێکی بێ سەروبەرەی ئەمەریکادا بکەن. ئیتر نازانیین ئەمەش بە شکستێکی دیکە کۆتایی دێت یا بە سەرکەوتنێکی زۆر لاوەکی .  دووبارە بەداخەوە کە ‘دەم پارتی’ ش یا كلاویان نراوەتە سەر یاخود هەموو شتێك دەزانن نایانەوێت بیدرکێنن، یا بەمەبەسێك ئاڵاون لە پرۆسەیەکی وا گەورەوە کە زۆر لەبەردانی سەرۆکە گیراوەکانیان گەورەترە.

كوردی - Kurdiمێتالێدوانمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

سەرێکی شار نادەیتەوە!

دارا

08/11/2025

خراپترین و کوشندەترین نەخۆشی

شەرمکرنە لە دەنگ هەڵبڕین بەڕووی ستەم و ستەمکاراندا!

نورینگەو نەخۆشخانەی

ئەهلی

یانی بازگەی ڕوتکردنەوەی ئەهلی شار و وڵاتەکە،

سەردانکردنی نورینگەیەک بە پشکنێکنی خوێن و ئەگەر ئەشیعە و سۆنەری پێویست بێت پاشان دەواو دەرمان

لە نەخۆشێکی بێ موچە بپرسە چ کارەساتێکە؟

ئەو باڵەخانەیەی کە سۆنەرەکەمان لێکرد و خودی بەشی سۆنەرەکە خۆی سۆنەرێکی پێویست بوو! لەو هەموو پارەیەی لە نەخۆشی دەسێنن ناکەن سەلاجەیەک و چوار بتڵ ئاوی خواردنەوەو دوو تەرمۆز چاو قاوە بۆ ئەو نەخۆشانە دابنێن کە دوو سێ کاتژمێر لە سەرەو چاوەڕوانیدا وەنەوز دەدەن!

پێش نەخۆشەکان بیناکە سۆنەری پێویستە چونکە ئاودەست وێران بەلوعەی شکاو بۆگەنی ئاودەستەکانی سەردار بێ سەر دەکات!

لەم کۆمەڵگەی ئێمەدا کە سۆشیال میدیاکانی پڕە لە جنێو فرۆش کەچی لە ئاست ئەم هەموو نادادیەی دەوڵەت و دەسەڵات و بازرگانیە بە خوێنی خەڵکەوە شەرمنترین کۆمەڵگەمان هەیە,کەسێک نابینێت لە شوێنی خۆیدا و ڕاستەوخۆ بەرامبەر ئەوەی دەیبینێت دەنگ بەڕووی ئەم دۆخە کوشندەیەدا بەرز بکاتەوە!

دکتۆری گرنگترین پیشەیە لەمڕۆی ئەم وڵاتەدا، چونکە بێ پێویستی هێزی سەربازی و ئەمنی و درۆن و جەنگ بۆ داگیرکردن و پاراستن،بیرە نەوتی خۆت بەکۆڵەوەیە لە کوێ دەیدەی بەزویدا بیدەو بفرۆشە!

شار سەرانسەر نەخۆشخانە و نورینگەو دەرمانخانەیە! بە جۆرێک نەخۆشخانە بەرامبەر نەخۆشخانە دەرمانخانە بەرامبەر دەرمانخانە پێشبڕکێ و سەنگەر لەیەک گرتن ئاسا،کەچی هەمووی جمەی دێت و بەرناکەوێت!

گەر نەخۆشێکت هەبێت دەبێت چوار پێنج پیاوی هەیکەلی و بە قیافەتی بە جانتا و باخەڵی پڕەوە لەگەڵبێت،

وەک ئەوەی نەخۆشەکە پیاوی کوشتبێت و بۆ سوڵح کردنی عەشیرەتی بچیت لە تەکیا!

ئەمە عێراق و کوردستان و تەنها بواری ناتەندوستی

هەڵبژێرە بە کەیف و ماشانی خۆت پەرلەمانتار و وەزیر و گزیری بازرگان!

ئەگەرچی دکتۆر بوون هەمیشە پێگەیەکی جێگەی شانازی بووە،لێ لەم ڕۆژگار و دۆخەدا گەر دکتۆریش بیت ڕوویەکی دەوێت دکتۆر بوونی خۆت ئاشکرا بکەیت لەناو خەڵکدا! چونکە خەڵک لە ژێر لێوەوە لەبەردەم نورینگەو نەخۆشخانەکان دا بە گوێی یەکدا دەچێنن و دەڵێن هاتووین بۆ خزمەتی ئیزرائیل،مەبەست ئیزرائیلی ڕۆح کێشانی گیرفان و کیسە باخەڵەکەیەتی کە دواتر بەشی لەفەیەک شاورمەی میکرۆباوی پێ نامێنێت ناوسکی پێ گەرم بکاتەوە!

شۆڕش بە گوتار و نوسین و دیبەیت و هەهەلهەلەی هەڵبژردن و چاوەڕوانی شۆڕشی جیهانی خۆ دۆزینەوەیە لە شۆڕش!

هەموو کوچەو گۆڵانێک شۆڕشگێڕی خۆبەخش و جەسوری دەوێت کە هەڵگێڕانەوەی چین بە چینی دیوار و خشتی ئەم سیستەمەی بە ئامانج گرتبێت و تەیار بە فکری سۆشیالیستی و دژە دەوڵەت و دەسەڵات و دەسەڵاتخوازی!!

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

ئەرجەنتین دوای ئەم هەڵبژاردەنە بارودۆخی ئابووری خراپتر دەبێت

07/11/2025

پاش ئەوەی سەرۆکی بەرازیل، Javier Milei ، هەڵبژاردنەکەی هەفتەی پێشوی بردەوە بە هاوکاری 40 ملیار دۆلار کە دۆناڵد تراپ بڕیاری دا بیدا بە برازیل بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی ئابووری داڕماوی وڵاتەکە ، زۆربەی دەنگدەران بۆ بەردەوامبوونی لە حوکمدا دەنگیان پێدا.

خەڵکی برازیل ئەوەیان لەبیر نەچووە کە لە ماوەی ئەم دووساڵەی حوکمی ئەودا، Javier  Milei ژیانیان خراپتر بووە نەك باشتر .  ئەوەی کە هانی دان کە دەنگی پێبدەنەوە ئەو هاوکارییەی ترامپ بوو کە باوەڕیان وایە بەوە ئابووری برازیل باشتر دەبێت هەر ئاواش ژیانی ئەوانیش .

Javier Milei دوای دەستبەکاربوونی لە مانگی کانوونی دووەمی 2023،  ئەو پێشتر وەکو ئابووریناس و شارەزای پێشووی تەلەفزیۆن، پلانێکی جددی “زنجیر مۆری”ی بۆ سیاسەتی سكگوشین ، تەقەشوف، دەستپێکرد، خەرجییەکانی فیدراڵی کەمکردەوە، کرێ و مووچە و خانەنشینی سڕ کرد، کارە گشتیەکانی ڕاگرت و یارمەتییەکانی کەمکردەوە.

بۆ بەدیهێنانی هێنانە خوارەوەی نوقسانی بوجە بۆ ڕادەی سفر، هەروەها ڕێبازێکی “چارەسەری شۆک”ی بۆ پێسۆ [ دراوی برازیل]  هێنایە ئاراوە، سەرەتا نزیکەی 55% بەهای دراوەکە دابەزی. لە لایەکەوە توانی هەڵاوسانی پارە  لە زیاتر لە 211% لە ساڵی 2023 بۆ 32% تا ئەیلوولی 2025 دابەزێنێت – کە هێشتا بە پێی ستانداردە جیهانییەکان بەرزە، بەڵام گەیشتە ئاستێک کە ئەرجەنتینیەکان ساڵانێکە نەیانبینیبوو. لە لایەکی دیکەوە تێکڕای داهاتەکان بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزینیان بەخۆوە بینیوە، ئەمەش توانای کڕینی هێناوەتە خوارەوە ، لەکاتێکدا قەرزی خێزانەکان بەرزبووەتەوە و ڕێژەی هەژاری بۆ سەرووی 50% زیادی کردووە پێش ئەوەی لەم دواییانەدا بۆ 31.6% دابەزێت.

دوای دابەزینی سەرەتایی بەهای ‘پێسۆ’، یەکێک لە ڕێوشوێنە سەرەکییەکانی Javier Milei  بۆ سنووردارکردنی هەڵاوسانی دراوی وڵاتەکەی بوو لە فرۆشتنی دۆلار و پاڵپشتیکردنی بەهای دراوەکە – کە بەپێی زۆرێک لە شیکارەکان ‘پێسۆ’ ی بە شێوەیەکی دەستکرد بەهێز کردووە. بۆ ئەوەی بەردەوام بێت لە فرۆشتنی دۆلار، سەرۆک لە مانگی نیساندا ڕووی لە قەرزێکی 20 ملیار دۆلاری کرد لە سندوقی دراوی نێودەوڵەتی – کە 14 ملیار دۆلاری پێشتر خەرج کردووە – و لەم دواییانەشدا ترامپ بە 40 ملیار دۆلار هاوکاری کرد.

بەرهەمهێنەرانی پۆشاك و قوماش ڕووبەڕووی دوو کێشە بوونەتەوە، ئەویش لەبەرئەوەی هێزی کڕینی کۆمەڵگا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش دابەزیوە، خەڵک کەمتر جل و بەرگ دەکڕن و ئەوانەی هێشتا توانای کڕینی جلوبەرگیان هەیە زۆرجار بەرهەمی هاوردەکراو هەڵدەبژێرن، کە لەگەڵ دۆلاری “هەرزان”دا، گونجاوتر بوون. تەنانەت یەکێک لە گەورەترین خولیاکانی ئەرجەنتین کاریگەری لەسەرە.

 بەپێی ڕاپۆرتێکی سەنتەری ئابووری سیاسی ئەرجەنتین (CEPA)، فرۆشی شەرابی ناوخۆیی – کە نزیکەی 70%ی بەرهەمهێنان پێکدەهێنێت – لە مانگی ئابدا بە ڕێژەی 17.1% دابەزیوە. لەگەڵ بەهێزبوونی ‘پێسۆ’، شەرابی ئەرجەنتینی لە دەرەوەی وڵاتیش گرانتر بووە و قەبارەی هەناردەکردن لە نێوان مانگی یەک و ئابدا بە بەراورد بە هەمان ماوەی ساڵی ڕابردوو بە ڕێژەی 8.4% دابەزیوە.

گالفیۆنی دەڵێت: “ئێمە دژی هاوردەکردن نین، ئەوەی لەگەڵیدا هاوڕا نین ئەوەیە کە دەبێت لە ژێر نایەکسانییەکی ڕەهادا ڕکابەری بکەین”، کە مەزەندە دەکات تەنها کەرتی بەرهەمهێنانی پۆشاک و  قوماش لە دوای دەستبەکاربوونی Javier Milei 300 کۆمپانیا و 12 هەزار هەلی کار لەدەستداوە. لە سەرانسەری هەموو کەرتەکاندا، لە نێوان 205 بۆ 250 هەزار هەلی کاری فەرمی – ئەوانەی کەوتوونەتە ژێر یاساکانی کارەوە – لە ئەرجەنتین لە هەمان ماوەی ساڵدا لەدەستچوون، زۆربەیان لە بواری بیناسازی و بەرهەمهێناندا بوون و نزیکەی 18 هەزار شوێنی بازرگانیش داخراون.

ڕۆکسانا ماوریزیۆ، مامۆستای ئابووری لە زانکۆی بوینس ئایرێس دەڵێت: “کاتێک کارە فەرمیەکان لەدەست دەچن، خەڵک دەبێت ڕێگەیەک بدۆزنەوە بۆ بەدەستهێنانی داهاتێک بۆ ئەوەی بژین. ئەوەی بەزۆری ڕوودەدات ئەوەیە کە کرێکاری نافەرمی زیاد دەکات”، ئاماژەی بەوەشکرد کە کرێکارە نافەرمیەکان ئێستا 43.2%ی هێزی کار پێکدەهێنن و نیوەیان داهاتێکی ئەوتۆیان نییە بۆ ئەوەی بتوانن بژین.

بەو شێوەیە وەکو هاووڵاتییەك وتی “تۆ یان هەژاری یان دەوڵەمەند” ئەرجەنتینیەکان کە لە ژێر سیاسەتی سک هەڵگوشنی Javier Milei  خەبات دەکەن سەرەڕای دابەزینی هەڵاوسان، زۆرینەیان شکست دەهێنن لە دابینکردنی بژێوی ژیانیان، چونکە کرێ و هێزی کڕینیان دابەزیوە.

دوای هەڵمەتێک کە تیایدا دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا ڕزگارکردنی قەرزی 40 ملیار دۆلاری بۆ وڵاتەکەی ڕاگەیاند و بەردەوامی هاوکارییەکانی بە مەرجی سەرکەوتنی هاوتا ئەرجەنتینییەکەی کرد، Javier Milei بە جیاوازییەکی زۆر لە ئۆپۆزسیۆنی برازیلی بردەوە.

ڕۆژانی پێش دەنگدانەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان سەرۆك Javier Milei بە نزمترین خاڵ لە ماوەی نزیکەی دوو ساڵی دەسەڵاتیدا وەسف کرا، کە بەهۆی دابەزینی ئابووری و تۆمەتەکانی گەندەڵیەوە ڕووی دابوو. تەنانەت خودی خۆی دانی بەوەدانا کە بەو ئەنجامە بەرفراوانە سەری سوڕماوە.

Englishمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

The Situation inside Sudan

05/11/2025

The Situation inside Sudan

 October 4, 2025

 Anarchist Group in Sudan

 The Current Situation inside Sudan

 Our fellow revolutionaries around the world, you have been following the events in El Fasher and the developments through the platforms of groups concerned with the revolution in Sudan. However, we would like to inform you of the following:

First, after paying tribute to our comrades who struggled in El Fasher and Khartoum and who became beacons of light for the group, we declare that while we completely reject the principle of bearing arms—as we are aware that arming one side or the other in the conflict serves only imperialism and its interests in this war—our fallen comrades had no choice but to take up arms and defend themselves and their families. They did not belong to any military faction before the war, and when the siege of El Fasher began and the Janjaweed attacked, they had no option but to defend themselves. They fought alongside the Popular Self-Defense Forces, which continued fighting in the city even after the withdrawal of the Sixth Division Command of the army.

 Contact with our comrades was lost on September 9, 2025, but we learned from their families, after their displacement to the Tawila area and the camps for displaced persons, that they were martyred defending them. They were defending themselves as a natural right to life, freedom, and dignity.

The least we can do for these comrades is to care for their families, with whom the group is in contact. These families are sleeping on the ground, scorched by the sun during the day, and enduring hardship. The bitter cold at night, as well as their severe malnutrition and lack of healthcare, are causing them hardship. We are doing everything we can to help their families in their honor. Comrade Kahraba used to say that he hated the Kalashnikov, but he hated even more the loss of his freedom and the humiliation of his dignity.

 We also want to clarify that after our contact with the comrades was cut off, they were martyred at different times, but we were unable to confirm this due to the suffocating siege and the communications blackout. We fear the Janjaweed’s revenge against their families who are still in Janjaweed-controlled areas. We will suffice with their names, which will be engraved in our hearts and in the history of the liberation movement.

We want to reassure everyone that our comrades in the group remain in areas far from the armed clashes. However, there are still comrades in Sudan who have not yet left to convey the group’s message to the world. But there is no safe place in Sudan, as the country teeters on the brink of a civil war, like the one in Rwanda. The state and the Janjaweed have begun mobilizing thousands for the coming confrontation, and if the war does not stop, it will be a humanitarian catastrophe in which we expect millions of innocent people to die.

O comrades of the path of liberation, O revolutionaries of the world, the direct struggle against authority comes at a heavy price on expense of our lives and our freedoms. Your comrades in Sudan have chosen not to remain silent, and this is the nature of revolutionaries. While we desire peace, call for peace, and reject war, the most heinous experiences of racist authority, imperialist hegemony, and international conflict are manifesting themselves in Sudan.

 One of our comrades’ famous sayings is that the weapon is the idea, and the idea is the weapon. Either you direct your idea against your oppressor, or you die carrying it for yourself. This is how we live: free or die as revolutionaries. Therefore, we ask you to expand support campaigns throughout the world, for our comrades have a right upon us. Their defense of El Fasher is a defense of all revolutionaries. After the fall of El Fasher in Sudan, there will be either the division into two dictatorial military states or a civil war and rivers of blood.

Donate to support your comrades in Sudan

 Glory and eternity to our free revolutionaries

 

Secretariat

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

کەلێنی نێوان سامانداران و باقییەکەی دیکەی خەڵك لە ئەمەریکا لە فراوانبووندایە

03/11/2025

ئەوانەی کە سیستەمی سەرمایەدارییان پێ باشە ، ئەوانەی کە سیاسەتی ئابووری لیبراڵ نیو لیبراڵیان پێ چاکە ، ئەوانەی کە چاوەڕوانی ژیانێکی باشتر لە سای سیستەمی سەرمایەداریدا دەکەن بە گەشەکردنی زیاتری سیستەمەکە کە ئەمەریکا لە لوتکەکەیدایە، هەر هیچ نەبێت با دوو سێ خولەکێك بۆ خوێندنەوەی ئەم  چەند دێرەی خوارەوە سەرف  بکەن کە بەشێکە لە ڕاپۆرتی ئۆکسفام کە ئەمڕؤ ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانی بڵاوی کردەوە و  منیش کوردانومە .

Zaher Baher  

سامانی بەکۆمەڵی 10 ملیاردێری سەرەکی ئەمریکی لە ساڵی ڕابردوودا بە ڕێژەی 698 ملیار دۆلار زیادی کردووە.

 ڕاپۆرتەکەی ئۆکسفام هۆشداری دەدات لەوەی سیاسەتەکانی ترەمپ مەترسی ئەوە دەکەن کە نایەکسانی بەرەو لوتکەی نوێ ببەن، بەڵام دیموکراتەکانیش ڕۆڵیان بووە لە درستکردنی ئەم کەلێنەدا.

بەپێی ڕاپۆرتێکی نوێی ئۆکسفام ئەمریکا کە ڕۆژی دووشەممە لەسەر پەرەسەندنی دابەشبوونی سامان بڵاوکراوەتەوە، سامانی بەکۆمەڵی 10 ملیاردێری سەرەکی ئەمریکا لە ساڵی ڕابردوودا بە بڕی 698 ملیار دۆلار بەرزبووەتەوە. ڕاپۆرتەکە هۆشداری دەدات لەوەی سیاسەتەکانی ئیدارەی ترەمپ مەترسی ئەوەیان هەیە نایەکسانی ئەمریکا بەرەو لوتکەی نوێ ببات. هاوکاتیش ئاماژە بەوە دەکات کە هەردوو ئیدارەی کۆمارییەکان و دیموکراتەکان کەلێنی گەشەسەندنی سامانی ئەمریکایان فراوانتر کردووە کردووە.

 هەروەها توێژەران بە بەکارهێنانی زانیارییەکانی بانکی فیدراڵی لە ساڵی 1989 تا 2022، حیسابیان کردووە کە 1%ی سەرەوەی خێزانەکانی بریتانیا 101 هێندە زیاتر سامانیان بەدەستهێناوە لە چاو خێزانە ناوەندییەکان لەو ماوەیەدا و 987 هێندەی سامانی خێزانێك لە سەدا 20 ی خوارەوەی داهاتیان بەدەستهێناوە. ئەمەش بووە هۆی قازانجی 8.35 ملیۆن دۆلار بۆ هەر خێزانێک بۆ 1%ی سەرەوەی سامانداران، ئەمە بە بەراورد کە لە کاتێکدا 83,000 دۆلار بۆ تێکڕای خێزانێکی ئاسایی  لەم ماوەی 33 ساڵەدا.

هاوکات زیاتر لە 40%ی دانیشتوانی ئەمریکا، لەنێویاندا نزیکەی 50%ی منداڵان، بە کەمداهات دادەنرێت، داهاتی خێزانەکان کەمترە لە 200%ی هێڵی هەژاری نیشتمانی. کاتێک ئەمریکا لە بەرامبەر 38 وڵاتی دیکەی داهاتی بەرزتر لە ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری (OECD)دا دەخاتە ڕوو، ئەمریکا بەرزترین ڕێژەی هەژاری ڕێژەیی و دووەم بەرزترین ڕێژەی هەژاری منداڵان و مردنی کۆرپە و دووەم کەمترین ڕێژەی تەمەنی چاوەڕوانکراوی هەیە.

 ڕێبێکا ڕیدێل، سەرۆکی باڵای سیاسەت بۆ دادپەروەری ئابووری لە ئۆکسفام ئەمریکا دەڵێت: “نایەکسانی هەڵبژاردەیەکی نێو سیاسەتەکان”. “ئەم بەراوردکردنانە ئەوەمان بۆ دەردەخەن کە دەتوانین هەڵبژاردنی زۆر جیاواز بکەین کاتێک باس لە هەژاری و نایەکسانی دەکرێت لە کۆمەڵگاکەماندا.”

ڕاپۆرتەکە باس لەو شێوازە دەکات کە سیستەمەکان لە ئەمریکا، لەوانەش کۆدی باج، تۆڕەکانی سەلامەتی کۆمەڵایەتی و ماف و پاراستنی کرێکاران، هێواش هێواش هەڵوەشێنراونەوە، ئەمەش ڕێگەی بە چڕتربوونەوەی سامان داوە بگۆڕێت بۆ دەسەڵاتی چڕتر. “یەک پڕۆژە یاسای گەورە و جوان”ی ، دروشمەکەی دۆناڵد ترەمپ، کە لە مانگی ئایاردا لەلایەن کۆنگرێسەوە پەسەندکرا، یەکێک بووە لە “گەورەترین گواستنەوەی سامان بۆ توێژاڵەکانی سەرەوەی کۆمەڵ لە دەیان ساڵدا”، بەپێی ڕاپۆرتەکە کە کەمکردنەوەی باجە بۆ دەوڵەمەندان و کۆمپانیاکان. بەڵام لە چەند دەیەی ڕابردوودا کۆمارییەکان بە تەنیا ئەمەیان نەکردووە. ڕیدێل وتی: “داڕێژەرانی سیاسەت نایەکسانییان هەڵبژاردووە و ئەو هەڵبژاردنانە پشتگیری دوولایەنەیان هەبووە.” “چاکسازییەکانی سیاسەت لە ماوەی 40 ساڵی ڕابردوودا، لە بڕینی باج و تۆڕی سەلامەتی کۆمەڵایەتی، بۆ پرسی کار و زیاتر، بەڕاستی پشتگیری هەردوو لایەنی هەبوو.”

ئەم چارەسەرانە دەتوانێت لە ڕووی سیاسییەوە فێڵاوی بێت بۆ ئەنجامدانیان بەهۆی چەواشەکاری درێژخایەن، بەتایبەتی تۆڕەکانی سەلامەتی کۆمەڵایەتی و باجدان. ڕاپۆرتەکە ئاماژە بە چەمکی “شاژنی ئاسوودەژیانی” دەکات کە لە سەردەمی سەرۆکایەتی ڕۆناڵد ڕیگان لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بەناوبانگ بوو، لە کاتێکدا باجدان هەمیشە وەک سەرکوتکەرێک بۆ هەمووان سەیر دەکرێت نەک وەک ئامرازێک بۆ چارەسەرکردنی نایەکسانی.

 ڕیدێل وتی: “ئەوەی بەڕاستی پێویستە جۆرێکی جیاوازە لە سیاسەت”. “یەکێک کە سەرنجی لەسەر گەیاندن بۆ خەڵکی ئاساییە بە کەمکردنەوەی نایەکسانی بەڕاستی بە خێرایی. چاکسازیی عەقڵانی و سەلمێنراو هەیە کە دەتوانێت ڕێگەیەکی دوور ببڕێت بۆ پێچەوانەکردنەوەی ئەو ڕەوتە بەڕاستی کێشەدارانەی کە دەیبینین.”

لە ڕاپۆرتەکەدا چاوپێکەوتن لەگەڵ سەرکردەکانی کۆمەڵگەدا هاتووە کە چالاکانە کاردەکەن بۆ کەمکردنەوەی نایەکسانی، تەنانەت لەکاتێکدا پێشکەوتنەکان بەڕواڵەت لەسەر شانۆی نیشتمانی وەستاون. لە چاوپێکەوتنێکدا لە ڕاپۆرتەکەدا، نوێنەرانی سەندیکاکان بۆ یەکگرتووی کرێکارانی میریلاند ڕایانگەیاندووە کە پێدەچێت ساتەوەختی ئێستا پێگەیشتبێت لەگەڵ دەرفەتدا چونکە زۆرێک لە ئەمریکییەکان دەست دەکەن بە بینینی ئەوەی کە چۆن ڕێکخستنی ئێستا بۆ ئەوان کارناکات، بەڵکو تەنها بۆ ئەو کەسانەی لە لوتکەدان. ڕیدێل وتی: “پێموایە ئەوە شتێکی نایاب و سەرنجڕاکێشە کە ئەوان ئەمە وەک دەرفەتێک دەبینن.” “من زۆر ئارەزوومە بیر لەم ساتەوەختە بکەمەوە وەک دەرفەتێک بۆ ئەوەی سەیری دەوروبەرمان بکەین و دەرک بە دەسەڵاتی فراوانترمان بکەین.”

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتالێدوان

بایکۆت بۆچی؟

Zaher Baher

01/11/2025

بایکۆتی هەڵبژاردن کارێکی ڕەوایە ، چالاکییەکی کەسی و  دروستە شێوەیەکی ناڕازایی گرنگە . ئەوانەی کە بایکۆت دەکەن دیارە هەر یەکەیان بۆچون و بیانوی خۆیان هەیە.  من دژ بە بەشداریکردنی هەڵبژاردانم ، واتە بایکۆتی دەکەم لەبەر ئەم هۆیانەی خوارەوە:

یەك: هەڵبژارنی گشتی گەورەترین درۆی مێژوییە. یەکەم جار کە هەڵبژاردن کراوە ساڵی 1708 بووە لە بریتانیا دواتر لە ساڵی 1792 لە فەرەسا بووە. هەر لەو کاتەوە تا ئێستا کۆت و زنجیری پێمان توندتر دەبێت لە سای هەڵبژاردنیشدا گۆڕانێکی وا کە سیستەمەکە لەبەر بەرژەوندی خۆی و تێکۆشانی خەڵکی نەبێت بەسەر ژیانماندا, بە بەراورد بە تێپەڕینی ئەم هەموو ساڵانە نەهاتووە.  هەڵبژاردن هەر درۆیەکی مێژوویی نییە، بەڵکو لەوە خراپتر ئەو هەژموون و کاریگەرە خراپەیەتی کە بۆ ماوەی 517 ساڵە خەڵکی پێ دەگەمژێرێنری بووەتە باشترین وەسیلە و دەزگە بۆ مانەوەی سیستەمی کۆیلەیەتی و لێدانی بزوتنەوەی ڕاستەقینەی خەڵکیش .

دوو: گەر هەڵبژاردن شتێکی بگۆڕیایە ، بێ گومان هەر زوو یاساخ دەکرا. لە ڕەدەڵ و بەدەڵی حیزبەکان و هاتنە سەرحوکمیان چەند گۆڕانکارییەکی بچوك دەکرێت، بەڵام گۆڕانکاری بنەڕەتی نا، ئەو گۆڕانکاریانەی کە هەڵبژاردن دەیانکات گۆڕانکاری سەرەکی نیین لە ئاستی داخوازییە سەرەکییەکانی خەڵک و پێداویستییەکانیاندا نیین .

دەوڵەت و سامانداران و حوکمڕانان ئەوەندە گەلحۆ و گەمژە نیین گەر بزانن ئەوەی کە هەیانە لە سامان و دەسەڵات و دەستڕۆیشتن لە دەستیان دەچێت ئەوە هەر زوو ڕێگایان لە هەڵبژاردن دەگرت.

سێ: دەبێت ئەوەو بزانین کە هیچ وڵاتێك ، هیچ دەوڵەتێك سەربەخۆ نییە لە هیچ ڕویەکەمەوە بە مەسەلەی ئابووریشەوە ، سیستەمەکە هەموویانی بە یەکەوە واگرێ داوە و بەستوونیەتەوە،  پێویستیان بە یەکدییە.

هەر لەبەر ئەمەش چەندێك دروشم و ئامانجی کاندیدەکان بریقەدار و قەشەنگ بێت، ناتوانن گۆڕانکاری بنەڕەتی بکەن ، ناتوانن لە پاشکۆیی دەرودراوسێ و ولاتانی دیکە دەرچن .  پرسی بازرگانی و ئاڵووێڵ و قەرزو قۆڵە و هاوکاری و یارمەتی یەکدی دەبێتە ئەو ڕێگرییە کە هەرگیز ناتوانن بە بێ یەك بژین و بمێننەوە.  پرسی ئابووری ئەو پرسەیە کە ئەمڕۆ هیچ  وڵاتێك بە ئەمەریکاشەوە ناتوانێت سەربەخۆیانە بژی، خودئیکتیفایی خۆیان مەحاڵە و هەمیشە پێویستیان بە دەوڵەتان و دەزگە دراوییەکانی جیهان دەبێت .

چوار: دەنگدان هۆکارێکی ‘ شەرعییە’ و بایکۆتکردنی تاکە ڕێگایەکە کە خەڵکی بتوانێت دەنگی ناڕەزایی خۆیان هەڵبڕن و سزای ستەمکارانی پێبدەن ویژدانی خۆشیانی پێ ساف بکەن . ئەو حیزبانەی کە هەڵپەی گرتنەدەستی دەسەڵاتیانە زۆر باش لە دەنگنەدانی خەڵکی تێدەگەن.

 ئەمڕۆ لە بریتانیا لیژنەی Think Tank  ، بیرکردنەوەی پۆڵایانە ( گەر وەرگێڕانەکە بگونجێ] دروست بووە تاکو لە هۆکاری سایکۆلۆجی و سیاسی و کۆمەڵایەتی خەڵکی بکۆڵنەوە و لە دەنگنەدانیان لە هەڵبژاردنەکاندا. ئەم پرسە دەوڵەتی بریتانی و ئەوانەی کە لە پشتەوە بەڕێوەی دەبەن هەراسان کردووە و  هەستیان بەم شکستەی دەنگدان کردووە ، کە وردە وردە کەشفبوونی درۆ گەورە مێژووییەکەیە ، بۆیە بە ملیۆن پاوەند تەرخان کراوە تاکو ئەم کێشەیە چارەسەر بکرێت.

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

دەسەڵاتی ڕەها، گەندەڵی ڕەها

31/10/2025

ئەو چەمکەی سەررەوە ئەوە دەگەیەنێت کە هەتا دەسەڵات بەهێزتر بێت، ئەوە گەندەڵی ڕهاتر دەبێت . گەندەڵی خەسڵەتی سیستەمی سەرمایەدارییە ، هەتا کۆمەڵی چینایەتی و پلەبەندی هەبێت کە لەگەڵیا دەسەڵات هاوپشتێتی گەندەڵیش بە ڕەهایی هەیە و دەمێنێتەوە.

پرسی گەندەڵی پەیوەست نییە هەر بە کوردستان، ڕۆژهەڵاتی ناوین یا ئەم دەسەڵات و ئەو دەسەڵات بەڵکو سەراپای دەسەڵات و دەسەڵاتداران و دەوڵەتەکان و حكومەتەکان لە گەندەڵیدا غەرق بوون.

با سەرنجی  بریتانیا بدەین کە حیزبی کرێکاران حوکمڕانی دەکەن .

توێژینەوەیەکی ئەم ڕۆژانە کە لە ڕؤژنامەی گاردیانی بریتانیادا خستییە ڕوو  ئەو کۆمپانیایانە کە بەخشینیان بە پارتی کرێکاران داوە [ حیزبی حاکم ] 138 ملیۆن پاوەندیان وەک گرێبەست پێ بەخشراوە.  ڕاپۆرتەکە نیگەرانی نوێ لەبارەی پەیوەندی نێوان بەخشینە سیاسییەکان و خەرجییە گشتییەکانەوە دەوروژێنێت.

لە ڕاپۆرتێکی دامەزراوەی بیرکردنەوەی دامەزراوەی ئۆتۆنۆمی زیاتر لە 100 کۆمپانیای دەستنیشان کردووە کە پارەیان داوەتە لایەنە سیاسییەکان و دواتر گرێبەستی حکومەتیان بەدەستهێناوە، لە سەردەمی هەردوو ئیدارەی پارتی پارێزگاران و کرێکاران دا ئەمە ڕوی داوە.

 توێژینەوەکە دوای لێکۆڵینەوەیەکی پێشووی ڕۆژنامەی گاردیان دێت کە ئاشکرایکردووە چۆن کۆمپانیاکانی پەیوەست بە بەخشەرەکانی حیزبی پارێزگاران  لە ساڵی 2016 وە ملیارەها پارەی گشتییان پێدراوە. شیکارییە نوێیەکان دەریدەخەن کە ئەم شێوازە لە سەردەمی پارتی کرێکاراندا بەردەوام بووە، هەشت کۆمپانیا کە زیاتر لە 580 هەزار پاوەندیان بەخشیوە بەم پارت و لایەنە، لە ماوەی دوو ساڵدا دوای بەخشینەکەیان (لە نێوان تەمموزی 2024 و حوزەیرانی 2025) گرێبەستی حکومەتیان بە بەهای نزیکەی 138 ملیۆن پاوەند وەرگرتووە.

لە ماوەی ئەم دوو ساڵە، دامەزراوەی بیرکردنەوەکە بۆی دەرکەوتووە کە 25 کۆمپانیای پەیوەست بە پارتی کرێکاران گرێبەستەکانیان بە بەهای 796.43ملیۆن پاوەند لە ساڵی 2001 وە بەدەستهێناوە. دکتۆر سوزان هاولی، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای سپۆتلایت سەبارەت بە گەندەڵی وتی: هیچ شتێک لەوە زیانبەخشتر نییە بۆ متمانەی گشتی لەو تێڕوانینەی کە ئەوانەی دەستڕاگەیشتنێکی ئیمتیازیان هەیە بۆ ئەوانەی لە دەسەڵاتدان، دەستڕاگەیشتنێکی ئیمتیازیان بۆ گرێبەستەکان بەدەستدەهێنن کە لەلایەن باجدەرانەوە پارەیان بۆ دابیندەکرێت. “ئەم کەشفکردنانە کێشەیەکی سیستماتیکی نیشان دەدەن لەگەڵ مامەڵەکردنی بێمانای لاوازی بەریتانیا لەگەڵ ململانێی بەرژەوەندییەکان. دەبێت ببێتە هۆی چارەسەری سیستماتیکی کە بریتین لە سکرینکردنی بەخشەرە سیاسییەکان و کۆمپانیاکانیان لە پرۆسەی تەداروکات، و ڕەچاوکردنی ڕاستەقینەی قەدەغەکردنی بەڕێوەبەرانی کۆمپانیاکان یان کۆمپانیاکانیان کە گرێبەستی گشتی لە بەخشینی سیاسی وەردەگرن.”

 دامەزراوەی ئۆتۆنۆمی کۆی گشتی 125 کۆمپانیای دەستنیشانکرد کە گرێبەستی حکومەتی ناوەندییان پێبەخشرا بە بەهای 28.8 ملیار پاوەند دوای ئەوەی پێشتر 30.15 ملیۆن پاوەند بەخشینیان بۆ پارتێکی سیاسی کردووە. بە بەهای نزیکەی 2.5 ملیار پاوەند لەو گرێبەستانە لە ماوەی دوو ساڵدا دوای بەخشینەکە بەخشراون.

لەوانە کۆمپانیای ڕاوێژکاری بارینگا پارتنەرز کە لە مانگی یەکی ساڵی 2024 دا 30،561.50 پاوەندی بەخشییە کۆمپانیای پارتی کرێکاران و لە نێوان مانگی تەمموزی 2024 تا مانگی ئازاری ئەمساڵ بە بەهای 35،196.719 پاوەند گرێبەستی حکومی وەرگرتووە. گرانت تۆرنتن لە نێوان مانگی ئازاری 2023 تا تەمموزی 2024 81،658.37. پاوەندی بەخشیوە و لەو کاتەوە 6،541،819 پاوەندی وەک گرێبەست پێبەخشراوە. بەڵام بەشێکی زۆری گرێبەستەکان – 25.4 ملیار پاوەند – لە ژێر حکومەتەکانی پێشووی پارتی پارێزگاراندا بەخشرایە  پارتی پارێزگاران. ئەوانیش بریتین لە تاقیگەی ڕاندۆکس و گلۆبوس شێتلاند کە هەردووکیان لە کاتی پەتای کۆڤیددا گرێبەستیان پێشکەش کرا.

پێش هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2024، پارتی کرێکاران ڕەخنەی توندی لە پێدانی گرێبەست بە کۆمپانیاکانی پەیوەست بە پارتی پارێزگاران بەبێ تەندەرێکی کێبڕکێ لە کاتی پەتاکەدا گرت. ڕەچەڵەک ڕیڤز، ڕاوێژکاری سێبەری ئەوکات وتی: “بە شێوەیەکی تێگەیشتوو هێشتا خەڵکی بەریتانیا توڕەن لەوەی کە ئەوەندە پارەی جانتای گشتی بە هاوڕێ و خێرخوازانی پارتی تۆری کۆتایی هات.”

لە 5ی  سێبەتەمبەردا بوو جێگری سەرەکوەزیران ، کیری ستامبەر ، ئەنجولا ڕایەن، لەبەر گەندەلی ناچار کرا کە دەست لەکار بکێشێتەوە ، کە خانوویەکی بە بەهای 800 هەزار پاوەند کڕی کە دەبوایە 70 هەزار پاوەندی بە باج بدایە بەڵام ئەو تەنها 30 هەزار پاوەندی دابوو .

ئێستاش وەزیری دارایی ، ڕەیچەڵ ڕیڤس ، زۆری بۆ هاتووە کە دەست لەکار بکێشێتەوە . ئەمیش کە بووە وەزیری دارایی هاتە خانوویەکی حکومییەوە و خانوەکوی خۆی دا بەکرێ . بەگوێرەی یاسا ئەو جۆرە خانوانە کە دەدرێن بە کرێ دەبێت شارەوانی مۆڵەتیان بۆ وەرگرێت ، مۆڵەتی خانوەکەی ئەمیش 945 پاوەند بوو . ئەم مۆڵەتە وەرنەگیراوە ، ئێستا لە لایەن ڕؤژنامەکانەوە کەشف کراوە و بووەتە هەڵاو دەیەها بیانو و قسە و ڕاگەیاندنی لەسەر دەکرێت هەموو دەقەیەكییش شتی تری لەسەر زیندوو دەبێتەوە.

جا وەرە خەڵکی باجدەری هەژاری بریتانیا چۆن دەتوانن کە متمانە بە وەزیری داراییەکەیان بکەن کە ئەگەر وابێت، ئەو دزی لە شارەوانی کردووە دەی چۆن دزی لە بوجەی خەڵکی لە بریتانیا ناکات کە لە مانگی داهاتوودا دەبێت بیخاتە بەردەم خەڵکییەوە ؟ ئەم کە ڕاستگۆ نەبووە لەگەڵ سەرۆکوەزیرانەکەی و پرتییەکەی و دەنگدەرانی دەی چۆن متمانەی پێ بکرێت کە راستگۆ دەبێت لەگەڵ هەموو دەنگدەران و میللەتەکەیدا ؟

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

ڕاپۆرتەکان نیشانی دەدەن کە بزنس و ژینگە بە دوو ئاقاری دژ بە یەکدا دەڕۆن

30/10/2025

ڕاپۆرت و توێژینەوەکان ئەوەمان بۆ ڕووندەکەنەوە نەك هەر گەشەی زیاتری بزنس دژ بە ژینگەیە، بەڵکو دژ بەمانەوەی ژیانی بەشەرییەتیشە. ئاشکرایە کە بزنس لەسەر حسابی ژینگە گەشە دەکات، واتە وێرانکردنی ژینگە و جەنجاڵکردنی ژیانی خەڵکیش .

لە ڕاپۆرت و توێژینەوەیەکی ئۆکسفامدا ئەو ڕاستیانەی سەرەوە و زیاتریشمان بۆ دەدردەکەوێت.  لەو ڕاپۆرتەدا ئۆکسفام دەڵێت، سوپەر دەوڵەمەندەکانی ئەمریکا سەلامەتی هەسارەکە وێران دەکەن . بەپێی شیکارییەک کە بۆ گاردیانی بەریتانی کراوە داتاکان دەریدەخەن دەوڵەمەندترین 0.1%ی ئەمریکا 4000 جار لە بەرانبەر هەژارترین وڵاتانی جیهان کە لە سەدا 10 جیهانن CO2 دەسوتێنن.

ئەم ملیاردێر و فرە ملیۆنێرانە کە دەوڵەمەندترین 0.1%ی دانیشتوانی ئەمریکا پێکدەهێنن، هەروەها بە ڕێژەی 183 هێندەی تێکڕای جیهانی لە فەزای کەشوهەوای سەلامەتی هەسارەکەماندا وێران دەکەن.

 داتاکە لەلایەن ئۆکسفام و دامەزراوەی ژینگەی ستۆکهۆڵمەوە بەر لە لوتکەی کەشوهەوای Cop30 کە لە مانگی ئایندەدا لە بەرازیل دەبەسترێت بەرهەم هێنراوە، تیشک دەخاتە سەر ئەو بۆشاییەی نێوان دەوڵەمەندە کاربۆنخۆرەکان کە زۆرترین بەرپرسیارن لە قەیرانی کەشوهەوا و هەژارانی بەرکەوتەی گەرما، کە تووشی خراپترین دەرئەنجامەکان دەبن.

ئەوە دەردەخات  دەوڵەمەندترین 0.1% ڕۆژانە بە تێکڕا 2.2 تۆن CO2 دەردەکەن، کە یەکسانە بە کێشی ئۆتۆمبێلی جۆری SUV.  هاوکاتیش هاووڵاتییەکی سۆماڵ ڕۆژانە تەنها 82 گرام CO2 دەسوتێنێت، کە بەزەحمەت بارستەی یەک تەماتە یان نیو کوپ برنجە. لە نێوانیاندا تێکڕای هەموو کەسێک لەسەر هەسارەکە ڕۆژانە 12 کیلۆگرامە، کە نزیکەی هێندەی تایەی ئۆتۆمبێلی ستاندارد قورسە.

توێژینەوەکە کە ڕۆژی چوارشەممە بڵاوکراوەتەوە، دەرکەوتووە کە 308 لە ملیاردێرەکانی جیهان ژمارەی دەردانی CO2 یان بەیەکەوە، ئەگەر بکرێنە ولاتێك، ئەوە دەیانکاتە 15 هەمین وڵاتی پیسکەری لیستەکە لە جیهاندا.

دابەشبوونی گەورەی کاربۆن لە ماوەی 30 ساڵی ڕابردوودا گەشەی کردووە. لە ساڵی 1990وە پشکی دەردانی گازی ژەهراوی دەوڵەمەندترین لە سەدا 0.1  بە ڕێژەی 32% زیادی کردووە، لە کاتێکدا پشکی هەژارترین 50% بە ڕێژەی لە سەدا 3 دابەزیوە. ئەمیتاب بێهار، Amitabh Behar ، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری دەزگەی  ئۆکسفامی جیهانی دەڵێت: قەیرانی کەشوهەوا قەیرانی نایەکسانییە. ” هەرە تاکە  دەوڵەمەندترینەکانی جیهان لە لەناوچوونی کەشوهەوادا پارە و قازانج دەکەن، ئەمەش زۆرینەکەی جیهان بەجێدەهێڵێت کە دەرئەنجامە کوشندەکانی دەسەڵاتە کۆنترۆڵنەکراوەکەیان هەڵبگرن.”

لە ڕاپۆرتەکەدا دەرکەوتووە کە نزیکەی 60%ی وەبەرهێنانە ملیاردێرەکان لە “کەرتەکانی کاریگەری بەرزی کەشوهەوا”دان، وەک کۆمپانیاکانی کانگا یان نەوت و گاز. ئەمەش بە ڕێژەی 11 خاڵ زیاترە لە وەبەرهێنەری ئاسایی.

لە ئەمریکا، ڕاپۆرتەکەی ئۆکسفام ئاماژەی بەوە کردووە کە کۆمپانیاکان ساڵانە بە تێکڕا 277 هەزار دۆلار بۆ لۆبیکردنی دژە کەشوهەوا خەرج دەکەن، کە کۆمپانیاکانی نەوت و غازی سروشتی سەرکردایەتی دەکەن.

 لە دوایین لوتکەی 29 ی کەشوهەوا لە باکۆ، 1773 لۆبیکاری خەڵوز و نەوت و گاز هەبوون، کە بەشێکی گەورەترە لە هەموو وڵاتان جگە لە سێ وڵات. گروپەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەمە بووەتە هۆی سووكکردنی سزاکان بۆ دەرهێنەرە گەورەکان، پاشەکشەکردن لە پابەندبوونە نێودەوڵەتییەکان بۆ گواستنەوە دوور لە سووتەمەنی بەردینی، هەروەها تەحەددای ناوخۆیی بۆ باجی کاربۆن و یاسادانان کە بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی داڕێژراون.

ئۆکسفام دەڵێت لەوەش نیگەرانکەرتر، ڕەوتی بەخشەرە دەوڵەمەندەکانە کە پارە بۆ بزووتنەوە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان و ڕەگەزپەرستەکان دابین دەکەن کە نوکی ڕمن لە بەرامبەر سیاسەتەکانی سفرکردنەوەی تۆڕی خەڵوزی بەردینی. لێکەوتەکانی کوشندەن. ڕاپۆرتەکە حیساب دەکات کە دەردانی گازی ژەهراویەکانی دەوڵەمەندترین 1% بەسە بۆ ئەوەی ببێتە هۆی مەزەندەکردنی 1.3 ملیۆن مردن بەهۆی گەرماوە تا کۆتایی سەدەکە، هەروەها 44 تریلۆن دۆلار زیانی ئابووری بە وڵاتانی کەمدەرامەت و  و مامناوەند داهات تا ساڵی 2050.  ئازارەکان بە ڕێژەیەکی ناڕێژەیی لە باشووری جیهانی بەرزە، کە ئەو بەشەی جیهانە کە کەمترین تاوانبارە بۆ تێکچوونی کەشوهەوا.

هەروەها دەردانی گازی ژەهراوی و سوپەر دەوڵەمەندەکانی  جیهان زیاتر لە ئامانجەکانی ڕێککەوتنی کەشوهەوای پاریس دوور دەخاتەوە بۆ ڕاگرتنی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی بۆ نێوان 1.5C بۆ 2C لە سەرووی ئاستی پێش پیشەسازییەوە.

بە دەرچوونی ئەو ڕاپۆرتە بیڵ گەیت لە یاداشتەکەی ڕۆژی دووشەممەدا، وتی: “هەرچەندە گۆڕانی کەشوهەوا لێکەوتەی جددی دەبێت – بەتایبەتی بۆ خەڵکی هەژارترین وڵاتەکان – بەڵام نابێتە هۆی لەناوچوونی مرۆڤایەتی. مرۆڤەکان دەتوانن لە زۆربەی شوێنەکانی سەر زەویدا بژین و گەشە بکەن بۆ داهاتوویەکی نزیک.”

دواتریش نوسی: “هەرچەندە گۆڕانی کەشوهەوا زیاتر لە هەموو کەسێک زیاتر ئازاری خەڵکی هەژار دەدات، بەڵام بۆ زۆرینەی ڕەهایان ئەوە تاکە مەترسی یان تەنانەت گەورەترین مەترسی نابێت بۆ سەر ژیان و خۆشگوزەرانییان”. “گەورەترین کێشەکان هەژاری و نەخۆشییە، هەروەک چۆن هەمیشە هەبووە. تێگەیشتن لەم شتە ڕێگەمان پێدەدات سەرچاوە سنووردارەکانمان لەسەر دەستێوەردانەکان چڕ بکەینەوە کە زۆرترین کاریگەرییان دەبێت بۆ لاوازترین کەسەکان.”