ئەرشیفەکانى هاوپۆل: كوردی – Kurdi
بەشی كوردی پێگەی ئەناركیستان
Urdûy bêsnûr (No Border Camp)î 2012 le koln / duyislldof
Urdûy bêsnûr (No Border Camp)î 2012 le koln / duyislldof
Le rojî 13 ta 22î culay le şarî kolln urdûyekî bêsnûr lelayen grupe çalakekanî torrî dje -rasîstî û çalakane berpa dekrêt.
Pêwîste urdûy narrezayetî le şwênêkda bêt, ke hemuwan pêkewe le rêy çalakîyekan û xopîşandanekan û miştumrrekan û worşopekanewe têyda berhellsitî pêhkate rasîstekan bken. Ême demanewêt çalakane letek : rasîzmî rojane, rasîzmî dezgekan, çawdêrrî koçeran, dje-sîganoyî (Antiziganismus), barudoxî jyanî hellhatuwan (penaberan) / rawinrawan û koçeran, penaxwazan û kolonyalîzm, helluyist wergirîn.
Zorêk lewaney ke le urdûy bêsnûrda beşdarn, bexoyan letek snurdarkirdnî rasîstane berrewrrû nîn. Hîç ezmûnêkî koçerîyan nîye û nazanin, ke jyan le urdûgakanda, prre le pabendîy manewe lew şwêneda (Residenzpflicht), azardanî rasîstî û tundutîjî polîs. Bellam be dillnyayyewe nayanewêt ew pêkhate rasîstyaney, ke zor car bexoşyan kellkyan lêwerdegrin, pesend bken! Ewe roşne, ke gorranekan le xoyanewe rûnaden. Boye pêwîste ew dyardane herdem berhellsitî bikrên!
Mrovekan, ewaney ke rasîstane helldehawêrdirên, herdem xoyan le djî sîstemî rasîstî bêrêzkirdin û kenarxistin, deparêzn. Le zor şwên berhellsitî penaberan rûydawe û rûdedat, lewane reng cyawazekan (Roma), romakan (poC) û … Tid. Em berhellsitîye griftêkî gewreye bo ramyarîy rasîstaney allman û leweş gewretir debêt!
Pêwîste em urduwe dje-rasîstîyane behêztir bikrên. Urdûy bêsnûr le kolln detwanêt şwênêk bêt, bo yekdî nasînî zor mrovî cyawaz û gorrînewey zanyarîy û torrîbekxistin û hawpiştî.
Leberewey ke hemû mrovekan wek yek boyan nalwêt, xoyan rêkbxen û le weha urdûyekda beşdarî bken. Her boye urdûy bêsnûr le şarî kolln berpakrawe.
Djî rasîzm!
Lepênaw cîhanêk bebê snûr!
Mafî penaberan yeksere lêre û destbecê her îsta!
Bo zanyarî zyatir detwanin serdanî saytî http://noborder.antira.info
Le rêgey em îmeyl edresewe detwanin peywendî bigrin noborder-ol@riseup.net
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
ئوردووی بێسنوور (No Border Camp)ی ٢٠١٢ لە كۆلن / دویسڵدۆف
ئوردووی بێسنوور (No Border Camp)ی ٢٠١٢ لە كۆلن / دویسڵدۆف
لە ڕۆژی ١٣ تا ٢٢ی جولای لە شاری كۆڵن ئوردوویەكی بێسنوور لەلایەن گروپە چالاكەكانی تۆڕی دژە -راسیستی و چالاكانە بەرپا دەكرێت.
پێویستە ئوردووی ناڕەزایەتی لە شوێنێكدا بێت، كە ھەمووان پێكەوە لە ڕێی چالاكییەكان و خۆپیشاندانەكان و مشتومڕەكان و وۆرشۆپەكانەوە تێیدا بەرھەڵستی پێھكاتە راسیستەكان بكەن. ئێمە دەمانەوێت چالاكانە لەتەك : ڕاسیزمی ڕۆژانە، ڕاسیزمی دەزگەكان، چاودێڕی كۆچەران، دژە-سیگانۆیی (Antiziganismus)، بارودۆخی ژیانی ھەڵھاتووان (پەنابەران) / ڕاونراوان و كۆچەران، پەناخوازان و كۆلۆنیالیزم، ھەڵویست وەرگرین.
زۆرێك لەوانەی كە لە ئوردووی بێسنووردا بەشدارن، بەخۆیان لەتەك سنورداركردنی راسیستانە بەڕەوڕوو نین. ھیچ ئەزموونێكی كۆچەرییان نییە و نازانن، كە ژیان لە ئوردووگاكاندا، پڕە لە پابەندیی مانەوە لەو شوێنەدا (Residenzpflicht)، ئازاردانی ڕاسیستی و توندوتیژی پۆلیس. بەڵام بە دڵنیاییەوە نایانەوێت ئەو پێكھاتە ڕاسیستیانەی، كە زۆر جار بەخۆشیان كەڵكیان لێوەردەگرن، پەسەند بكەن! ئەوە ڕۆشنە، كە گۆڕانەكان لە خۆیانەوە ڕوونادەن. بۆیە پێویستە ئەو دیاردانە ھەردەم بەرھەڵستی بكرێن!
مرۆڤەكان، ئەوانەی كە ڕاسیستانە ھەڵدەھاوێردرێن، ھەردەم خۆیان لە دژی سیستەمی راسیستی بێرێزكردن و كەنارخستن، دەپارێزن. لە زۆر شوێن بەرھەڵستی پەنابەران ڕوویداوە و ڕوودەدات، لەوانە ڕەنگ جیاوازەكان (poC)، ڕۆماكان (Roma) و … تد. ئەم بەرھەڵستییە گرفتێكی گەورەیە بۆ ڕامیاریی راسیستانەی ئاڵمان و لەوەش گەورەتر دەبێت!
پێویستە ئەم ئوردووە دژە-ڕاسیستییانە بەھێزتر بكرێن. ئوردووی بێسنوور لە كۆڵن دەتوانێت شوێنێك بێت، بۆ یەكدی ناسینی زۆر مرۆڤی جیاواز و گۆڕینەوەی زانیاریی و تۆڕیبەكخستن و ھاوپشتی.
لەبەرئەوەی كە ھەموو مرۆڤەكان وەك یەك بۆیان نالوێت، خۆیان ڕێكبخەن و لە وەھا ئوردوویەكدا بەشداری بكەن. ھەر بۆیە ئوردووی بێسنوور لە شاری كۆڵن بەرپاكراوە.
دژی راسیزم!
لەپێناو جیھانێك بەبێ سنوور!
مافی پەنابەران یەكسەرە لێرە و دەستبەجێ ھەر ئیستا!
بۆ زانیاری زیاتر دەتوانن سەردانی سایتی http://noborder.antira.info
لە ڕێگەی ئەم ئیمەیل ئەدرەسەوە دەتوانن پەیوەندی بگرن : noborder-ol@riseup.net
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
پێشوازی گهرمی دانیشتوانی شاری مهدرید و دهوروبهری لە کرێکارانی مانگرتووی کانهخهڵوزهکان
پێشوازی گهرمی دانیشتوانی شاری مهدرید و دهوروبهری لە کرێکارانی مانگرتووی کانهخهڵوزهکان
پاش 3 ههفته مانگرتن و ناڕەزایەتی و ڕێپێوان، کرێکارانی مانگرتووی کانهخهڵوزهکانی ئیسپانیا شەوی سێشهمه گهیشتنه شاری مهدرید و به دهیان ههزار كەس لهنێو شاری مهدرید و دهرهویدا زۆر به گهرمییهوه پێشوازییان لێکردن، لهتەك چهند ههزارێکی دیكە لە خودی کرێکارهکان خۆیان، له بری ڕێێوان به باس چوونە نێو مەدریدی پایتەخت و تێکهڵاوی ڕێپێوانی ھاوكارەكانیان بوون و وەك پاڵهوانان ھیوایان لێدهکرێت، که گوڕ و تهوژمێکی بههێز بهو بزوتنهوهیهی، که کپکردنی دهنگ و ڕهنگی لای دهسهڵات و بزنسمانهکان بووهته شتێکی ئەستەم، بدهن.
پاش خوێندنهوهی وشه و پهیامی زۆر لایهن و ههروهها لهلایهن مانگرتووان خۆشیانهوه، داوای ئهوه کرا، که دهبێت شالیاری پیشهسازی و بازرگانی بێت بیانبینێت. بهڵام داخوازییهکانیان له لایەن دهوڵهتهوه ڕهتکرانهوه، ئهمهش وای کرد، که كرێكارەكان لهتەك خهڵكی دیكەدا لهسەر ڕێپێوانەكەیان بهرهو پهڕلهمان بهردهوام بن، بهڵام پۆلیسی وەك پیشەی ھەمیشەیی ڕێگەی لە كرێكارانی مانگرتوو و خەڵكی خۆپیساندەر گرت و بەو مەبەستەی كە مانگرتووهکان و سهرجهمی خۆپیشاندەران بکشێننه دواوه. پۆلیس بهشێوهیهکی دڕندانه مامهڵهی خهڵکهکهی کرد، بۆیه له ئهنجامی دروستبوونی بهیهکداداندا 76 کهس له بهرهی جهماوهر بریندار بوون. ئەمەش بووە مایهی تووڕهبوون و نهفرهتلێکردن. له کاتێکدا که کرێکاران و خهڵکی داوای مافێکی ئاسایی و ڕەوای خۆیان دهکهن، سهرباری ئهوههش لهلایهن پۆلیسهوه ھێرشیان كرایە سەر. ههر لهو دهمهدا سهرۆکشالیاران پاشهکهوتکردنی 65 ملیارد یورۆی به پهڕلهمانی ئیسپانی ڕاگهیاند. ئهمهش بەواتای ئەوە دێت، كە گوێتان لێناگرین و ڕامیاری دهسلێگرتنهوه ههر بهردهوام دەبێت، كە كارایی ئەو ڕامیارییە دەكاتە بێكاری زیاتر، زیادکردنی باج ، کهمکردنهوهی مووچه و کرێی کار و موچهی خانهنشینی ، هێنانهخوارهوی ستاندهری ژیانی خهڵك ….. تاکو بە گرانتركردنی ژیانی خەڵكە ئاساییەكە، قەرەبووی زیانی بانكەكان و كۆمپانییەكان بكەن و بڕی قهرزهکانی بهێننە خوارهوه. به کورتییهکهی ئهمه ئهوه دهگهیێنێت، که قهیرانهکانی سیستەمی سەرمایەداری له ئیسپانیادا ڕۆژ بهڕۆژ له قوڵبوونهوهی زیاتردان.
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
بهردهوامی و قوڵبوونهوهی قهیرانهكان سهلماندی كه ڕامیاریی ئابووریناسه لیبراڵهكان ههر له سهرهتاوه شكستی هێناوه
زاهیر باهیر- لهندهن
30/06/12
له پاش جهنگی جیهانی دووههمهوه، دوو جۆره ڕامیاریی ئابووری له بەڕێوەبردن و بهردهوامبوون و پتهوبوونی ئابووری سهرمایهداریدا تاوەكو ئهمڕۆ لهلایهن ئهمهریكا و كهنهدا و وڵاتانی ئەوروپا و ههندێك له وڵاتانی دیكەشهوه گیراواته بهر. ڕامیاریی یهكهمیان ، ڕامیاریی قوتابخانهی كینزییه، كه له دووی ئابووریناسی بهناوبانگی بریتانی John Maynard Keynes (1883 – 1946 ) وهرگیراوه و بووته قوتابخانهیهك و زۆربهی زۆری ڕامیارەكان و ئابووریناسه سهرمایهداریهكانی ئهو سهردهمه و ههندێك له ئێستاشدا پەروەردەی ئهو قوتابخانهیهن و له بەڕێوەبرنی كارگێڕیی سەرمایەداریدا باوهڕ و متمانهی تهوایان به ڕێگەی كینزی ههیه. ئهم ئابووریناسانه وایان پێشبینی كردووه و دهكرد، كە بهههندوەرگرتن و كاركردن به تیئۆری كینزی تاكه ڕێگەیهك دهبێت له پاراستنی ئابووری سهردهم له ڕوبهڕوبونهوهی كێشه و قهیرانهكانیدا، لای ئهمان ههر ئهمهش تهنها ڕێگەیهكه له بهرهنگاربوونهوهی ئابوورییهکهی کارل مارکس و ڕێگهگرتن له جێگرتنهوهی ئابووری و کۆمهڵگهی سهرمایهداری به ئابووری و کۆمهڵگهی سوشیالیستی.
كینز، كهڵه ئابووریناسی بریتانی له سهرهتای چهرخی ڕابوردوودا، پاش دهركردنی یهكهم پهرتووكی له ساڵی 1913دا لهژێر ناوی Indian Currency and Finance، دواتریش وهكو فهرمانبهرێكی ئابووریناسیش له دهوڵهتدا كاری كردووە و دهركهوتووه، دواتریش له زانکۆکاندا وانهی ئابوری وتووهتهوه. ههر له سهرهتای جهنگی جیهانی یهكهمهوه لەتەك ئهنجومهنی وهزیران و كهڵهپیاوانی دهوڵهت له لێدوان و توێژینهوهی ئابووریی و ئامۆژگارییكردن و ڕاوێژكردن بهردهوام بووه. كینز له ساڵی 1926 سهردانێكی یەكێتی سۆڤیەتی جارانی كردووه و سهرسام بووه به شێوهی بهڕێوهبردنی ئابووری لهوێ، ڕهنگه ئهم سهردانهی بیر و بۆچونه ئابوورییهكانی ئهوی دهوڵهمهند كردبێت، له بواری ئابوورییدا چهندهها پهرتووك و وتاری بهپێزی نوسیوه. له پهرتوكه بهناوبانگهكهی كه له ساڵی دا1936 بهناوی A General Theory of Employment, Interest and Money كرۆكی بیری خۆی خستۆته ڕوو، كه ناوەڕۆكەكهی، دهوڵهتی له سیستهمی ئابووری بهرپرسیار كردوه و ڕۆڵی وی به گرنگ زانیوه ، لەتەك دهستتێوهردانی دهوڵهت و گونجاندنی و كۆنترۆڵكردنی (Regulate ) بزنس و بازاڕدا، بووه. ههر بۆ ئهمهش، كینز، له سهروهختی ژیانیدا ڕۆڵێكی باڵای بینیوه به بهشداریكردنی له دهیهها كۆبوونهوهی گهوره و كۆنفرانسی ئابووریانه لەتەك ئابووریناسان و ڕامیارهكانی سهردهمی خۆی له دهرهوی دهسهڵات و له دهسهڵاتدا ، ههتا له سهردهمی جهنگی جیهانی دووههمدا بهبێ وهرگرتنی پاره، بەخۆڕایی، ڕاوێژكاری ئابووریی شالیاری دارایی(مالییه) بریتانی بووه. له یهكێك له نووسینه گرنگهكانی دیكەیدا لهژێرناوی Economic Possibilities for our Grand Children كه لەتەك ئهو كتێبهی كه لهسهرهوه ناوم هێنا، تهواوكهری یهكترین . ئهو، لهم نووسینانهیدا پێشبینی ئهوهی دهكرد كه لهم چهرخهدا كۆمهڵگه لهپاڵ كێشهی بێكاریدا كه بههۆی قهیرانی ئابوورییهوه تووشی دهبێت ، لەتەكیدا ڕووبهڕووی كێشهی Technological Unemployment واته بێكاری بههۆی تهكنهلۆجیاوه، دهبێتهوه. ئهو وای دهبینی ڕادهی پێشكهوتنی تهكنهلۆجیا له چهرخی 21 دا به ڕادهیهك دهبێت كه بڕی كاری ههفتانه دێته سهر تهنها 15 كاتژێر كاركردن و ئەوە بۆ بهرههمهێنان بەس دەبێت.
دیاره كینز له ڕوانگە و بۆچوونی تیئۆرییه ئابووریهكهی خۆیهوه و شیكردندهوهی ئابووری ئهو سهردهمه و پهیوهستبوونی دهوڵهت به بزنس و كۆنترۆڵكردنی بازاڕ و ، گهلێك فاكتهری دیكە ، بهو بهرئهنجامهی سهرهوه گهیشتووه. ڕهنگه گران بێت یان ڕاست نهبێت گهر بڵێین كینز دهركی بهو ڕاستییه نهكردوه، كه سهرمایه وهكو ئهسپی سهركێش و ئێستری چهمووش وایه، لغاو و ڕهشۆ دهپچڕێنێ و گرتنهوهی ئەستەمە، یا ڕهنگه كێشهكه ئهوه بووبێت، كه ئهمهریكییهكان ههر له كۆنفرانسی Bretton Woods كه له ساڵی 1944 بەسترا و ئهو ڕۆڵێكی سهرهكی لهو كۆنفرانسهدا ههبوو ، كهچی ئهمهریكییهكان لەتەك ئهودا تەبا نهبوون ههوڵیان دهدا كه بهپێچهوانهی ڕاو بۆچونی ئهوهوه ڕهفتار بكهن. بهلام ههموو ئهمانه ئهو ڕاستییه ناشارنهوه، كه كینز چ جای ڕاستبوونی یا ههڵهبوونی له پێشبینیهكانیدا بۆ سەرمایەداری لهم چهرخهدا، لەتەك ههموو ئهمانهدا ههوڵ و كۆششهكانی ئهو له بواری ئابووری ئهو سهردهمهدا، بایاخ و گرنگی و تایبەتمەندییەتی خۆیان ههبووه.
بیردۆزی كینز و قوتابخانهكهی له ئهوروپای خۆرئاوا و گهلێك له دهوڵهته سهرمایهدارییهكانی دیكە، جگه له ئهمهریكا له برهو و پێشهوهچووندا بووه و ههندێكیش له پارته فهرمانڕهواكان، پهیڕهویان كردووه. بهڵام دهركهوتنی Milton Freedman و قوتابخانهی شیكاگۆ له سهرهتای حهفتاكان و ههشتاكانی چهرخی ڕابوردوو ، ورده ورده قوتابخانهی كینزییان خسته پهراوێزهوه.
فریدمان كه پڕۆفیسۆرێكی ئابووریناسی لیبراڵ بوو وانهی ئابووری له زانكۆی شیكاگۆ دەوتهوه، چهندهها قوتابی ئابووریناسی لیبراڵ لهسهر دهستی ئهو پهروهده كران و بڕوانامەی بهرزی وهكو ماستهر و دوكتۆرایان وهرگرت ، ئهو ڕۆڵێكی زۆر گهورهی ههبوو له هاندانی ئابووری لیبراڵ و ڕامیاریی لیبراڵ و بازاڕی ئازاددا، كه دواتر له بزوتنهوهی جیھانگیریدا خۆی گرتهوه. فریدمان كاریگهرییهكی زۆر زۆری لهسهر (ڕێگن) سهرۆككۆماری ئهو كاتهی ئهمهریكا و ئیدارهی ئهمهریكی ، ههبوو.
كرۆكی بیری فریدمان و قوتابیانی قوتابخانهی شیكاگۆ، كهمكردنهوه و دهستكێشانهوهی دهوڵهت بوو له بزنس و بازاڕ و بچووككردنهوهی قهبارهی دهوڵهت بوو، دابڕینی بوو له ڕۆڵی بزنس و بازاڕ و باوهڕی تهواوی بهوه ههبوو، كه بازاڕ خۆی دهتوانێت كێشهكان یەكلا بكاتهوه و دهبێت بهر بۆ بازاڕ بهرهڵا بكرێت، ئهو خۆی ههڵكشان و داكشانهكانی ئابووری بهپێی یاساكانی بازاڕ و بزنس دهگونجێنێ و چارهسهریان دهكات.
فریدمان و قوتابییهكانی قوتابخانهی شیكاگۆ كهوتنه تاقیكردنهوهی تیئۆرهكهیان، یهكهم وڵات كه له ساڵی 1974 بهسهریاندا سهپاند، وڵاتی چیلی بوو، كه جهنڕاڵ پینۆشێت فهرمانڕهوای بوو، فریدمان و قوتابییهکانی هانی جهنڕاڵ (پینۆشێت)یان دا كه دهوڵهت ڕامیاری دهسگرتنهوه ( تهقهشوف) بگرێتهبهر و كهرته دهوڵهتییهكان بكات به فرۆشتنیان به كهرتی تایبهتی، تاكو بتوانێت قهرزهكانی دهوڵهت و نوقسانی بوجهكهی كهم بكاتهوه. بهڵام ئهم ڕامیارییه گهورهترین كارهساتی بۆ چیلی هێنا، بهڕادهیهك، چیلی كهوته قهیرانێكی یهكجار قوڵهوه و ڕێژهی بێكاری له ساڵی 1975 دا بۆ له %30 سهركهوت ، ههڵئاوسانی پارهش به ڕێژهی له %375 چووە سەرەوە، له 1980 دا چیلی وا ھەژماركرا، كه له ئاستی جیهانیدا له ڕووی نابهرامبهری و نایهكسانی كۆمهڵگهكهیدا یهكهم وڵات بوو. حكومهت ورده ورده بۆی دهركهوت، كە بهردهوامبوونی ڕامیاریی ئابووریناسهكانی قوتابخانهی شیكاگۆ، واتە نابوتبوونی دهوڵهت به تێشكانی تهواوی بههای پارهكهیان و داخستنی زۆربهی كارگه و كارخانهكان و شوێنه خزمهتگوزارییهكان و كهوتنهوهی بێكارییهكی زۆرتر. سهرئهنجام ههموو ئابووریناسهكانی قوتابخانهی شیكاگۆ له چیلی دهركران و ههموو ڕامیاری و ئامۆژگارییهكانی ئهوان ڕهتكرانهوه ، ئهمهش یهكهمین تێشكانی ڕامیاریی لیبراڵهكان بوو لهوێ و لە ئەمەریكای لاتینی.
Paul Krugman كه ئابووریناسێكی گهورهی ئهمهریكییه ڕای وایه، ئهو ڕامیارییه لیبراڵهی كه ئێستا ئهمهریكا و بریتانیا و وڵاتانی ئهوروپا و دهسگه دراوییهكانی جیهانی وهكو سندوقی دراوی نێودهوڵهتی و بانكی ناوهندی ئهوروپا، له چارهسهركردنی ئهم قهیرانهدا دهیگرنهبهر، نه له ئێستادا و نه له ڕابوردووشدا ئیشی نهكردوه. ئهو وهكو كەسێكی ئابووریناس كه له ساڵانی حهفتاكانی چهرخی ڕابوردووه تا ئێستا دهنوسێ و قسهوباس و توێژینهوه له سهر ئابووری دهكات و لهو بوارەشدا وهرگری خهڵاتی نۆبڵە ، ههروهها بۆ ڕۆژنامهی New York Time دهنوسێت و له زانكۆی Princeton یش وانهی ئابووری دهڵێتهوه، قسه و لێكدانهوهكانی سهنگ و قورسایی خۆیان ههیه، ئهو بۆ سهلماندنی قسهكهی له دیمانهیهكیدا لەتەك CNN كه له سهرهتای مانگی حوزەیراندا ئەنجامی دا، به بهڵگهوه پشتگیری له قسهكانی دهكرد. ههروهها له كۆتایی مانگی ئایاریشدا دیمانهیهكی لەتەك Radio4sToday Programme سهبارهت به ڕامیاریی دهسگرتنهوه (تهقهشوف)، هێڕشێكی گهورهی كرده سهر كامیرۆن سهرۆكشالیارانی بریتانیا و كابینهكهی، كه بهڕای ئهو له كاتێكدا وڵات به قهیرانی ئابووریدا دهڕوات، دهبێت حكومهت زیاتر پاره سهرف بكات تاكو ئابووری ببوژێنێتهوه. وتی”لێرهدا، بێگومان، هۆ ههیه، كه بۆچی ئهمان ئهمه دهكهن: چاوچنۆكی و بهدیهێنانی دهستكهوته” . ههر لهو گەشتەیدا بۆ بریتانیا، له ڕۆژی 29.05.12 موحازهرهیهكی لهسهر دهستگرتنهوه ( تهقهشوف) له London School Of Economic دا، له یهكێك له قسهكانیدا وتی ” بریتانیا كەوتووەته قهیرانێكی ئاواوه، كه نزیكهی له %30 بێكارانی 52 ههفته و زیاتریش بێكارن، كه ئهمه له ساڵی 2008 دا له %9.5 بووه”.
نموونهی قهیرانه یهك بهدوای یهكهكانی وهكو ساڵی 1982 ی وڵاتانی ڕوو لە گهشه ( Developing Countries ) ، قهیرانی مهكسیكۆی ساڵی 1994 ، قهیرانی وڵاتانی ئاسیایی 1997 ڕوسیا و بهرازیل له 1998دا ههروهها ئهرجهنتین له ساڵی 2002 دا، نموونهیهكی زیندوون و بهڵگهن بۆ قسهكانی ئهو.
ههر به تهنها Krugman نییه، كه ڕامیاریی لیبراڵ و نیو-لیبراڵیزم ڕەتدهكاتهوه، سهبارهت بهچارهسهریان بۆ ئهم قهیرانه ئابوورییهی كه ئێستا جیهانی پیادا دهڕوات، بهگشتی و ئهوروپا بهتایبهتی ، بهڵكو گهلێكی دیكەیش له ئابووریناسه بهناوبانگهكانی ئهمهریكا و بریتانیا و وڵاتانی دیكەیش لەتەك ئهودا هاوڕان. ههتا Ha-Joon Chang كه ئابووریناسێكی دیكەی گهلێك ناسراوه، لهسهر ئهوهی كه ڕامیارەكان بۆ چارەسەری قهیرانهكه ههمان ڕێگهچاره دهگرنهبهر و بهڵام ئهنجامێكیش بەدەستەوە نادات ، زۆر توڕەیە ، لەو بارەوە دهڵێت ” گهر ئێمه پێناسهكهی ئەلبێرت ئهنیشتاین، كه بۆ كهسانی شێتی كردوه، بهكاربەرین، ئهوه ئهمانه شێتن”. ئهنشتاین دهڵێت ” دووبارهكردنهوهی ههمان شت له ههمان كاتدا بهدانهدهستی ههمان ئهنجام”
ا
بێگومان تا ئێستاش ههندێك له ئابووریناسانی قوتابخانهی شیكاگۆ و نیو-لیبراڵهكانی دیكەش باوەڕیان وایە، كه ڕامیاریی نێو-لیبرالیزم و حكومهتهكانیان له چارهسهری ئهم كێشه ئابووریهی ئێستادا به بهرزكردنهوهی باج و خولقاندنی باجی دیكە و ، دهستگرتنهوهی دهوڵهت له خزمهتگوزارییهكان و بیمهكان و بڕینی ههندێكیان و كهمكردنهوهی كرێ و مووچه و پارهی خانهنشینی و فرۆشتن و ههڕاجكردنی بهشه كهرتهكانی سهر بهدهوڵهت ، تهنها دهرمانێكه بۆ چارهسهری قهیرانهكه. سییاسییهکانی لای ئێمهش ، بریتانیا، به ههموو عهقڵی خۆیان دهیانهوێت که کاپیتاڵیزمی سهردهم بگۆڕن بۆ : کاپیتاڵیزمێکی مۆدێرن، کاپیتاڵیزمێکی بهرپرسیار، قبووڵکراو گونجاو لهگهڵ ئهم باروودۆخهدا و هتد، تاکو لهم قهیرانه دهرچێت.
ڕهنگه بهتهنها مشتومڕەكان و لێدوانهكان بۆ سهلماندنی ڕاستی و ههڵهی بۆچونهكانیان، له ڕوانگهی ههردوو لاوه و یا ههردوو بهرهوه ، بەس نهبن ، بۆیه تا ڕادهیهك لێرهدا دیاریكردنی براوه و دۆڕا و لهو میانهدا گرانه. بهڵام ئهوهی گرنگه و گەواھی (شاهیدی) دهدات كه چ دهستهیهك لهم ئابووریناسانه ڕاستن یا ههڵهن، بهڵگهكانن، داتاكانن، ڕووداوهكانن، ئهزموونهكانن، چارهسهسهرهكانن بۆ كێشهكان، كه له ژیانی ڕۆژانهدا دهیانبینین. واته ئا لێرهدا ئهوه گرنگ نییه، كه ئابووریناسه لیبراڵهكان و لایهنگرهكانیان له بواری فهرمانڕهوایی و له بواری بزنسدا چی دهڵێن و پاساو و چارهسهریان بۆ باروودۆخهكه چییه ، چونكه ئهوهی كه گرنگه، له سهرهتای ڕودانی ئهم قهیرانهوه، له 2008 وه تا ئیستا، ئهوان چییان وتبێت و چ چارهسهرێكیان ههبووبێت، بهڵام نهیانتوانیوه ئاسۆیهك بۆ ڕهواندنهوهی قهیرانهكه به ئێمه نیشان بدهن ، بهڵكو لهبری ئهوه تارمایی ههرهسی تهواوی دراوی یورۆ و سستی و ئیفلیجبوونی تهواوی دراوه سهرهكییهكانی دیكەی جیهان، دهبینین.
بۆیە پێویستمان بهوه نییه، كه لە ئابووریناسیدا پرۆفیسۆر بین ، یا بهلانی كهمهوه ھەتا ههر ئابووریناسیش بین، تاكو بزانین كۆمهلگهی مرۆڤایەتی له سایەی ڕامیاریی لیبراڵهكان و نیو-لیبراڵیزمدا بهرهو كوێ مل دهنێت. ئهوهی كه ئهو ئابووریناسانه بۆ گەشەی ئابووری دهیزانن و بهڵام نههی دهكهن یا ڕهتی دهكهنهوه، دووشته، كه ههردوكیشیان هاوكێشه و تهواوكهری یهكترین ئهویش بهرزی توانای كڕینی تاكهكانی ناو كۆمهڵگهیه ( Purchasing Power ) تاكو ئهوهی كه بهرههم دههێنرێت له بازاڕدا، نهمێنێتهوه. ئهوی دیكەشیان: داهاتی من بهكاربهری تۆیه ( خهرجكردنی تۆیه) ، داهاتی تۆش، خەرجكردنی منه. ئهمهشیان واتە ئهوهی ئهمڕۆ له باخهڵی تۆدایه، بهیانی هی منه، پێچهوانهكهشی ههر ڕاسته. ئاڵێرهدا ئابووری له دوو باردا تووشی ڕاوهستان و سستی و قهیران دهبێت. باری یهكهمیان كه پاره ههبوو، یا زۆر بهكهمی لێی خهرج بكرێت یا ههر ههمووی پاشهكهوت بكرێت. باری دووههمیان، نهبوونی پارهیه، تاكو خهڵكی پێداویستییهكانی ڕۆژانهیی و ئهو كاڵایانهی دیكەیش كه له بازاڕدا هەن، بكڕێت.
ههر لهبهر ڕۆشنایی ئهو دوو وته سهرهتاییهی سهرهوه، ئێمه پێشهكی دهبێت بیزانین كه ئهو ڕامیارییهی بۆ چارهسهركردنی كێشه ئابوورییهكه گیراوهته بهر و دهگیرێته بهر ، نهك ههر كێشهكهی لابهلا نهكردووەتهوه بهڵكو بهرهو قوڵبوونهوهیهكی زیاترییشی بردووه. ڕامیاریی خولقاندنی بێكاری زیاتر ، بهرزكردنهوەی نرخی سهرجهمی پێداویستییهكانی ڕۆژانه له پاڵ كهمكردنهوهی كرێی كار و مووچه و بیمهكان و خانهنشینی و زیادكرنی باج، كه ههر ههمووی دهبێته هۆی گیرفان بهتاڵكردنهوه ، بهواتایهكی دیكە كهمكردنهوهی توانای كڕین، بهو ئهنجامهمان دهگهیهنێت، كه بڵێێن ڕامیاریی لیبراڵهكان و نیو-لیبراڵیزم كار ناكات و قهیرانهكانیش ناڕهوێنهوه و بهردهوام دهبن.
وەكو پێشتر وتم ئامارهكان، ڕووداوهكان كه ڕۆژانه دهیانبینین، دهیسهلمێننن ئهوهی كه له ساڵی 2008 وه تا ئێستا بۆ ڕهوانهوهی قهیرانهكه كراوه ، ههر ههمووی كێشهكهی زیاتر دژوارتر كردووه. وڵاتانی سهرهكی ناو زۆنی یورۆ وهك یۆنان ، ئیسپانیا، ئیتالیا ، پورتوگال ئیرلهنده، كات و ساتی چوونهدهرهوهیانه لهو زۆنه و ههرهسهێنانیانه وهكو وڵاتی بهكارهێنهری دراوی یورۆ. تێکڕایی ڕێژهی بهتاڵه له ئهوروپاد سهرکهوتووه بۆ له %11.1 . یۆنان، دهمێكه له دووڕیانی مان و نهماندایه له زۆنی یورۆ ، دوای ئهوهی كه دووجار له ئایاری 2010 دا 110 ملیارد یورۆ و له ئازاری ئهمساڵیشدا 130 ملیاردی دیكە، قهرزی پێدرا، بهڵام بههۆی دانانی مهرج و بهندی قورسهوه لهلایهن دهزگه دراوییهكانهوه، لهبری ئهوهی ببێته هۆی بوژانهوهی ئابوورییهكهی ، بگره بارودۆخهكهی به جۆرێك بهرهو خراپتر بردووە، كه ناڕهزاییهكان و بهیهكدادانهكانی نێوانی دهوڵهتی یۆنان و دهسگه دراویهكان لەتەك زۆربهی زۆری خهڵكی یۆنان، بهرهو ئاقارێكی تازهتر برد ، وای كرد كه پارتی چهپ ،Syriza ، به ڕابهرایهتیAlexis Tsipras له ڕۆژی 17.06.12 له خولی دووههمی ههڵبژاردندا له سهدا 27 ی دهنگهكان بهێنێت، كه دووههم دهنگ بوو، له كاتێكدا كە له ساڵی 2009 دا ههمان پارت تهنها له %4.6 ی دهنگهكانی هێنابوو. گهرچی پارتی پاسۆك و پارتی دیمۆكراسی نوێ ( پارێزگاران) توانیان حكومهتێكی هاوبهش دروست بكهن، بهڵام ئهمه واتای ئهوه نییه، ئیدی لهمهولا كێشه ئابوورییهكان چارهسهر دهكرێن و بارودۆخی یۆنان بهرهو باشی دهڕوات و ئهگهری هاتنهدهرهوهی له زۆنی یورۆ بهسهر دهچێت. بزوتنهوهی خهڵكی لهوێ گهر نهیتوانیبێت و نهتوانێت چۆك به لیراڵیزم و حكومهتهكانی دابدات و مێژوییهكی دیكە دروست بكات، بهلام دهتوانێت مێژوی ئهوروپا بگۆڕێت.
ئهو دوو پارته كه ئێستا له حكومهتدان، ئهوانیش وهكو خهڵكی یۆنان و پارته چهپهكان دهركیان بهمهترسی بهجێهێنانی مهرج و بهندهكانی سندوقی دراوی نێودهوڵهتی و بانكی ناوهندی ئهوروپی و یهكێتی ئهوروپا ، كردووه، بۆیه دهیانهوێت سهرلهنوێ لهسهر مهرج و بهندهكانی مانگی دووی ئهم سال، كه به دانی قهرزی 130 ملیارد یورۆكهی مانگی ئازارهوه پهیوهست بوون ، ڕاوێژ لەتەك دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپادا بكهن، تاكو چیدیكە لانی كهمی كرێ و كرێی كرێكاران و مووچه و پارهی خانهنشینان دانهگرن ، باج زیاد نهكهن، ماوهی مافی دانی بیمهی بێكاری له ساڵێكهوه بكهنهوه به دوو ساڵ. بهڵام ههر له ئێستاوه (ئهنجێلا مێركڵ) سەرۆكشالیانی ئاڵمان ههڕهشهی خۆی لێكردون و پێی وتن كه قسه لهسهر مهرج و بهندەكانی دانهوهی قهرزهكان دووباره ناكرێتهوه و دهبێت یۆنان پابهندی تهواوی مهرجهكان بێت، بۆیه داوایان لێ دهكهن كه ههتا ناوهڕاستی مانگی جولای یۆنان دهبێت 10 ملیارد یورۆ پاشهكهوت بكات، واته بێكاركردنی زیاتری كرێكاران و كارمهندان كه له ئێستادا ڕیژهی بێكاری له نێوانی گهنجانی تهمهن 16 ساڵ و 24 ساڵدا له %54 و له دهرهوهی ئهوانیش له %24 ، توانای كڕینی كاڵاو پێداویستییهكانی ژیان له %35 هاتووەته خوارهوه،
ههرچی (ئیسپانیا)شه بهرهو ههمان ههڵدێری یۆنان مل دهنێت، ڕیفۆرمهكانی حكومهتهكهی RaJoy Mariano بهفریای باروودۆخهكه نهگهیشتن، ههر بۆیه ڕێژهی بێكاری له نێوهندی گهنجان و دهرهوی گهنجاندا له سهركهوتن و برهودایه، له ههمان كاتیشدا ڕێژهی ناڕهزاییهكانی خهڵك و هاتنه سهرشەقام، ژمارهی خۆپیشاندانهكان و خۆپیشاندهران له زیادبووندایه. ئهمه بێجگه لهوهی كرێكارانی كانه خهڵوزهكان ماوهی چهند ههفتهیهكه له مانگرتندان و بهردهوامیش دهبن ههتا داخوازییهكانیان بهدهست دێن، قوتابیان و خوێنكارانی زانكۆكانیش به بهردهوامی له كردنی چالاكی ڕاستهوخۆدان.
قهیرانه ئابوورییهكه له ئیسپانیا ئاوا قووڵبۆتهوه، ههندێك له ئابووریناسهكان وا پێشبینی دهكهن، كه پچڕانی ئهڵقهی زنجیرهی وڵاتانی زۆنی یورۆ له وێوه دهست پێدهكات، نهك یۆنان. Bankia كه یهكێكه له بانكه گهورهكانی ئیسپانیا بهرهو مایهپووچی ڕۆیشت، بهپهله دهوڵهت فریای كهوت. مهترسی ههرهسی بانكهكان گهیشته ڕادهیهك، كه له ناوهڕاستی مانگی ئایاردا له ماوهی ههفتهیهكدا خهڵكی زیاتر له 1 ملیارد یورۆیان له بانكهكان ڕاكێشا، ئهم مهترسییه تا نوسینی ئهم وتارهش ههر بهردهوامه ههر بۆیه شالیارهکانی دارایی وڵاتانی زۆنی یورۆ بڕیاریان وایه که له ڕژی 09-07-12 کۆبوونهوهیهک له برۆکسل سهبارهت به قهیرانی بانكهکانی ئیسپانیا، بکهن، تاکو ڕاوێژ لهسهر دۆزینهوهی ڕیگاچارهیهک بکهن له ڕێگهگرتن له نابووتبوونیان. لهولاشهوه ڕێژهی پشكهكانیش به له %03 هاتنه خوارهوه. ئابوورییهكهشی له 4 مانگی یهكهمی ئهم ساڵدا بهڕێژهی له %0.3 داكشاوه، واته نهك ههر بەو جۆرەی كە چاوهڕوان دهكرا، گەشەی نهكرد، بگره ههنگاوێكیش چووه دواوه، بهمهش باری ئابوورییهكهی خسته قهیرانێكی دیكەهوه، كه بهڕای ئابووریناسهكان ئهم قهیرانه ههتا كۆتایی ساڵی 2013 بهردهوام دهبێت. له ڕۆژی 25.06.12 لهلایه ئهیجنسییهكهوه نووسینگەی ههڵسهنگاندنی ستاندهری بانكهکان، که پێی دهڵێن (Moody ) كه دهتوانێت پلهو پایهی بانكهكان داگرێت، پلهی 28 بانكی له بانكهكانی ئیسپانیا، بههۆی ئهو بارودۆخهی كه لهوێ ههیه، هێنایه خوارهوه. ئابووریناسهكان وای بۆ دهچن، ئهو قهیرانهی كه ئیسپانیای تێكهوتووه، پێویستی به 350 ملیارد یورۆ ههیه، كه لهم پارهیه 75 ملیاردی دهچێت بۆ كۆمهكی بانكهكانی.
بارودۆخی ئابووری (ئیتالیا)ش له ئیسپانیا باشتر نییه، ڕووداوهكان و ژیانی ڕۆژانهی خهڵكهكهی سهلماندیان، كه پێشبینییهكانی دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپی بهدانانی تهكنۆكراتێكی وهكو Mario Monti به سهرۆكشالیاران، بۆ چارهسهركردنی قهیرانهكه، لهمهشیاندا بهههڵهدا چوون، ئهوهتا ئێستا هاواری لێ ههڵساوه، چونكه كێشه ئابوورییهكهیان له قوڵبونهوهدایه، له نێو میدیاكاندا به ئاشكرا داد و بێدداییان لهدهست فهرهنسا و ئهڵمانیا دیاره، له كۆنفرانسێكی ڕۆژنامهوانیدا كه ههفتهی پێشوو له ڕۆم بەسترا Monti توڕهیی خۆی بهرامبهر ئهنجێلا مێركڵ و فرهنسوا هۆڵهند، سهبارهت به ئهو مهرج و بهندانهی لهسهر وڵاتانی زۆنی یورۆ دانراون، نهشاردهوه، داوای كرد، كه ڕێژهی ئهو سودەی كه لهسهر دانهوهی قهرزهكانی ئیتالیا دانراوه ، بهێنرێته خوارهوه. دیسانهوه له ڕۆژی 28.06.12 نیگهرانی خۆی بهرامبهر به بارودۆخهكه دهربڕییهوه و وتی “گهر ئیتالیا هیوابڕاو بێت، وا له هێزه ڕامیارهكان دهكات، كه بڵێن: با ئهوروپا، با یورۆ ، با ئهم وڵات یا ئهو وڵات بڕوا بۆ دۆزەخ”
(ئیرلهنده) و (پورتگال)یش لهم قهیرانهدا لهشانی ئیتالیا و (ئیسپانیا)دان. پورتوگال، بۆ ئهوهی قهیرانهكهی قوڵتر نهبێتهوه، ماوهیهك لهمهوبهر به بڕی 78 ملیارد یورۆ قهرزی پێدرا، ههر لهم یهك دوو مانگهی ڕابوردوودا بوو، كه (٣)یان له ههره بانكه سهرهكییهكانی ، Millennium, BPI, Geral de Depositos , گهر به 5.8 ملیارد یورۆ كۆمهك نهكرانایە، ئهوا بهرهو نابووتی و مایهپووچی دهڕۆیشتن.
بۆ دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپی سهنگی ئهم دوو وڵاته، وهكو وڵاته سهرهكییهكانی زۆنی یورۆ قورس نییه، ههر لهبهرئهوه لهناو میدیادا كهمتر دهكهونه بهرچاوان. بهڵام میدیا و دهسگه دراوییهكان، ههرچۆن حساب بۆ ئهم دوو دهوڵهته بكهن، مهسهلهیهك نییه، چونكه ئهوانیش بهپێی سهنگی ئابووری خۆیان و ژمارهی دانیشتوانیان لهناو زۆنی یورۆدا،پشكێكی گهورهن و وهكو ههموو وڵاتانی دیكەی ئهوروپا پسانی ئهڵقهكهیان له زنجیرهی بهیهكهوهگرێدراوی زۆنی یورۆدا ، مهترسییهكی كهمتر له یۆنان و ئیسپانیا و ئیتالیا لهسهریان دروست ناكات .
تا ئەوەندەی دەگەڕێتەوە سەر بریتانیا، گهرچی وڵاتێك نییه له زۆنی یورۆدا، بهڵام قهیرانه ئابوورییهكه زۆر به خهستی ههر له 2008 وه ئهویشی گرتۆتهوه. ئابووریناسهكان دهڵێن له دوای قهیرانه گهورهكهی نێوان ساڵانی 1928 و 1936ەوە، ئهمه یهكهم جاره، كە ئهم وڵاته قهیرانی ئاوا گهورەی بهخۆیەوه بینیبێت. ئامارهكانی ئهم دواییه نیشانی دهدن، كه ئهم وڵاته له كۆتایی پارساڵ و سهرهتای ئهم ساڵهوه قهیرانهكهی قوڵتر بووهتهوه، ڕێژهی بێكاری له %8.5 ، به ژماره و بهپێی ئاماری دهوڵهتی له سهروو 2.7 ملیۆنهوهیه، بهڵام ئاماری سەندیكای ناوهندی وڵاتهكه دهیسهلمێنێت، كه ژمارهی بێكاری له سهروو 6 ملیۆنهوهیه، ههر له ماوهی ئهم دوو ساڵهی دواییدا 381.000 كهس، تهنها له كهرته دهوڵهتییەكاندا بێكار بوون. . ڕێژهی ئهو کهسانهی که ههر به تهنها له له لهندهن دا لانهوازهو بێشوێن و ڕێگان و له لۆچی دوکانهکان و وێستگهی پاس و میترۆو ئاودهستی شوێنه گشتییهکاندا دهخهونو کات دهبهنه سهر، 5678 کهسن که له ساڵی پارهکهوه بهڕێژهی له %43 زیادی کردوه. باروو دۆخهکه بهو شێوهیهیه لهبری ئهوهی دهوڵهت پاره پاشهکهوت بکات. کهچی له مانگی ئایاری ئهم ساڵدا دهوڵهت 17.9 ملیارد پاوهندی قهرز كردووه. ههر ڕۆژی سێشهممه ، 26.06.12 بوو ، كه Mervyn King ، سهرۆكی بانكی ناوهندی ئینگلتهره، بۆ جارێكی دیكەش نائارامی خۆی بهرامبەر دراوی یورۆ و وڵاتانی زۆنی یورۆ، دهربڕی و وتی: “من بهرامبهر بارودۆخی وڵاتانی زۆنی یورۆ ڕهنگدانهوهیان له سهر ئابووری بریتانیا ڕهشبینم”. ژمارهی ئهوانهی که داهات و ژیانیان له خوار ستاندهری ژیانهوهیه له ساڵی 2008 وه به ژمارهی 3 ملێون سهرکهوتووه ، جێگای سهرنجه له وڵاتێکی خاوهن داهات و سامانێکی زۆر کهچی چواریهکی خهڵکهکهی ستاندهری ژیانیان نزم بێت.
نرخی پێداویستییهكانی ژیان و ژمارهی منداڵان كه له دهوروبهری هێڵی برسێتیدا دهژین و ژمارهی زگورت و خێزانهكان، كه به هۆی ئهم بارودۆخهوه بێخانووبهره بوون له ههڵكشاندایه. لهم ڕۆژانهدا بوو، كه ڕۆژنامهی گاردیانی بریتانی وتارێكی به ئامارهوه بڵاوكردهوه، كه له ههندێك قوتابخانهدا مامۆستاكان خواردن و میوه بۆ ئهو قوتابیانه دههێنن، كه برسین و بههۆی بێكاربوونی باوك و دایكیانهوه لهم دواییهدا ناتوانن نانی بهیانانیان بۆ دابین بكهن.
قهترانهكه ڕۆژ به ڕۆژ وڵاتانی دیكەش دهگرێتهوه. له ڕۆژی 26.06.12 دا، قوبرس كه وڵاتێكی دیكەی زۆنی یورۆیه، داوای بههاناوهچوونی دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپی، كرد. ئهویش بۆ ئهوهی قهیرانهكهی بارسوكتر بێت، پێویستی به 10 ملیارد یورۆ ههیه، ئهمه بێجگە لهوهی كه پارساڵ 2.5 ملیارد یورۆی له ڕوسیا قهرزكردووه، بۆ ئهم جارهش ڕویكرده ڕوسیا و چین، بهلام لهسهر ههل و مهرجهكانی قهرزهكه ڕێكنهكهوتن بۆیه ئێستا داوا له دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپی دهكات. بێکاری له قوبرسیش دهردێکی کوشندهیه، به پێی ئاماره فهرمییهكان ڕێژهی بێكاری له وێ له %10 یه.
دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپی و ئیدارهی ئهمهریكی بهتایبهت سهرۆك ئۆباما، له دوای بردنهوهی سوشیالیستهكان له فهرهنسا و خولی یهكهمی ههڵبژاردنهكهی یۆنان، كه به ههر ههموو پارتهكان نهیانتوانی له %50 دهنگهكان بەدەستبهێنن و نهتوانرا حكومهت دروسست بكهن، بهمه زۆر نیگهران بوو. چونكه ئهو ههڵبژاردنه زیاتر ڕاپرسییەك بوو له ڕهتكردنهوهی ههر پارتێك، كه لەتەك ڕامیاریی دهسگرتنهوه ( تهقهشوف ) دا بڕوات و پابهندی تهواوی مهرج و بهندهكانی دهسگه دراوییهكان بێت. بهواتایهكی دیكە ڕهتكردنهوهی ڕامیاریی لیبراڵ و نیو-لیبراڵیزم، بوو، له بواری ئابووری و ڕامیاریدا. ئهمان ترسی ئهوهیان لێ نیشتبوو كه گهر له یۆنان Syriza ههڵبژاردنهكهی 17.06.2012 بباتهوه ئهوه ههموو مەرج و بەندهكانی ههردوو قهرزهكهی كه پێیان دراون، ههڵدهوهشێنێتهوه و ئاماده نابێت پهیڕهویان لێ بكات. قبوڵكردنی ئهمهش لهلایهن دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپییهوه، لهسهریان زۆر دهكهوت، چونكه ئهو كاته دهبووایه به سهرجهمی ئهو قهرزانهی، كه داویانن به وڵاتهكانی دیكەیش بچونایهتهوه، خۆ ئەگهر ئهمهش قبوڵ نهكرایه، ئهوا یۆنان لەوانه بوو له زۆنی یورۆ بهاتایهته دهرهوه و ئهمهش دهبووه هۆی ئهوهی كه وڵاتانی وهكو ئیتالیا و ئیسپانیا و پورتوگال و ئیرلهنده ههمان ڕێگه بگرنه بهر، كه ئهمهش له كۆتاییدا دهبووه هۆی ههڵوهشاندهوهی دراوی یورۆ و لاوازبوونی دراوه جیهانییهكانی دیكە، ئهو كاتهش دهبووایه به ئاشكرا بانگهشهی ئاشبەتاڵكردنی حكومهتی لیبراڵ و نیو- لیبراڵیزم له بواری ڕامیاری و ئابووریدا بكرێت.
گهرچی ئهمهی سهرهوه حهتمیهتی مێژوییه و لیبراڵ و ڕامیاریی نیو-لیبراڵیزم بهرهو ئهو ئاقاره دهڕوات، چونكه ڕووداوهكان و قەیرانەكان و ئامارهكان ههر له سهرهتای حهفتاكانی چهرخی ڕابوردووهوه ، ئهوهیان سهلماندووه، كه گرتنهبهری ئهم ڕامیارییه له بەرێوەبردنی دهوڵهت و ئابووریدا سەركەوتوو نەبووە و بهرهو شكستی كۆتایی دهڕوات. بهڵام وڵاتانی زۆنی یورۆ و بریتانیا و ئهمهریكا و یابان و چین ههندێك وڵاتی دیكەیش له ههوڵی دۆزینهوهی ڕێگەچارهیهكدان، ئینگلیز وتهنی “بۆ پاراستنی پێستهكهیان”. ههر لهبهر ئهمهش سهرێك له مهكسیكۆ كۆدهبنهوه و جارێكی دیكە له ڕۆم و پاریس و جاری داهاتوویان كه ڕۆژی پێنجشهممه و ههینییه، 28.06 و 29.06 له برۆكسل. له ساڵی 2008 وه ئهمه نۆزدهههم كۆبوونهوهی لوتكهییانه كه سهبارهت بهم قهیرانه ئابوورییه دهیگرن. بێگومان ئهمان ههر وهكو ههموو جارهكانی پێشتریان له لابهلاكردنهوهی قهیرانهكەدا ناتوانن بگهنه چارهسهرێك. گهرچی قهیرانهكه ئهوان خۆیان و به ڕامیاریی لیبراڵانهی خۆیان خولقاندویانه، بهڵام چارەسەرەكهی له دهرهوهی ویست و خواستی ئهوانه، ئهمه جگه لهوهی كه ئهمان له نێوانیاندا كهلێنێكی گهوره دروست بووه و زۆر له یهكدی دوور كهوتونهتهوه و ناتوانن به كۆڕا بگهنه بڕیارێك . بۆ نموونه فهرهنسه پێشنیاری ئهوه دهكات، كه له %1 داهاتی نهتهوه بۆ یارمهتیدانی بانكهكان له كاتی لێقهومانیاندا بخرێته لاوه، بهڵام ههندێكیان گوێ بۆ ئهم پێشنیازه ناگرن، ههرچی ئۆباما و ئیتالیا و جارجارهش (بریتانیا)ن زۆر پەیگیرانە داوا له ئهنجێلا مێركل دهكهن، كه تۆزێك مهرج و بهندهكانی قهرزهكان شل بكات و باشتر بهدهم ئهو وڵاتانهوه بچێت كه باریان لاره، بهڵام مێركڵ ئهمهی به گوێدا ناچێت. لهلایهكی دیكەوه حكومهتی تازهی یوێنان داوای وتووێژی نوێ دهكات له سهر قهرزهكانی كه پێیاندراوه ، دیسانهوه مێركڵ دهڵێت ئهمه كاری نهكردهیه. ههندێكی دیكەیان داوا دهكهن، كه ئهڵمانیا ڕێژهی باج داگرێت و مووچه و كرێ سهرخات تاكو وڵاتانی دیكە بتوانن كاڵاكانیان بنێرنه ئهوێ، بهڵام مێركڵ بۆ ئهمهشیان ڕازی نابێت. تازهترین پێشنیار دروستكردنی ” یهكێتی بانكهكانه” واته لێسهندنهوهی بڕیاره گرنگهكانه له سهران و ئهندامانی دهوڵهت سهبارهت به قهیرانی دراو، تاكو ئهمان مامهڵهی لەتەكدا بكهن. دیسانهوه مێركڵ بۆ ئهمهشیان تا ئێستا ڕازی نهبووه. له کۆبوونهوهی لوتکهیی ئهمجارهیان که 28.06 2012.و 29.062012. بوو، مێركڵ بهوه ڕازی بووه که 100 ملیارد یورۆ بۆ بانكهکانی وڵاتانی زۆنی یورۆ تهرخان بکرێت ئهویش بهو مهرجهی که ههموویان پێکبێن لهسهر پڕۆژهی یهکێتی بانكهکانی وڵاتانی زۆنی یورۆ ، بۆ ئهمهش بڕیاریان دا که سیستهمێکی چاودێریکردنی بانكهکان له یورۆ زۆندا ، ههنگاوی یهکهم بێت له دروستکردنی یهکێتی بانكهکاندا، که ئهمهش نزیکهی 2 ساڵ دهکێشێ تاکو سیستهمهکه بکهوێته کار. ئهم سهرئهنجامهی که لهم کۆبوونهوهیهدا پێێ گهیشتوون شتێک نییه که چارهسهرێکی ههتا وهختی قهیرانهکه بکات.
ههڵبهته ئهمه دوا كۆبونهوهی G20 نابێت چونكه له ئێستادا ئهمان ناتوانن بهم بۆچون و ههڵوێسته جیاجیایانهوه چارهسهرێك، ههتا گهر وهختیش بێت، بۆ ئهم قهیرانه دابنێن، بۆیه قهیرانهكه بهردهوام دهبێت، لەتەك ئهوهشدا ئەستەمیشه له ئێستادا بزانرێت سهرئهنجامهكهی بهرهو كوێ دهڕوات و چی دههێنێته بهرههم. بهڵام ئهڵتهرناتیڤی كۆتایی و ئاینده ههر كۆمهڵگهی سۆشیالیزم و ئهناركیزمه.
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
مانگرتنی کرێکارانی کانە خەڵوزەکانی ئیسپانیا بەردەوامە و لەوپەڕی بەهێیزیدایە
مانگرتنی کرێکارانی کانە خەڵوزەکانی ئیسپانیا بەردەوامە و لەوپەڕی بەهێیزیدایە
ماەویەکی زۆرە کە هەشت هەزار کرێیکاری کانە خەڵوزەکان لە ئیسپانیا لە مانگرتنی سەرومڕ و بەدەوامدان. مانگرتنەکەیان بەشێکە لە خەباتی سەرجەمی خەڵکەکەی تر لەو وڵاتە لە بەرامبەر ئەو بارودۆخە ناهەموارە ئابورییەی ئیسپانیا كە وەکو زۆربەی زۆری وڵاتانی زۆنی یورۆ، پێوەی دەناڵێنێت. مانگرتنی كرێكارانی كانە خەڵوزەكان بەهۆی ئەوەوەیە کە لەسەر بڕیاری کۆمیسۆنی ئەوروپی و دەزگە دراوییەکان لە سەدا ٦٣ی پشتیوانییەکەیان لەلایەن ئەوان و دەوڵەتی ئیسپانییەوە لێ دەبڕێیت، بێگومان ئەمەش دەبێتە هۆی داخستنی هەندێك لە کانەکان و دەرکردنی بەشێك لە کرێکارەکان. شایانی باسە، کە مانگرتنەکەیان خۆڕاگرانەیە و نیشانەی کۆتاییهاتنیشی تا ئێستا دیار نییە و چ لە ناوەوەی ئیسپانیا و چ لە دەرەوەی ئیسپانیا، کۆمەك و ھاوپشتییەکی زۆریشیان دەكرێت.
بۆ ئەوەی کە پرۆتێستەکەیان کاریگەرتر بێت و دەوڵەتیش گوێیان لێ بگرێیت و دەنگ و ھاوپشتی زیاتریش پەیدا بکات ، بڕیاریان دا کە بە ڕێپێوان لە شوێنی خۆیانەوە بۆ مەدرید بکەونە ڕێ. ئەم ڕێپێوانە مەزنەیان سێ هەفتە لەمەوپێش لەلایەن ٧٥٠ کەسیانەوە دەستی پێکرد و پاش بڕینی ٤٥٠ کیلۆمەتر ئەمڕۆ گەیشتنە مەدرید و ئامادەن کەیسەکەیان لە نزیکەوە بە دەوڵەت و خەڵکان مەدریدیش ڕابگەیەنن ، لەهەمان کاتیشدا بڕیاریان داوە، کە لەوێ بمێننەوە و نەگەڕێنەوە تاکو دەوڵەت ناچار دەکەن، كە لەو بڕیارەی کە بۆ دەستگرتنەوەی ئەو پارەیە داوێتی، پەشیمان ببێتەوە. كرێكارانی مانگرتوو سەرئێشەیەکی زۆریان بۆ دەسەڵات بەگشتی و سەرۆکشالارانی ئیسپانیا بەتایبەتی دروست کردووە، شایانی باسە، کە هەندێك لە شالیاران و ئەندامانی پەڕلەمان داوای دانیشتنی پەڕلەمان دەکەن، تاکو لەسەر کێشەی ئەم کرێکارانە بەدیاریكراوی و لێیدوان و مشتومڕ بکەن.
بۆ دیتنی كورتە فیلمی ناڕەزایەتییەكان و پێكدادانەكان، سەردانی ئەم لینكانە بكەن:
Spanish Miners Descend On Madrid In Anti-Austerity Strike
Spanish Miners Descend On Madrid In Anti-Austerity Strike
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
پرسیاره بهردهوامهکان لهمهڕ ئهنارکیزم
پرسیاره بهردهوامهکان لهمهڕ ئهنارکیزم An Anarchist Frequently Asked Questions
بهشی A – ئهنارکیزم چییه؟
شارستانی هاوچهرخ لهتهك سێ قهیرانی نههامهتباردا ڕووبهڕووه: (1) ههڵوهشانهوهی کۆمهڵ، ڕادهی ڕوو له زیادی ههژاری، لانهوازی، تاوان، توندوتیژی، نامۆبوون، ئالوودهیی به بهنگگهر و ئهلکول، لاوازبوونی پهیوهندییه کۆمهڵایهتییهکان، نادهربهستی ڕامیاری، دابهزینی مۆرکه مرۆییهکان، هاتنهخوارهوهی پێکهاته کۆمهڵایهتییهکان و پهیوهندییه دوولایهنییهکان و هیتر؛ (2) تێکدان و وێرانکردنی زهمین و جوانی سروشت، که ژیانی بوونهوهرهکان بهوهوه بهستراوه؛ و (3) زۆربوون و بڵاوبوونهوهی چهکه کۆمهڵکوژهکان، بهتایبهت چهکه ناوهکییهکان.
بۆچوونه ئۆرتۆدۆکسهکان ، لهوانه بۆچوونی “شارهزایان”، دهزگهی ڕاگهیاندنه سهرهکییهکان و رامیاران بهگشتی ئهم قهیرانانه لهیهك جیا دهکهنهوه و ههر یهکهیان بۆ هۆکاری جیاواز دهگێڕنهوه، له ههوڵی لهیهك دابڕینی ئهم سیانه دان. ئهوهی که ئهم “بۆچوونه ئۆتۆدۆکسه” بێ سهرهنجام دهبێت، ئاساییه، چونکه ئهم گرفتانه له باری تهشهنهکردندان. بێ گومان ئهگهر ڕاسا و ڕێسایهکی تر نهگرینه بهر، نههامهتییهك یهخهمان دهگرێت چ بههۆی جهنگه وێرانگهرهکانهوه یا به هۆی وێرانکردنی ژینگهوه یا له ڕێگهی گهڕانهوهی دڕندهگهرییهوه.
ئهنارکیزم به بهدواداچوون و لێکۆڵینهوه له سهرچاوهی هاوبهشی ئهم قهیرانانه، ڕێگهچارهی هاوبهش و پهیوهست دهخاته ڕوو. سهرچاوهی هاوبهشی ئهم قهیرانانه که پایهی بنچینهیی دهسهڵاتی قوچکهیی (hierarchical authority) ئهوهی که گشت پێکهاته سهرهکییهکانی کۆمهڵگه “شارستانی”یهکان لهسهری وهساون – چ سهرمایهداریی و چ “کۆمونیست“- پێك دههێنێت، شتێك نییه بێجگه له چین و پایهبهندی پێگهکان. لهبهر ئهمه شیکردنهوه و لێکۆڵینهوهی ئهنارکیستهکان لهوێوه سهرچاوه دهگرێت، که تهواوی دهزگهکان (ڕێکخراوگهلێك که خوازیاری ناوهندێتی دهسهڵاتن له لووتکهی پێکهاتهکاندا) لهسهر بنهمای ئهم بنچینهیه داڕێژراون، لهوانه کۆمپانیاکان، دامهزراوهی کارگێڕی- دهوڵهتی، سوپا، باڵه رامیارییهکان، دهزگه ئایینییهکان، دانشگهکان و هیتر. پاشان ئهوه دهستنیشان دهکات، که پهیوهندی توندوتۆڵی دهسهڵاتداران بهو جۆره پلهوپایهبهندییه چ کاراییهکی نیگهتیڤ لهسهر تاکهکان، کۆمهڵ و فهرههنگ دادهنێت. له ( بهشی A وE ) ههوڵ دهدهین تا سهرنجێك بخهینه سهر شیکردنهوه و توێژینهوهی ئهنارکی لهو پلهوپایهبهندییهی دهسهڵات و کاراییه نیگهتیڤهکانی.
بهڵام دهبێت ئهوهمان لهبهرچاو بێت، که ئهنارکیزم تهنیا ڕهخنهیهك له “نیگهتیڤی” و “وێرانگهری” شارستانی هاوچهرخ نییه. بهڵکو پێشنیارێکه بۆ کۆمهڵگهی ئازاد. ئێما گۆڵدمان Emma Goldman “پرسی ئهنارکیزم” ئاوا دهردهبڕێت : “پرسێك که ئهوڕۆکه ئێمه لهتهکیدا ڕووبهڕووین، ئهوهیه چۆن بهخۆمان بین و له کاتی یهکێتی لهتهك کهسانی تر و ههستکردن لهتهك کهسهکانی تردا، تایبهتمهندی چۆنییهتی خۆمان بپارێزین. “[Red Emma Speaks, pp. 158-159] به واتایهکی تر، چۆن دهتوانین کۆمهڵگهیهك چێ بکهین، که تێیدا لێهاتووییهکان و پێداویستی کهسهکان بهێنرێنه دی، بهڵام نهك به نرخی ژێرپێخستنی لێهاتوویهکان و پێداویستییهکانی کهسانی تر! بۆ گهیشتن بهم داخوازییانه، ئهنارکیستهکان ئارهزووی کۆمهڵگهیهك دهکهن، که تێیدا له بری کۆنترۆڵ “لهسهرهوه بۆ خوارهوه“ بههۆی پایهبهندی قوچکهییی دهسهڵاتی ناوهندانه، کاروباری مرۆڤایهتی، بهپێی قسهی بێنیامین ترکهر Benjamin Tucker “ له ڕێگهی کهسهکان یا ئهنجومهنه خۆبهخشيکانهوه بهڕێوه دهبرێت. “ [Anarchist Reader, p. 149] له کاتێکدا که له (بهشی I و J )دهچینه سهر ڕۆشنکردنهوهی پێشنیاره پۆزهتیڤهکانی ئهنارکیزم لهمهڕ بهرپاکردنی وهها کۆمهڵگهیهك – کۆنترۆڵ له “خوارهوهڕا بۆ سهرهوه”، له بهشه سهرهتاییهکانیدا کرۆکی سازێنهرانهی ئهنارکیزمان بۆ دهردهکهوێت. کڕۆکی سازێنهر و پۆزهتیڤی ئهنارکیزم تهنانهت له ڕهخنهیدا له شێوهکاره ناتهواوهکانی مارکسیزم و ”لیبرالیزم”ی دهستی راستی به ئاشکرا دهردهکهوێت. (بهشی F و H )
ههروا که کلیفۆرد هارپهر Clifford Harper دهڵێت: “ [1] ئهنارکیزم، کاتێك که له ڕهیشهوه بناسرێت، ههروهك گشت بۆچوونه گهورهکان، زۆر سادهیه – مرۆڤهکان له لوتکهی شکۆ و گهورهیی دان، کاتێك که ئازادانه دوور له فهرمانڕهوایی دهژین و لهبری فهرمان وهرگرتن، لهنێوان خۆیاندا بڕیار دهدهن. “ [Anarchy: A Graphic Guide, p. vii] بههۆی داخوازی ئهنارکیستهکانهوه بۆ فراوانکردنی ئازادی کۆمهڵایهتی تا دوا پلهی گونجاو، ئهوان خوازیاری ههڵوهشاندنهوهی ههموو دهزگه خهڵك سهرکوتگهرهکانن:
”کۆمهڵگهیهكی ئازاد له رامیارییهکان و دهزگه سهپێنراوهکان، که بهربهستی بهردهم پێشکهوتنی مرۆڤایهتین، داخوازی هاوبهشی گشت ئهنارکیستهکانه.“ [Rudolf Rocker, Anarcho-Syndicalism, p. 9]
ههروهك چۆن دهبینین، تهواوی دهزگهکان لهسهر بنهمای پایهبهندییه قوچکهییکان(hierarchy) پێكهاتوون و خووی سهرکوتگهرانهیان ڕاستهوخۆ لهم پایهبهندیانهوه سهرچاوه دهگرێت.
ئهنارکیزم تیۆرییهکی کۆمهڵایهتی- ئابووری و ڕامیارییه، بهڵام هیچ کات ئادیۆلۆژیا نییه. ئهم جیاوازییه زۆر گرنگه. به شێوهیهکی بنهڕهتی، تیئۆری واته تۆ خاوهنی هزرێکی. له کاتێکدا له ئایدیلۆژیادا هزر خاوهنی تۆیه. ئهنارکیزم پهیکهرهیهکه له هزرهکان، بهڵام شاییستهی گونجان(flexible )ن، بهردهوام له باری پێگهییین و ڕهوتاندندایه و ههردهم به ڕووی زانیاری تازهدا کراوهیه. بهو جۆرهی که لهتهك گۆڕان و پێشکهوتنی کۆمهڵگه، ئهنارکیزمیش پێش دهکهوێت و ههڵدهکێشێت. له بهرامبهردا، ئایدیۆلۆژی کۆمهڵه بۆچوونێکی “نهگۆر”ه، که خهڵکی دهمارگیرانه باوهڕییان پێیهتی و بهگشتی نکۆڵی له ڕاستی و گۆران دهکات. تهواوی ئهو بۆچوونه “نهگۆرانه” سهرچاوهی سهرکوت و ناکۆکین، له ههوڵی خۆسهپاندن و توانهوهی کهسهکانه له خۆیدا. به چاوپۆشی لهوهی ئهو ئایدیۆلۆژیایه (لێنینیزم) بێت یا بابهتگهرایی، لیبرالیزم “ئازادیخوازی” یا ههر شتێکی تر، ڕاستییهکهی ئهوهیه که ههموویان سهرهنجامێکی چونیهکیان ههیه: لهناوبردنی کهسانی ڕاستینه لهژێر ناوی باوهڕدا. باوهڕێك که بهگشتی بهرژهوهندی ژمارهیهك دهسهڵاتدار لهبهرچاو دهگرێت، یا بهو جۆرهی که باکۆنین Michael Bakunin دهڵێت :
“ تاکو ئهوڕۆکه مێژووی مرۆڤایهتی تهنیا وێنایهكی بهردهوامی قوربانیبوونی ملیۆنهها مرۆڤی بێتاوان له سایهی شانازی بێبنهمای خوا، وڵات، تواناداری دهوڵهت، شانازی نهتهوهیی، مافی مێژوویی، ئازادی رامیاری، خۆشگوزهرانی گشتیدا بووه. “ [God and the State, p. 59]
دۆگماکان مهرگ و بهستهڵهك له جومگهکانیاندایه و به گشتی کاری چهند “پهیامبهر”ێکی مردووی ئایینی یا سیکیولاریستن، که پهیڕهوانیان وهك بهرد له باوهڕهکانیان بتیان چێکردووه. ئهنارکیستهکان دهیانهوێت مرۆڤی زیندوو، مردووان کفن بکا و بتوانێت درێژه به ژیانی خۆی بدات. مرۆڤی زیندوو دهبێت فهرمانڕهوایی مردووهکان بکات، نهك پێچهوانهوهکهی. ئایدیۆلۆژییهکان دوژمنی سهرسهختی بیری ڕهخنهگرانه و ئازادیخوازین… به پهرتوکێکی پڕ له فهرمان و “وهڵام” له “لێپرسراوهتی” و خۆبیرکردنهوه دوورمان دهخهنهوه!
ئێمه به ئامادهکردنی ئهم FAQ لهمهڕ ئهنارکیزم به هیچ شێوهیهك ههوڵی وهڵامدانهوهی “ڕاست” نین و نامانهوێت پهرتووکێکی نوێ له یاساکان بخهینه ڕوو. ئێمه لهم FAQ دا کورتهیهك لهمهڕ ڕابوردووی ئهنارکیزم ڕوون دهکهینهوه، بهڵام فرهتر پێ لهسهر چوارچێوه هاوچهرخهکانی دادهگرین و ئهوهی بۆچی ئهوڕۆکه ئێمه ئهنارکیستین. ئهم FAQ ههوڵێکه بۆ بهئاگاهێنانی ههستی بیرکردنهوه و شیکردنهوه و لێکدانهوه له دهروونی ئێوهدا. بهڵام ئهگهر ئێوه له دووی ئایدیۆلۆژییهکی نوێ دهگهڕێن، ئهنارکیزم به کهڵکی ئهنگۆ نایێت.
ئهگهر چی ئهنارکیستهکان ههوڵ دهدهن تا کهتواری و لۆژیکی بن، بهڵام پهسهند “معقول” نین. مرۆڤه “پهسهندهکان” به شێوهی ناڕهخنهیی ههرچی که “شارهزایان” و “دهسهڵاتداران” به “ڕاست” بزانن، وهری دهگرن و سهرهنجام ههمیشه کۆیله دهبن. وهك باکۆنین دهڵێت ئهنارکیستهکان دهزانن که :
“ مرۆڤ تهنیا کاتێك بههێزه، که بتوانێت پێ لهسهر راستییهکانی دابگرێت، ئهوهش کاتێکه که کارکرد و گوتهکانی له دهروونی خۆیهوه سهرچاوه بگرن، ئهوسا له ههر ههلومهرجێکدا بێت، دهزانێت چی بکات و چی بڵێت. بۆی ههیه تێكبشکێت، بهڵام ههرگیز شهرم له خۆدهربڕین و داننان به هۆیهکانی تێکشانی ناکات. “ [quoted in Albert Meltzer, I couldn’t Paint Golden Angels, p. 2]
ئهوهی باکۆنین ڕوونی دهکاتهوه، وزهی هزری سهربهخۆیه، که ههمان وزهی ئازادییه. ئێمه هانتان دهدهین تا “پهسهند” نهبن و کوێرانه وتهی کهسانی تر وهرنهگرن. به خۆتان بیر بکهنهوه و ههنگاو بنێن!
دوا خاڵ ئهوهیه که به دڵنیاییهوه ئهم (FAQ) دوا قسه نییه لهمهڕ ئهنارکیزم. لهوانهیه زۆربهی ئهنارکیستهکان لهتهك ئهوهی که لێرهدا نووسراوه ناکۆك بن و کاتێك که مرۆڤهکان بهخۆیان بیر بکهنهوه شتێکی وا شیاوی لهبهرچاو گرتنه. تهواوی ئهوهی که ئێمه دهمانهوێت، ئهوهیه که بۆچوونه پاییهکانی ئهنارکیزم دیاری بکهین و شیکردنهوه و توێژینهوهی خۆمان لهمهڕ بابهتگهلی دیاریکراو بخهینه ڕوو.
http://afaqkurdish.wordpress.com/
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
ترۆتسکی زۆر ناڕازییه*
ترۆتسکی زۆر ناڕازییه*
نوسینی: ئیما گۆلدمان
وهرگێڕانی له فهرهنسیهوه: سهلام عارف
بڵاوکراوهی (Vanguard) بڵاوکراوهیهکی مانگانهی ئهنارکی بوو له -New York- دهرئهچوو، وا بڕیار بوو ئهم گاڵتهپێکردنه pamphlet له ژمارهی مانگیjuillet 1938دا بڵاوبکرێتهوه، بهڵام لهبهرتهسکی بواری بڵاوکردنهوه، به نیوهناچڵی بڵاوکرایهوه، وا ئێستا هێناومهتهوه بهردهست، بهو هیوایهی برهوی پێبدهم و بهمجۆره بڵاویبکهمهوهE.G.
ترۆتسکی گومانی لهوهدا نههێڵاوهتهوهو، ڕای وایه، که ههرچی ڕهخنهیهك لهڕۆڵی ئهوبگیرێت له کۆمهڵکوژیهکهی (کرۆنشتات)دا دهبێته هاندهرو هێز بۆ (ستالین) ترۆتسکی نایهوێت لهوه تێبگات و بیهێنێته پێشچاوی خۆی، که ههموو کهسێك ئهتوانێت ڕقی له پاشا دڕندهکهی (کرملین)بێت و لهههمان کاتیشدا ڕهخنه لهڕۆڵی دڕندانهی ئهو بگرێت لهکۆمهڵکوژیهکهی (کرۆنشتات)دا بهبیروبۆچوونی من، هیچ جیاوازیهکی ڕیشهیی نییه لهنێوان ئهو دووانهدا (ترۆتسکی) و (ستالین) ههردووکیان خۆبهخشانه، لایهنگرو خزمهتکاری سیستمێکی دیکتاتۆرین تهنها ئهوه ههیه ئهمیان (ترۆتسکی) له دهسهڵاتدا نهماوه، ئهوهش بۆی بووه به خێروبهرهکهت داباریوه بهسهریدا، ههرچی خێرخوازی و پیاوچاکی و دهست ودڵفراوانی ههیه بهر ئهمیان کهوتووه، پێچهوانهکهشی بهر ئهویان (ستالین) کهوتووه، چونکه هێشتهههر لهدهسهڵاتدایه، ئیتر لهبهرئهوه پیاوخراپه، هیوادارم، که وانهزانرێت من بهوجۆره بهرگری لهسهروهرانی ڕوسیا دهکهم نهخێر من دژی ئهوانم
ئهرکمه بڵێم (ستالین) له ئاسمانهوه نههاتووهو چهوسانهوهو ستهمی لهگهڵ خۆی هاوردبێت و بووبێته مایهی داخوحهسرهتی گهلی ڕوسی، ئهوهیان (ستالین) خۆی بهبهختهوهر ئهزانێت و بسکهی سمێڵی دێت، که بهبێبهزهی وبه دڕندانهترین شێواز بهردهوامی ئهدات به خونهریتی بهلشهفی و بۆته سهرکاروانی ئهو پرۆسهیه، واته (چهوسانهوهو داپڵۆسین) سهرهتای دهستپێکردنی ئهو پرۆسهیهش ئهگهڕێتهوه بۆ ئهو کاته، که (لینین) و حزبهکهی دهسهڵاتیان گرتهدهست و جهماوهر مهحرومکرا له شۆڕشهکهی، ئهو دهمه دهستکرا به دروستکردنی پسپۆڕی و دروستکردنی جیاوازی لهبواری دابهشکردنی جێگهی نیشتهجێبوون و بڤهکردنی ئازادی سیاسی، ڕاونان و داپڵۆسین و کوشتن کرایه خۆراکی ڕۆژانهو تا ئیستهش ههربهردهوامه، ڕاسته، سهرهتا ئهو داپڵۆسینه ههموو ئهندامانی حزبی نهگرتهوه، بهڵام ئهوه، هیچ لهو ڕاستیه ناگۆڕێت، که زۆر له کۆمونیستهکان لهزهبری ئهو گورزه قوتار نهبوون، زۆریان بهناوی حهوانهوه ڕهوانهی کهمپه قهڵهباڵغهکانکران(Chliapnikov)ڕهوانهی قهفقازکران(Alexandra Kollantai) دهستبهسهرکران و، ههموو بهرههڵستکارهکان (مهنشهفیکهکان-سۆسیالیسته شۆڕشگێڕهکان-ئهنارکیستهکان-ڕۆشنبیره لیبرالهکان) له بهندیخانهی(Tcheka) بهندکران و کوژران، زۆریتریش دوورخرانهوه بۆشوێنه دوورهکان، وهك سیبریا تا لهوێ حوکمی مردنی هێدی هێدی تهواوبکهن.
من هیچ لارییهکم لهوه نییه، که دیکتاتۆریهت لهسهر دهستی (ستالین)دا دڕندهتر بووه، بهڵام ئهوه هیچ لهوڕاستیه ناگۆڕێت ، که(ترۆتسکی) له دراما شۆڕشگێڕیهکهدا، ئاکتهرێکی خوێنڕێژی (کرۆنشتات) بووه، ئهو ئهڵقهیهش خۆێناویترین ئهڵقهی ئهو درامایه بوو.
دوو ژمارهی مانگی Février و Avrilی New intarnationalی (ساڵی1938)م لهبهردهستدایهNe intarnational ئۆرگانی ڕهسمی ترۆتسکیيه، لهو دوو ژمارهیهدا چهند بابهتێکی (G.Wright)ی تیادایه، ئهو زهلامه یهکێکه له سهرکارهکانی ئهو ئۆرگانه، ئهو له ترۆتسکی خۆی ترۆتسکیتره، ههموو تێکستهکانی بۆ بهدرۆخستهوهی ئهو تاوانانهیه، که ترۆتسکی پێتاوانبارکراوه لهمهسهلهی کرۆنشتاتدا، ئهو ههر قسهکانی سهروهرهکهی واته (ترۆتسکی) ئهجوێتهوه، دۆکیومۆنتهکانیشی دۆکیومۆنتی دهستی یهکهم نین، چونکه ئهو 1921 له ڕوسیا نهبووه، ههربۆیه من وای به باش ئهزانم، لهو رووهوه گرنگی بدهم به قسهوباسهکانی (ترۆتسکی) خۆی، ههرهیچ نهبێت، ئهوخۆی بهشداری ئهو ڕهشهکوژیهی کردووهو فهزڵ وشانازیهکهشی بۆخۆی دهگهڕێتهوه، بابهتهکانی Wright وردهکاریان تیادا نییه، جگهلهوه پڕیشن لهههڵهی کويرانه، لهبهرئهوه ههرچیهکم کردووه، ئهبێت پهردهیان لهسهرلابدهم ، بۆئهوکاره، سهرهتا ههوڵئهدهم بزانم بهڵگهو بیانووه هزریهکانی سهروهرهکهی ئهو زهلامه چین؟
John G.Wrightله هیچی نهبوو (Alexandre Berkman) تاوانبار ئهکات، که گوایه سۆسیالیسته شۆڕشگێڕهکان ساڵی 1921 له پراگ نوسینێکیان نوسیوه بهناوی ڕاستی دهربارهی ڕوسیا، ئهو کردوویهتی به سهرچاوه ههموو زانیاریهکانی لهوێوه وهرگرتووه بۆ نوسینی (ڕاپهڕینی کرۆنشتات).
ئهو (ئهلکسندر) تاوانبار ئهکات، که (کهسێکی دووڕووی پهچهپۆشه، ئهوشتانهی وهریان ئهگرێت، دوای ڕتوشکردنیان، بڵاویان ئهکاتهوه، که گوایه بیرکردنهوهی خۆیهتی) ژیان و ڕهفتاری (ئهلکسندر) وههای کردووه، که خاوهنی بیرکردنهوهی خۆی بێت و تێکۆشهرێکی کارامهش بێت، ئهو گشت ژیانی خۆی کردبووه قوربانی ئایدیالهکهی، ئهوهی ئهوی ناسیبێت شایهتی ئهوه ئهدات، که ئهو کهسێکی بێوهی و نێتپاکبووه، لهههمان کاتیشدا نوسهرێکی باشیش بووه (1).
کۆمونیستێکی مامناوهندی بهوهفا بۆ (ترۆتسکی) یان (ستالین) ئهرکیهتی لهئهدهبی ئهنارکی بزانێت، ههروهك چۆن کاسۆلیکێك Voltair یان Tomas Pain ئهناسێت، لهبهر هیچ نا لهبهرئهوهی لهخۆیهوه دۆ و دۆشاو تێکهڵ نهکات، یان شتهکان فڕێنهداته ناو ئاگرێکهوه، تا ئهو کۆمونیسته مامناوهندیيه بتوانێت داهێنانێکی کۆمونیستانه بکات، پێویسته شارهزای ههڵوێستی بهرامبهرهکهی بێت، ئهوکاته داخی دڵی خۆیپێبڕێژێت، بهڕای من ههڵوێستی ئهو زهلامه بهرامبهر (ئهلکسندر) زیاتر له کهمزانیاریهوه سهرچاوهیگرتووه، ئهو تهواو بێئاگا بوه لهوه که (ئهلکسندر) به درێژایی تهمهنی پەڕاوەیهکی بهرباخهڵی پێبوو، تهنانهت ئهو چواردهساڵهش، که تاڵاوی بهندیخانهیWesternی ئهچێشت لهدهوڵهته یهکگرتوهکان، ئهو -23-مانگهش کهله ڕوسیا ماینهوه ئهو پەڕاوەیهی ههربهدهستهوه بوو، ههرچیهکی بنوسیایه بۆ منی ئهنارد، لهو پاپۆڕهشدا S.S.Bufordههموو شتێکی ئهنوسی، ئهوانهی له پەڕاوەکهیدا ئهینوسین، نهك ههرسهرچاوهی نامیلکهکهی بوو دهربارهی کرۆنشتات، بهڵکو بووه کهرهسهیهکی ئهفسانهی بهلشهفی، بهڕاستی سوکی وگرگنیيه، که ئهو تاوانباربکرێت، که قسهوباسهکانی (فۆرمهلهکراو و ههڵبهستراون)و له کتێبی سۆسیالیسته شوڕشگێرهکانهوه وهرگیراون
فهنتازی تاوانبارکردنی (بیرکمان) وههای له Wrightکردووه ئهوه لهبیربکات، که جهنهراڵ (Kozlovsky) له کرۆنشتات بووه، ئهو دهمه ترۆتسکی لهوێ دایمهزراندبوو، وهك پسپۆڕێکی بواری تۆپهاویشتن.
له کتێبی (ڕاپهڕینی کرۆنشتات) لاپهڕه-15-برادهره دێرینهکهم (برکمان) نوسیویهتی کۆنه جهنهراڵ (Kozlovsky) له کرۆنشتات بوو، ئهودهمه ترۆتسکی لهوێ دایمهزراندبوو، وهك پسپۆڕێکی تۆپهاویشتن، کهچی ئهوهتا ئهوان ئهڵێن هیچ ڕۆڵێکی نهبینیوه له ڕوداوهکانی کرۆنشتاتدا (Zinoviev) ئهودهمه ئهو ڕاستیيهی خستۆتهڕوو، که ئهو جهنهراڵه له کرۆنشتات بووه به فهرمانی ترۆتسکی له 4/ مارسی1921 له کاتی کۆنگرهی نا ئاسایی سۆڤیهتی پترۆگراد، که تایبهت بوو بۆ چارهنوسی کرۆنشتات، ئهوکاته (زینۆڤیڤ) باسی ئهوه ئهکات، کهئهو جهنهراڵه دهستهگوڵی ترۆتسکی بوو له کرۆنشتات، بهڵام پیربووه بهدهستی خۆی هیچی پێناکرێت، ئهودهمه ئهو جهنهراڵهو دهستوپێوهنهکهی بۆ ڕووڕهشکردنی دهریاوانهکان، پروپاگهندهی ئهوهیانئهکرد، که ئهفسهره سپیهکان له پشتی دهریاوانهکانهوهن به دهستی ئهوان ئهجوڵێن (ئهلکسندر برکمان) باسی ئهوهئهکات ، که دهریاوانهکان بهو پروپاگهندانه ههڵناخهڵهتێن و نایانهوێت ببنه نۆکهری ئهو جهنهراڵه، ههموو ئازوقانهش ڕهتدهکهنهوه، که (Victor Tchernov) پێشڕهوی باڵی ڕاستهڕوی سۆسیالیسته شۆڕشگێڕهکان له پاریسهوه پێشکهشیانی ئهکات.
ترۆتسکیهکان واباسی هاتوهاواری دهریاوانهکان ئهکهن، که ههستوونهستێکی بۆرژوازیانهیه، ئهو بیروبۆچونهی ترۆتسکیهکان دهربارهی بهرامبهره بهرههڵستکارهکانیان تهنها تهڵهبازی و زۆره ملێیه بۆ تێکشکاندنی بزوتنهوهی کارگهران و بهشێکیشه له تاکتیکه پیرۆزهکانی بهلشهفیزم، بۆئهوهی لای خوێنهر ئاشکرابێت و ئهو تاوانبارکردنهی دهریاوانهکانی کرۆنشتات پوچهڵ بکرێنهوه، ئهو بانگهوازهی دهریاوانهکان به نموونه ئههێنمهوه، ئهو بانگهوازه 6ی مارسی1921له ڕادیۆوه ئاڕاستهی کارگهرانی دنیا کراوه(مهسهلهکهمان ڕهوایه، ئێمه دۆستانی دهسهڵاتی کارگهرانین، نهك دهسهڵاتی حزبهکان، ئێمه لهگهڵ ههڵبژاردنی جهماوهری کارگهرانداین بۆ سۆڤیهتهکان، ئستا سۆڤیهتهکان بوکهسهماکهرهی دهستی حزبی کۆمونیستن، حزبی کۆمونیست خۆی کهڕکردوه له ئاستی داواکاریهکانمادا، ههمیشه وهڵامیان داوینهتهوه به چهکی دهستڕێژ(…) هاوڕێیان ئهوان نهك ههر ههڵخهڵهتاندن بۆته پیشهیان، بهڵکو به تۆپزیش موخهنهکن، جیاوازی ئێمهو ئهوان زۆر سادهو ئاساییه (…) له کرۆنشتات دهسهڵات وابهدهست-دهریاوانهکان و سهربازهکان وکرێکاره شۆڕشگێڕهکانهوه، نهك بهدهست دژه شۆڕشگێڕهکانهوه به پێشڕهویی جهنهراڵ (Kozlovsky) ڕادیۆی مۆسکۆ ههوڵی زۆریدا لهخشتهتان ببات، دوامهکهون وهرنه ناو ڕیزهکانمانهوه، پهیوهندیمان پێوه بکهن داوا له نوێنهرهکانتان بکهن، بێن سهردانمان بکهن له کرۆنشتات، تهنها نوێنهرهکانتان ئهتوانن ڕاستیهکانتان پێبڵێن، ئهو درۆ ههڵبهستراوانهش پوچهڵبکهنهوه ، که دهکرێن دهربارهی ، ئهو نانه که فیلندا دهیبخهشێت، ههروهها دهربارهی یارمهتیهکانی تر، ئهو نان و یارمهتیانه به پێی گرێبهستێك دهبرێت بهڕێوه، بژی پرۆلیتاریا و جووتیاری شۆڕشگێڕ، بژی ئهو سۆڤێتانه که به ئازادی ههڵبژێراون).
دهریاوانهکان داوایان له کرێکارانی دنیا ئهکرد، نوێنهرهکانیان بنێرن، تا له درۆههڵبهستراوه قیزاویه بێبنهماکانی میدیای سۆڤیهتی تێبگهن.
کاتێك کهسێك ناڕهزایی خۆی دهرئهبڕێت بهرامبهر مهرگهساتهکهی کرۆنشتات، ئیتر (لیۆن ترۆتسکی) شێتگیر ئهبێت و وا باسی ئهو مهرگهساته ئهکات که (ئهڵقهیهکه له مێژووی پهیوهندی نێوان شاری پرۆلیتاری و شارۆچکهی ورده بۆرژوا) بهو جۆره باسهش ڕازینابێت و لهسهری ئهڕوات و ئهڵێت حهڤده ساڵ تێپهڕیوه بهسهر ئهو ڕووداوهدا، گهر مهبهستێکی پیس له پشت ئهو باسهوه نییه ، بۆ تاوهناتاوێك ئهو قسهوباسه دههێنرێتهوه گۆڕێ، ئهو ئهیهوێت بڵێت ئێمهومانان نیازمان پیسه و گهرهکمانه ئهو تهوژمه شۆڕشگێڕه، واته پرۆلیتاریای شار لهکهدار بکهین، نهخێر ئێمهومانان ئهوه باش ئهزانین، که ئهو تهوژمه شۆڕشگێڕه هیچ کات خۆی شلنهکردووه بۆ دوژمن ههمیشه چارهسهری مامناوهندیشی ڕهتکردۆتهوه، ههروهها ئهوهش ئهزانین، که نوێنهری پاشهڕۆژیشه.
ئێمه ههمیشه دژی دیکتاتۆر بهرگریمان لهوکردووه، لهبهرئهوه بهمافی خۆمانی دهزانین، که پرسیاری لێبکهین ئهو ڕۆڵی چیبوه لهو ڕوداوانهدا؟یان پرسیاری ئهوهی لێبکهین، ئهوکاتهی ئهو لهدهسهڵاتدا بوو، ئهو مێتۆدانه چی بوون، که بهکاریهێناون لهگهڵ ئهو کهسانه، که بیر و بۆچونهکانی ئهمیان بهڕاستییه ڕههانی ناو ئینجیل نهزانیوه ؟ بهڕاستی نهفامیه، گهر چاوهڕوانی ئهوهبکرێت، که ئهو بهڕاستی وهڵامی ئهو پرسیارانه بداتهوه، چونکه ئهو نهئهیهوێت ڕاستیهکانی ئهوسهردهمه بزانرێت، نهئهشیهوێت پشتی برادهرهکانی بدات لهزهوی، بهڵام ئهو ئهوه پهردهپۆش ناکات و ئهڵێت(منیش پیاوێك بووم گوناه و ههڵهی زۆرمکردوه، برادهرهکانیی خۆمم کوشتوه، یان فهرمانی کوشتنیانم دهرکردووه) ڕاسته ئهوهی ئهوکردویهتی، گهیشتن بوه به پلهوپایهکی بهرز، مهگهر ههر پێغهمبهره مهزنهکان توانیبێتیان بگهنه ئهو لوتکهیه (ترۆتسکی) هێزو جهسوری خۆی ناشارێتهوه، وهها خۆی پیشان ئهدات، که ئهو نهك ههر بڕیارهکانی وردوکامڵ بوون، بهڵکو توانای ئهوهشی ههیه، که دهمی ئهو شێت و شهیتانانهش دابخات، که ئهم بهخوا نازانن، وائهزانن ئهمیش پهڕپوتهو قاچهکانی لهقوڕ دروستکراون، ئهگهری داتهپینی زۆره.
ترۆتسکی گاڵتهجاڕی ئهکرد بهو بهڵگهنامانه، که دهریاوانهکان و کهسانی ناو ڕووداوهکان نووسیبوویانن، ئهو ئهو نووسراوانهی ناونابوو(نووسراوه ساختهکان) ئهو نووسراوانه بهرههمی بینین و بیستنی ههواڵی ئهو گهماڕۆ تۆقێنهره بوون، لێرهدا پرسیار ئهوهیه با ئهو نووسراوانه (نووسراوی ساخته)ش بووبن وهك ئهو دهڵێت، ئهی بۆ داینهگرتنه خوارهوه؟خۆ ههرهیچ نهبێت ئهو نووسراوانه یارمهتی خوێنهری ئهدا لهڕاستی ڕووداوهکان تێبگهن، جگهلهوه ئهبوونه یارمهتییهك بۆخۆشیان ئهوکاته به باشی تێئهگهیشتن خۆیان چیانکردووه و بایی چهندیشن، دادگا بۆرژوازیهکان ئهو مافه ئهدهن به تاوانبار، که بۆ بهرگریکردن له خۆی بهڵگهنامه ئامادهبکات، کهچی ئهو مافه لای ترۆتسکی حهرام بوو ئهو ههرخۆی ڕاست و ههقبهدهستبوو، ههنووکه لهسهر ئاڵاکهی نووسرابوو (نا بۆ چارهسهری ناوهڕاست لهگهڵ دوژمن).
ئێمه له بێلیاقهتی کهسێکی وهك (John G.Wright) تێئهگهین، ئهوهش ئهزانین که بێلیاقهتیهی ئهو له کاوێژکردنی نوسراوه بهلشهفیهکانهوه سهرچاوهیگرتووه، بهڵام (ترۆتسکی) بۆ؟ خۆ ئهو لای خۆی کهسایهتیيهکی ناسراوه، لهسهر ئاستی دنیا.
ترۆسکی ههرخهریکی خۆدزینهوهیه، له بهڵگه نوسراوهکانی دهریاوانهکانی کرۆنشتات لهبهرئهوه، بهڕای من ئهو نێتپاك نییه، پێشینان واتهنی (پڵنگ پهڵهکانی ئهگۆڕێن، بهڵام سروشتی ناگۆڕێت) ئهو لهژیانی دهربهده ریدا میحنهتێکی زۆری چێشت، بهڵام نه تراجیدیای نهمانی خۆشهویستهکانی، نه درامای خیانهتکاری یاوهرهکانی تۆزقاڵێك نهرمونیانی ئهوی نهجوڵاند، له زمانی چک و تۆڵهکردنهوه زیاتر فێری هیچیتر نهبوو، تاوهناتاوێکیش ئهبیستین، که ئهڵێت بێدهنگی مردووهکان گهلێ باشتره له قسهوباسی زیندووهکان، ئهو ڕاست ئهکات وا حهڤدهساڵه قسهوباس دهربارهی دهنگه کپکراوهکانی کرۆنشتات ئهویان ههراسانکردووه.
ترۆتسکی دروستکهری سوپای سوور گوتویهتی(مارکس جهختی لهسهرئهوه کردۆتهوه، که نابێت ئهو قسهوباسانه، که تاکهکان یان حزبهکان دهیانکهن دهربارهی خۆیان، بکرێته پێوانهی حوکمدان بهسهریاندا) بهداخهوه ترۆتسکی نازانێت، ئهوهی مارکس وتوویهتی پڕبهپێستی ترۆتسکی خۆیهشیهتی.
لهناو بهلشهفیکهکاندا، بهلشهفیکێك نهبووه وێنهی ترۆتسکی به توانا بووبێت له نووسیندا و خۆی بکاته سوورهی بهر لهشکرو کهشخه بکات، که بهشداری شۆڕش و دوای شۆڕشی کردووه، وهك خۆی دووبارهی دهکاتهوه، که مارکس وتوویهتی(مارکس جهختی لهسهرئهوه کردۆتهوه، که نابێت ئهو قسهوباسانه ، که تاکهکان یان حزبهکان دهیانکهن دهربارهی خۆیان بکرێنه پێوانهی حوکمدان بهسهریاندا) کهواته بهو پێیه خۆههڵکێشان و نووسینهکانی خۆشی نابنه پێوهری حوکمدان بهسهر خودی خۆیدا، واته ئهو گهرهکی نییه ماهیهتی خۆی دهربخات، گهرنا ئهوا بۆچوونهکهی مارکس ناتهواو مهترسیداره
ترۆتسکی ههوڵێکی زۆریدا ناوی ڕاپهڕینی کرۆنشتات بزڕێنێت، ههر بۆ ئهو مهبهسته ئهم تانهیهی گرت (ڕووی ئهدا به دهیان تهلهگراف بنێرم بۆ بهره جۆراوجۆرهکانی جهنگ و داوابکهم، که کهرته چهکدارهکان درووستبکرێن له کرێکاران و دهریاوانه متمانه پێکراوهکان و به باشی ئامادهبکرێن، بهڵام کۆتایی 1918و سهرهتای 1919 له بهرهکانهوه دهنگی ناڕهزایی بهرزبووهوهو سکاڵا ئهکرا، که دهریاوانه جیاکراوه تازهکانی کرۆنشتات بێفهڕن داواکاریان زۆرهو هیچ دیسپلینێکیشیان نییه، جێگهی موتمانهش نین له شهڕهکاندا، زهرهریان زۆرتره له قازانج) دواتر ترۆتسکی دهڵێت (ئهو کاتهی له پترۆگراد برسێتی و بارو زروفهکه زۆر نالهباربوو) ئێمه له مهکتهبی سیاسی زیاتر له جارێك ئهو مهسهلهیهمان تاووتیۆکرد، تا بزانین پێویست ئهکات قهرز بکهین له ناوهوه، واته له کرۆنشتات، یان ههروا بمێنینهوه پشتببهستین به زهخیره جۆراوجۆرهکانمان؟نوێنهری پترۆگراد وهڵامی داینهوه ، گووتی ئهوان به خۆشی خۆیان هیچمان نادهنێ، ئهو دهمه ئهوان خهریکی قاچاغچێتی کاغهزو خهڵوزو نان بوون، ههجهروگوجهرهکانی کرۆنشتات سوورن لهسهرئهوهی، که هیچمان نهدهنێ بهدوای شهڕیشدا ئهگهڕێن، لێرهدا من گهرهکم نییه گفتوگۆ بکهم دهربارهی ههڵوێستی دهریاوانهکان ، واته ههڵوێستی ئهوان ساڵی 1918-1919، چونکه من سهرهتای ساڵی 1920گهیشتمه ڕووسیاو 15مانگ مامهوه ئهوهی بینیم ئهوهی ئهو بهدرۆئهخاتهوه ، دهریاوانهکانی دهریای بهلتیق کاتێك دهرئهکهوتن، وهك کهسانی زۆر ئازاو بهنرخ دهرئهکهوتن بووبوونه سهمبولی کرداری نهلهقیوو، ههندێكجار ئهنارکیستهکان-سۆسیالیسته شۆڕشگێڕهکان-ههندێکیش له کۆمونیستهکان، پێیان ئهوتم دهریاوانهکان بڕبڕهی پشتی شۆڕشن، سهردهمی یهکی ئایاری 1920 لهو ڤیسیڤاڵانهدا کهڕێکخران به بۆنهی یهکهم سهردانی نوێنهری حزبی کرێکارانی بهریتانی، کاتێك دهریاوانهکانی کرۆنشتات دهرئهکهوتن، وهك پاڵهوانی ڕزگاری و شۆڕش دژی کرینسکی و دژیLoud nitch سڵاویان لێ ئهکراو چهپڵهڕێزان ئهکران، لهیادی شۆڕشی ئۆکتۆبهریشیدا، دهریاوانهکان لهڕیزی پێشهوه بوون کاتێك دهرئهکهوتن چهپڵهڕێزان زیاتر ئهبوو، کهچی دامهزرێنهری سوپای سوور، بهوجۆره باسی بوونی فهوزاو گهندهڵیمان بۆئهکات له کرۆنشتات، تۆبڵێی، ههرئهو بهتهنها ئاگاداری ئهوه بووبێت و پێشهواکانی تری حزب بێئاگا بووبن؟من بڕواناکهم و لهوبڕوایهشدام، که ترۆتسکیش کاتی خۆی، واته پێش مارسی1921 بیروبۆچونی بهو جۆره نهبووه دهربارهی دهریاوانهکان، که ئاشوبهچین و زیادهڕۆیی ئهکهن له داواکاریهکانیاندا و دیسپلینیشیان نییه و گهندهڵن، کهواته گێڕانهوهکهی ئهو له گومانهوه سهرچاوهیگرتووه و ئهیهوێت بڵێت کاولکاریهکهی کرۆنشتات ئهنجامی کارێکی کوتوپڕی شێتانه بوو، گهر ئێمه بگهینه ئهو بڕوایهو وههای دابنێن، که دهریاوانهکان وهك جاری جاران نهماون، واته وهك1917 (2) نهماون ئهوهش ئهوه ئهگهیهنێت، که دهریاوانهکانی کرۆنشتاتی 1921بهو جۆڕه شهڕانی نین وهك ئهو باسیان ئهکات، یان گهر مهسهلهکه بهلای ترۆتسکی وWrightمهسهلهی دیسپلینه، ئهی بۆ باسی ئهوهناکهن، که ئهنجامی بارقورسی چارهنوسی دهریاوانهکان ناکهن؟، یان بۆ باسی ئهوه ناکهن، که تا چ ڕادهیهك گیانی هاوکاریان به هێزبوو لهگهڵ کارگهرانی پترۆگراد، به واتهیهکی تر مهرگهساتهکهی کرۆنشتات له شێتیهوه سهرچاوهی نهگرتبوو، بهڵکو له بارقورسی و نادیاری چارهنوس و گیانی هاوکاریهوه سهرچاوهیگرتبوو، ترۆتسکی باشئهزانێت، کهWrightخۆی نادات لهقهرهی، که یهکهم ئهڵقهی درامای کرۆنشتات له24فێبرایر له پترۆگراد ڕویداو ڕاستهوخۆ پهیوهندی به دهریاوانهکانهوه نهبوو، ئهو ڕۆژه واته سهرهتای ئهڵقهی یهکهم به دژایهتیکردنی زنجیره مانگرتنهکانی کرێکاران دهستیپێکرد، ئهو مانگرتنانهش دهستیان پێکردبوو دژی بهردهوامبوونی برسێتی و ساردوسهرما، ههروهها دژی وتاردان و شانازیکردن به دیکتاتۆریهتی پرۆلیتاریاوهو دژایهتیکردنی ئهوه، که دیکتاتۆریهتی پرۆلیتاریا کرابووه دیکتاتۆریهتی بێبهزهیی حزبی کۆمونیست.
(Alexndre Berkman)له پەڕاوە بهرباخهڵیهکهیدا نووسیویهتی، له کارگهی(Troubot-chny) کاتی دابهشکردنی جلووبهرگی زستانه، ههرهباشهکان ئهدران به ئهندامهکانی حزب شڕووپڕهکهش به کرێکارهکانی تر، دژی ئهوه کرێکاران مانیانگرت و حکومهت خۆی کهڕکردبوو، لهو حاڵهتهدا ئیستاکه کرێکاران نایانهوێت بچنهوه سهرکارهکانیان، لهسهر جادهکانی نزیك کارگهکه کۆبوونهتهوه، سهربازه گهنجه کۆمونیستهکانی ئهکادیمی سهربازیان بهرداوه گیانیان، بهڵام هێشتا هیچ توندووتیژیهك ڕوینهداوه، ئێسته هێدی هێدی کرێکارانی عهمباری دهریایی دێنه پاڵ مانگرتوهکان دژی توندوتیژی و لهخۆبایبوونی حکومهت، دیسانهوه خۆپیشاندان دهستیپێکردۆتهوهو کاری بهربهستکرنیش ههربهردهوامه1921 کرێکارانی پترۆگراد دهربارهی مهسهلهی دهریاوانهکانی کرۆنشتات ههڵوێستی خۆیان یهکلاکردۆتهوه ، ههر ههمان ههڵوێسته که ساڵی 1917 وهریانگرتبوو، گیۆش بهوهنادهن، که به دژه شۆڕش ناوئهبرێن، ئهوکاتهی دهریاوانهکان بهلشهفیکهکانیان هێنایه سهرتهخت به گوڵه گهشاوهکان ناوزهندکرابوون، بهڵام ئێستا 1921که کرێکاران داوای ئهوهئهکهن، کوا جێبهجێکردنی بهڵێنهکانی پێش شۆڕش؟ حزبی کۆمونیست، دوای جێگهخۆشکردنی خۆی، ههموو بهڵێنهکانی لهبیرخۆی بردۆتهوه، لهبری گوڵی گهشاوهی شۆڕش کرێکارانی خستۆته خانهی دژه شۆڕشهوه ، ئهوهی گرنگه لهو تاوانه قێزاویهدا دژی دهریاوانهکانی کرۆنشتات ئهوهیه، که یاخیبونهکهی ئهوان له کهشێکی هێمنهوه سهرچاوهی نهگرتبوو، بهڵکو له ئازاری ئهشکهنجهو داواکارییه بنهڕهتییهکانی کارگهرانی شارو دێهاتهکانهوه سهرچاوهی گرتبوو.
بهڕێوهبردنی جووتیاران به ئاگرو ئاسن، کهچی ئهوان داواکارییهکان و خهمووپهژارهی جووتیاران به پهڵپوبیانوو ئهزانن و ئهڵێن ئهو داواکاریانه خهوخهیاڵن.
کۆنه قۆمیسهری گهل گهرهکییهتی لهو ڕووهوه دڵنیامان بکات، که پێویست ناکات داوای جووتیاران (توانای کڕین )بکهنه گرفتێکی بێچاره، چونکه ئهو دیاردهیه دیاردهیهکی کاتیيهو بهستراوه به جهنگی ئههلیهوه، ىهڵام ئهوه ڕاست نییه ئهوا بۆ سێ ساڵ ئهچێت جهنگی ئههلی نهماوه، کهچێ ئهو حاڵهته ههر بهردهوامه ، خراپتر ئهبێت باشترنابێت به واتهیهکی دی دیاردهیهکی کاتی نییه، لهبری ئهوهی شارهکان پێداویستییهکانی دێهاتهکان دابین بکهن، کهچی به پێچهوانهوه بۆ مهبهسته (سهربازیهکان)ههرچی شتی دێهاتهکان ههیه کێش ئهکرێن بۆ شارهکان، جوتیارهکان ماهیهتی بهلشهفیکهکانیان بۆ دهرکهوتوه، ڕۆژ دوای ڕۆژ ڕقووکینهیان ئهستورتر ئهبێت بهرامبهریان (Slatchev Krimsky)سهرهتای شۆڕش جهنگاوهرێك بوو دژی شۆڕش فهرماندهری چهند یهکهیهکی سهربازی بوو.
ئهو پیاوه دڕندهیه چهندهها کاری بهڕبهڕیانهی ئهنجامدابوو بهرامبهر دهستگیراوهکانی جهنگ، کهچی تاوانی جهنگی لهسهرلابرا تاوانهکانی خرانه چاڵی لهبیرچوونهوهوه، تهنانهت ئهو تاوانانهش، که کردبونی دژی (جوهکان)، ئهو جهنهراڵه گهڕێنرایهوه بۆناو باوهشی نیشتمان، لهگهڵ چهند جهنهرڵێکی تردا خهڵاتی سهربهرزیان درایه، لهبهرئهوهی گورزێکی جهرگبڕیان وهشاندبوو له(سامیزم) (antisémites)وهکو کارێکی باشو و ڕهوایان کردبێت، له ڕاستیدا ئهوه بۆ ئهوهبوو، که هیچ جوهیهك نهخهڵهتابێت له ڕووی ترۆتسکی و سهرکردهکانی تردا ههڵبگهڕێتهو و پێوویسته ملکهچوو گیۆڕایهڵ بێت، ئهو ههموو ڕهفتارانه بهلای جهماوهرو شۆڕشهوه پێچکردنهوه بوو بۆلای سهرکوتکاریه ئیمپرالیستیهکان، جنێوو بون ئهدران به جهماوه، ئهو واته(ترۆتسکی)باشترین خهڵات ، که پێشکهشیکرد به نیشتمانه سۆسیالیستیهکهی ئهوهبوو(Slachev Krimsky)ی نارده سهر جووتیارانی(Caréllie)چونکه ئهودهمه جووتیاران داوای مافی چارهنوسیان ئهکرد، بهواتهیهکی تر داوای(خۆبهڕێوهبردن)یان autodérmination ئهکرد، کهواته داوای دابینکردنی ههلومهرجهکانی ژیانێکی باشتریان ئهکرد.
بهداخهوه چاوخشانهوهکهی (لینین)یش به ههڵوێستی (KozmineوKalinin) نهغمی چاوپیاخشانهوهکه نهرمونیان بوو، واته فێڵێك بوو له فێڵه بهسهرچووهکانی بهلشهفی ، سهرئهنجام پاساوبوو بۆ پاکڕاگرتنی پێشڕهوهکان ، که گوایه گوناهبار نین.
لهژێر چاودێری و به یارمهتی لێپرسراوانی ناوچهی کرۆنشتات (Kouzmine) گورزی خۆی ئهوهشێنێت، بهلای دهریاوانهکانهوه ئهو کاره ئاشکرابوو، چاوهڕوانی کارێکی باشتریان نهئهکرد، دهریاوانهکان ئهیانزانی، گهر ڕێگه بدرێت به (Vassilev) نهك ههر چهکیان ئهکات، بهڵکو چ زهخیرهشیان ههیه تاڵانی ئهکات ، ههرچهنده دهریاوانهکان ئهوهیان ئهزانی، کهچی سادهوساکارانه کهوتنه ئهو ههڵهیهوه زۆرجار نهێنیهکانی خۆیان ئهدرکان لای کۆمیتهی شۆڕشگێڕ جگهلهوه ڕێگهیان ئهدا بهو کۆمیتهیه دهستبخاته کاروبارو بڕیارهکانیانهوه، دهریاوانهکان به مهبهستی دهستخستنی پاڵپشتی کرێکارانی پترۆگراد، وهفدێکی 30کهسیان نارد، کهینووبهینی ئهو وهفده ئاشکرا بوو، گهڕانهوهیان لێبڤهکراو دهستگیرکران و ڕاستهوخۆ ڕهوانهی(Theka)کران، سهردهمی کۆبوونهوهکهی یهکی مارسWrightوترۆتسکی زیاد له پێویست گرنگیاندا بهو دهنگوباسه، کهوا لۆریهك چهکدار ئامادهیه بۆئهوهی بهرهو کرۆنشتات بڕوات بۆ پاڵپشتی هێزه سهربازیهکهی ئهوێ، گومان لهوهدا نییه، کهWrightلهسایهی دیکتاتۆریهتی تۆکمهدا نهژیاوه، کاتێك بیروڕاکان دهستئهکهن بهخۆخواردنهوهو ئازادی بیروڕا دهربڕین ئهخنکێنرێت، خێرایی بڵاوبونهوهی دهنگووباسهکان دهگاته خێرایی ههورهتریشقهو مهودایهکی تۆقێنهر وهرئهگرێت، لۆریهکانی(Tcheka)به درێژایی ڕۆژ جرتووفرتی ناو جادهکانیانه، ئهو کهسانهش ، که شهوانه دهکهونه ناو تۆڕهکانیانهوه دهمودهست ڕهوانهی (Tcheka) ئهکرێن، ئهودهمهی له ڕووسیا بوم ئهو دیمهنه زۆرباو بوو له پترۆگرادو مۆسکۆ، لهو حاڵهته ئاڵۆزووشڵهقاوهدا ووتاردانهکانی (Kouzmine) پاڵهپهستۆو گرژیهکی زۆری درووستکردبوو، ئاسایبوو دهنگووباسهکان خێرا ئههاتن و ئهچوون، ئێمهش گیۆمان لێئهگرتن.
دووحهوته بهر له ههڵمهتهکه دژی دهریاوانهکان، پەڕاوەکانی پاریس ههواڵی ڕاپهڕینهکهیان بڵاوکردهوه، بهباشه باسیانکردبوو، ئهوهش بوو به خێروبهرهکهت و داباری بهسهر دهسهڵاتی بهلشهفیکهکانداو خێرا قۆستیانه بۆ ڕووڕهشکردنی ڕاپهڕینهکه لای کرێکاران، که گوایه ئهو ڕاپهڕینه بهشێکه له پیلانهکانی ئیمپریالیزم.
لهڕاستیدا ئهو ههواڵه پێشکاتییه نا ئاسایی و نوێ نهبوو، دهستی Riga و Helsingforsی تیابوو، ئهوانه یهکانگیربوون لهگهڵ ئاژانسی دژه شۆڕش، له ڕووسیا ڕۆژانه به سهدان ڕووداو ڕوویئهدا، که دژی شۆڕشی ڕووسی بوون و زیانێکی زۆریان لێئهکهوتهوه چاویان لێئهپۆشرا و به هیچ کلۆجێك باسیان نهئهکرا، چونکه ئهو ڕووداوانه سهنعهتی حزبی کۆمونیست و دیکتاتۆر خۆی بوون، له ڕاستیدا له ئۆکتۆبهردا (Tcheka) دهستکهوتێکی باش بوو ، کهچی ئهوهتا ئیسته1921بۆته مۆتهکهیهك بهسهرلاشهی شۆڕشهوه، ئهتوانم نموونهی زیاتر بهێنمهوه، بهڵام تهسکی بواری بابهتهکه ڕێگهی ئهوهم نادات، ئهبێت نووسینێکی فراوانتر بنووسم.
ئهو بڵاوکردنهوه پێشکاتیهی له چاپهمهنی پاریسیدا، هیچ پهیوهندیهکی به ڕاپهڕینی کرۆنشتاتهوه نییه، وهکو لهوهوپێش باسمکرد1921له پیرۆگراد زووربهی زۆری کۆمونیستهکان و کهسانی تریش ئاگاداری قسهوباسی نێوان چاپهمهنی پاریس و ڕاپهڕین نهبوون، تهنانهت ترۆتسکی خۆشی نه لهدهرهوه نهلهناوهوه ئاگادار نهبوو، کهچی وا بۆپای نهکبهتی Wrightی موریدی ترۆتسکی ئاگادارهو باسیئهکات، من دڵنیام گهر دواتر مێژووناسهکان ڕاپهڕینهکهی کرۆنشتات ههڵبسهنگێنن، ئهگهنه ئهو ئهنجامه، که ڕاپهڕینهکه بههای ڕاستهقینهی خۆی ههیه و له باشترین بارودۆخدا ڕووینهداو له دایکبووی پیلانێکی تۆپزی نهبوه، بهواتهیهکی دی دهستێکی دهرهکی بزوێنهروو وزهبهخشی نهبوه.
کرۆنشتات کرایه فاکتهری خستنهگهڕی(سیاسهتی ئابوری نوێ)واته NEP لینین تهواو بهوه هۆشیار بوو، که نهخشهکێشانێکی نوێی(شۆڕشخواز) بهرههڵستکارییهکی بههێز ئهخوڵقێنێت لهناو ڕیزهکانی حزبدا، لهبهرئهوه خوڵقاندنی مهترسی ههڕهشهکردنێك پێویستبوو بۆ تێپهڕکردنی ئهو سیاسهته ئابووریيه به خێرایی و بهبێخشپه، کرۆنشتات کرایه باشترین بیانوو، ماشێنی پڕۆپاگهنده خرایهگهڕ بهوهش دهستیپێکرد، که دهریاوانهکان بوونهته شاپڵیتهی دهستی ئیمپریالیزم بهشێکن له هێزی دژه شۆڕش بۆ ماڵوێرانکردنی دهوڵهتی کۆمونیست، ئهو پڕۆپاگهندانه، هێنده کاریگهربوون، بۆ نموونه 300 گهنجی کۆمونیست بۆلێدانی کرۆنشتات کۆنگرهی حیزبیان بهجێهێشت، خۆبهخشانه بۆ تهفرووتوناکردنی دهریاوانهکان، ئهو هێزه چوه پاڵ ئهو ههزار کهسانه، که زۆر گاڵتهجاڕانه به فیڕۆ ئهدران، گێڕانهوهی داستانی ئهو کوشتارو بهفیڕۆدانه، هێنده کارێکی سهخته مهگهر ههر ئهوانه بتوانن بیگێڕنهوه، که بهشداری ئهو مهرگهساتهیانکردبوو نهکوژرابوون، دێتهوه یادم لهو خهستهخانهیه، که ههموو بریندارهکانیان بۆ ئههێنا، گهنجێکی کۆمونیستم بینی داستانی به فیرۆچوونی خهووخهیاڵی خۆمم بۆ باسکرد، که تا چڕادهیهك نائومێدم له شۆڕشی ڕووسی، دوای ئهو ، گهنجێکی ترم بینی ئهمیان پێوهی دیاربوو، که ئازاره دهروونیهکهی زۆر زیاتر بوو له ئازاره جهستهییهکهی، چونکه بۆی دهرکهوتبوو که ههڵخهڵهتێنراوهو کراوهته قوربانی درووشمی (دژه شۆڕش)ئهو گهنجه کۆمونیسته گهیشتبوه ئهو بڕوایه، که ئهوانهی، که ئهم دژیان جهنگاوه نه جهنهراڵه تزارییهکان بوون، نه پاسهوانه سپیهکان بون، بهڵکو هاوڕێ دێرینهکانی خۆی بوون، کهتا دوێنێ بوو پێکهوه ههمووشتێکیان کردبووه قوربانی شۆڕش.
حهزو ویستهکان و به تهنگهوه هاتنی دیکتاتۆر بۆ بهناوهندیکردن، هیچ بوارێکی نههێشتبووهوه بۆ خاڵی هاوبهش لهنێوان(NEP)و کرۆنشتاتیهکاندا، کرۆنشتاتیهکان داوای ئهوهیان ئهکرد، که بتوانن لهناوخۆیاندا بهرههمهکانی خۆیان ئاڵوگۆڕبکهن، بهڵام بهپێی (نیپ) ئهبوایه ههموو جمووجۆڵه ئابوریهکان سهرتاپایی و ناوهندی بن، دیکتاتۆریهتی بهلشهفی ههموو داهێنانێکی پرۆلیتاری و جووتیاری ئیفلیجکردبوو.
(ترۆتسکی) جهخت لهسهرئهوه ئهکاتهوه، که کرۆنشتات نهیتوانی هاوپشتی کارگهرانی پترۆگراد دابین بکات، ئهو پێیوایه که سنوور ئهوه دیاریئهکات، که کهسێك سهربه کام چینه، نهك ههرئهوهنده، ئهو نایهوێت دان بهوهدا بنێت، کهئهو جیاوازیه گچکهیه که ههبوو لهنێوان کارگهرانی پترۆگراد و کرۆنشتاتدا له درۆو قسهوباسه ههڵبهستراوهکانی دهسهڵاتی سۆڤیهتیهوه سهرچاوهیان گرتبوو.
میدیای سۆڤیهتی کرابووه زههربهخشی دژه کرۆنشتات ، له7ی مارسی1921که به دڕندهترین شێواز تاوانکاریهکهی کرۆنشتات دهستیپێکرد، ئهو دهمه پترۆگراد لهژێر یاسای سهربازیدا بوو ، زۆر له کارگهکان داخرابوون، بێکاری باڵیکێشابوو بهسهر ههموو لایهکدا، پەڕاوە بهرباخهڵیهکهی(Alexandre-Berkman)ئا بهم چهشنه باسی ئهو حاڵهته دهکات (باڵبهستکردن زۆر بوو (Techékistes) هکان چواردهوری مانگرتوهکانیان دابوو قۆڵیان ئهبهستن و ڕهوانهی بهندیخانهکانیان ئهکردن دهمارگرژبوون و توڕهبوون ههموولایهکی گرتبووهوه، پاراستنی ههموو دامهزراوه حکومهتیهکان دابینکرابوو، لهبهردهمی ئوتێل(Astoria)گولهڕێژێکی گهوره دامهزێنرابوو، ئهو ئوتێله بارهگای (زینۆفیف)وچهند سهروهرێکی تری بهلشهفی بوو، تاوهناتاوێك ئاگاداری ڕهسمی دهرئهکرا داوا له کارگهران ئهکرا بگهڕێنهوه سهر کارهکانیان(…)کۆبونهوهی سهرجادهکان بڤهکرابون، کۆمیتهی بهرگری دهستیکردبوو به پاککردنهوهی شار، چاودێری خرابووه سهر ئهو کرێکارانه، که مهیلی ئهوه ئهکهن هاوکاری کرۆنشتات بکهن ئهگیران و سزا ئهدران، ئهو دهریاوانانهی کرۆنشتات کهلهوێ ئهژیان دهربهدهرئهکران، ههندێکیشیان کرابوونه بارمته.
کۆمیتهی بهرگری جاڕی ئهوهیدا، که بهندکراوهکان بارمتهن بهرامبهر سهر سهلامهتی قۆمیسهری ئاوی دهریای بهلتیق N.N.Kouzmin سهرۆکی سۆڤییهتی کرۆنشتات، ههروهها سهلامهتی T.Vassiliev و چهند کۆمونیستێکی تر، گهر بێتوو خراپهکاری بهرامبهر ئهوانه بکرێت، ئێمهش ههموو بهندکراوهکان ئهکوژین، له سایهی ڕژێمێکی ئاسنینی وادا له ڕووی فیزیکییهوه مهحاڵبوو کرێکارانی پترۆگراد بتوانن به ئاسانی له گهڵ کرۆنشتات هاوکاربن، لهو ئاگربارانهدا، دزهکردنی دێڕێکیش له کرۆنشتا تهوه بۆ پترۆگراد تهواو زهحمهت بوو، ئهوه سهرباری ساختهکردن و ئاوهژووکردنهوهی ڕاستییهکان لهلایهن ترۆتسکییهوه، بهڵام لهگهڵ ئهو باره نالهبارهدا، کرێکارانی پترۆگراد ههڵوێستیان یهکلایی بوو، پشتگیری کرۆنشتاتیان ئهکرد، چونکه ئهیانزانی ئهوهی له کرۆنشتات ڕوویداوه، نه یاخیبوونه نه ئاژاوه نانهوهیه، نه دژه شۆڕشیشه، جگه لهوه کرێکارانی پترۆگراد، ههڵوێستی کرێکارانی کرۆنشتاتیان لهبهرچاوبوو، له ڕاپهڕینی 1905 و مارس و ئۆکتۆبهری1917ههر لهمهشهوه ئهتوانم بڵێم، که ترۆتسکی ڕاست نییه بوختانێکی زۆری ههڵبهستووه به دهم بیرهوهرییهکانی دهریاوانهکانی کرۆنشتات بۆ ئهو مهبهسته بڕواننه (New intarnational.p106) ترۆتسکی ئهیهوێت خوێنهرانی دڵنیا بکات، گوایه ئهو ڕۆژانه لێرهولهوێ کهس بیری لای ئهنارکی و ڕێبازی ئهنارکیزم نهبوو، هیچ ههست به کاریگهری ههراسانکاری ئهنارکیستهکان نه ئهکرا، ئهو درۆیه وهك ههموو درۆکانی تری ههڵبهستراوه، ئهو درۆیه ناچێته خانهی ستهمکاریهکهی ئهوهوه، گهر بهو جۆره بوایه که ئهو ههڵیبهستوه، ئهی بۆچی 1918بارهگای گشتی ئهنارکیستهکانی له مۆسکۆ به چهکی دهستڕێژ تهفروتوناکرد، ئهو ستهمکاریه لهو ڕۆژهوه دهستپێکرد تا ڕۆژی ئهمڕۆش بهردهوامه، مهگهر کهمپه قهڵهباڵغهکان پڕ نهکران له ئهنارکیستهکان ، مهگهر ئهوانهیان ، که بهختیان ههبووبێت ئهمڕۆ له ژیاندا مابن.پێش ڕاپهڕینهکهی کرۆنشتات (ترۆتسکی) بیروڕای خۆی ئهگۆڕێت بهرامبهر (ماخنۆ) Makhoلهبهرئهوهی پێویستی به سوپاکهی ماخنۆ بوو بۆ قڕکاریهکهیWrangelئهی ترۆتسکی ههڵینهکوتایه سهر کۆنگرهی ئهنارکیستهکان لهKharkovو سهدان ئهنارکی نه پێچایهوهو ڕهوانهی بهندیخانهی Boutikaی نهکردن؟ئهی ئهو ئهنارکیستانه لهو بهندیخانهیه نههێڵرانهوه تا ئهڤریلی 1921؟ نه ئهنارکیستهکان، نه چهپڕهوهکانی تر بهرهو ڕووی هیچ تاوانێك نهکرانهوه، بهوجۆرهو له هیچی نهبوو ههموویان ڕاپێچی کهمپه قهڵهباڵغهکان کران.
لیۆن ترۆتسکی گاڵتهجاڕی ئهکات به باسی داواکاری(سۆڤیهته ئازادهکان)ی دهریاوانهکان ، تا بڵێی دهریاوانهکان ساویلکهو ساکاربوون، چونکه بڕوایان وابوو که (سۆڤیهته ئازادهکان)ئهتوانن بژین له پاڵ دیکتاتۆردا ، ههر سهرله بهیانی دهسهڵاتی بهلشهفی سۆڤیهته ئازادهکان گرێدران به کلکی دهسهڵاتی بهلشهفیکهوه، واته گرێدانی سۆڤێته ئازادهکان، پێش گرێدانی سهندیکاکان و ههرهوهزیکارهکان ئهنجامدرا، جارێك (لینین) به له خۆڕازیبونێکی زۆروه پێیگوتم(ئهوا پیاوه مهزنهکهتان Enrico Malatesta به سۆڤیهتهکانمان ڕازیه) منیش خێرا به تۆپزی بۆم ڕاستکردهوهو وتم کام سۆڤێتانه؟هاوڕێ لینین، گهر مهبهستت سۆڤیهته ئازادهکانه همنیش ڕازیم، ئهوهی بیست خێرا باسهکهی گۆڕیو کۆتایی پێهێنا، ئهو کاته من به باشی لهوه گهیشتم، که بۆچی ناکرێت له ڕووسیا سۆڤیهتی ئازاد بژی؟
John G. Wrightدرۆ ئهکات و ئهیهوێت گومان لهوهدا نههێڵێتهوهو ئهڵێت تا22ئهڤریل له پترۆگراد هیچ گیروگرفتێك نهبوو، ئهو وتنهی ئهوهی ئهو دهیڵێت، تهنها له به ڕۆمانکردنی مێژووی حزب ئهچێت و هیچی تر، چونکه ئهو دهمهی ئێمه گهیشتینه ڕووسیا، ناڕهزایی هوروژانی کرێکاران له ههموو جێگهیهك به ئاسانی ئهبینرا، ههرچ کاتێك سهردانی ههرچی کارگهیهکم بکردایه، ئهو ناڕهزایو هوروژانهم به چاوانی خۆم ئهبینی، چونکه دیکتاتۆریهتی پرۆلیتاریا کرابووه دیکتاتۆریهتی حزبی کۆمونیست، بنهمای ئهو پانکردنهوه حزبیيه بریتیبوو له به باوکردنی جیاوازی و پهڕاوێزکردن ، جا گهر ئهو ناڕهزای و توڕهبوونه تا پێش 1921 خامۆش بووبێت، تهنها لهبهرئهوه بووه، که کارگهران سهرسهختانه دهستیانگرتبوو به هیوایهکهوه، تهقینهوهی (کرۆنشتا)یش دوا بڵقی ئهو هیوایه بوو.
هیواو مهبهست وخهباتی ئهو کرێکاره ناڕهزاو بێزارانه، که چووبوونه ناو سهنگهری دهریاوانهکانهوه بۆ دابینکردنی ههلومهرجهکانی جێبهجێکردنی بهڵێنهکانی پێش شۆڕش بوو، بهتایبهتی (ههموو دهسهڵاتهکان بۆ سۆڤیهتهکان) ههروهها دژی ئهوهبوو، که دیکتاتۆریهتی سیاسی کرابووه قهسابی دیکتاتۆریهتی پرۆلیتاریا، ئهوان ئا بهوجۆره گیانی پیرۆزی بهلشهفیزمیان ئهبوغزاند.
Wrightله بابهتێکدا-P49تێبینیهك ئهدات و نوسیویهتی، که Victor Sergeگوتویهتی (بهلشهفیکهکان بهرهو ڕووی یاخیبونێك بونهتهوه، ناچار ئهبوایه پانی بکهنهوه، چونکه چارهڕێیهکی تر نهبوو)ئهو واتهVictorحاڵی حازر لهناو نازونعمهتی نیشتمانی کارگهراندا ناژی، تا ناچاربێت لهوجۆره قسانه بکات، لهبهرئهوه من هیچ به بێویژدانیهکی نازانم، گهر بڵێمWrightناماقوڵی ئهکات و درۆشی فهرموو، ساڵی 1921-Victor-ناو بهناو لهگهڵ نوێنهرانی بهشی فهرهنسی له ئهنتهرناسێۆنالیزمی کۆمونیست دهرئهکهوت، ئهو ئهو سهردهمه که ترۆتسکی خهریکی ئاماده باشیبوو بۆ ئهنجامدانی ئهو قهسابخانهیه لهژێرناوی ڕاوی پۆله (پۆڕهکان) ئهویش واتهVictor وێنه ی-الکسندر بیرکمان-و چهند کۆمونیستێکی ترو من ، ههراسان و تۆقیبوو، ئهو کاتانه، که Victorدهستی بهتاڵ ئهبوو ئههاته ژوورهکهی ئێمه به بێ ئارامی به پانی و درێژی ژوورهکهدا ئههاتوئهچوو قژی خۆی ئهڕنی و دهستهکانی ئهدا به یهکدا و ئهیوت و ئهیوتهوه(پێویسته شتێك بکرێت بۆ وهستانی ئهو مهرگهساته ترسناکه)ئێمهش پێمان ئهوت، خۆتۆ لای خۆی ئهندامی حزبیت، بۆ دهنگی ناڕهزایی بهرزناکهیتهوه، ئهویش ئهیگوت هیچ کهڵکێکی نابێت بۆ دهریاوانهکان، (3).
لهگهڵ ئهوهشدا داوامان لێکرد ڕاپۆرتێك بهرزبکاتهوه داوای لابردنیTcheka(پۆلیسی نهێنی داپڵۆسین)بکات، ههرچهنده ئێمه ئهمانزانی، گهر لاشیببهن به نهێنی دروستی ئهکهنهوه، ئهو دهمه پاساوی ئههێنایه بۆ ئهو مهسهله ، که دایك و مناڵ بهبێ یهکترههڵناکهن گهر بێت و ئهوه ڕاستبێت، کهVictor دوای حهڤده ساڵ وتبێتی (بهلشهفیکهکان بهرهوڕوی یاخیبونێك بونهوه، ئهبوایه پانیانبکردایهتهوه، چونکه چارێکی تر نهبوو) ئهوهی Victorوتوویهتی هیچ مانایهکی نییه و ههڵوێستێکی نزم و سوکه، چونکه ئهو وهك من باشئهیزانی، که هیچ قۆمیسهرێکی کۆمونیست دهستگیر نهکرابوو، نهشکرابووه قوربانی هیچ خراپهکاریهك من ڕووی دهمم ئهکهمهVictor لێی ئهپرسم ئایا ڕاست ئهڵێت، گهر ڕاست ئهڵێت، ئهی ئهو سهردهمهی که بهشمهینهتهکان ئهکوژران، ئهو چۆن توانی له ڕووسیا بمێنێتهوه له ژێر باڵی ڕژێمی هاوڕێکانیدا واته ڕژێمی (لینین) و (ترۆتسکی) لهوه من بێئاگام گرفتی من نییه گرفتی خۆیهتی، بهڵام من لهوه ڕازی نیم و ڕێگه نادهم ئهوه بڵێت ، که بهلشهفیکهکان ههقی خۆیان بوو پێستی دهریاوانهکان بگورن.
(لیۆن ترۆتسکی) گاڵتهی بهوه ئهکات، کاتێك تاوانبار ئهکرێت به کوشتنی 1500 دهریاوان، نهخێر نهخێر، ئهو خۆی ڕاستهوخۆ دهریاوانهکانی نهگهوزاند له خوێنی خۆیاندا، ئهو تهنها ئهو کارهی سپارد به (Toukhatchevsky) جێبهجێ بکات ئهو مرۆڤکوژه پرۆفیسۆنێله، به باشترین شێوه ئهو ئهرکه پێسێراوهی ئهنجامدا دهریاوانهکانی خهڵتانی خوێنکردو وهك ئاژهڵی تۆپیو ڕایکێشان، ئهوانهش، که له تۆپبارانی بهلشهفیکهکان قوتاریان بوو درانه دهست Dybenkoی مرۆدۆست و دادپهروهر Toukhatchevsky وDybenko دوو پاڵهوانی ڕزگارکردنی دیکتاتۆرن، گهر ئهو دوو پاڵهوانه دادپهروهر بن!سهیره ئهشێت مێژوو شێوازێکی تایبهتی ههبێت بۆ بهرقهرارکردنی دادپهروهری.
ترۆتسکی ئهیهوێت جێگهمان پێلهق بکات، به مهبهستی گرهوبردنهوه کارتێکی تازهمان تێئهگرێت داوا ئهکات(له کیۆ وه کهی بینراوه، که له پراکتیزهکردندا پرانسیپه سهرهکیهکانی ئێمه سهلمێنرابێت) ئهوهی کراوه نیوهناچڵ بووه، به تۆپزیش نهکراوه، هێنده بهسه که تهماشای ههڵوێستی ئهو بکهین بهرامبهر کۆمهکگهری داهێنهرانهی کارگهرانی ئیسپانیا، ئهو کاته به باشی بۆمان دهرئهکهوێت، که ئهو ههڵوێستهی ههمان ههڵوێستی ههبوو بهرامبهر شۆڕشی ڕوسی.
پاشکۆ
لیۆن ترۆتسکی John G. Wright و ئهنارکیستهکانی ئیسپانیا.
جهنگی ئههلی له ڕوسیا چوارساڵی خایاند، گهرچی ئهنارکیستهکان ئهیانبینی، که شۆڕش بهرهو ههڵدێر ئهبرێت، بهڵام لهگهڵ ئهوهشدا، ئهنارکیستهکان چاوپۆشیان لهزۆرشت ئهکرد، تا کارێکی وهها نهکهن دوژمن لێی سودمهندبێت، شۆڕشی ڕوسی لهچهند قۆڵێکهوه دژی دوژمنه جۆراوجۆرهکانی ئهجهنگا، گهرچی ئهنارکیستهکان لهبهرهی شۆڕشدا بوون ، بهڵام بیرو بۆچوون و ههڵوێستی خۆیان لهبیرنهکردبوو، واته سووربوون له بهرگریکردن له شۆڕش، ههڵبهت ئهو ههڵوێستهشیان لهو لۆجیکهوه سهرچاوهیگرتبوو(هیچ هێندهی ئهوه مهترسیدار نییه، که ئهنارکیستهکان و جهماوهر بچن بهگژیهکتردا)ئهنارکیستهکان له شۆڕشی ئیسپانیشدا به ههمان لۆجیك خهبات ئهکهن و سهنگهریانگرتووه دژی ههڕهشهوگوڕهشهی(فرانکۆ)و ئهڵمانیاو ئیتالیای هاوپهیمانی، که خاوهنی توانایهکی میلیتاری لهبن نههاتوون، ئهوه سهرباری لوتفی (ستالین)و بهناو هێزه دیموکتاریخوازهکان ، ههروهها گیۆپێنهدانی پرۆلیتاریای دونیا، ئهوانه ههمووی، سهرباری ههڵوێستی ترۆتسکی ، کهههمان ههڵوێستی ههبوو، که ههیبوو بهرامبهر شۆڕشی ڕوسی، ئهنارکیستهکانی ئیسپانیا ههڵهیهکی مهزنیان کرد، که (ترۆتسک)یان بانگنهکردو جڵهوی شۆڕشی بدهنهدهست، تا بهباشی بۆ ههمووان بسهلمایه، که ئهو نهك ههر پرانسیپهکانی به نیوهناچڵی پراکتیزه ناکات، ههرگیز کارێکیش ئهنجام نادات، که کوتومت لهخۆی نهچێت
ئهم بابهته ساڵی1938به ئینگلیزی بڵاوکراوهتهوه، به فهرهنسی بڵاونهکراوهتهوه
** ئهم نووسینه یهکهمجار ساڵی 1938 به ئینگلیزی بڵاوکراوهتهوه، دواتر به فهرهنسی
سهرچاوهی دەقە فەرەنسییەكەی فهرهنسی
http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_archives/goldman/truthaboutbolfr.html
سهرچاوەی دەقە ئینگلیزییەكەی
http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist%5Farchives/goldman/trotskyprotests.html
Anarkistan ئەنارشیستان 
پێویستە لە ژوورەوە بیت تا سەرنج بنێریت.