هەژێن

*24ی سێپتەمبەری 2010

بەشی سێیەم

چەوسانەوەی نەتەوەیی و نیشتمانی.

چه‌وسانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانی واته‌ پێشێلكردنی مافه‌ نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانییه‌كانی تێكڕای میلله‌تێک یان نه‌ته‌وه‌یه‌ک یان كۆمه‌ڵه ‌نه‌ته‌وه‌یه‌ک به‌ چینه ‌چه‌وساوه‌ و چه‌وسێنه‌ره‌كانیه‌وه‌ له ‌لایه‌ن چینه‌ چه‌وسێنه‌ره‌كانی میلله‌تێک یان نه‌ته‌وه‌یه‌ک یان كۆمه‌ڵه ‌نه‌ته‌وه‌یه‌كی دی؛ ل25

من ناکۆکیم لەتەك ئەم پێناسەدا هەیە، چونکە هیچکات لە سایەی داگیرکەردا بەرژەوەندی مشەخۆران و بۆرجواکانی نەتەوەی ژێردەست پێشێڵ ناکرێن و بەڵکو یەکانگیر دەبن و ئەمەش لە قۆناخی دەرەبەگایەتیشدا هەر وابووە و هەر بۆیە ئاخاکانی کوردستان بوونەتە نوێنەر و دەستوپەیوەندی داگیرکەرانی ئیمپراتۆری ئوسمانی و ئێرانی و لەشکری ئیمپراتۆرییە ئەوروپییەکان. هەرواش وەك بەخۆمان بینیمان سەرۆکهۆز و دەرەبەگ و دەوڵەمەندەکان لە هەموو سەردەمەکان و لەتەك هەموو ڕژێمە یەك لە دوای یەکەکانی عیراق و کودەتاکانیان دەگونجان و بەرژەوەندیییان دەپارێزرا و دەکرانە کوتەك بەسەر چین و توێژە نەدار و بندەستەکانەوە. لێرەدا گرفت لە نەبینی هاوبەرژەوەندیی چینی مشەخۆر [بۆرجواز]ی نەتەوەی ژێردەست لەتەك چینی [مشەخۆری] سەروەری نەتەوەکانی دیکە، بەڵکو ئاشکرا هاوبۆچوونی لەتەك پاگەندەی ناسیونالیستەکاندا هەیە. بۆ نموونە ئەگەر سەرنجی تێکەڵاوی کۆمەڵایەتی ئەندامانی توێژە کۆمەڵایەتییەکانی نەتەوەکان لەلایەك و ئەندامان و توێژەکانی چینە مشەخۆرەکان لەلایەکی دیکەوە بدەین، زۆر بە ئاسانای بە سەرەنجامێکی پێچەوانەی هاوبەرژەوەندیی و هاودەریی چینەکان [چەوساوان و مشەخۆران]ی نەتەوەی ژێردەست یا نەتەوەکانی دیکە، دەگەین. بۆ نموونە بە درێژایی جەنگی ڕزگاری لە داگیرکاری ڕژێمەکانی عیراق، سەرمایەداران و سەرۆکخێلان بەردەوام لەتەك ئەو ڕژێمانەدا لە ئاشتی و سەوداومامەڵەدا بوون، لە بەرامبەردا تاکە چەوساوەکانی [ژێردەستان چ کورد و چ عەرەب] لە هەردوولاوە بەکوشت دراون و بوونەتە قوربانی کێشمەکێشی دەسەڵاتخوازیی مشەخۆرانی عەرەب و کورد. باشترین نموونە لەو کاتەدا [1992 -2003] کە دانیشتوانە کوردەکانی کەرکووك لەلایەن ڕژێمی بۆرجوازی بەعسەوە دەردەکران، هاوکات ژوورەکانی بازرگانی بەغداد و سلێمانی لە هاتووچۆ و مامەڵەدا بوون، لە کاتێکدا کە ناڕازییانی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بەعس [بە دیرایکراوی کوردەکان] سەرکوت دەکران، دەسەڵاتدارانی کورد لە جەنگی ناوخۆیاندا [31ی ئابی 1996]پێشلەشکریی (ڕژێمی بۆرجوازیی بەعس)یان دەکرد. بەو جۆرە دەبین بە ئێستاشەوە کە بیست ساڵە بۆرجوازی کورد لە هەرێمی کوردستاندا سەروەرە، پرسی نەتەوەیی تاکەکانی کورد لە ناوچە دابڕاوەکان چارەسەر بووە و نە خەونەکانی تاکی کورد، کە لە ناهوشیاریدا بە بەدەسەڵاتگەیشتنی چەند پارتێکەوە گرێی دابوون، نەهاتوونەتە دی و بەردەوام لە خەباتی ڕۆژانەدا قوربانی بۆ هاتنەدییان دەدات، هەروە‌ك چۆن لە سەردەمی زاڵی دەسەڵاتی بۆرجوازی عەرەب لە هەرێمی کوردستاندا، قوربانی بۆ دەدان.

ئایا ئەو کەتوارانە، ناڕاستی چەوساوەیی چینە داراکانی نەتەوەی ژێردەست لە سایەتی سەروەری بۆرجوازی نەتەوەکانی دیکەدا و هاوخەباتی چینی چەوساوە و مشەخۆری نەتەوەی ژێردەست، ناخەنە ڕوو؟

ئەم بۆچوونەی نووسەر ئەگەر لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابوردوودا، لە کاتێکدا نە پارتە چەکدارەکانی بۆرجوازی کورد پێشلەشکری سوپای ئێران و تورکیە و عیراقیان کردبوو و نە بەدەسەلات گەییشتبوون و نە ڕژێمی داگیرگەری بەعس ڕاماڵرا و ڕووخێنرابوو، بە هۆی هەژموونی بۆچوونەکانی لێنین و ماوتسی تۆنگ و هۆشی مینە و ئەوانی دوای ئەوانەوە لەمەڕ قۆناخی ڕزگاریی نیشتمانییەوە، پاساو درابن و دەنگە نەیارەکانیان سەرکوتکرابن و گوێگریان هەبووبێت، ئەوا ئێستا پاش ئەو ڕووداوە، نەك ئەو بۆچوونانە دروست نەبوون و نین، بەڵکو پێچەوانەکەیان ڕاستییەکی سەلمێنراوی بەڵگەنەویستە.

دووه‌م – ئه‌و كێشه‌یه ‌كێشه‌ی نێوان دوو چینی چه‌وساوه‌ و چه‌وسێنه‌ر نییه.. چونكه ‌هه‌ردووكیان له ‌لایه‌ن كۆمه‌ڵێكی دیكه‌وه ‌مه‌به‌ست له ‌چینه ‌چه‌وسێنه‌ره‌كانیه‌تی – ده‌چه‌وسێندرێنه‌وه‌.. بۆیه ‌چاره‌سه‌ره‌كه‌شی – ئه‌گه‌رچی چاره‌سه‌ره‌رێكی كاتیی یان دیاریكراو ده‌بێ – به راپه‌ڕینی تێكڕای كۆمه‌ڵ و به‌سه‌رپه‌رشتیی بۆرجوا نیشتیمانیی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان ده‌بێ، هه‌رچه‌نده‌ كرێكاران و زه‌حمه‌تكێشان سووته‌مه‌نیی یه‌كه‌می ئه‌و راپه‌ڕینه‌ن.. به‌ڵام هه‌ر له‌ژێر سه‌رپه‌رشتیی بۆرجواكان ده‌بێ و هه‌ر ئه‌وانیش ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانیی به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرن. ل25

لێرەشدا هەمان بۆچوون بە زاقی خۆی نیشان دەدات، ڕاستە چینی مشەخۆری نەتەوەی ژێردەست بۆ کۆمەڵێك بەرتەری زیاتر ململانێی مشەخۆرانی داگیرگەر دەکات، بەڵام هەم بە پێی یاساکانی سەروەری سیستەمی چینایەتی، بۆرجوازی نەتەوەی ژێردەست شانبەشانی بۆرجوازی داگیرگەر تاکەکانی کۆمەڵگە دەچەوسێنێتەوە و هەم دیسانەوە چەوساوانی نەتەوەی بندەست وەك سووتەمەنی بۆ گەیشتن بەو ئامانجە بەکار دەبات و هەم وەك دەبینین و بینیمان، نوێنەرانی رامیاریی مشەخۆرانی نەتەوەی داگیرکراو، واتە پارتە بۆرجواکان، دژایەتی هەر ڕێکخستنێکی سەربەخۆی چینایەتی چین و توێژە بندەستەکان دەکەن، ئیدی ئەو ڕێکخستنانە ئابووریی بن یا ڕامیاریی یا کۆمەڵایەتی… دەتوانن سەرنجی مێژووی بزاڤی چەکداری کورد بدەن، کە وەك هێزی جەنگی بەرژەوەندی و بەرتەریخوازی بۆرجوازی وڵاتی داگیرکراو بەرامبەر بۆرجوازی داگیرگەر… کە هەم لە لادێکاندا هەم لە شارەکاندا، هەم لە کارگە و خوێندنگەکاندا بەشداریی سەرکوتکردنی جەماوەرییان کردووە. وابزانم نموونە پێویست نییە و ئەو ڕووداوانە لە ژیانی خودی ئێمەدا ڕوویانداوە و دەدەن.

بەداخەوە، بەپێی ئەو تێزەی نووسەر بێت، وەك بۆرجواکان خۆیان دەیانوت و دەیڵێنەوە، دەبێت چین و توێژە بندەستەکان واز لە خەبات بۆ لەنابردنی ستەمی چینایەتی تا دوای چارەسەری ستەمی نەتەوایەتی و بەدەسەلاتگەیشتنی بۆرجوازی (ئەوەی نووسەر نێوی ناوە بۆرجوا نیشتمانی، کە لە ڕاستیدا بێنیشتمانترین چین، بۆرجوازییە و نیشتمان تەنیا دێوجامەیەکە، کە چینە بندەستەکانی پێ فریودەدات و نیشتمان هەمان موڵك و سەرمایەیە کە هەیەتی و بەس). باشە چۆن دەبێت هەروا مل بەوە بدەین، کە کرێکاران و زەحمەتکێسان سووتەمەنی شتێك بن، کە بەرژەوەندی چەوسێنەرانی خۆیانی تێدایە؟

ئەگەر سەردەم و قۆناخێکی وا [بەدەسەڵاتگەیشتنی بۆرجوازی نەتەوەی ژێردەست] ناچاری و بێ چەندوچوون بێت و وەك پردێك بۆ پەڕینەوە ناچار بین بەسەریدا تێپەڕین، بە بۆچوونی من لەبری هاندانی کرێکاران و زەحمەتکیسان بۆ بەشداری لەو ڕاپەڕینە تێکڕاییەدا و بوونە سووتەمەنی. باشترە، کە بۆ ئەوە بانگەوازییان بکەین، کە ببنە سەیرگەری بێلایەن و با بۆرجوازی نەتەوە و دەسەڵاتخوازانی لەتەك بۆرجوازی داگیرگەر وەك جانەوەری دڕندە یەکدی شندڕ شندڕ بکەن و کێشەی خۆیان یەکلایی بکەنەوە؟

بە بۆچوونی من، نەك ئەمە ناکۆکییە، بەڵکو گواستنەوەی هزر و ئایدیای بۆرجواییە بۆ ناو چین و توێژە چەوساوەکان بەنێوی سۆسیالیستبوون و کۆمونیستبوونەوە، واتە دەکاتە فڕیودانیان. ئەمە نەك پێچەوانەی بنەماکانی مارکیسزم، کە نووسەر پێداگرییان لەسەر دەکاتەوە، بەڵکو پێچەوانەی بنەماکانی ئازادیخوازییە، چونکە ڕێز و سەربەخۆیی مرۆڤ وەك تاك، ڕێگەمان پێنادات، خۆمان بکەینە قوربانی بەسەروەربوونی چەوسێنەرانمان. لێرەدا ئەم پرسیارە دێتە پێشەوە، ئەو دەستکەوتانە کامانەن، کە چینە ناسەرمایەدار و چەوساوەکان لە بەدەسەڵاتگەییشتنی چینی سەروەری هاوزمانیاندا بەدەستییان دەهێنن و ئەو بەدەسەلاتگەییشتنەی بۆرجوازی هاوزمان چ بەهایەکی بۆ ئازادی و سەربەخۆیی تاکە پڕۆلیتێرەکان هەیە، تاوەکو ئامادە بن قوربانی بۆ بدەن و خۆیان بکەنە سوتەمەنی؟ ئەو دەستکەوت و ئامانجانە کامانەن، کە چین و تاك و توێژەکانی خوارەوەی کۆمەڵگە نەتوانن بە خۆیان بەدەستیان بهێنن یا بەخۆیان کۆمەڵگە بەڕێوەبەرن؟

لەوێدا ئەگەر مەبەست لە بەرێوەبەرایەتی کۆمەڵگەی چینایەتی بۆرجوازییە، ئەوا کوتەك بدەیتە دەست هەر کەس، بەبێ دوودڵی لە پسپۆڕەکانی ناو پارلەمان باشتر بەڕێوەی دەبات. چونکە کۆمەڵگەی چینایەتی لۆجیك و ڕەوایی و ماف، بنەماکانی پێك ناهێنێت، بەڵکو زۆرداری و بەرتەری و هەڵاوارن و ستەم و بەهرەکێشی و زیندان و کوشتوکوشتار و سەپاندن، بنەما و ڕێساکانی پێكدەهێنن و کارێکی واش لە ئاستی توانایی هەر تاکێکی دڕەندا دەبێت و ئەگەر بمانتوانیایە بە تەواوی دەستمان بە پەروەندەی پێشینە و بەسەرهاتی ژیانی سەرۆکان و ڕامیارەکان ڕابگات، بەدڵنیاییەوە لەتەك زانیاری لەمەڕ کۆمەڵیك سیخوڕ و ساختەچی و بەرتیلخۆر و دارودەستە و مافیا ڕووبەڕوو دەبووین.

بۆیە ئەگەر توێژە چەوساوەکانی کۆمەڵگە (پڕۆلیتاریا) نەتوانن کۆمەڵگە بەو جۆرەی ئێستای بۆرجواکان ڕێك بخەن، ئەوە لەبەر لێنەهاتووی و بێتوانایی تاکەکانی ئەو چینە نییە، بەڵکو لەبەر نامرۆییبوونی سیستەمی بۆرجوازی و ئامانجەکانییەتی، کە تەنیا مرۆڤە دڕندەکان، ئەوانەی کە هێشتا بوونە دڕندەییەکەی چەند هەزار ساڵ لەوەوپێشیان لە خۆیاندا پاراستووە و هەڵگری هەمان توخمی دڕندانەی سەرەتان، دەتوانن شانازی پێوە بکەن و ببنە پارێزەری.

بزاڤی کۆمونیستی رابردوو پێێ وابوو له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌و چه‌وسانه‌وه ‌نه‌ته‌وه‌یی نیشتیمانییه‌ له ‌بنه‌ڕه‌تدا

چه‌وسانه‌وه‌یه‌كی چینایه‌تییه ‌بۆیه‌ ده‌كرێ له‌گه‌ڵ به‌ره‌وپێشه‌وه‌چوونی كێشه‌ چینایه‌تییه‌كان و بڵاوبوونه‌وه‌ی هزری کۆمونیستی هوورده ‌هوورده ‌ئامانجه ‌نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانییه‌كان بخرێنه‌ نێو به‌رنامه‌ی خه‌باتی چینه چه‌وساوه‌كان و به‌ پێی باره‌ نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانییه‌كان دروشمی ئازادیی و رزگاریی و سه‌ربه‌خۆییان به‌رزبكرێته‌وه‌ و به مافی چاره‌نووسی خوازیاری خۆیان بگه‌ن ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر وه‌ده‌ستهێنانی ئه‌و مافانه‌ ببنه‌ هۆی تێكدانی نه‌خشه‌ی وڵاتان و جیابوونه‌وه ‌و دروستبوونی قه‌واره‌ی نوێش، هاوكاتیش چه‌نده‌ی پتر ئه‌و چه‌وسانه‌وه‌یه ‌به‌رته‌سكتر بكرێته‌وه ‌هێنده‌ش پتر به‌رده‌می خه‌باتی چینایه‌تیی واڵاتر ده‌بێته‌وه‌. ل 26

ئەگەر لە ڕابوردوودا ئەمە بۆچوونی بزاڤی کۆمونیستی بووبێت، لای من پەسەندی و ئاوەزگیری زۆرتری تێدایە، لەوەی کە ” کۆمونیزمی نوێ” ئەوەی نووسەر پێشنیاری دەکات. چونکە ئاراستەکردنی خەباتی دژی ستەمی نەتەوەیی و جێندەری و ئاییینی و نەژادی و هتد بەرەو خەباتی چینایەتی بۆ کۆمەڵگەیەکی ئازاد و یەکسان و دادپەروەری ناچینایەتی گەلێك لۆجیکی و دروستترە. بەڵام ئەگەر ئامانج ئەوە بێت، کە کرێکاران و زەحمەتکیشان دەوڵەتی نەتەوەیی دروست بکەن و بە بۆرجواکان بلێن فەرموون ئەوە تەختی فەرمانرەوایی کۆیلەتی ئێمە، ئەوا دیسانەوە هەر دەکاتەوە بۆچوونەکەی ” هزری نوێی کۆمونیستی”. ئەمەش هەمان پاگەندەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانە کە دەیوت ”ئەرکی کرێکاران و زەحمەتکیشانە دژی داگیرگەران شانبەشانی بۆرجوازی نیشتمانی بجەنگن و دواتر خەباتی خۆیان دژی بۆرجوازی نیشتمانی، سەرلەنوێ دەست پێبکەنەوە”.

لەو بۆچوونەدا من تڕکەڵەکێکی ڕامیاریی دەستەبژێرێك دەبینم، کە دەڵێت “وەرن با پێکەوە جەنگی داگیرگەر بکەین و سەروەرییەك دروست بکەین، کە جێگەی چەوسێنەرەکانی ئێستاتان دەگرێتەوە و کەی سەرکەوتین و میرییە ساواکەمان تەواو ڕیشەی داکوتا، ئەوا لە چوارچێوەی یاسای ئەو سەروەرییەدا خەبات بۆ ڕوخاندنی ئێمە [سەروەران] بکەن و دەوڵەتێکی سۆشیالیستی لە ڕێگەی پارلەمان یا کودەتاوە دامەزرێنن و کۆمەلێكی دیکە بەنێوی ڕابەر و پێشڕەو دامەزرێنن، بەڵام بە مەرجێك لەبیرتان نەچێت، دەبێت هەموو شتێك لە چوارچێوەی یاسا بێت و با یاسا سەروەر بێت“.

بە بۆچوونی من، چینە بندەستەکان یەك ئەرکییان هەیە، ئەویش خەباتە دژی چەوسانەوەی مرۆڤ بە هەموو شێوەکانییەوە بەرەو کۆمەڵگەیەکی ئازادی و یەکسان و دادپەروەر، دوژمنانیشیان هەموو چینە داراکان و چەوسێنەرانن چ داگیرگەربن و چ ناوخۆیی، چ دێمۆکراتی پارلەمانی بن یا دیکتاتۆری تاکپارتیی، چ مەزهەبی بن یا سکیولار! ئەو ئەرکەش خواستی ئازادبوونی خۆیان خستوویەتییە سەر شانیان، نەك بیردۆزەی زانایان و فیلۆسۆفان و حەزی ئێمە.

من لە بۆچوونی کۆمونیستەکانی پێش ١٩٩٠ واتە هەرەسی ئیمپراتۆری بۆلشەڤیکیدا، ئەوە دەبینم کە هاوکاری و کۆمەکی بۆرجوازی نەتەوەکەیان ئەرکی چینە چەوساوەکانە و دەبێت ببنە سووتەمەنی بۆ بە دەسەلاتگەیشتنی بۆرجواکانی نەتەوەکەیان. بەدەسەڵاتگەیشتنی بۆرجوازی نەتەوەی ژێردەست قۆناخێکی بێ ئەملاو ئەولایە، هەر ئەوەی کە نووسەر خوازیار و پێداگرییەتی.

لە کۆمونیزـیکیشدا کە نووسەر باسی لێ دەکات، هەمان تێڕوانینی هەیە و بە هەمان شێوە کرێکاران و زەحمەتکێشتان و توێژە نەدار و چەوساوەکان بۆ سووتەمەنیبوون لە پێناو بەدەسەڵاتگەیشتنی بۆرجوازی هاوزمان بانگەواز دەکات. بەڵام کەتوار پێچەوانەی ئەمەمان نیشاندەدات و ئاوەز بەرەنجامێکی دیکەمان دەخاتە بەردەست، کە ئەویش پێداویستنەبوونی ئەو قوربانەییە و لە بەرامبەریدا قوربانیدانە بۆ ئامانجێکی بالاتر، کە هەم چارەسەری ستەمی نەتەوەیی دەکات و هەم کۆمەڵگەی ئازاد و یەکسان دەستەبەر دەکات. [ بۆ ئەوەی خوێنەر خەیاڵی بۆ چارەسەری ئاراستە دەسەڵاتخوازەکانی وەك لێنینیزم و مائۆئیزم و حیکمەتیزم نەچێت، کۆمەڵگەیەکی ئازاد و یەکسان کە من بە ئەڵتەراتیڤی دەزانم، لەسەر بنەمای خۆبەرێوەبەرایەتی لۆکاڵی هەرەوەزییەکان و یەکگرتنەوەیان لە یەکێتی ئازادانەی فێدراسیۆن و کۆنفێدراسیۆنەکان، پێك دێت و نەك تەنیا ڕەتکردنەوەی بەڕێوەبەرایەتی بۆرجوازییە، بەڵکو ڕەتگەرەوەی میرایەتی پارتە پێشڕەوەکان ناوەندێتی و تەنانەت دێمۆکراتی نوێنەرایەتیشە].

هەروەها بە پێچەوانەوە، لە هیچ یەك لەو ولاتەناشدا خەباتی چینایەتی بە واتای سەربەخۆ و شۆڕشگێڕانە دژی داگیرگەر و هاوکات دژی دەسەڵاتخوازانی ناو بزاڤە بەرهەلستکارەکە، هاوڕا و تەبا لەتەك بۆرجوازی نیشتمانی بوونی نەبوو و ئەوانەی کە بۆچوون و ئاراستەیەکی دیکەیان هەبوو، تیرۆر دەکران و ناچار بە هەڵاتن و بەجێهیشتن دەکران، کە ڕزگاریشیان بوو، ئەوەی هەبوو، سەرکەوتنی ئاراستەی خەباتی نەتەوەیی بوو بۆ دەسەلاتی بۆرجوازی نەتەوەی ژیردەست لەژێر نێوی چینایەتیدا، ئەمەش پەیوەندی بە مۆدی ڕۆژەوە هەبوو، نەك خەباتی چینایەتی. ئەوەی ماوتسی تۆنگ و کاسترۆ و هۆشی مینە و ئەوانی دیکە پێیهەستان و خەباتییان بۆ کرد، هیچ سروشت و سیما و ماکێکی چینایەتی نەبوو، تەنیا بەرگێکی چینایەتی گاڵتەجارییانەی بەبەردا کرابوو. ئەگەر کۆمەڵەکەی لای «نەوشیروان و جەلال تالەبانی»ش لە کاتی شەڕی ساردا بەدەسەڵات بگەیشتایە، هەمان شت دەبوو و ئەگەر لە پۆلپۆت خراپتریان نەکردایە، کەمتریان نەدەکرد.

بەپێچەوانەشەوە خەباتی ڕزگاری نیشتمانی لە سایەی ئەو پارتانە و ئەو جیهانبییە مۆدەی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابوردوو، نەك بە ڕێچکەیەکی ئازادیخوازانەدا تیپەڕ نەبوو، بەڵکو ئەو پارتانە بەخۆیان لە داگیرگەران فرەتر سەرکوتی ئازادیخوازانیان کرد. هەروەها لابردنی ستەم (هەر ستەمێك) هیچ کات و سەردەمێك کاری بۆرجوازی نەبووە و نییە و بۆرجوازی ئامانجی لابردنی ستەم نەبووە و نییە، بەڵکو وەك دێوجامەیەك بۆ بە ئامانجگەیشتنی و بەدەسەڵاتگەیشتنی خۆی و بەشی زیاتر، بەکاری دەبات.

دەکرێت و پێویستە چینە بندەستەکانیش (کرێکاران و زحەمەتکیشان، چونکە بۆرجواکان هیچ کات ژێردەست نین) بە ئاراستەی کۆمەڵگەیەك کە خۆیان دەیخوازن و لە بەرژەوەندییانە، خەباتی چینایەتی خۆیان جۆش بدەن و هاوکاتی شەڕی داگیرگەر، شەڕی دەسەلاتخوازان و دەسەلاتدارانی نێوخۆش بکەن. وەك ئەوەی کە ماخنۆڤیستەکان هەم دژی داگیرگەرانی نەمساوی و ئاڵمانی، هەم دژی سەرکوتگەرانی بۆلشەڤیك و دژە–شۆڕشانی سپی جەنگین و کۆمونە ئازادەکانی خۆیان پێکهێنانن و کۆمونیزمییان لەوەش تێپەڕاند، کە مارکسیستەکانی نێوئینتەرناسیونالی یەکەم خەونیان پێوە دەبینی، واتە کۆمونیزمی نادەوڵەتی [وەك کرۆپۆکتین نێوی دەنێت]. بەڵام هیچ کات جەنگ و تێکۆشانی بۆرجوازی بۆ ئازادی نەبووە و تەنیا لە پێناو بەدەستهێنانی دەسەڵاتدا بووە، لەبەر ئەوەش هیچ کات بۆرجوازی شۆڕشگێڕ نەبووە. ئەو بیریارانەی کە بەنێوی سۆشیالیزمخوازییەوە ئەو خۆشباوەڕییەیان لای چینە چەوساوەکان دروست کرد و وەهایان لێکدایەوە، کە بۆرجوازی شۆڕشی کردووە و شۆڕشگێڕبووە و بەدەسەڵاتگەیشتنیان قۆناخێکی پێویستە بۆ گەییشتن بە سۆشیالیزم، تەنیا ئاویان بە ئاشی تازە سەروەراندا کرد و دوو سەدەیە کرێکاران و زەحمەتکێشان بەو خۆشباوەڕییە ژاراوخوارد دەکرێن.

هۆکاری وەها خۆشباوەڕییەك لەوەدایە، کە بێیت و سەردەمەکانی مێژوو قۆناخبەندی بکەی و کۆتایی هەر قۆناخێکی چینایەتیش بە دەرچوون لە بازنەی چینایەتی دابنێیت و لێرەوە سەروەرانی نوێ، بە شۆڕشگێڕ و بگۆڕ و کۆتاییهێنەری قۆناخی پێشوو بناسێنیت. ئەمەش بۆ ئەوە دەگەرێتەوە، کە لە بری ئەوەی کۆتایی سەردەمی کۆیلایەتی بە شۆڕش و تێکۆشانی کۆیلان خۆیانەوە، یا کۆتایی سەردەمی فیئۆدالی بە خەباتی جوتیاران و تێکۆشانی ئەوان خۆیانەوە، یا کۆتایی ستەمی نەتەوەیی بە خەبات و تێکۆشانی تاکی چین و توێژە بندەستەکانی خوارەوە ببەستیتەوە، بێیت و بیکەیتە شۆشگێڕی چینێکی هەلپەرست و دەسەڵاتخوازی نوێ. بەڵام هەروا کە لە سەردەمی خەباتی نەتەوەییدا دیتومانە، زۆرینەی خەباتکاران و قوربانیان ڕۆڵەی کرێکاران و زەحمەتکێشان بوون. هەرواش لە قۆناخەکانی کۆیلایەتی و فیئۆدالیدا خەباتکاران و قوربانیان چینە نەدار و ژێردەستەکان بوون، بەڵام لەبەر نائامادەییان لە بەرامبەر مڵاسگرتووانی دەسەلاتی تازە، نەیانتوانیوە ئەو کۆمەڵگەیە بنیات بنێن، کە خەونیان پێوە دیتووە. لێرەدا ئەوەندە بەسە هەر یەکە لە ئێمە چ بەشدارانی خەباتی چەکداری بۆ ڕزگاری لە داگیرکەر چ هەر تاکێکی کورد کە خەونی بە ڕزگارییەوە دیتوە، لە خۆمان بپرسین؛ ئایا ئێمە خەونمان بە ڕزگارییەکەوە دەبینی و لە پێناویدا تێدەکۆشاین، کە لە سایەیدا هەمووان ئازاد و یەکسان بن و دادپەروەری هەبێت، یا ئەوەی کۆمەڵگە و سامان و داهاتی لە چنگی داگیرگەر دەربهێنین و بیکەینە سەرمایەی چەند کۆمپانییەکی پارتەکان و تەڕاتێنی بۆرجواکان لە ژیان و بوونماندا، وەك ئەوەی ئەمڕۆ دەگوزەرێت، ئەو پێشمەرگانەی کە گیانیان بەختکرد، خوازیاری چی بوون؛ ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری بۆ هەمووان یا مشەخۆری و گەندەڵی و ڕاووڕووتی کەمینەی سەروەری ئەمڕۆ؟

بێگۆمان خەون و خەباتی کۆیلان و جوتیارانیش دژی کۆیلەداران و فیئۆداڵەکان هەر بە هەمان شێوە بووە و فیئۆداڵەکان و بۆرجواکانیش وەك دەسەلاتدارانی ئەمرۆی هەرێمی کوردستان یا باشووری ئەفریکا، لە نائامادەیی کۆمەڵایەتی و هوشیاریی چەوساواندا توانیویانە ببنە سەروەری نوێ و درێژە بە سەروەری چینایەتی بدەن و دەسەلات لە چینێکی تەمەن بەسەرچووەوە بۆ چینێکی نوێ بگوازنەوە. بەڵام ئەمە بەرهەمی شۆڕشگێری چینە سەروەرە نوێیەکان نەبووە، بەڵکو بەرهەمی شکستی شۆڕش یا بەسەرکەوتنی یەکجاری نەگەیشتنی شۆڕشی چەوساوانی سەردەمەکانی کۆمەڵگەی چینایەتی بووە.

له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌و چه‌وسانه‌وه‌یه‌ كه‌س هاوێر ناكا بۆیه‌ كۆششكردن بۆ ‌چاره‌سه‌ری كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانیی ئه‌ركی گشگیری هه‌موو كه‌سێكی كۆمه‌ڵه‌‌ جا کۆمونیست بێ یان نا……… دیاره‌ ئه‌وه‌ش ئه‌وه ‌ناگه‌یه‌نێ كه‌ کۆمونیسته‌كان تا هه‌ڵگیرسانی شۆڕشی سۆشیالیستیی هیچ جۆره ‌كۆشش و هه‌ڵوێستێكیان نه‌بێ و فه‌رامۆشی ئه‌و كێشه‌یه ‌بكه‌ن.. به‌ڵكه‌ پێویسته ‌هه‌رده‌م له‌ به‌رخۆداندا بن و به ‌رێگه‌چاره‌ی رۆشن و په‌نجه‌دانان له‌سه‌ر هه‌ڵه‌ و كه‌موكوڕییه‌كان بزاڤه‌كه‌ بخه‌نه ‌سه‌ر راسته‌ڕێی خۆی و هه‌روا به ‌خستنه‌ڕووی رێگه‌ی ئاسانتر و گونجاوتر بۆرجواكان ناچار بكه‌ن كێشه‌كه‌ خێراتر و پێشكه‌وتووخوازانه‌تر بچێته ‌پێش و زۆرترین ماف و ئازادیی وه‌ده‌ستبهێندرێن و نه‌هێڵن بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی چه‌ند سه‌رمایه‌دارێك دوا بخرێ و بازرگانی پێوه‌بكرێ و قوربانیدانی گه‌ل به‌فیڕۆ بچووێندرێ و دووچاری شكست ببێ.. به‌ڵام هه‌رگیز كێشه‌ چینایه‌تییه‌كه ‌كه‌ بوونیان به‌نده ‌به ‌كۆششكردن بۆ گه‌یشتن به ‌یه‌كسانیی – ‌به‌ قوربانی ئه‌و كێشه‌ نه‌ته‌وه‌یی نیشتیمانییه ‌ناكه‌ن كه ‌كێشه‌‌ی هه‌موو چینه‌كانی كۆمه‌ڵه‌. ل27

خۆم بە ناچار دەبینم، کە فرەتر لەمەڕ ئەم پرسە بنووسم، چونکە، ئەوەی کە نووسەر یا “کۆمونیزمی نوێ“ دەیکاتە ئەرکی گشت چینەکان، لەوانەش چینە بێدەسەڵات و بندەستەکان، هەمان ئایدیۆلۆجی ناسیونالسیتییە بۆ گەیشتن بە دەوڵەت. ئەگەر مەبەست لە ڕزگاربوون لە ستەم، دروستکردنی دەوڵەتی بۆرجوازی نەتەوەی داگیرکراوە، ئەوا هیچ ئەرکی کرێکاران و زەحمەتکیشان نییە، چونکە لەو دەوڵەتەشدا وەك دەوڵەتە داگیرگەرەکە دەچەوسێننەوە و بندەست دەبن. ئیدی ئەو دڵنیابوون و پاساو و بریاردانە بۆ قوربانیدانی توێژە پڕۆلیتێرەکان بۆ بەسەروەربوونی بۆرجوازی نەتەوەی ژێردەست، لەکوێوە سەرچاوە دەگرێت؟

نووسەر بیەوێت یا نەیەوێت، ئەوەی کە لێرەدا ڕەخنەی لێ دەگرێت، هەر بەخۆیشی بانگەوازی بۆ دەکاتەوە. ئەویش جیاکردنەوەی دەستەبژێری کۆمونیستە لە چەوساوان و فرمانی بە سووتەمەنیبوونی کرێکاران و زەحمەتکیشان لە پێناو بەدەسەڵاتگەیستنی بۆژروازی دەدات، بەڵام کۆمونیستەکان لەوە ئاگادار دەکاتەوە، کە ئەوان ئەرکێکی دیکەیان هەیە، ئەویش ڕێنوێنی و ئامۆژگاری بۆرجوازی و ڕێنیشاندانییەتی و هاندانییەتی بە پێشکەوتنخوازی، کە ئەمەش خۆشباوەڕییە بە بۆرجوازی، کە بەرژەوەندی لە مانەوەی سیستەمی چینایەتیدایە. ئایا بەو پێوەرە (حزبی شیوعی عیراق) ئەو کۆمونیستە نوێیە نییە، کە نووسەر بانگەوازی بۆ دەکات. وەك دەزانین ئەو پارتە و ئەندامەکانی لە (عەبدولکریم قاسم) وە تا دوا کابینەی ینک و پدک، هەر ئەوە کاریان بووە و زۆیش بەدڵسۆزییەوە ئەنجامیان داوە.

لێرەدا نووسەر وەك مارکسیستەکانی پێش خۆی تەنیا باوەڕی بەوە نییە، کە کرێکاران و چین و توێژە پرۆلیتێرەکانی دیکە پێویستیان بە مامۆستایی کۆمونیستەکان و فریادڕەسی ئەوان هەیە، بەڵکو ئەرکی ڕێنیشاندان و تەتەری بۆ بۆرجواکانیش بە کۆمونیستەکان دەسپێرێت.

زۆرترین ماف و ئازادیی وه‌ده‌ستبهێندرێن و نه‌هێڵن بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی چه‌ند سه‌رمایه‌دارێك دوا بخرێ و بازرگانی پێوه‌بكرێ و قوربانیدانی گه‌ل به‌فیڕۆ بچووێندرێ و دووچاری شكست ببێ.. به‌ڵام هه‌رگیز كێشه‌ چینایه‌تییه‌كه ‌كه‌ بوونیان به‌نده ‌به ‌كۆششكردن بۆ گه‌یشتن به ‌یه‌كسانیی – ‌به‌ قوربانی ئه‌و كێشه‌ نه‌ته‌وه‌یی نیشتیمانییه ‌ناكه‌ن كه ‌كێشه‌‌ی هه‌موو چینه‌كانی كۆمه‌ڵه‌. ‌ ل27

نووسەر دەخوازێت ئەم بۆچوونە لە چ خانەیەکدا ڕیز بکات؟ ئایا چ جیاوازی لەتەك بۆچوونی ڕۆژنامە بۆرجوازییەکانی وەك هاووڵاتی و ئاوێنە و کوردستانی نوێ و خەبات هەیە؟ هەروەها وەك وتم بەشی دووەمی، چ جیاوزییەکی لەتەك پەیڕەوپرۆگرامەکەی (کۆڕەك)ی هەڵوەشاوەدا هەیە؟

خوێنەرانی هێژا، ئەو بەشانەی هێڵیان بەژێردا کێشراوە، لە پەرتووکی “گۆڕان و وەرگۆران” وەرگیراون و بۆ ئاسانکاری و جیاکردنەوەیان، من هێڵم بەژێردا کێشاون. بۆ خوێندنەوەی پەرتووکەکە، سەردانی ئەم بەستەرە بکەن: http://emrro.com/goranuwergoran.htm

هەژێن

*24ی سێپتەمبەری 2010

بەشی دووەم

گۆران و وەرگۆڕان

لە بارەی پارتەوە، بۆچوونی نووسەر دروستە و لە بۆچوونی کۆمونیستە سۆڤیەتیستەکان (Council communism)ی وەك پاول ماتیك(Paul Mattick http://hezhean.kurdblogger.com/67292)، ئەنتۆن پانەکۆوك (Anton Pannekoek http://hezhean.kurdblogger.com/67160) و بەگشتی دەتوانم بڵێم لەنێو کۆمونیستە کوردەکاندا ئەو و (بژار) توانیوتانە و وێراوتانە خۆیان لەو باسە بدەن و ئەمە جێی دڵخۆشییە. بەڵام بە بۆچوونی من ئەگەر نووسەر بەتەمابێت، ئەم باسە نۆژەن بکاتەوە، ئەوا پێویستە هەندێك دەستەواژە وەلابنێت، لەوانە لێره‌دا سه‌رنج بۆ ئه‌وه‌ راده‌كیشین، كه‌ ئه‌و نابووتبوون و داڕووخانه‌ی پارته‌كان نه‌ك هه‌ر جێی شادمانیی نییه‌ ل11کە بە بۆچوونی من، دەبێت پوکانەوە و نابووتبوونی پارتەکان جێی دڵخۆشی بێت و پەیگیرانە کاریشی بۆ بکرێت، چونکە ئەگەر کۆمونیزمێك کە مەبەستی بەڕێزیانە، هەمان “ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری مرۆڤایه‌تی” بێت، ئەوان پارت و دەستەبژێر دژە–شۆڕشی ئەو خەونە دەبن و بەپێی ئەوە دژایەتیکردنی سەرسەختانەشیان ئەرکی هەر سۆشیالیست و کۆمونیستێکی ئازادیخواز (Libertarian communism) دەبێت.

سیسته‌می سه‌رمایه‌داریی به ‌هۆی سه‌ركه‌وتنی به ‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی سۆشیالیستیی به‌لارێداچووی سۆڤیه‌تییل11

بە بۆچوونی من، دەسەڵات هیچ کات بە واتای بەڕێوەبەرایەتی نایێت و تەنیا ئاماژەیە بە بەرتەری هێندێك بەسەر هێندێکی دیکەدا، بۆیە سۆشیالیزم ناتوانێت ببێتە دەسەڵات، بەلكو دەتوانێت شێوەیەك لە کۆمەڵگە بێت، کە خاوەنی شێوازی جیاوازە لە بەڕێوەبەرایەتی و بەرهەمهێنان و دابەشکردنی لەنێوان تاکە ئازادە یەکگرتووەکان، لە یەکگرتنێکی ئازادانەدا لەسەر چۆنیەتی ڕێکخستنی ژیان و دەوروبەریان. هەروەها لە ئەنجامی شکستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر لەسەر دەستی بەکرگێراوانی ئیمپراتۆری پروس، هیچ کات لە ڕوسیەدا سیستمی سۆڤیەتی پێك نەهات و لە ساڵی ١٩١٨دا سۆڤیەتەکان لەکار خران، دەتوانن سەرنجی بۆچوون و سکالاکانی ئۆپۆزسیۆنی ناو پارتی سۆسێال.دێمۆکراتی ڕوسیە لە کۆنگرەی ١٩١٨دا بدەن، کە بەئاشکرا داوای گەڕانەوەی هەموو بڕیارەکان بۆ ئەنجومەنە (سۆڤیەتە) خۆجێییەکان و ئازادی گروپ ڕامیارییەکان و ئازادبوونی دەستبەجێی زیندانییە ڕامیارییەکان دەکەن، کە مەڵموسترین بەڵگەی دیکتاتۆری پارت و سەرکوتی بێپەردە و بێڕۆڵی سۆڤییەتەکانە لە سایەی دەوڵەتە بەناو سۆشیالیستییەکەی (لێنین)دا. ئەگەر خۆبەکۆمونیستزانەکانی کوردستان و ناوچەکە کەمێك خۆیان ماندوو بکەن و واز لە لێنینپەرستی بهێنن، ئەوا دەتوانن لە خودی بەڵگەنامەکانی پارتی سۆشیال–دێمۆکراتی ڕوسیەدا، ئەو بەڵگانە بەدەست بهێنن، کە سەلمێنەری ئەوەن، شۆڕشی ئۆکتۆبەر بەدەستی بۆلشەڤیکەکان تێكشکێنرا نەك دوژمنی دەرەکی. بەڵام بەداخەوە هەروەك موسلمان و مەسیحی و یەهوودییەکان بڕیاریانداوە، کە سەرەڕای هەموو بەڵگە مێژووییەکان و دەرکەوتنی راستییەکان، چاویان بنووقێنن و خەریکی وتنەوەی ویردەکان بن.

“دامه‌زرانی رێكخراوبوونێكی رامیاریی و ناحیزبیی له ‌یه‌كگرتنێكی ئازادانه‌ به چه‌مك و كاركردێكی تازه ‌له‌ یه‌كێتییه‌كدا كه‌ پێیده‌گوترێ (کۆمۆن) به ‌شێوه‌یه‌كی رۆشن و دوور ‌له ‌هه‌موو ئاڵۆزیی ته‌مومژێك و ئه‌و یاسا و رێسا پۆڵاینیی و هاوكات پلاستیكییانه‌ی حیزبایه‌تیی” ل12

لێرەدا نووسەر دەکەوێتە ناکۆکییەوە، چونکە ڕێکخراوەی ڕامیاریی هەر دەکاتەوە پارت و ڕێکخراوەی ڕامیاری پێویستی بە دەستەبژێرە و بوونی دەستەبژێریش نیشانەی پۆلێنکردنی ئەندامانی ناو ئەو ڕێکخراوەیە بۆ ڕابەڕ و پاشڕەو و فەرماندەر و فەرمانبەر.. .

لە ڕاستیدا ئەگەر واژەی (کۆمون) وەك خۆی وەربگرین، ئەوا لە ئەمڕۆدا هیچ شتێکی وای تێدا نییە، کە جێی سەرنج و شەیدایی بێت. بەڵکو لە کۆمونەی پاریسدا ئەوە شێوازی ڕێکخستنە ئەنجومەنییەکە بوو، کە لە کۆمونی بۆرجوازی جیای دەکردەووە، (کۆمون) دەکاتە شارەوانی و (کۆمۆن) دەکاتە هاوبەش یا ناوکۆ. بە بۆچوونی من، ئەوە رێکخراوبوونی جەماوەریی چین و توێژە بندەستەکانە لە ڕێکخراوە جەماوەرییەکانیان و خەباتیان بۆ ئامانجە ئابووریی و ڕامیاریی و کۆمەڵایەتییەکانیانە، کە لە پاشکۆیی وردەبۆرجوازی خۆڕێکخستوو لە پارتە پێشڕەوەکان ڕزگاریان دەکات. بۆیە ئەو ڕێکخراوانە هەرچییەکیان ناو بنێیت، هیچ لە سروشت و ناوەڕۆك و میکانیزمەکانیان ناگۆڕێت، بەڵکو گرنگ گۆڕێن و گرتنەبەری شێوازی ڕێکخستن و میکانیزمی کارکردن و ڕۆڵی لۆکاڵی و سەربەخۆیی ئەندامانیانە، کە گرنگی شۆڕشگێڕانەی چینایەتییان پێدەبەخشێت.

“ناوەندێتیی دێمۆکراسیی” نا ، ئەدی چی !؟

بەکورتی بڵێم، من دژی هەموو ناوەندێتییەکم چ دێمۆکراسی و چ بیرۆکراسی، لە بەرامبەردا لایەنگری لۆکاڵیزەکردنەوەی هەموو کاروبار و پێکهاتە و کۆمەڵە و هەرەوەزی و ئەنجومەنەکان و یەکگرتنیانم لەسەر بنەمای فیدرالیزم (فیدرالیزمی ئازادیخوازانە – ئاسۆیی، نەك فیدرالیزمی دەوڵەتی، قوچکەیی). لێرەدا خۆم لە باسی دێمۆکراسی لادەدەم ، چونکە وەك بابەتێك دواتر هاتووە.

نووسەر خۆی زۆر جوان ناوندێتی بەنێو دێمۆکراسی لێکداوەتەوە. تەنیا دەمەوێت بڵێم دێمۆکراسییەك کە ئازادیخوازان خوازیارنی، ڕەتگەرەوەی ناوەندێتییە و ئەو ناوەندێتییە تەنیا لەتەك دێمۆکراسی هیراشییانەی بۆرجوازیدا دەگونجێت و هەر سۆشیالیستێکیش بەو ناوەوە کاری کردبێت یا بکات، ئەوا ئاوی بە ئاشی بۆرجوازیدا کردووە و دەکات.

لە باسەکاندا واژەی “زانستییانە” زۆر بەکارهاتووە و بە بۆچوونی من ئەم واژەیە تەنیا خەڵەتێنەرانەیە و بۆ ڕەتکردنەوەی هەر بۆچوونێکی دژ (نەیار)ە و پارتە کۆمونیستەکان وەك کوتەك بەکارییان هێناوە، بۆیە پێویستە خۆمان لە بەکاربردنی بپارێزین، چونکە سووتاندنی یەهوودییەکان و کیمیابارانی هەڵەبجەش تاقیکردنەوەیەکی زانستییانە بوون، تێزەکانی (مایکیاڤیلی)یش لەمەڕ دەسەڵات زانستییانەبوون. بە بۆچوونی من یەکێك لە لاوازییەکان ڕۆشننەکردنەوەی ئەو زانستەیە، مەبەست لە زانست چییە، مەگەر لە سیستمی بۆرجوازی زانستییانەتر هەیە؟

من زانست ڕەتناکەمەوە، بەڵکو پێموایە زانستیش دوو لایەنەیە و هەم بکوژە و هەم ڕزگارگەر، زانستی ئازاد و زانستی کونترۆڵکراو (بە سەرمایەکراو)، هەروەها دەبێت پێناسەمان بۆ نازانستیش هەبێت، دیسانەوە لێرەدا هەموو زانستیبوونێك دەتوانێت بۆ بەرامبەرەکەی نازانستیبوون بێت و هەموو نازانستیبوونێك بۆ بەرامبەرەکەی زانستی بێت، ئینجا لێرەدا نازانم پێویستی بەکاربردنی ئەو دەستەواژە لە باسی ڕێکخستندا لە چیدایە؟

ڕامانێکی تازە بۆ پڕۆلیتاریا و “دیکتاتۆریەتی پڕۆلیتاریا”.

بۆچوونەکانی نووسەر زۆر جوانن و هیوادارم هەردەم پەرەیان پێ بدات و ئەوانەش کە هێشتاکە بەنێوی کۆمونیستبوونەوە شەیدای دیکتاتۆرین، ئاوڕ لە ڕەهەندەکانی ئامادەیی دەسەڵاتخوازی کەمینەیەکی پیشە کودەتاچی لە پشت پاشکۆکردنی پڕۆلیتاریا بۆ دیکتاتۆری، بدەنەوە.

ڕاستییەکەی ئەم واژەیە و بەکاربردنی لەلایەن (کارل مارکس)ەوە بێ پێشینە و بنەما نەبووە، چونکە مارکسیزم بروای بە دەستەبژێریی کۆمونیستەکان هەبووە و لەوێشەوە دیکتەکردن بە کرێکاران و بەشەکانی دیکەی کۆمەڵگە بە کۆمونیستەکان وەك نوێنەری یا دەستەبژیریی پرۆلیتاریا دەسپێریت. هاوکاتیش بەکاربردنی ئەم دەستەواژەیە، بەبێ هیچ پاسا و بنەمایەکی سروشتی لە خەباتی چەوساواندا لەلایەن (کارل مارکس)ەوە فرەتر لە هەڵچوونی سەرپێێیانەی نووسەرێك دەچێت، کە وەڵامی نەیارەکانی بە توندی بداتەوە. نەیارەکانی بە دیکتاتۆری تاوانباریان کردبێت و ئەویش کەتووەتە پیاهەڵدانی دیکتاتۆرییەکەی و لەتەك دیکتاتۆری دژەکانی بەراوردی دەکات.

پرۆلیتاریا، ئەگەر بە سەرچاوە ئەم واژەیە وەربگرین، لە زمانە کۆنەکاندا بە چینی ڕەشوڕوت و بێدەسەڵات وتراوە. ئەوەی کە مارکسیستەکان بۆ جیاکردنەوەی توێژێك لە چینی کرێکار واتە کرێکارانی پیشەسازی بەکاری دەبەن، هەرەمەکییە، چونکە چین لەناو چیندا، لۆژیکی نییە. چین یا یەکە یا نییە. بەمجۆرە پڕۆلیتاریا یا وەك چین هەموو مرۆڤە بێدەسەڵات و بێخاوەندارێتییەکان دەگرێتەوە، ئەوانەی کە بۆ بژێویان، وزەی ژیانی ڕۆژانەیان دەفرۆشن و لە بەرامبەردا موچە یا کرێیەك وەردەگرن، دەگرێتەوە. ئەم پێناسەیەش هەموو مرۆڤێك، کە لە پێناو دابینکردنی پێداویستییەکانی ژیانی ڕۆژانەی ناچار بە فرۆشتنی هێزی بازووریی و هۆشی خۆی بێت بە کەسانێکی دیکە، کە خاوەنی سەرمایە و ئامێرەکانی بەرهەمهێنانن، دەگرێتەوە. واتە ئەو کەسانەی کە دەبنە کرێگرتە [ کرێکرتە ناکاتە سیخوڕ و دەستکەلا] ی کەسانی دیکە و بەم پێناسەیە کرێکار و مامۆستا و فەرمانبەر و خانەنشین و بێکار و لەتەك ئەوانەشدا کەسانێك کە یا ئەندامانی خێزانیی ئەو توێژانەی پرۆلیتاریا پێکدەهینن یا ئەوانەی بە مووچەی کەمئەندامی و خوێندکاری وابەستەی سیستەمەکەن، دەگرێتەوە. چونکە ئەوانەش وەك توێژەکانی دیکەی پڕۆلیتاریا خاوەنی سەروەری خۆیان نین و چ لە ڕووی ئابووریی و چ لە ڕووی ڕامیاریی و یاساییەوە وابەستە و ژێرچەپۆکی سەروەری کەمایەتی بۆرجوازین. لێرەدا واوەتر ناڕۆم و دەگەرێمەوە سەر چەمکی |دیکتاتۆریی پڕۆلیتاریا”.

بەڵام ئەوە هەر گۆڕانەکانی ١٥٠ ساڵ نین، کە ”دیکتاتۆری و پرۆلیتاریا”ی پێشەنگ ڕەتدەکەنەوە، بەڵکو لەکاتی نووسینەوەی مانیفێستی کۆمونیستیشدا، کەم نەبوون ئەوانەی کە دژیان نووسیوە و ڕەخیان لێگرتووە. لێرەدا سەرنجی خوێنەران بۆ ڕەخنەی پرۆدۆن و باکۆنین و پاشینانی ئەوان لەو چەمکە، ڕادەکێشم.

لە هەمووی سەرنجراکێشتر ئەوەیە، کە دیکتاتۆرییەکەی پارتە کۆمونیستەکان لەپاش سەرکەوتن و دروستکردنی دەوڵەتەکەیانەوە دەستپێدەکات، پرسیار ئەوەیە، “ئەوانە” کێن، کە پڕۆلیتاریا بە نوێنەرایەتی (کۆمونیستەکان) دیکتەیان پێدەکات، ئەگەر بۆرجواکانن، ئیدی لە وەها بارێکدا قسەکردنن لە سەرکەوتنی شۆرش و کۆمەڵگەی سۆشیالیستی، گاڵتەجاری نییە؟

ئەگەر من ئەو دەستەواژانەی نووسەر وەبەر ڕەخنەی داون ، وردتر بکەمەوە، ئەوا بەو سەرەنجامە دەگەم، کە دەوڵەتێکی سۆشیالیستی، کە مارکس دەیخوازێت، دەوڵەتی سۆشیال–دمۆکراسییە و دیکتاتۆری پرۆلیتاریاش کودەتایەکی سەربازییە، کە کۆمونیستەکان پێهەڵدەستن و کۆمەڵگە بەرەو ئەو کۆمونیزمە دەبەن، کە لێنین و ستالین و پاشینانیان بردیان. لە کاتێکدا شۆڕشی سۆشیالیستی، شۆڕشێکی کۆمەڵایەتییە و لە پرۆسەی گەشە و خودهوشیاربوونەوەی کۆمەڵایەتیدا بەرەو سەرکەوتن دەڕوات، هەروەها شۆڕشێکی ئاوا لە ڕژانە سەر شەقامەکان و سەنگەربەندییە سەربازییەکانەوە دەستپێناکات، بەڵکو زۆر پێشتر لەوە لە بەڕواڵەت کپترین ساتەکانی کۆمەڵگەدا بوونی هەیە و لە هەموو بواریکدا کار لەسەر هەڵگێرانەوەی بنەما سەرەکی و لاوەکییەکانی سیستەم و پێکهاتەی چینایەتی هەر لە ڕێکخستنەکانەوە تا بەڕێوەبەرایەتی و هونەر و ئەدەبیات و کولتوور و ڕێسا کۆمەڵایەتییەکان، دەکات و لە خەبات و ژیانی ڕۆژانەدا ئەڵتەرناتیڤی سۆشیالیستی جێکەوتە دەکات.

لەوەش گاڵتەجارتر ئەوەیە، کە پارتە کۆمونیستەکان لەژێر فشاری هەژموونی پۆستمۆدێرنیزم و نیئۆلیبرالیزمدا لە ڕوویان نایێت نێوی دیکتاتۆرییەکەیان بهێینن و لە ناخەوە خەونی پێوە دەبینن و لەنێو کۆبوونەوە شانەییەکانی خۆیاندا سوێندی لەسەر دەخۆن و بەڵێن دەدەن، کە سەری نەیارانی پێ پان بکەنەوە، هەڵبەتە ئەو هەڕەشانە سەری من و نووسەریش دەگرنەوە.

دێمۆکراسی

دێمۆکراسی، کە وەك چەمکی ڕەسەنی دەستەواژەکە، لە (یۆنان)دا بە واتای “فەرمانڕەوایی گەل” دێت و لە (یۆنان)ی کۆندا واتە هەشت سەدە پێش مەسیح بە واتای “فەرمانڕەوایی ڕاستەخۆی گەل” دێت، ئەوەی کە ئەورۆکە [وەك ڕەتکردنەوەی دێمکراتی درۆیینەی نوێنەرایەتی ”دێمۆکراتی ڕاستەخۆ”]، بە دێمۆکراتی لە خوارەوەرا نێودەبرێت، ناسراوە، نموونەش لە ئەمڕۆدا بزاڤی دژەدەسەڵاتی لە ئەرژەنتین. بەڵام ئەو دیمۆکراسییەی کە پارتە کۆمونیستەکان باسی لێوەدەکەن، هاوشێوەی دێمۆکراتی پارلەمانی ناڕاستەوخۆیە و لەسەر بنەمای نوێنەرایەتی جێگیر و سەپاو پێکدێت و لە باشترین باردا نێوی دەنێن “میرایەتی نوێنەرایەتی” و لیبراڵەکان بە “میرایەتی تێکنۆکرات” نێوی دەبەن. ئەگەر سەرنج بدەین، لە هەرسێ بارەکەدا، ئەوەی کە لە ئێستادا هەیە میرایەتی پارلەمانی هەرێمی کوردستان یا عیراق، میرایەتی نوێنەرایەتی پارتە خۆبەپیشڕەوزانەکان و میرایەتی تەکنکۆکراتی لیبراڵەکان، یەك میکانیزم و یەك بنەمایان هەیە، ئەویش ئەوەیە، کە زۆرینەی نەزان [بە لێکدانەوەی ئەوان و سیستەمەکەیان] پێویستی بە شوانەیی و نوێنەرایەتی ڕامیاران و ڕۆشنبیران و پسپۆڕان هەیە، تاوەکو کاروباری ژیانیان و کۆمەڵگەیان بۆ ڕێك بخەن.

ئەگەر دێمۆکراتی ڕاستەخۆی یۆنانی کۆن لەبەرچاو بگرین، دەبینن، لەتەك شێوازی بەڕێوەرایەتی کۆمەڵگەی سۆسیالیستیش دەگونجێت، بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ بە دێمۆکراسی ناسراوە، شتێك نییە، جگە لە کەوڵکردنی دێمۆکراسی یۆنانی کۆن. هەروەها دێمۆکراتی بە واتا و چەمکی هەنووکەیی نێوەندی ڕۆشنبیری، تەنیا دەتوانێت شتێکی ڕیژەیی بێت و بە ئامادەیی و خەباتی چین و توێژە بندەستەکانەوە بەستراوە و چەندی چەوساوان یەکگرتوو و ئامادە بن، دێمۆکراسیش جێگیر و کراوەتر دەبێت، چەندی خامۆش و پرشوبلاو بن، ئەوەندەش سەرکوتکراو و داخراو دەبن. کەواتە دێمۆکراتی بە واتای کراونەوە و سەربەستی تاك لە هەندێ کاروباری تاکەکەسییدا، ئەوەی کە نیئۆ لیبراڵە تەکنۆکراتخوازەکان بە شانازیی خۆیانی دەژمێرن، بەرهەمی دێمۆکراتی نوێنەرایەتی و دیاری پارت و کەسایەتییە تەکنۆکراتخوازەکان و پارلەمانتارەکان نییە، بەڵکو بەرهەمی جەنگ و ڕووەڕووبوونەوەی ڕۆژانەی زۆرینەی ژێردەستە لەتەك دامودەزگە و بڕیار و یاسا سەپاوەکانی دەسەڵاتی چینایەتی؛ چەندی خەڵك [توێژە جۆراوجۆرەکانی پڕۆلیتاریا] بڕژێنە سەر شەقامەکان، ئەوەندە سەروەران ناچار بە دەستهەڵگرتن و پاشەکسێ لە پاوانگەریی کۆمەڵ و چەپاوڵی داهاتی کۆمەڵگە و سووکایەتی و سەرکوت، دەبن، بە پێچەوانەشەوە، چەندی خەڵك بە دێمۆکراتی نوێنەرایەتی [پارلەمانی] خۆشباوەر بێت و چاوەڕوانی لەدایکبوونی سەروەرانی دڵسۆز و دادپەروەر و پەیدابوونی دەوڵەتی باش بکات، ئەوەندە سەرکوت و نایەکسانی و نادادوەری سەروەری چینایەی پایەدار دەبن و فرەتر ڕیشەیان بەنێو کولتوور و ڕێسا کۆمەڵایەتییەکاندا ڕۆدەچێت.

ڕاستە، مینگەمینگی کۆمونیستەکانی ناو پارەلەمانەکان، نەك سوودی نەبووە، بەڵکو بە دژەشۆڕشیش تەواوبووە و دەزگەیەك، کە ناوەندی سەپاندن و ساخکردنەوەی بەرژەوەندی و داخوازییەکانی بۆرجوازی بێت، بەبێ دوودڵی چەکی سەرکوتی چەوساوانیش دەبێت. بەڵام لەتەك ئەوەشدا سیستمێکی دێمۆکراتی بۆرجوازی لە سۆسیالیزمی دەوڵەتی باشترە و بوار و ڕۆشنیی و دیاربوونی دژەکان ئاسانترە و چەوساوان بە ئاسانی دەرکی ئەوە دەکەن، کە شەقامەکان و مەیدانەکان ئەلتەرناتیڤی پارلەمانەکانن و کەس بە نوێنەری خۆیان نازانن، بەڵام لە سیستەمە پۆلیسی و میلیتێرییە بەناو سۆشیالیستیییەکاندا ئەوە ئەوانەی سەرەوەن، کە نوێنەر و بڕیاردەر و هەموو شتێکن و شەقام تەنیا شوێنی هاتووچۆییە بۆ سەرکار و بەرزکردنەوەی وێنەی سەرۆکان و پیاهەڵدانی پارتی پێشڕەو. لەو دەوڵەتانەدا کە بەنێوی پڕۆلیتاریاوە دیکتاتۆری سەرمایەداری دەوڵەتییان بە لوتکە گەیاند، نەك تەنیا ناڕەزایەتی ژێردەستانی کۆمەڵگە سەرکوت دەکرا و سێدارەدان و دوورخستنەوە و کاری–زۆرەملێ کرابوونە ئەلف و بێ و بە خەڵك دیکتە دەکران، بەڵکو هەر ناڕەزایەتیییەکی ژێردەستان [توێژە پڕۆلیتێرەکان] بە دوژمنایەتی و دژەخونی لە سۆشیالیزم هەژمار دەکرا و ناڕەزایەتی ژێردەستانی دەوڵەتە بەنێو سۆشیالیستییەکان، خراپتر لە ژێردەستانی دەوڵەتە سەرمایەدارییەکانی خۆراوا، سەرکوت دەکران و چالاکانیان پاکتاو دەکران.

خوێنەرانی هێژا، ئەو بەشانەی هێڵیان بەژێردا کێشراوە، لە پەرتووکی “گۆڕان و وەرگۆران” وەرگیراون و بۆ ئاسانکاری و جیاکردنەوەیان، من هێڵم بەژێردا کێشاون. بۆ خوێندنەوەی پەرتووکەکە، سەردانی ئەم بەستەرە بکەن: http://emrro.com/goranuwergoran.htm

ئه‌نوه‌ر فه‌تاح محه‌مه‌دئه‌مین

هه‌موو پارتێک له‌وپه‌ڕی چه‌په‌وه‌ بۆ ئه‌وپه‌ڕی راست وه‌ک ئایدۆلۆژیا و پرنسیپ و رێکخراوه‌که‌ی بۆ وه‌رگرتنی ده‌سه‌ڵاته‌ و به‌شداربوونه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا. هه‌ڵبه‌ته‌ سیاسه‌ت و پلان و ئامانجێک به‌کار ده‌هێنرێ، تاکو بگاته‌ ئه‌و‌ مه‌به‌سته‌، هه‌ر به‌و پێیه‌ش پارتی به‌ پێی قۆناغه‌کانی ژیانی و به‌ پێی به‌هێزیی و لاوازیی ئایدیاو پلان و دروشمه‌کانی ده‌گۆڕێ و جیاواز ده‌بێ. ئه‌مانه‌ش هه‌مووی بۆ ته‌فره‌دانی زۆربه‌ی خه‌ڵک و خڕکردنه‌وه‌یان له‌ ده‌وری خۆی، ئه‌م پارتیه‌ش هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ کۆمه‌ڵه‌ سیاسیه‌کی ئاره‌زوومه‌ندن‌ بۆ گه‌یشتن به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌تی خۆیان، ئه‌مه‌ش له‌ رێگای ده‌سه‌ڵات گرتنه ده‌ست.
ئا ئه‌مه به‌ ته‌واویی پێچه‌وانه‌ی هه‌نگاوه‌ سه‌ره‌تایه‌کانی خۆیانه‌ ‌که‌ پڕه‌ له‌ لافی به‌ده‌ستهێنانی داواکارییه‌کانی خه‌ڵک، ئه‌مان دواتر سوا‌ری شه‌پۆلی ناڕه‌زاییه‌کانی خه‌ڵکی ده‌بن و به‌ ئامانجی گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات و پاره‌ و خوایه‌تی، ئاراسته‌ی ده‌که‌ن.
ئیدی که‌ هه‌ر گه‌یشتیشنه‌ ده‌سه‌ڵات، ئه‌و ئامێره‌ ده‌خه‌نه‌‌گه‌ڕ بۆ مانه‌وه‌ی خۆیان له‌سه‌ر ته‌خت، بۆ ئه‌مه‌ش دروشمگه‌لێکی بێوێنه‌ له‌ درۆو ته‌ڵه‌که‌بازی بۆ گێلکردنی خه‌ڵکی و فریودانیان به‌کاردێنن تا به‌ خه‌ڵکی بڵێن به‌بێ بوونی پارت و سه‌رکرده‌و کادیره‌ کاریزماکان، ناتوانرێ هیچ داخوازیه‌ک به ده‌ست بهێنرێ. له‌م ڕێگایه‌شه‌وه‌ زاڵ ده‌بن به‌سه‌ر ته‌واوی ئاره‌زوو خواسته‌کانی ئه‌ندامان و خه‌ڵکانی تری ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وی ئه‌و پارته‌ خۆی که‌ هه‌واداری ئه‌ون. هه‌ربه‌م شیوه‌یه‌ هه‌موو داهێنان و لێهاتوی و شیاوی ئه‌ندامه‌کانی، ده‌که‌وێته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی پارت و سه‌رکرده‌کنییه‌وه‌ . به‌منییه‌کی تر ئه‌ندامه‌کان و خه‌ڵکانی ناو پارت، که‌سایه‌تی خۆیان له‌ هه‌موو روویه‌که‌وه‌ لێزه‌وت ده‌کرێ له‌لایه‌ن پارته‌وه‌. له‌ناو پارتیشدا سه‌رۆکی پارت ده‌بێته‌ که‌سێکی پاڵه‌وان و لێهاتوو ڕێزێکی زۆری لێده‌گیرێ و ده‌سه‌ڵاتێکی زۆریشی پێده‌به‌خشرێ، به پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌شه‌وه‌ ئه‌ندامانی پارت و هه‌وادارانی ده‌بنه‌ کۆیله‌و ئامرازی به‌کارهێنان و جێجه‌جێکه‌ر و به‌ئه‌نجامده‌ر و فێری ئه‌وه‌ ده‌کرێن چۆن هه‌م قایل و کڕنوش به‌ربن و هه‌م بکه‌ر و به‌ ئه‌نجامده‌ریش بن.
ئایدۆلۆژیای پارت وه‌کو مه‌زهه‌ب و دین وایه، هه‌روه‌ک چۆن نابێت لێیان ده‌رچی و چۆن سزا و پاداشت به‌شی سه‌ره‌کی و ته‌واوکه‌ری ئه‌و دین و مه‌زهه‌به‌یه‌، پارتیش هه‌مان جۆره‌. بۆیه‌ سه‌یر نییه‌ ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ نێو ڕیزه‌کانی پارته‌که‌یاندا ده‌مێننه‌وه‌، ده‌بێ وه‌لا و دڵسۆزی زیاتر بۆ سه‌رکرده ‌پیشان بدده‌ن و هه‌موو شتێک بێچه‌ندوچوون به‌ئه‌نجام ب‌گه‌یه‌نن. به‌م هۆیه‌وه‌ زووترو باشتر پێشده‌که‌ون و ده‌چنه‌ ڕیزی سه‌رکرده‌ بالاکان‌، هه‌ر به‌وشێوه‌ش ئه‌اونه‌ی به پێچه‌وانه‌ی به‌شی یه‌که‌مه‌وه‌ ڕه‌فتار ده‌که‌ن ئه‌وه‌ سزاده‌درێن: ڕه‌خنه‌یان لێده‌گیرێ، مافی ئه‌ندامێتیان هه‌ڵده‌سپێررێ، دوور‌ ده‌خرێنه‌وه، به‌یت و بالۆره‌ی پارتیش به‌ده‌وام سه‌رو گوێلاکیان ده کوتێته‌وه.
پارت که‌ڵه‌گای ناو نه‌ته‌وه‌و کۆمه‌ڵگایه‌و چۆنی بوێت کۆمه‌ڵێک ده‌داته‌ پێش خۆیی و ده‌یانکاته‌ خاوه‌ن خه‌یاڵی بێمانا، وه‌کو نه‌ته‌وه‌ په‌رستی و نیشتمانپه‌رستی و دیمۆکراسیه‌ت و سه‌روه‌ری ده‌وڵه‌ت و پارێزگاری یاساکانی و به‌رزڕاگرتنی دروشم و ئاڵاکه‌ی. له‌و لاشه‌وه‌ هه‌موو دوژمنه‌کانی پارتت لێده‌کات‌ به‌ شه‌یتان و دوژمن، شه‌رعیه‌تی له‌ناوبردنی نه‌یارانت پێده‌به‌خشێ، که‌سایه‌تی خۆتت لێده‌سێنێته‌وه‌و له‌ به‌ره‌ی خه‌ڵک هه‌ڵتده‌که‌نێ و ده‌تخاته‌ سه‌نگه‌رێکه‌وه‌ که دژایه‌تی هه‌موو نه‌یارانی پارتت پێده‌کا، ئیتر گرنگ نییه‌ ئه‌و که‌سانه‌ کێن، زۆر نزیکن له‌ تۆوه‌ یان دوور.
ئا ئه‌مه‌ خۆی بۆ خۆی کلتوورێک دروستده‌کا، پێوه‌ره حیزبیه‌کان تێیدا، به‌هایه‌کی ئاسمانی وه‌رده‌گرن، به‌هایه‌کی پیرۆز. وه‌ هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌یش‌ تۆ په‌روه‌رده ‌ده‌کات و عه‌قڵ و سه‌لیقه‌ی خۆتت لێده‌سێنێته‌وه‌، به‌ ئایدۆلۆژیایه‌کی به‌رته‌سکی داخراوی به‌سته‌ڵه‌ک بوو دونیابینییه‌کت بۆ درووستده‌کات هیچی تێدا نییه‌ پیرۆزیی پارت و ئایدیۆلۆژیاکه‌ی نه‌بێ. ئیتر هه‌ر ئه‌وه‌ به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتکا به‌ تاوانبار، به‌ بکوژ، به‌ دڕنده‌یه‌ک که‌ لات ئاسایی بێ ته‌نانه‌ت گه‌ر گۆشتی هاورێیان و برده‌رانی خۆشت، له‌کاتی جه‌نگ و پێکدادانی نێوانتاندا، بکرۆژی، ئه‌وه‌یش له‌ سه‌رکرده‌ بالاده‌سته‌کانه‌وه‌، به‌ پیاوه‌تی و شه‌هامه‌ت و دڵسۆزی بۆ گه‌ل و نیشتمان باس ده‌کرێ. دواجاریش، هه‌ر ئه‌ندامێکی دڵسۆزی له‌و جۆره، به‌ مه‌دالیای ئاڵتوونی به‌ربه‌رۆکی ده‌رازێنرێته‌وه‌.

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن

21-06-11

پارساڵ هه‌ر ئه‌م وه‌خته‌ بوو، كه‌ خه‌ڵكانی كۆڵنه‌ده‌ری یۆنان هاتنه‌وه‌ سه‌رشه‌قامه‌كان و چنگاوشی سیاسییه‌كان و داموده‌سگە و ئامرازه‌ سه‌ركوتگه‌ره‌كانی ده‌وڵه‌ت بوونه‌وه‌.

یۆنانییه‌كان مێژوویه‌كی دوورودرێژی سه‌ربه‌رزی به‌رهه‌ڵستی و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی هێزه‌ داگییركه‌ره‌كان و هێزه‌ سه‌ركوتكه‌ره‌كانی ناوه‌وه‌ و میرییه‌ فاشیسته‌كانی خۆیانیان،هه‌یه‌. هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ته‌ كوڵتوری خه‌ڵكه‌ ‌كرێكار و كاسبكار و قوتابی و ئه‌وانه‌شی له‌ كێڵگه‌كانیاندا كار ده‌كه‌ن و باقی خه‌ڵكه‌ ئاساییه‌كه‌ی تری، كه‌ سه‌ر بۆ هیچ زوڵم و زۆر و ناهه‌قییه‌ك دانانه‌وێنن و له‌ به‌رامبه‌ریدا شه‌ڕی مان و نه‌مان دەكه‌ن. مێژوویان به‌ ده‌یه‌ها نموونه‌ی ئاوای تۆمار كردووه‌، ئیدی ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌ تا چه‌ندێك سه‌ركه‌وتوو بوون و چه‌ندیش سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ گرنگه‌ كڕنووشیان نه‌بردووه‌ و جه‌نگی خۆیان به‌رده‌وام پەرەپێداوه و‌ نشوستییه‌كانیشیان نه‌بوونه‌ته‌ هۆی ساردكردنه‌وه‌ و خامۆشبوونیان.

یۆنان وڵاتێكه‌ كه‌ خۆپیشاندان و مانگرتن و چنگاوشبوون له‌گه‌ڵ داموده‌سگه‌ سه‌ركوگكه‌ره‌كانیدا، به‌ده‌گمه‌ن لێ ده‌بڕێت . ساڵی پار خۆپیشاندان و مانگرتنه‌ گشتییه‌كان له‌ دژی ده‌وڵه‌ت و پارتی ده‌سه‌ڵاتدار، به‌رده‌وام بوون، له‌ پای قایلبوون به‌ مه‌رجه‌كانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانكی ناوەندی ئه‌وروپی ، كه‌ ده‌یانویست له‌ بری وه‌رگرتنی بڕی 109 ملیاردد یورۆ لێیان، به‌سه‌ر‌یاندا بسه‌پێنن، تاكو له‌و قه‌یرانه‌ ئابورییه‌ ده‌رچێت.

ئه‌مڕۆش نه‌ك هه‌ر هه‌مان گیروگرفت به‌ڵكو بگره‌ قوڵتریش ده‌سته‌ویه‌خه‌ی سه‌رجه‌می خه‌ڵكو توێژاڵه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بووه‌ته‌وه‌. ئابووری یۆنان ڕووبه‌ڕووی داته‌پین و داڕمان بوه‌ته‌وه‌، قه‌رز و یارمه‌تییه‌كه‌ی پار به‌ فریای نه‌كه‌وت. قه‌یرانه‌كه‌ش ئه‌وه‌نده‌ قوڵ بووه‌ته‌وه‌، كه‌ به‌گشتی كاراییه‌كی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر بازاڕی جیهانی و به‌تایبه‌تی وڵاتانی ئه‌وروپا كه‌ به‌ یورۆ زۆن ناسراوه‌، هه‌یه‌. له‌ 21/05/2011 وه‌ كه‌ خۆپیشاندانه‌كان ده‌ستیان پێكردووه‌ و دواتریش بۆ ماوه‌ی 12 ڕۆژ مانگرتنی گشتی بوو، ئه‌وه‌نده‌ی تر ترس و له‌رزەی خستووەته‌ دڵی 27 وڵاته‌كه‌ی، كه‌ یه‌كێتی ئه‌ورپایان پێكهێناوه‌، كه‌ 17 وڵاتیان یورۆ به‌كار ده‌‌هێنن، له‌ولاشه‌وه‌ وڵاتانی تری ده‌رەوه‌ی به‌كارهێنه‌ری یورۆ (تاكدراوی ئه‌وروپی) و كه‌ ئه‌مه‌ریكا و بریتانیا و یابان و چین و شوێنه‌كانی تریش ده‌ستیان له‌سه‌ر دڵیانه‌، چونكه‌ بیانه‌وێت و نه‌یانه‌وێت هاتنه‌خواره‌وه‌ی نرخی یورۆ یا هه‌ره‌سهێنانی كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ له‌سه‌ر ئابوورییان داده‌نێت.

له‌ سه‌ره‌تادا ئه‌ڵمانیا هه‌ڵوێستێكی ڕه‌قی هه‌بوو، كه‌ نه‌یده‌ویست بڕیار بدات، تاكو بۆ جاری دووهه‌م یۆنان له‌ هه‌ره‌سهێنان ڕزگار بكرێت، به‌ڵام دواتر به‌ناچاری له‌ ترسی هه‌ره‌سهینانی یورۆ و كه‌وتنه‌ ژێر فشاری سندوقی دراوی نێودەوڵەتییه‌وه‌، به‌ناچاری ڕای گۆڕا و كه‌وته‌ وتووێژ له‌گه‌ڵ فه‌ره‌نسه‌ و وڵاتانی تردا، بۆ دانی قه‌رزێكی تر، به‌ڵام به‌ پێی مه‌رجی قورستر له‌ قه‌رزه‌كه‌ی پار.

گه‌رچی ئه‌ڵمانیا و فه‌ره‌نسه‌ و وڵاتانی تری ئه‌وروپی بانكی ناوەندی ئه‌وروپی پاش وتووێژێكی دوورودرێژ كه‌ له‌ دانیشتنی دووقۆڵی و سێقۆڵی و كۆبوونه‌وه گه‌وره‌كانی لۆكسه‌مبه‌رگ و برۆكسل دا، به‌ناچاری بڕیاریان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داوه‌، كه‌ به‌ قه‌رزی 109 ملیارد یورۆی تر یارمه‌تی یۆنان بده‌ن. به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ حكومه‌ته‌كه‌ی پاپا ئه‌ندرو و په‌رله‌مانه‌كه‌ی به‌ مه‌رجه‌ قورسه‌كانی قه‌رزده‌ران ڕازی بن. ئه‌وه‌بوو كه‌ له‌سه‌ره‌تای هه‌فته‌ی پێشوودا، له‌ په‌رله‌ماندا ئه‌و پێشنیاره‌ كرا، به‌ڵام په‌ڕله‌مان هاوڕا نه‌بوو، ئیدی نه‌یانتوانی بڕیاری له‌سه‌ر بده‌ن، دواتر پاپائه‌ندرو خه‌ریكبوو ده‌ست له‌كار بكێشێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ بری ئه‌وه‌‌ کابینەكه‌ی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌ و چه‌ند ئاڵوگۆڕێكی كرد، كه‌ له‌ هه‌موویان گرنگتر دانانی Evangelos Venizelos به‌ شالیاری دارایی، كه‌ سه‌ر به‌ پارتی ئۆپۆزیشنه‌ و له‌ هه‌ڵبژاردنی ڕابوردوودا ڕکەبەری سه‌ره‌كی خۆی بوو.

پاپا ئه‌ندرو له‌ به‌جێگه‌یاندنی مەر‌جه‌كانی قه‌رزده‌راندا، ڕووبه‌ڕووی دوو كێشه‌ی گه‌وره‌ بووه‌ته‌وه‌: یه‌كه‌میان: ڕازیكردنی زۆربه‌ی زۆری ئه‌ندامانی په‌ڕله‌مانه‌ بۆ ده‌نگدان بۆ هه‌نگاونان به‌ره‌و دستگرتنه‌وه‌ی ئابوری (ته‌قه‌شوف) تاكو بتوانن قه‌رزه‌كه‌ وه‌رگرن. دوهه‌میان: گه‌ر په‌ڕله‌مانیش قبووڵی ئه‌وه‌یان كرد، ئایا ده‌توانن ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یانه‌وێت به‌سه‌ر خه‌ڵكدا بیسه‌پێنن؟ له‌ كاتێكدا كه‌ به‌ ملیۆن خه‌ڵك له‌ سه‌رشه‌قامه‌ و له‌سه‌ر مافی خۆیان شه‌ر له‌گه‌ڵ پۆلیس و په‌ڕله‌ماندا ده‌كه‌ن، له‌ كاتێكدا كه‌ سیساسییه‌كان به‌بێ حیمایه‌ ناتوانن له‌ناو خه‌ڵكدا ده‌ركه‌ون، له‌ كاتێكدا گه‌ر كه‌سێك كه‌ له‌ پایه‌یه‌كی به‌رزی سه‌ر به‌ میریدا بێت، ناتوانێت بچێته‌ قاوه‌خانه‌یه‌ك یا چێشتخانه‌یه‌ك، چونكه‌ خه‌ڵكی هوهای لێ ده‌كێشێت و پێی ده‌ڵێت ” تۆ خوێنی خه‌ڵكی ده‌مژیت و ده‌خۆیته‌وه‌“

ئایا ئه‌م قه‌رزه‌ تازه‌یه‌ فریای یۆنان ده‌كه‌وێت، له‌ كاتێكدا قه‌رزی پاره‌كه‌ قه‌یرانه‌كه‌ی زیاتر قوڵكرده‌وه‌؟

وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ به‌ به‌ڵی ئاسان نییه‌، چونكه‌ ئه‌و بارودۆخه‌ی كه‌ ئێستا یۆنانی پێدا تێده‌په‌ڕێت گه‌لێك سه‌خته‌. چونكه‌ هه‌ر له‌ 6 كه‌س 1 كه‌س (شەش یەك) بێکارە، ڕێژه‌ی بێکاریش له‌ ناو گه‌نجانی نێوان تەمەن 17 تا 24 ساڵدا له‌ سه‌دا40% ‌. یۆنان به‌ بڕی 335 ملیارد یورۆ له‌ ژێره‌وه‌یه‌، واته‌ نوقسانی بوده‌جه‌كه‌یه‌تی، كه‌ ئه‌م بڕه‌ش 3 جارله‌ سه‌رجه‌می هه‌موو داهات و سامانی یۆنان خۆی گه‌وره‌ تره‌. موچه‌ی خه‌ڵكی یا ده‌رامه‌تی خه‌ڵكی ئه‌وه‌نده‌ كه‌م بووه‌ته‌وه‌، كه‌ به‌ بڕینی ده‌رامه‌تی مانگو نیوێك له‌ ساڵێكدا خه‌مڵێنراوه‌. له‌ ساڵی پاره‌وه‌ تاكو ئێستا 50 هه‌زار بزنس مایه‌پوچ ( ئیفلاس) بوون، به‌رهه‌مهێنان به‌ڕێژه‌ی له‌ سه‌دا20% هاتووەته‌ خواره‌وه‌، ئاواش پێشبینی ده‌كرێت، كه‌ له‌م ساڵدا له‌ سه‌دا 12% تریش بێته‌ خواره‌وه‌.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌، ئاسان نییه‌ خه‌ڵكی ئه‌مه‌ قبول بكات، كه‌ له‌ ئێستادا چوار یه‌كی خه‌ڵكه‌كه‌ی له‌ ژێر هێڵی برسێتیه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، وه‌كو خۆیان ده‌ڵێن گه‌یشتۆته‌ سه‌ر ئێسقان یا ده‌ڵێن گه‌ر ئه‌مه‌ قبوڵ بكه‌ین، باشتر وایه‌ وڵاته‌كه‌ به‌جێبهێڵین بۆ سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانكی ناوەندی ئه‌وروپی. خه‌ڵكی له‌وێ شه‌ڕی مان و نه‌مان ده‌كات ، شه‌ڕی خۆیی و شەڕ بۆ نه‌وه‌كه‌ی و بۆ ئێمه‌ش هه‌موومان، ده‌كه‌ن.

له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌، ئه‌زمونی قه‌رزه‌كه‌ی پار زۆر خراپ بوو، له‌ بری ئه‌وه‌ی كه‌ خوێن له‌ دەمارەکانی ئابووری ئه‌وێدا بخاته‌وه‌ گه‌ڕ، كه‌چی خراپتری كرد و تا گه‌یشته‌ ڕاده‌ی ڕاوه‌ستان. مه‌رجه‌كانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و با‌نکی ناوەندی ئه‌وروپی و وڵاتانی ئه‌وروپی ئه‌وه‌نده‌ قورس بوون، هه‌ر له‌ به‌تایبه‌تكردنی زۆربه‌ی كه‌رته‌ ده‌وڵه‌تییه‌كانه‌وه‌ بگرە تا زیادكردنی باج ، كه‌مكردنه‌وه‌ له‌ بودجه‌ی خەرجكردنی پاره‌ بۆ كه‌رته‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان، خه‌سته‌خانه‌ و قوتابخانه‌ و شاره‌وانییه‌كان. به‌رزكردنه‌وه‌ی ته‌مه‌نی خانه‌نشینی، كه‌مكردنه‌وه‌ی بیمه‌كان و گه‌لێكی تر تاكو ده‌وڵه‌ت له‌وێ بتوانێت قه‌رزه‌كه‌ی بداته‌وه‌ و نوقسانی بوده‌جه‌كه‌شی دابه‌زێنێت، كه‌ جێبەجكردنی ئه‌مانه‌ش ‌ ئه‌وه‌نده‌ی تر وڵاته‌كه‌ی به‌ قوڕدا برد.

ئابووریناسه‌كان وه‌كو چۆن ڕۆشبیره‌ لیبراڵه‌كانی ئێمه‌ پێیانخۆشه‌ ‌ پێمان بڵێن شۆڕش و به‌رێوه‌بردنی كۆمه‌ڵگە هونه‌ره‌، زانسته‌ واته‌ كاری ئه‌و كه‌سانه‌یه‌، كه‌ له‌و‌ بوارانه‌دا پسپۆڕن، ئابووریناسه‌كانیش پێیانخۆشه‌ بڵێن ئابووری زانسسته‌ و‌ زانستێكی ئاڵۆزه‌ و ‌خه‌ڵكی ئاسایی لێی نازانێت و سه‌ری لێ ده‌رناكه‌ن، چه‌نده‌ها تیوریمان بۆ ده‌هێننه‌وه‌ و باس له‌مه‌ و له‌وه‌ ده‌كه‌ن، تاكو به‌وه‌ قایلمان بكه‌ن، كه‌ ئه‌وان و سه‌روه‌رانمان و ده‌سه‌ڵاتدارانمان هه‌رچی ده‌ڵێن و هه‌رچی ده‌كه‌ن، ڕاسته‌ و ئێمه‌ ده‌بێت گوێڕایه‌ڵیان بین.

به‌ڵام ئه‌مانه‌ هه‌مووی پڕوپاگه‌نده‌ی كه‌سانی پارێزه‌ری ئه‌م سیسته‌مە و په‌یوندی به‌رهه‌مهێنانه‌كه‌یه‌تی، ئه‌گینا هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ خوێنه‌وار بێت یا نه‌خوێنده‌وار، گه‌ر نه‌ختێك بیر بكاتەوه‌ هۆش و ئاوەز بخاته‌ كار، به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ سه‌ری له‌ شته‌ بناخه‌ییه‌كان، كه‌ ئابووریان له‌سه‌ر وەستاوە و به‌رده‌وامی پێده‌دەن و هۆ سه‌ره‌كی و سه‌ره‌تاییه‌كانی قه‌یرانه‌‌كه‌شی ده‌رك ده‌كات. ئابووری و ئابورویناسین به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئاڵۆز نییه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ ئابووری و سه‌رلێده‌ركردن له‌ ئابووری دژوار ده‌كات و ئاڵۆزی ده‌كات، له‌ ڕێ لادانی یا ده‌ركردنی ئابوورییه‌ له‌ ڕه‌وته‌ ئاساییه‌كه‌ی. وه‌كو هه‌موو شتێكی تر هه‌ر شتێك به‌لاری وخواری ڕۆیشت، له‌ ڕه‌وته‌ سروشتییه‌كه‌ی ده‌رچوو، ڕاستكردنه‌وه‌ی ئاسان نییه‌. بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م مشتومڕه‌ی سه‌ره‌وه‌ بیری لێ بكرێته‌وه‌ ، ناڵێم ڕاستی قسه‌كه‌م بسه‌لمێنێت، دوو نمونه‌ ده‌هێنمه‌وه‌، ئیدی له‌ خوێنه‌ر ده‌گه‌ڕێم كه‌ خۆی بیری لێ بكاته‌وه‌.

یه‌كه‌م : ڕۆشنبیریی و ئابووریزانین و خوێندنی باڵای ناوێت، تاكو هه‌ست به‌م ڕاستییه‌ بكه‌یت و سه‌رئه‌نجامه‌كه‌شی بزانیت: پار ئه‌م وه‌خته‌ كه‌ یۆنان به‌ هه‌مان قه‌یرانی ئێستادا ڕۆیشت، چارەسەری وڵاتانی ئه‌وروپی و ناوەندە گه‌وره‌كانی وه‌كو بانكی جیهانی و بانكی ناوەندی ئه‌وروپی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی 109 ملیارد یورۆیان به‌ قه‌رز دا بە دەولەتی یۆنان، به‌ڵام به‌و مه‌رجانه‌ی كه‌ پێشتر په‌نجه‌م بۆ ڕاكێشان، گوایه‌ گه‌ر یۆنان ئه‌و مه‌رجانه‌ چێبه‌جێ بكات، ئیتر خۆی ده‌گرێته‌وه‌ و یورۆش به‌ سه‌قامگیریی ده‌مێنێته‌وه‌. به‌ڵام وەكو وتم گه‌ر تۆزێك بیری لێ بكه‌یته‌وه‌، ده‌زانیت كه‌ ئه‌و یارمه‌تییه‌ له‌ هه‌قه‌تدا ئه‌وه‌نده‌ی تر یۆنان ده‌كات به‌ قوڕدا، به‌ڵام كه‌سمان نه‌مانده‌زانی كه‌ كه‌ی كێشه‌كه‌ سه‌ر هه‌ڵده‌داته‌وه‌. بۆچی؟ وەڵامه‌كه‌ به‌ كورتی: وڵاتانی ئه‌وروپی له‌ سه‌ر باج ده‌ژین، واته‌ باج ئه‌م سیسته‌مه‌ی ڕاگرتوه‌، كه‌ دانی‌ باج له‌سه‌ر خه‌ڵكانی ئاساییه‌وه‌ تاكو دوكان و بزنسی بچووك و گه‌وره، سەپێندراوه‌‌. گه‌ر خه‌ڵكێكی زۆر له‌سه‌ر كار بن، یا له‌ كاردا بمێننه‌وه‌، ئه‌وه‌ ده‌رامه‌تی وڵات كه‌ بوده‌جه‌ی وڵات له‌وێوه‌ پڕ ده‌كرێت، به‌هێز و پڕ ده‌بێت، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات كه‌ توانای كڕینی تاكه‌كانی ناو كۆمه‌ڵ به‌رزتر بێته‌وە، كه‌ به‌رزتریش بووه‌وه‌، ئه‌وا خه‌ڵكی له‌ كڕینی كه‌ره‌سه‌ و كاڵادا به‌رده‌وام ده‌بێت، له‌ گه‌شتكردن، لە باش خواردن و باش دڕین به‌كورتییه‌كه‌ی زیاتر خەرجكردن ، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ره‌ده‌وام بوو، واته‌ بزنس و كاروباری هه‌موو كه‌س به‌رده‌وام ده‌بێت. له‌ولاشه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت پاره‌یه‌كی زۆری له‌ خەرجكردن له‌ بیمه‌كاندا بۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات، كه‌ ئابووری بۆ ماوه‌یه‌ك له‌ سه‌ر بێت و بارو دۆخی خراپ نه‌بێت.

به‌ڵام كه‌ ده‌ست له دانی‌ بیمه‌كان ده‌گیرێته‌وه‌، پاره‌ی كه‌م بۆ به‌شه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان كه‌م ده‌كرێتەوه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ دواییدا ده‌بێته‌ هۆی داخستنی هه‌ند‌ێكیان ده‌ركردنی هه‌ند‌ێك له‌ كرێكاران و كارمه‌ندان، كه كه‌رته‌كانی ده‌وڵه‌تیش دەكرێن به‌كه‌رتی تایبه‌تی، ئیدی ئامانجه‌كه‌ لای خاوه‌نكار و خاوه‌نكارگه‌ و خاوه‌ن شته‌كانی تر ده‌بێته‌ په‌یداكردنی زیاتری سوود و قازانج و كه‌ڵه‌كه‌كردنی زیاتری پاره‌. بۆ ئه‌مه‌ش كرێكار و كارمه‌ندان ده‌رده‌كرێن و ئه‌وه‌شی كه‌ له‌سه‌ر كار ده‌مێنێته‌وه‌، كرێی كه‌م ده‌كرێته‌وه‌ و هه‌لومه‌رجی ئیشی سه‌خت تر ده‌كرێت. به‌كورتییه‌كه‌ی توانای كڕینی خه‌ڵكی كه‌م ده‌بێته‌وه‌، دواتر كاڵا و كه‌ره‌سه‌ له‌ بازاڕدا ده‌مێنێته‌وه‌، خه‌ڵك توانای گه‌شتوگوزار و نانخواردن و خواردنه‌وه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ نامێنێت، شتی زیاتر ناكڕێت، له‌ شته‌ پێویستەكانیش هه‌تا ده‌یكڕێت، دوو سێ جار بیری لێ ده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش واتە، ئه‌وه‌ی شوێنی فەرمان و كارگه‌ی زیاتر، داده‌خرێت ، كرێكارانی ڕێگاوبان و فڕۆكه‌خانه‌ و‌ شوێنه‌كانی تر كه‌م ده‌كرێنه‌وه‌، له‌و لاشه‌وه‌ ده‌و‌ڵه‌ت به‌ دانی پاره‌ به‌ خه‌ڵكانی تازه‌ كه‌كاریان له‌ ده‌ستچووه‌، خه‌رجییه‌كی زیاتری دێته‌سه‌ر. ئه‌مه‌ زنجیره‌یه‌ك ڕووداوه‌ و ته‌واوگه‌ری یه‌كترین، ئه‌مه‌ واتە هه‌موو بێکارێك بێکارێكی تر به‌ دوای خۆیدا ڕاده‌كێشێت.

له‌ یۆنان له‌ نێوانی پار و ئه‌مساڵدا ده‌قاوده‌ق ئه‌وە ڕووی دا، كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ باسم كرد. ئیدی تۆ چۆن ده‌توانیت بڵێیت، كه‌ ئه‌و پێوه‌ره‌ی كه‌ ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وروپیه‌كا ن و داموده‌سگەكانیان بۆ ڕزگاركردنی یۆنان دایانناوە، ڕاسته‌ و ئیش ده‌كات؟ ئه‌مه‌ی كه‌ من له‌ سه‌ره‌وه‌ باسم كرد، هه‌موومان ده‌یزانین و پێویستیشمان به‌ هیچ پله‌یه‌كی باڵای خوێندن له‌ ” زانستی ئابووریدا” نییه‌ تاكو ده‌رك به‌م راستییه‌ بكه‌ین.

دووهه‌م: به‌ بۆچوونی من، ته‌مه‌نی یورۆ زۆری كێشا، من به‌شبه‌حاڵی خۆم چاوه‌روانی زووتر هه‌ره‌سهێنانیم ده‌كرد. هه‌ڵهێنانی ئه‌م مەته‌ڵەشیان هه‌ر ئاسانه‌: یه‌كێتی ئه‌وروپا 27 وڵاتن، كه‌ له‌مانه‌ش 17 یان له‌ زۆنی به‌كارهێنانی سیسته‌می یه‌كدراودان، كه‌ یورۆیه‌ و بنناخه‌ی دانانی ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆبوونه‌وه‌ی ” ماستریخ” كه‌ شارێكی هۆڵه‌ندیه‌، له‌ ساڵه‌كانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابوردوو دا له‌وێ به‌سترا، چه‌ند مه‌رجێكیان بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ ده‌یه‌ویانەوێت ببێنه‌ به‌شێك له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپی و هه‌ڵگری سیسته‌می تاكدراوی، دانا. سه‌ختترینیان ئه‌وه‌ بوو، كه‌ نابێت نوقسانی میزانییه‌ی هه‌ر وڵاتێك، كه‌ به‌شداری‌ له‌ سیسته‌می تاكدراویدا ده‌كات، له‌ نێوانی له‌ سه‌دا 7 بۆ سەدا 11 ی داهاتی نه‌ته‌وه‌یی بێت.

ورده‌ ورده‌ ئه‌م یه‌كێتییه‌ فراوانتر بوو، قه‌به‌تر بوو، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌ش هۆی خۆی هه‌یه‌، كه‌ لێره‌دا جێگەی باس نییه‌، گه‌لێك له‌و وڵاتانە زۆر هه‌ژارن و هه‌ندێكیشیان زۆر ده‌وڵه‌مه‌ندن. له‌ زۆربه‌ی کاتدا تۆ ناتوانیت دژایه‌تی لۆجیك بكه‌یت ، زۆربەی کاتیش ڕاسته‌ لۆجیك نابێته‌ یاسا، به‌ڵام لۆجیك ڕاستییه‌ و واقیعه‌. كه‌واته‌ تۆ چۆن ده‌توانیت 17 ده‌وڵه‌ت پێكه‌وه‌ بنێیت و ده‌بێت یه‌كدراویش به‌كاربهێنن، ناتواننرێت 17 ده‌وڵه‌ت به‌یه‌كه‌وه‌ گرێ بده‌یت، كه‌ هه‌ندێكیان بێکارییەكی زۆر و به‌ڕێژه‌یه‌كی كه‌م به‌رهه‌م ده‌هێنن، له‌ هه‌مانكاتدا هه‌نده‌كه‌ی تریان بێکارییەكی كه‌میان هه‌یه‌ و به‌ڵام به‌ڕێژه‌یه‌كی زۆر به‌رهه‌م ده‌هێنن؟!! ڕه‌نگه‌ بتوانیت ئه‌م بارودۆخه‌ تا ڕاده‌یه‌ك ڕاگریت، ئه‌ویش به‌ ئاماده‌كردنی بودجه‌یه‌كی گه‌وره‌ له‌ وڵاته‌ ده‌وڵه‌مه‌ندكانی ئه‌و یه‌كێتییه‌وه‌ بۆ یارمه‌تی دانی وڵاته‌ هه‌ژاروه‌كانی ناوه‌وه‌ی تاكو بێنه‌ ڕیز و له‌ شانی ئه‌وانی تر نزیك ببنه‌وه‌. ئه‌مه‌ش هه‌ر له‌سه‌ر حسابی هاووڵاتیانی خۆیان ده‌كرێت ، له‌سه‌ر دابه‌زینی ئاستی ژیانیان ده‌كرێت، به‌ سه‌رخستنی باج و كه‌مكردنه‌وه‌ی بیمه‌كان و كه‌مكردنه‌وه‌ پاره‌ی خانه‌نشینی و زیادكردنی ته‌مه‌نی خانه‌نشینكردن. ئه‌مه‌ش تا ڕاده‌یه‌ك ده‌كرێت و تا ڕاده‌یه‌ك له‌لایه‌ن هاووڵاتانییه‌وه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت قبوڵ ده‌كرێت.

گه‌ر هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ش بیری لێ بكه‌یته‌وه‌ لۆجیك، ڕاستییه‌كان، واقیع پێمان ده‌ڵێن، ته‌مه‌نی یورۆ زۆری به‌ده‌مه‌وه‌ نه‌ماوه‌.

یونان و ئه‌و ڕێگایانه‌ی كه له‌ به‌رده‌میدان و چه‌ند‌ ئه‌گه‌رێك:

هه‌ر ڕۆژێك كه‌ زیاتر تێده‌په‌ڕێت، كێشه‌كانی یۆنان قوڵتر ده‌بنه‌وه‌، بارودۆخه‌كه‌ش بۆ وڵاتانی هه‌ڵگری دراوی یورۆ و سه‌رجه‌می وڵاتانی ئەوروپی و ڕوسیا و ئه‌مه‌ریكا و یابان و چین و كه‌نه‌دا و باقییه‌كه‌ی تری مه‌ترسی دارتر ده‌بێت ، داهاتووی یۆنان هه‌رچۆن بشكێته‌وه‌، كاریگه‌ری گه‌وره‌ له‌سه‌ر بازاڕی جیهانی و دراوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی جیهان داده‌نێت، نزیكیشه‌ له‌وه‌ی كه‌ جارێكی تر جیهان به‌ره‌و قەیرانێكی تر به‌رێت.

له‌ ئێستادا سندوقی در‌اوی نێودەڵەتی فشارێكی زۆرری خستوەته‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپی و بانكی ناوەندی ئه‌وروپی ، به‌بێ پێچوپه‌نا پێیان ده‌ڵێت ” وه‌ختتان له‌به‌رده‌مدا نه‌ماوه‌، له‌وه‌ زیاتر دوابكه‌وێت من یارمه‌تییه‌كه‌م ده‌كێشمه‌وه‌“، بانكی ناوەندی ئه‌وروپیش به‌ ڕۆڵی خۆی ناتوانێت یارمه‌تی حكومه‌ته‌كه‌ی پاپا ئه‌ندرو بدات، ئەگه‌ر مسۆگەریی جێجه‌جێكردنی مه‌رجه‌كانی ئه‌و نه‌كات. مه‌رجه‌كانیش زیاتر به‌ تایبه‌تیكردنی كه‌رته‌ گشتییه‌كان، زیادكردنی باج، كه‌مكردنه‌وه‌ی زیاتری بیمه‌كان، كه‌مكردنه‌وه‌ی موچه‌ و ده‌رامه‌تی خه‌ڵكی به‌ بڕی زیاتر، به‌رزكردنه‌وه‌ی ، ته‌مه‌نی خانه‌نشینی و گه‌لێكی تر له‌گه‌ڵ قەەرزدانه‌وه‌ی 7 ملیارد یورۆ هه‌موو ساڵێك تاكو قه‌رزه‌كانی سووك كات. هاوکات (پاپا ئه‌ندرو)ش له‌ هه‌وڵی فرۆشتنی ئه‌م مامه‌ڵه‌یەدایه‌‌ به‌ په‌ڕله‌مان و حكومه‌ته‌كه‌ی، تاكو قبوڵی ئه‌م مه‌رجانه‌ بكه‌ن و ببێته‌ یاساو جێبه‌چی بكرێن، ئه‌و یاسایه‌ش له‌ دووتوێی شه‌قامه‌كان و ده‌ره‌وه‌ی په‌ڕله‌ماندا له‌ تاقیكردنه‌وه‌دا ده‌بێت، ئایا خه‌ڵكی قبوڵی ده‌كات یا پاپا ئه‌ندرو حكومه‌ته‌كه‌ی بە چۆکدا دەهێنێت. ئه‌مانه‌ش له‌ چه‌ند هه‌فته‌ی ئاینده‌دا ده‌رده‌كه‌ون. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مانه‌ش یۆنان سێ ڕێگەی له‌به‌رده‌مدایه‌:

یه‌كه‌م: قبوڵكردنی قه‌رزه‌كه‌ به‌ هه‌موو مه‌رجه‌كانییه‌وه‌، ئه‌وكاته‌ش ئایا ده‌توانێت چركه و فزه‌‌ له‌ شه‌قام ببڕێت و گه‌ر بڕیشی تا كه‌ی؟ چۆن ده‌توانێت هەلومه‌رجه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكدا بسەپێنێت؟ ئایا كاردانه‌وه‌ی سه‌پاندنه‌كه‌ چۆن دەكه‌وێته‌وه‌؟ یۆنان له‌ قه‌یرانه‌كه‌ ڕزگاری ده‌بێت یا به‌ هه‌مان ئه‌زموونی ساڵی پاردا تێپەڕدەبێتەوە؟

دووهه‌م: قبوڵی قه‌رزه‌كه‌ ناكات و بیر له‌ كشانه‌وه‌ له‌ سیسته‌می تاكدراوی ده‌كاته‌وه‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ به‌كارهێنانی دراوه‌ كۆنه‌كه‌ی!! ئه‌مه‌ش کارێکی ئاسان نییه. هه‌ر به‌ بڕیاردانی ئه‌مه‌، هه‌رچی خه‌ڵك هه‌یه‌ به‌ بزنسمانه‌كانیشه‌وه‌ یه‌كسه‌ر هه‌موو پاره‌كانیان له‌ بانكه‌كان ده‌رده‌هێنن و هه‌موو پڕۆژه‌كانیش ده‌وه‌ستێن. به‌مه‌‌ش بانكه‌كان هه‌موو خاڵی ده‌بن و دڵه‌ڕاوكێ و ڕاڕاییه‌كی زۆر له‌ناو خه‌ڵكدا په‌یدا ده‌بێت. ئه‌مه‌ بێجگە له‌وه‌ی كه‌ خەرجێكی زۆریش ده‌خاته‌ سه‌ر ده‌وڵه‌ت له‌ گۆڕینی سیسته‌می دراه‌وه‌كه‌یدا و پێناساندنی به‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی و ده‌ره‌وه‌ی.

له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌، ڕێگە خۆش ده‌كات بۆ وڵاتانی تری وەك خۆی ئاسای : لەوانە ئێرله‌نده‌، پورتوگال، ئیتالیاو ئیسپانیا، له‌ خۆڕزگاركردنیان له‌ سیسته‌می تاكدراوی. خۆ ئەگه‌ر ئه‌مه‌ش ڕووبدات، ئەگه‌ر یورۆ هه‌ره‌س پێ نه‌هێنێت، ئه‌وا به‌ دڵنیاییه‌وه‌ نرخی زۆر ده‌هێنێته‌ ‌ خواره‌وه‌، كه‌ له‌و بارەه‌شدا ناتوانێت له‌گه‌ڵ پاوەند و دۆلار و یەنی یابان و یوۆنی چینی له‌ ململانێدا بێت .

سێهه‌م:‌‌ ئەگه‌ر بانكی ناوەندی ئه‌وروپی و وڵاتانی ئه‌وروپی ئه‌و‌ بڕه‌ پاره‌ی، كه‌ بڕیار بوو به‌قه‌رز بیده‌نێ، ئێستا وه‌كو یارمه‌تی بیده‌نێ، كه‌ له‌م بارەه‌شدا ئیدی یۆنان پێوسستی نییه‌ كه‌ مه‌رجی تازه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكدا بسه‌پێنێت. ئه‌مه‌یان ئه‌گه‌رێكی ماقوڵتره‌ له‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ بۆ سه‌رمایه‌داری و بانكه‌كانیان، به‌ڵام دوو شت لێره‌دا دێنه‌ پێشه‌وه‌ : یه‌كه‌م: ده‌بێت هه‌مان شت بۆ ئەو وڵاتانه‌ی كه‌ له‌سه‌رەوه‌ نێوم هێنان، بكه‌ن یا بۆ هه‌ر وڵاتێكی تر كه‌ ده‌كه‌وێته‌ هه‌مان كێشه‌وه‌. ئایا ئه‌مه‌ ده‌كرێت؟ خۆ گه‌ر كرا چه‌ند له‌سه‌ر وڵاتانی یارمه‌تیده‌ر ده‌كه‌وێت و چه‌ندیش هاووڵاتانیان ئه‌مه‌یان لێ قه‌بوڵ ده‌كه‌ن؟ چونكه‌ كردنی ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر ئه‌و‌ان زۆر زۆر ده‌كه‌وێت. دووهه‌م: چ گه‌ره‌نتییەك هەیە، پاش ئه‌م یارمه‌تییه‌ش یۆنان له‌ قه‌یرانه‌كه‌ ده‌ربچێت؟ خۆ دوور نییه‌ پرسی نه‌وت و ئه‌م ورده‌ شه‌ڕانه‌ی كه‌ ئێستا هه‌ن و ده‌ستتێوه‌ردانی زیاتری ئه‌مه‌ریكا و بریتانیا و هاو په‌یمانه‌كانیان له‌ لیبیا و سوریا و ئێراندا، قه‌یرانێكی تری گه‌وره‌ی وەكو قەیرانەکەی ساڵی 2008 دروست نەكەنه‌وه‌ و یۆنانیش به‌ خه‌ستی نەگرێته‌وه‌.

ئه‌مانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ئه‌گه‌رن و كه‌س ناتوانێت بڵێت ئاوا ده‌رده‌چێت، به‌ڵام ئاینده‌ی نزیك ڕۆشنایی ده‌خاته‌ سه‌ر بارودۆخه‌كه‌ و پێمانده‌ڵێت یۆنان چ ڕێگایه‌ك ده‌گرێته‌ به‌ر.

* تێبینی: سه‌رجه‌می ئه‌و ئامارانه‌ی سه‌رەوه‌ له‌ دیمانه‌ و ده‌نگوباسی ته‌له‌فزیۆنی بریتانی و ڕۆژنامه‌ی گاردیانی بریتانی ئه‌م ڕۆژانه‌ی ‌ دوایی وه‌رگیراون.

هەژێن

*24ی سێپتەمبەری 2010

بەشی یەکەم

بەرایی:

خوێنەرانی هێژا، ئەوەی کە بووە هاندەری نووسینی ئەم سەرنجانە لەمەڕ پەرتووکی (گۆڕان و وەرگۆران: جیهانبینییەکی شیکاریی هزریی و ڕامیاریی و کۆمەڵایەتیی بۆ فەلسەفەی یەکسانییخوازیی) نووسینی هێژا (دارا ئەحمەد)، داخوازی خودی نووسەر بوو بۆ سەرنجدان لەسەر پەرتووکەکەی، پێش بڵاوکردنەوەی چاپە نوێیەکەی. پاش ئەوەی کە سەرنجەکانم تەواو بوون، گەیشتمە ئەو بڕوایەی کە باشترە ئاڵوێری زانیاری و سەرنج و ڕەخنە لە بازنەیەکی گەورەتردا بێت، بۆ ئەوەی خوێنەرانیش هەم لە مشتومڕ و بۆچوونگۆڕینەوەکان ئاگاداربن و هەم ئاسانتر بتوانن بەشداری کارا بکەن، تاوەکو لەو ڕێگەوە بتوانین بەستەڵە هزریی و ئایدیۆلۆجییەکان بشکێنین و زەمینە بۆ نزیکبوونەوە و لەیەكگەیشتن و بەیەکدی ئاشنابوون لەبار بکەین.

لەوێوە کە، من وەك سۆشیالیستێکی ئازادیخواز [دژە–سەروەر]ێك باوەڕم بە مارکسیزم [سۆشیالیزمی دەوڵەتی] نییە و کۆمونیزمیش ئەو وێناندنە، کە مارکسیستەکان لە خودی( مارکس)ەوە تا دوا کۆمونیستە دەسەڵاتخوازەکان بەدەستییانەوە داوە، باوەڕم پێی نییە و پێموایە هەڵەوگەڕاوی ئەفسانەی بەهەشتە و ئەو شێوازی پێگەیشتنە و پێداویستی دەوڵەت و دیکتاتۆری پارت و دەستەبژێری کۆمونیست (بەنێوی پرۆلیتاریا) و چۆنییەتی توانەوەی دەوڵەت لەو کۆمەڵگەدا، ئایدیالیستانەیە و لە لێکدانەوە و پاساوی ئایدیالیستەکان، بۆ گەیشتن بە بەهەشت و بەڕێوەبەرایەتی کاروبارەکانی ناو بەهەشت، دەچێت. ئەگەر بە وردی سەرنجی تێزی توانەوەی دەوڵەتی سۆشیالیستی بدەی، دەبینیت لە بوونەخواردنی کێشکەکانی بەهەشت دەچێت، کە بە پێی بۆچوون و گێڕانەوەکانی ناو قورئان، دەبنە خواردن بۆ بەهەشتیان و پاشان لە ئیسکوپروسکیان کێشکە–خواردراوەکان چێ دەبنەوە و دەفڕنەوە سەر لکی دار و درەختەکان. ئایا دروستکردنی دەوڵەتێك و لە خۆوە توانەوەی لە چیرۆکە پوچگەراییەکانی بەهەشت ناچێت؟

ئەمە سووکایەتی نییە، ئەگەر بڵێم من مارکسیزم بە دونیاییکردنی ئایینەکان دەبینم و بەس. چونکە لە مارکسیزمدا مارکس و ڕابەرانی پاش وی، جێی خوا و پەیامبەرانی دەگرنەوە و دەبنە بتی پیرۆز و خوا کە لە ئاییەکاندا نیشانەی هۆشی سەروومرۆییە و شایانی پاشڕەوییە، دەستەبژێری کۆمونیستەکان و لەناویاندا ڕابەران و ئیدئۆلۆگەکانیان ئەم ڕێوشوێنە پایەبەرزە داگیردەکەن و دەبنە مامۆستا و فەرماندەری نەزانەکان ( نەزان لە دیدگەی ئەوانەوە). پاشان قۆناخبەندی مێژوو و شۆڕش و فەرماندانیان بە شۆرش و لێکدانەوەیان بۆ شۆڕش و ڕۆڵی کۆمونیستەکان و پارتەکەیان و پیرۆزی گوتەکانیان و دیاریکردنی دروستی و نادروستی هەر بۆچوون و هزر و تێڕوانێك یا هەر ئارەزووییەکی مرۆیی بە بەراورد بە دەقە پیرۆزەکان. دواجار ئاراستەکردنی چارەنووسی مرۆڤەکان و مێژوو بەو جۆرەی کە چەند کەسێك هێڵکارییان بۆ کێشاوە و ناچاربوون بە ملدان بەو نەخشانە وەك ڕاستییەکی بێچەندوچوون. ئایا ئەمە هیچ جیاوازییەکی لەتەك ڕێڕەو (مذهب) و ئایینەکان هەیە؟

بەم بەراییە کورتەوە، هەوڵدەدەم بەپێی توانای بۆچوونی کەسیی خۆم لەمەڕ ئەو بیرۆکانەی کە نووسەر بەنێوی “هزری نوێی کۆمونیستی” دەیانخاتە بەرچاومان، بخەمەڕوو.

سوپاسنامە و چەن پەیڤێك

نووسەر لە سەرەتای پەرتووکەکەیدا سوپاسنامە و چەند پەیڤێکی وەك پێشەکی بۆ پەرتووکەکەی نووسیوون، کە پاش خوێندنەوە و سەرنجدانەکەی من و ئەوانی دیکە هاتووەنەتە نووسین. بە خوێندنەوەی ئەم بەشە دیسانەوە سەرنجی دیکەم لە لا دروست بوون، لەوانە:

– جگ لە هەندێک را و بۆچوونی سەرپێیی هەندێکیان – زۆربەیان ئەرێنی بوون،

من بەم تێڕوانینەی نووسەر بۆ ڕا و بۆچوونی نەرێنی هەندێك، کە وی بە سەرپێییانە نێویان دەبات، لەسەر شێوازی بیرکردنەوەی خۆی، بۆچوونی نەرێنیم لە لا دروستبوو. چونکە ئەمە باوترین و کۆنترین شێوازی بیرکردنەوەی ناو ڕەوتێکی هزرییە کە وی دەیەوێت ڕەخنە لە خەوشەکانی بگرێت و هەر ئەم خەوشەیە بووەتە هۆی دۆگمبوونی و ڕێسایی (سوونەت) بوونی سێکتاریزم لە کۆمونیزمی مارکسیستیدا. کاتێك کە من ڕوو لە کەسانێك بنێم و چاوەڕێی دەربڕینی بۆچوونیان لێ بکەم، پێویستە بەبێ هەڵاواردن بۆچوونەکانیشیان بە هەند وەربگرم و لە سوپاسنامەدا سووکایەتییان پێ نەکەم [هەندیك ڕا و بۆچوونی سەرپێیی]. ئایا ئەمە ڕەنگدانەوەی نائاگایانەی ئەو بۆچوونە نییە، کە دەڵێت “ئەوەی لەتەکم هاوڕا نییە، دوژمنمە”؟

رێکخراوبوونی هەر ڕەوتێکی نوێش کە لەژێر ڕۆشنایی یا کاریگەریی ئەو هزرە نوێیەدا دادەمەزرێ ناتوانێ لە دەرەوەی یا دوور لە شێوە رێکخراووبونی کۆمۆنەیی کە رێکخراوبوونی رەسەنی هزر و فەلسەفەی کۆمۆنیستییە خۆی دروست بکا.

بەداخەوە نووسەر وەك ئەوانی دیکەی پێش خۆی لە نێوان واژەکانی( کۆمون و کۆمۆن ، کۆمونیزم و کۆمۆنیزم) جیاوازی نەکردووە. لێرەدا مەبەستم لە باری زمانەوانی نووسینەکە نییە، چونکە ئەو هەویرە ئاوی زۆر دەکشێت، بەڵکو تەنیا مەبەستم لە ڕووی (چەمك– تێگەیشتنی فیلۆسۆفیی و واتاسازی)ەوە ئەم دوو واژەیە بە نموونە دەهێنمەوە، کە (کۆمۆن Common) وەك (Common Language، Common-law) بە واتای (ناوکۆیی) دێت و (Commune) و (Communism) لە ڕووی واتای پەتی وشەوە بە واتای شارەوانی و شارەوانیخوازی دێن و لە ڕووی ڕامیارییەوە بە واتای کۆمەڵگەی یەکسان و یەکسانیخوازی دێن. پرسیارێك کە لێرەدا یەخەمان دەگرێتەوە، بۆچی هەموو ڕەوتە کۆمونیستییە ماركسیستەکانی کوردستان خۆیان بە “کۆمۆنیست” ناوکۆگەرا ناودەبن، لە کاتێکدا کە لە 1848 تا هەنووکە نەك کۆمونیستەکان بە دوای خاڵی ناوکۆیی نێوان تاك و گروپەکانیاندا نەگەڕاون، بەڵکو بەردەوام وەك بۆمبی هێشوویی پارچە پارچە تر بوون و لە یەکتر دوور کەوتوونەتە و لەبەر دەسەلاتخواییان ئەوەندەی جەنگی یەکتریان کردووە، لە ملیۆندا یەکی ئەوە جەنگی سیستەمە چینایەتییەکەیان نەکردووە، هەر ئەم هۆیەشە ئاوای کردووە، کە هەموو مانگێك، گروپێك لە پارتێك جیابێتەوە و هەموو ساڵێك، پارتۆکەیەك لە شار و شارۆچکەیەدا قوت بێتەوە.

(ڕێکخراوبوونی ئامادە و بانفەرمایی “حیزبیی”ی حیزب و رێکخراوە چەپ و کۆمۆنیستییە کلاسیکیی و بەناو نوێ و کرێکارییەکان کە وەك خێل خۆدەنونی، رێکخراوبوونی بێ سەروبەری دەستە و کۆمەڵە بچووک بچووک و پەرشوبڵاوەکانی دەستەگەرییەکان و ئەنارکیستەکان، رێکخراوبوونی بۆق ئاسای حیزب و لایەنە مزەورەکانی سۆشیال دیمۆکرات و سۆشیال ئەنەتەرناسیونال و سۆشیال نەتەوەیی و سۆشیال قەرەجیی و هەندێک لە لیبرالییەکان کە خۆیان بە بزاڤی چەپ و کۆمۆنیستیی ناوزەد دەکەن)

لەم نێوهێنان و نموونەهێنانەوەدا چەند نێو و واژە داهێنانێك جێی سەرنجن و ناکرێت بازیان بەسەردا بدرێت. “چەپ و کۆمونیستەکان” ئەم دوو واژەیە لە ئەدەبیاتی مارکسیستەکاندا زۆر جار یەکی دەکرین و لە بری یەکدی بەکار دەبرێن، هەندێك جاریش بەم جۆرە دەکرێنە دەستە خوشك و دەستبرای یەکدی. ئەم تیکەڵکردنە بێ ڕوونکردنەوەیە، سەر لە خوێنەر تێکدەدەن و کاری ڕەخنەگریش دژوار دەکەن. ئەگەر چەپ، هەمان کۆمونیستەکانن، ئیدی پێداویستی ئەم دوو واژەیە لە یەك ڕستە و یەك پەرەگراف و لەیەك دەق و یەك جیهانبینیدا لە کوێدایە؟ ئەگەر دوو شتی جیاوازیشن، ئەز دەخوازم هەم چەپەکان بۆ ئێمەی خوێنەری ڕۆشن بکەنەوە، کە پێناسەی خۆیان و کۆمونیستەکان چۆن دەکەن، هەم کۆمونستەکان، چۆن پێناسەی خۆیان و چەپ دەکەن؟ مێژوو و فیلۆسۆفی دەرکەوتنیان بۆ کەی و چی دەگەڕێتەوە؟ دیسانەوە ئەگەر یەك واتایان نییە، کامیان پاش کامیان دەرکەوتووە، ئایا هۆی دەرکەوتنی ڕەتکردنەوەی ئەوی دیکەی پێش خۆیەتی؟

مەبەست لە رێکخراوبوونی بێ سەروبەری دەستە و کۆمەڵە بچووک بچووک و پەرشوبڵاوەکان، چییە؟ ئایا نووسەر خوازیاری ناوەندێتی ڕێکخراوبوون و ڕێکخراوەکانە و لە بەرامبەر ئەوەدا کە وی بە بێسەرەبەرەیی دەیچوێنێت، خوازیاری دیسپلینی پۆڵایینی لە چەشنی پارتی لێنینیستییە؟ ئەگەر نا، ئایا لە نێوان ئەوەی ئەو بە بێسەرەبەرەیی نێوی دەبات و ناوەندگەرایی و دیسپلینی پۆڵاییندا، ئەڵتەرناتیڤی دیکە شك دەبات یا دەخاتە ڕوو، کامەیە و جیاوازی لەتەك ئەوەی کە کۆمونیستەکانی پێش خۆی پەیڕەویان کردووە، چییە؟

“دەستەگەرییەکان و ئەنارکیستەکان” ، یەکێك لە جیاوازییە بنەڕەتییەکانی ئەنارکیستەکان و مارکسیستەکان چ لە پراکتیك و چ لە تیئۆریدا، ئەوەیە کە ئەنارکیستەکان بە درێژایی مێژووی دەرکەوتنیان وەك ڕەوتێکی ڕامیاریی، هەوڵ و کۆششیان لەپێناو دۆزینەوە و بەکاربردنی میکانیزمگەلێكدا بووە، کە بەر بە دەستەگەری (سکتاریزم) بگڕن و یەکێك لە ڕەخنە سەرەکییەکانیان لە تێڕوانینی مارکسیستەکان، هەر لەو بارەوە بووە. چونکە دەستەگەری چەند هۆکار و دنەدەری هەیە؛ یەکەم، پاش و پێشی سەرهەڵدانی تیئۆری و پراکیك، کە لایئەنارکیستەکان بە پێچەوانەی مارکیستەکانەوە، تیئۆری بەرەنجامی پراکتیکە.

دووەم، دەسەڵاتخوازیی و شەڕە دەنووك لەسەر پلەو پایەی پارتیی و میریی، کە ئەنارکیستەکان بە پێچەوانەی مارکسیستەکانەوە، هەموو پێکهاتەیەك کە سەر و خواری هەبێت و تاکەکان بەسەر رابەر و رابەریکراودا دابەش بکات، ڕەتدەکەنەوە و هەر لێرەشەوە پێکهاتە قوچکەییەکان (hierarchy) لەوانە پارت و میرایەتی و دەوڵەت و ڕێکخراوە کرێکارییە باوەکان [ زەرد و ڕیفۆرمیستەکان] ڕەتدەکەنەوە.

سێیەم، گچکەیی گروپە ئەنارکییەکان، بۆ دەستەگەریی (سکتاریزم) ناگەڕێتەوە، بەڵکو بۆ پرسی ئاساییشی و بەرگرتن بە دەسەلاتگەری (Authoritarianism) و پاوانخوازیی (dominate) و ناوەندەگەرایی (centralism) دەگەرێتەوە، هەروەها گروپە ئەنارکییەکان وەك کار وچالاکی تەنیا گروپی راگەیاندن و هیچ ڕۆڵ و پێگەیەکی دیکەیان نییە. لە بەرامبەردا تاکە ئەنارکییەکان خۆیان لە گروپە کارییە لۆکاڵییە جۆراوجۆرەکاندا چالاكی دەکەن، چونکە لە بەرامبەر ڕێخکراوەی ڕامیاریی سەروو خەڵکیدا بەرتەری بە گروپی جەماوەری سەربەخۆداکان دەدەن و تەنانەت بێجگە ئەرکی راگەیاندنی هیچ ڕێوشوێنێکی تایبەتی بە گروپەکانی خۆیان نادەن و ناسپێرن.

لایەنە مزەورەکانی سۆشیال دیمۆکرات، راستییەکەی هەرچەندم کرد، لەم دەستەواژەیە تێنەگەییشتم، ئایا دەستەیەکی دیاریکراوی ناو ڕەوتە سۆشیال–دێمۆکراتەکانە؟

سۆشیال ئەنەتەرناسیونال، ئەم دەستەواژەیە بەتایبەت ئەنتەرناسیونال لە نووسینی کوردیدا و لە هەمووی سەیرتر لەلایەن کۆمونیست و ڕۆشنبیرانەوە بەو جۆرە دەنووسرێت، کە نەك هەڵەیە، بەڵکو واوەتر لە هەڵە واتایەکی هەڵەیەتر بەدەستەوە دەدات، کە دەتوانین بە قورسکردنەوەی پیتی یەکەم (ئـ) ەبێتە “عەنتەرناسیونال” و کەم نین ئەو کەسانەی کە لە ڕووی ناشارەزاییەوە لە زمانە لاتینی و ڕۆمانییەکان، ئەو واژە و چەمکانە بەو شێوە دەردەبرن. لێرەدا هیچ گلەیی لە کەسانی ناشارەزا ناکرێت، بەڵام ناکرێت و ناتوانرێت دوو بەرە (کۆمونیستەکان) و (نووسەر و ڕۆسنبیرەکان) لە ژێر باری ڕەخنە و سەرکۆنە دەرکەین. چونکە ئەگەر بە هەر کۆمونیستێك بڵییت، سڵاو، دەلێت ئێمە “ئەنتەرناسیونالیستین”، دەستەبژێری ڕۆشنبیرانیش لە هەموو ڕستە و پەرەگرافێکدا وێنای خۆیان وەك توێژێکی بان و تەنانەت بان–مرۆڤیش دەکەن.

ئەگەر مەبەستی کۆمونیستەکان و ڕۆشنبیران و نووسەران، چەمکی “نێونەتەوەیی” بێت، ئەوا بە (ئینتەر-Internationalism) دەستپێدەکا. ئەگەر مەبەستیشیان دژە–ناسیونالیسم بێت، ئەوا بە (ئەنتی-Anti-nationalism) دەستپێدەکا. ئەگەر مەبەست لەم دووانەش نەبێت، ئەوا دەربڕینە گشتییە نەشارەزایانەکە “عەنتەرناسیونالیزم” دەمێنێتەوە، کە لەو بارەشدا هەم بە واتای پۆزەتیڤ (سۆپەر نەتەوەیی– لای خودی ناسیونالیستەکان) و هەم بە واتای نیگەتیڤی (ملهوڕی نەتەوەیی– لای دژە–ناسیونالیستەکان) دێت.

سۆشیال قەرەجیی, سەرەتا وەك خوێنەرێك کە یەکەم جارە چەمك یا دەستەواژەی ئاوا بەرچاوم بکەوێت، بۆیە پێمخۆشە بزانم بۆ یەکەم جار کەی دەرکەتووە و لە چ لێکۆڵینەوەیەکی سۆسیۆلۆگی و رامیاریدا هاتووە، ئایا لە ناو ڕەوەندە (ڕۆما)کاندا بزاڤی سۆشیالیستی ڕامیاریی بە ئاراستەی کۆمەڵگەیەکی سۆشیالیستی جێگیر هەبووە و هەیە؟

ئەگەر لەو ناڕۆشنییانەی سەرەوە بگوزەرێم، ئەوا لێرەدا فرەتر وەك سووکایەتی دەیبینم و “قەرەجی” یەکێكە لەو دەستەواژە باوانەی ناو زمانی دەستەبژێریی و دەسەلاتخوازانەی کوردی، کە وەك کوتەك هەموو کات لە بەرامبەر ملنەدانی ڕۆما“Roms”کان بە سنوورە نەتەوەییەکان و باج و خەراج و یاساکانی سەروەری چینایەتی، بەرزکراوەتەوە.

لیبرالییەکان، ئەم واژەیە، بەم شێوە داڕشتنە هەڵە لە دەرکەوتنی چەمکدا دروست دەکات و چەمکی (لیبراڵ) دەبێتە چەمکێکی دیکە (لیبڕاڵی)، چونکە “لیبراڵییەکان” تەنیا دەتوانێت کۆی نێوی “لیبڕاڵی” بێت. بەڵام ئەگەر بمانەوێت هەڵگرانی هزری (لیبرالیزم) لە زمانی کوردیدا کۆ بکەینەوە، ئەوا لە دوو شێواز بەدەر نییە؛ لیبرالیستەکان یا لیبڕاڵەکان.

(… کە خۆیان بە بزاڤی چەپ و کۆمۆنیستیی ناوزەد دەکەن)، ئەوەندەی من ئاگادار بم، سۆشیال– دێمۆکراتەکان و سۆشیال ئینتەرناسیونالیستەکان [ ئەگەر مەبەستی نووسەر سۆشیالیست ئینتەرناسیوناڵ بێت] و سۆشیال نەتەوەیی [ ئەگەر مەبەستی نووسەر نازییەکان و نەتەوەییە چەپەکان بێت] لیبڕاڵەکان، نەك خۆیان بە کۆمونیست نازانن، بەڵکو دژایەتیشی دەکەن و بڕواناکەم ئەندامانی خوارەوە و لایەنگرانیشیان هەڵەی وا بکەن و دژی پارتەکانی خۆیان پاگەندە بۆ کۆمونیزم بکەن. لە دەرەوەی ئەو باڵە چەپانەی دەسەڵاتخوازان، دوو نێو دەمێننەوە؛ سۆشیال قەرەجیی و ئەنارکیستەکان. وەك وتم سۆشیال قەرەجیی یا بوونی نییە و داهێنراوی نووسەرە یا ئەوەتا من لەو بارەوە زانیاریم نییە. ئەوەندەی دەگرێتەوە سەر ئەنارکییەکان، چەپ نین و هەروا بەبێ ڕوونکردنەوە و دیاریکردنی واتای چەمکەکە، ناچنە ژێڕباری کۆمونیزم و خۆیان بە کۆمونیستی ئازادیخواز و سۆشیالیستی ئازادیخواز نێودەبەن و بە دیاریکراویش ئاراستەیەك لە ئەنارکیزم خۆی بە کۆمونیزمی ئازادیخواز پێناسە کردووە.

لەبەرئەوە بێجگە لەو پارتانەی کە هەڵگری پاشگری”کۆمۆنیست”ن، ڕیزکردنی ئەو نێوانەی دیکە لەو پەیوەندەدا هیچ واتابەخش نییە و زیادەیە. ئیتر نازانم ئەو ڕەوتانەی [ بێجگە لە سۆشیال– دێمۆکراسی کە کارل مارکس و فریدریش ئەنگلس هیوای خۆیان پێوەگرێدابوو] کە خۆیان کۆمونیست نەبوون و ناشبن، چۆن توانیویانە ببنە ڕێگر لەبەردەم بزاڤی کۆمونیستی و بەو دەردەیان بردووە؟

خوێنەرانی هێژا، ئەو بەشانەی هێڵیان بەژێردا کێشراوە، لە پەرتووکی “گۆڕان و وەرگۆران” وەرگیراون و بۆ ئاسانکاری و جیاکردنەوەیان، من هێڵم بەژێردا کێشاون. بۆ خوێندنەوەی پەرتووکەکە، سەردانی ئەم بەستەرە بکەن: http://emrro.com/goranuwergoran.htm

شەشەمین پیشانگەی پەرتووکی ئەنارکیستی2011ی بالکان لە مەکەدۆنیا (سکۆپیێ) 

ئەم ساڵ شاری سکۆپیێ میوانداری شەشەمین پیشانگەی پەرتووکی ئەنارکیستی بالکان (BAB) دەگرێتە خۆی.

(BAB) دەرکەتنێکە کە لەسەر ئاستی هەرێمی ڕیکدەخرێت و بیرۆکەی سەرەکی کە ئەم چالاکییە ئاراستە دەکات، (بالکان)ی ئاشتی و هاوپشتییە لە بەرامبەر (بالکان)ی ناسیونالیزم و بەهرەکێشی. تا ئێستاکە (BAB) ساڵی 2003 لە (Ljubljana)، ساڵی 2005 لە شاری (Zagreb)، ساڵی 2008 لە شاری (Sofia)، ساڵی 2009 لە شاری (Athens) و (Thessaloniki)، ساڵی 2010 لە شاری (Zrenjanin) بەڕپا کراوە.

دەرگەی پیشانگەکە لە کاتانەدا (بەپێی کاتی ئەوێندەرێ) بەڕووی هەموو سەردانیگەراندا کراوەیە:

10ی جونی (ڕۆژی هەیینی) کاتژێر 17:00 تا 21:00

11ی جونی (ڕۆژی شەممە) کاتژێر 11:00 تا 20:00

12ی جونی (ڕۆژی یەکشەممە) کاتژێر 11:00 تا 17:00

شوێنی پیشانگەکە لە ناوەندی کولتووری لاوان ( شوێنەکە لەناو خەڵکی ئەوێندەرێ بە -MKC- ناسراوە) لە سکۆپیێ.

چوونە ژوورەوە ئاسایی کە خۆڕاییە.

پرۆگرامەکەی دەتوانی لێرە ببینی.

چالاکییەکە پێکەوە لەلایەن بەرەی ئەنارکیستی سکۆپیێ (Anarchist Front (Skopje) ) و لەتەك گروپ و تاکە ئەنارکسیتەکانی (بالکان)ەوە ڕێکدەخرێت.

بۆ زانیاریی زیاتر، پەیوەندیمان لەتەکدا بگرە: anarhisticki.front@gmail.com