ئایا ناکرێت (سیستەمی پارلەمانیی) و (سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) تێکەڵ بکرێن؟

[نا] و نەخێر و ھەرگیز. چونکە دوو سیستەمی زۆر جیاوازن و تەنانەت دژی یەکدین؛ سیستەمی پارلەمانیی، سیستەمی میانجیگەرایی نێوان دەستەبژێرە دارا و ڕامیارەکانە و دەنگدان و ھەڵبژاردنی پارلەمانیی بێجگە لەوەی کە ئامرازی سەرگەرمکردن و خەڵەتاندنی خەڵکییە بۆ خۆشباوەڕکردن سەریھەڵداوە، ھاوکاتیش بەکاربردنی دەنگی خەڵکییە بۆ یەکلاییکردنەوەی کیشەی نێوان دەستەبژێرە دارا و دەسەڵاتخوازەکان و ڕەوایەتییدان بە مشەخۆریی و ملھوڕیی ئەوان. ئەوەش پێشینەیەکی درێژی ھەیە؛ شان بە شانی بوونی کۆمەڵە ئازادەکان، کۆمەڵ خێڵەکییەکان ھەبوون، کە چەکەرەی سیستەمی ڕامیاریی بوون و سیستەمی دەوڵەتیی لەنێو ئەوانەوە سەریھەڵداوە و بە ئەم ڕۆژگارە گەییشتووە. ڕابوردوو ئایینکاران و میرزاکان و دەربارانی دیواخان میانجکەری نێوان سەرۆکخێڵ و میرەکان بوون، ئێستا بەوپەڕی پەرسەندن و بە لووتکەگەییشتنەوە، ڕامیاران|پارلەمانتاران ھەمان ڕۆڵدەگێڕن و وەک لۆبییەک ھەمان پاداشتی دارا و دەسەڵاتداران وەردەگرن .

بە کورتیی و پوختیی، سیستەمی پارلەمانیی ڕەتکردنەوەی سیستەمی (خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) دەبێت و لەسەر بنەمای لەنێوبردنی ھەموو بنەما کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵ؛ لەنێوبردنی متمانەی کۆمەڵایەتیی و ئاوەز و ھوشیاری کۆمەڵایەتیی و ھەرەوەزی و خۆکۆمەکی کۆمەڵایەتیی سەریھەڵداوە. سیستەمێکە بۆ مسۆگەرکردن و پاراستنی مشەخۆریی و سەروەریی کەمینەیەکی دارا و ڕامیار لە سەرووی ھەموو کۆمەڵ و بۆ ئەو مەبەستەش، پارتییە ڕامیارییەکان کە گەمەکەری سەرەکیی سیناریۆکانی دەنگدان و ھەڵبژاردنی پارلەمانیین، ئامرازی دووبەرەکی-کردنی نێوان خەڵک و خۆشباوەڕکردنی خەڵکیین بە ھەمیشەیی-بوونی سەروەریی چینایەتی .

بەرانبەر بە ئەوەش، سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی واتا ڕەتکردنەوەی ھەموو سیستەمە ڕامیارییەکان و لەنێو ئەوانەش گەشەکردووترینیان، کە سیستەمی پارلەمانییە. چونکە خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای ئاشتەوایی و ھەرەوەزی و خۆکۆمەکی و خۆھوشیاری کۆمەڵایەتیی دادەمەزرێت و خۆی ڕادەگرێت و دەتوانێت بەردەوام ببێت. میکانیزم و بنەما و ڕێکخستن و ئامانجەکانی ئەو لە میکانیزم و بنەما و ڕێکخستن و ئامانجەکانی سیستەمی ڕامیارییەکان جیاوازن و بە ڕەتکردنەوەی ئەوان دەتوانن کارا و ئەرێنیی بن.

ھەرچەندە جیاوازی ئامانج جۆری ئامراز دەستنیشاندەکات، بەڵام جیاوازی نێوان سیستەمی (خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) و سیستەمی (پارلەمانی) بەس جیاوازی ئامانجی ئەوان نییە، بەڵکو جیاوازی ڕێکخستن و میکانیزم و شێوازی کارکردنی ئەوانە. لەبەر ئەوە ھەرگیز ناتوانرێت سیستەمی (خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) و سیستەمی (پارلەمانی) تێکەڵبکرێن، چونکە لەنێوبەری یەکدی دەبن و مەرجی بوونی ھەر یەک لەئەوان بە نەبوون و لەنێوچوونی ئەوی دیکەیان پەیوەستە، ھەر وەک جەنگی و ئاشتی، کە دەستپێکردنی یەکێک لە ئەوان، خۆبەخۆ کۆتاییھاتنی ئەوی دیکەیان دەبێت؛ یان ڕزگاری [خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی] یان کۆیلەتیی [سیستەمی دەوڵەتیی]، لەنێوان ئەوان ئاشتیی و ئەگەری ئامێتەبوون نییە!

سیستەمی ڕامیاریی بۆ مانەوەی خۆی، پێویستی بە ئاژاوە، بە دووبەرەکیی ئەندامانی کۆمەڵ، بە گەندەڵی ئابووریی و کۆمەڵایەتیی ھەیە. بەڵام سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی بۆ بەدیھاتن و دامەزران و بەردەوامبوونی خۆی، پێویستی بە ئاشتەوایی کۆمەڵایەتی، یەک دەست و یەک ڕێزبوونی ئەندامانی کۆمەڵ، متمانە و خۆشەویستی کۆمەڵایەتیی، بەھێزبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بە کورتیی و پوختیی، پێویستی بە سەرھەڵدانی ھارمۆنیی ژییانی کۆمەڵایەتیی ھەیە.

ئەوەش لە سایەی سیستەمی ڕامیاریی ئەستەمە، چونکە تاکو سیستەمی ڕامیاریی؛ ڕێکخستنی پارتییایەتی؛ پێکھاتنی پلەبەندیی و قووچکەیی و نێوەندگەرا بڕیاردەری سەرووی خەڵک بن و بمێنن، ھەرگیز و ھەرگیز سیستەمی کۆمەڵایەتیی و خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی سەقامگیر نابن، بەڵکو بە بەردەوامیی و پەرەسەندنی سیستەمی ڕامیاریی شوێنەوارە پێشینەییەکانی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی لەنێودەبرێن و بۆ تێگەییشتن و وێناکردنی ئەو شتە،بەس سەرنجدانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی جارانی پێش ڕاگواستنی گوندەکان و ئێستا دەتوانێت باشترین بەڵگە بێت، کە بە چ ڕادەیەک مرۆڤایەتیی لەنێوچووە .

بەبێ (دەوڵەت و فەرمانداریی و پارلەمان و پارتیی و لەشکر و پۆلیس و ڕۆڵی دەستەبژێرەکان)، چۆن (سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) سەردەگرێت؟

بە دڵنیایی، کاتێک ئێمە بە ئاوەزی ڕامکراو و بە ھۆشی شۆردراوە و لە-خۆ-نامۆ-بوون و ھەمیشەیی دیتنی سیستەمی ڕامیاریی و کەتواری کۆمەڵی ئەم ڕۆژگارە، لە کۆمەڵی سبەینێ بڕوانین، وێناکردنی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵ بەبێ دەوڵەت و فەرمانداریی و پارلەمان و دەسەڵاتداریی پارتییەکان و لەشکر و پۆلیس و زیندان و قەنارە، ئاسان نییە، بەڵکو ئەستەمیشە. چونکە لە ئەم ڕۆژگارە ھەڵپەی دەسەڵات و زاڵبوون و دەوڵەتمەندبوون و پاوانگەریی و چەپاوڵگەریی و مشەخۆریی بووە بە کولتووری زۆربەی خەڵک و ئەو بنەما دڕندانەیە بووە بە فیلۆسۆفی ژییانی خەڵک “ئەگەر تۆ من نەکوژی، من تۆ دەکوژم، ئەگەر تۆ دەستی من نەبڕی، من دەستی تۆ دەبڕم، ئەگەر تۆ لەسەر من زاڵنەبی، من لەسەر تۆ زاڵدەبم، ئەگەر تۆ پارووی دەمی من نەڕفێنی، من شیری دەمی منداڵکەی تۆ دەڕفێنم ” ….تد. لە بارێکی ئاوا ئەگەر خۆ-ھوشیاریی بوونی نەبێت و بەردەوام لەنێو ھەموو بوارەکانی ژییان بۆ کردەیی کردنەوە و سەلماندنی پێویستیی و بوونی ڕابوردوویی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی بانگەواز نەکەین و کۆشش نەکەین و خۆمان ڕێکنەخەین و ڕێکخراوە جەماوەریی و کۆمەڵایەتییە ئاسۆیی و سەربەخۆکانی خۆمان پێکنەھێنین، وێناکردنی دونیایەکی خاڵی لە زۆرداریی و ھەڵپە و چەپاوڵ و پاوانگەریی، زۆر ئاسان نییە و ئەستەمە.

بەڵام ئەوەش لەبیرنەکەین، کە ئەگەر سەد ساڵێک پێشتر لە بارەی ھەر دوو سیستەمەکە (سیستەمی دەوڵەتیی ئێستا) و (سیستمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی ئایەندە) بۆ خەڵکی لای خۆمان قسە بکرایە، بەدڵنیاییەوە زۆربەی خەڵکی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی باشتر و کەتوارییتر دەبینی و وێنادەکرد و تێدەگەییشت، تاکو سیستەمی دەوڵەتیی، بەتایبەت دەوڵەتی ھاوچەرخ و نەزمی بازاری بەڕەڵڵا (نیئۆلیبراڵ). چونکە سەد ساڵێک پێشتر وەک ئێستا پارتییایەتی و ڕامیاریی و پارلەمان و دەوڵەت لەسەر ئاوەزی خەڵک زاڵ نەبووبوون و کاناڵەکانی میدیا لەجیاتی خەڵک بیریان نەدەکردەوە و خەڵک لە کەتواری ژییانی خۆیەوە شتەکانی تەماشادەکردن، نەک وێناکردنی ئایدیۆلۆجیایانەی شتەکان. خەڵک دارای ئاوەزی خۆی، بیرکردنەوە خۆی، ئەزموونی خۆی، ژیریی خۆی بوو و سەربەخۆیی کەسەکان، سەربەخۆیی ئاوەزی کۆمەڵایەتیی، خۆبیرکردنەوەی کۆمەڵایەتیی و ئەزموونگەری کۆمەڵایەتیی و ھارمۆنی پێکەوەژییانی کۆمەڵایەتیی بەرھەمدەھێنا و ھێنابوو؛ کاتێک کەسێک کە بە ئامانجی خەڵەتاندنی خەڵک پڕۆپاگەندەی دەکرد، یەکسەرە لەتەک بەرەنگاری خۆ-ھوشیاریی خەڵک ڕووبەڕوو دەبوو و خەڵک بەو کەسەیان دەگوت ڕامیارە و ڕامیاریی دەکات. لەوانەیە باشترین نموونە ئەوە بێت، کە پێرێ و دوێنێ و تەنانەت ئێستاش تاکو ڕادەیەک ھێشتا خەڵکی لای خۆمان بە ڕامیاری و پارتییایەتی و پارلەمان و دەوڵەتگەرایی دەگوت و دەڵێن درۆ و دەسەلە و سیستەمی خەڵەتاندنی خەڵکی. ئەوەش ھۆکاری خۆی ھەیە، چونکە ڕابوردووی خەڵکی زۆربەی گوندەکانی ناوچەکە جۆرێک لە خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتیی بووە، بەتایبەت لە ئەو گوندانە، کە دەسەڵاتداریی خان و سان و شێخ و بەگلەران نەبووە و ڕێکەوتنی کۆمەڵایەتیی و یاسا سرووشتییەکان بنەمای خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵەکان بوون.

ئایا ئەو ئەگەرە ھەیە، ڕۆژێک لە ڕۆژان (سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) لە گشت لایەک بەدیبێت یان سەربگرێت؟

پێش ھەموو شتێک، بەدیھاتنی ھەر شتێک وابەستەی ئامادەیی ھۆشیی و کردەیی و کۆمەڵایەتیی ئەندامانی کۆمەڵ دەبێت. ڕوودانی ئەوەش پێویستی بە شۆڕشی کۆمەڵایەتی ھەیە؛ شۆڕشی کۆمەڵایەتیی بە واتای گۆڕانی ئابووریی و کولتووریی و کۆمەڵایەتیی کۆمەڵ و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای گۆڕانی ھەمە لایەنەی ژییان و دونیابینیی و شێوازی بەرھەمھێنان و جۆری دارایی سامانەکانی کۆمەڵ، ڕوودانی ئەوەش خۆھوشیاری کۆمەڵایەتیی و تێکۆشانی کۆمەڵایەتیی و بزاڤی کۆمەڵایەتیی و بەرخودانی کۆمەڵایەتیی پێویستە و گەرەکە.

بەدیھاتنی سیستەمێکی ئاوا کاری شەو و ڕۆژێک نییە. چونکە سیستەمی چینایەتیی بە یەک شەو و ڕۆژ دانەمەرزراوە، تاکو بتوانرێت بە یەک شەو و ڕۆژ لەنێوببرێت. سیستەمی چینایەتیی یانەیەکی سەربازیی، یان پۆلیسخانەیەک نییە، تاکو بە داگیرکردن و چەککردنی پاسەوانەکانی لەنێوببرێت و لەنێوبچێت؛ لە ئەم ڕۆژگارە سیستەمی چینایەتیی بە ھۆکاری ملدانی زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵەکانی جیھان بە ملکەچیی و دەقگرتن بە ژێردەستەیی سەروەریی کەسێک، یان پارتیی و فەرمانداریی و دەوڵەتێک، بووە بە بەشێک لە کولتووری خەڵک و گۆڕانی کولتووری خەڵکیش ڕوودانی شەو و ڕۆژێک نییە و نەبووە، ڕەوتێکی درێژخایەن و فرە ڕەھەند و فرە بارە و بەردەوام بووە و دەبێت. لە ئەم ڕۆژگارە سەروەریی چینایەتیی بەس بە زۆری چەک و داگیرکاریی نەسەپێندراوە، بەڵکو بە کاراییدانانی ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و کولتووریی و بوونی بە بەشێک لە ئاوەز و ژییانی نادەربەسانەی خەڵک جێگربووە و خۆی ڕاگرتووە و بەردەوام بووە و دەبێت.

لەسەر ئەو بنەمایە، پێش ھەموو شتێک ڕۆشنگەریی کۆمەڵایەتیی و کولتووریی پێویستە، ڕۆشنگەریی کۆمەڵایەتیی و کولتووریی فرە لایەن و فرە مەیدانە؛ بە ھۆنراوە، چیرۆک، ڕۆمان، شانۆگەریی، موزیک، گۆرانی و سروود و ڕاگەیاندن و چالاکیی بەردەوام و خەباتی ڕاستەوخۆ..تد. بە کورتیی و پوختی گۆڕانی سەراپای بوونی ھۆشیی و ماددیی مرۆڤەکانی ئەم ڕۆژگارە پێویستە. لە بەرانبەر کۆششی ئازادیخوازانە، دەوڵەتی ھاوچەرخ ھەیە، کە لە ئەم ڕۆژگارە لووتکەی گەشەکردنی سیستەمی ڕامیارییە [چینایەتییە] و ھەزاران ساڵێک بە چەک و کۆمەڵکوژیی و داگیرکاریی و وێرانکردن پێگەییشتووە و بە ئەم ڕۆژە گەییشتووە؛ چەندین سەردەمی و قۆناخی [خێڵەکی، ئایینی، پاشایی، دەرەبەگی، تاکپارتیی، پارلەمانیی] بڕیون، تاکو بووە بە ئەو شتە، کە ژێردەستەکەی ئاوا بزانێت، کۆمەڵی مرۆڤایەتیی ھەرگیز بەبێ دەوڵەت بوونی نەبووە و نابێت و دەوڵەت ھەمیشەیی بووە و دەمێنێت.

لەبەر ئەوە پێگەییشتن و دامەزراندنی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی ڕەوتێک و پڕۆسێسێکی درێژخایەنە و بەپێچەوانەی گۆڕینی سیستەمە ڕامیارییەکان، ھەرگیز بە کودەتای سەربازیی و ڕاپەڕینی کاتیی خەڵک و یەک شەو و ڕۆژ و بەس بە ڕوخاندنی دەوڵەت بەدینایێت و ھەر ئاواش لە ڕێی ھەڵبژاردن و دەنگدان پارلەمانیش بەدینایێت، ھەر ئاوا پەرەسەندن و جیھانگیریی ئابووری سەرمایەداریی ھەرگیز مرۆڤایەتی لە بەدیھێنانی خۆبەڕێوەبەری کۆمەڵایەتی نزیکناکاتەوە و بە پێچەوانەوە، بەو ڕادەی سیستەمی سەرمایەداریی گەشەبکات، بە ھەمان ڕادە چین و توێژ و کەسە نەدار و بێدەسەڵاتکراوەکان لە سەربەخۆیی و خۆبوون و بڕوابەخۆبوون دووردەخاتەوە و سەرەتانی لەخۆنامۆبوون زیاتر مرۆڤایەتی لەنێودەبات و لە سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتیی نائومێددەکات، چونکە سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتیی تەواو پێچەوانەی بنەماکانی سیستەمی پارلەمانیی بۆرجوازییە و ھەرگیز سیستەمی پارلەمانیی و دەوڵەت بە خۆشیی خۆیان بواری سەرھەڵدانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی نادەن. لە ئەو بارەوە سەرھەڵدان و پەرەسەندن و بەکولتووربوون و بوونی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی بە بەشێک لە ڕۆشنبیریی خەڵک، خۆبەخۆ بە واتا ڕەتکردنەوەی سیستەمە ڕامیارییەکانە لە خیڵەکیی تاکو پارلەمانی.

ھەر ئاوا بۆ بەدیھاتنی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی، ھاوکاتی ڕۆشنگەریی کۆمەڵایەتیی و کۆششی کولتووریی، کۆششی ئابوورییش پێویستە، کە بە چالاکیی کردەیی دەکرێت و گونجانی سیستەمەکە دەسەلمنێت؛ ھەرەوەزی ئابووریی، کۆمەڵایەتییکردنەوەی بەرھەمھێنان، کۆمەڵایەتیکردنەوەی دارایی و سامانەکانی کۆمەڵ، تاکو ئەو شوێنەی کە دەکرێت و دەگونجێت، گۆڕینی دارایی تایبەتیی بە دارایی کۆمەڵایەتیی، ھەڵبەتە ئارەزوومەندانە و خۆبەخشانە، نەک بە ئەو جۆرەی کە بۆلشەڤیکەکان لە ڕوسیا وەک دیکتاتۆریی پارتیی و فەرمانداریی و لەسەر بنەمای دارایی دەوڵەتیی خەڵکیان بە ئابووریی دەوڵەتیی و (کێڵگە دەوڵەتییەکان ) ناچارکرد.

ئێستا ئیدی پرسی گۆڕان و لەنێوبردنی سیستەمی چینایەتیی، بەس پرسی لەنێوبردنی سەروەریی و ئازادبوون و یەکسانی ھەموو خەڵک نییە، بەڵکو پرسی مەرگ و مانە. چونکە پاوانگەریی و چەپاوڵگەریی سیستەمی چینایەتیی بە قۆناخی لەنێوبردنی ھەموو شتێک گەییشتووە، کە لە چاوچنۆکیی و پەلکێشانی خۆی ڕێگرییبکات، سیستەمی چینایەتیی وێرانکردنی ژینگەیە، جەنگی میلیشیایی و ناوچەیی و جیھانییە، جەنگی ئابووریی و کولتوورییە، برسییەتی و ئاوارەیی و تیرۆریزم و ئاژاوەنانەوە و تایبەتکردنی سەرچاوەکانی ژییان ( خاک و ئاو و ھەوا و وزە و ڕۆشنایی.. تد.) و پاوانکردن و چەپاوڵکردنی ھەموو بوونێکی مادیی و ھۆشیییە!

چەند نموونەیەک لە خۆ-ڕێکخستنی جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی و گرووپە خۆجێییەکانی شوێنی بەرھەمھێنان و ژییان

گرووپە خۆجێیەکان

– گرووپەکانی خۆخزمەتیی و خۆکۆمەکیی کۆڵان و گەڕەک و گوند و شاران.
– گرووپەکانی پێکەوە-ژییان| ھاوسایی، ھاوماڵیی …تد
– گرووپەکانی شوێنی بەرھەمھێنان بۆ ئەنجامدانی چالاکی ڕۆشنگەریی و ھاریکاریکردنی یەکدی.
– گرووپەکانی خۆکۆمەکیی منداڵان و خوێندکاران لەنێو فێرگەکان و شوێنی ژییانی خۆیان.
– گرووپەکانی خۆپارێزگاریی کۆڵان و گەڕەک و گوند و شاران.
– گرووپەکانی بەرەنگاریکردنی توندوتیژی بەرانبەر منداڵان و ژنان.
– ھەر گرووپپێکی دیکەی شوێنی ژییان و بەرھەمھێنان و خوێندن و خزمەتکردن..تد

گرووپە خۆکۆمەکییەکان

– گرووپەکانی خۆکۆمەکیی نەخۆشان،
– گرووپەکانی خۆکۆمەکیی ئالوودان بە کەرەسە بەنگکەرەکان و مەینۆشیی،
– گرووپەکانی کۆکردنەوەی کۆمەک لە کاتی نەھامەتییەکان،
– گرووپەکانی ژنان و پیاوانی تەنیا-سەرپەرشتیکەری خێزان،
– گرووپەکانی ھەر بوارێکی دیکە کۆمەڵایەتیی …تد
گرووپە ھونەریی و کولتوورییەکان
– گرووپەکانی موزیک ژەنین و فێربوون و ئاھەنگگێڕان،
– گرووپەکانی نماییشدان (شانۆ)ی گەڕۆک و جێگیر،
– گرووپەکانی پەڕتووک-خوێندنەوە و پەرتووکخانەی گەڕۆک،
– گرووپەکانی فیستێڤاڵ بۆ پەیوەندانی کەلەپوور و فرە-کولتووری،
– گرووپەکانی چێشتخانە گشتیی و نێوان کولتوورییەکان،
– گرووپی دیکەی ئەو بوارانە ..تد

ڕێکخراوە جەماوەرییەکان

– ڕێکخراوەی کرێکاران
– ڕێکخراوەی جووتیاران
– ڕێکخراوەی باخەوانان
– ڕێکخراوەی پیشە دەسییەکان
– ڕێکخراوەی مامۆسایان
– ڕێکخراوەی خوێندکاران
– ڕێکخراوەی خزمەتکارانی بواری پەروەردە و نەخۆشخانە و پیرخانە
– ڕێکخراوەی بێکاران
– ڕێکخراوەی کەمئەندامان
– ڕێکخراوەی ھەر بوارێکی دیکەی جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی …تد
ڕێکخستنە کۆمەڵایەتییەکان

– گرووپ و ڕێکخراوەی پاراستنی مافی منداڵان
– گرووپ و ڕێکخراوەی تێکۆشان بۆ ھاومافیی ڕەگەزیی [ژن و پیاو]
-گرووپ و ڕێکخراوەی فریاگوزاری کۆمەڵایەتیی کاتی نەھامەتییە سرووشتییەکان و جەنگییەکان
– گرووپ و ڕێکخراوەی ژینگەپارێزی
– گرووپ و ڕێکخراوەی ئاژەڵپارێزیی و ئاژەڵدۆستی
– گرووپ و ڕێکخراوەی … ھەر بوارێکی دیکەی ژییان …تد

ئاوا کە لە وەڵامی پرسیارەکانی پێشتر ئاماژەدراوە، تان و پۆی پێکھاتنی (خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی) وەک دەزوو و خانەکانی جاڵجاڵۆکە پێکەوە ھەڵدەپێکرێن و توندوتۆڵ دەبن، بە جۆرێک کە ھەموو ئەندامانی کۆمەڵ و توێژە کۆمەڵایەتییەکان بگرێتەوە؛ ئەگەر تاکەکەس وەک بچووکترین خانەی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی وەربگرین، لەنێو خێزان یان پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان نموونە: پیاو کرێکار و ژن فێرکار و منداڵانیش خوێندکار، وەرزشەوان، ھونەرمەند، بە ئەو جۆرە ھەر کەس بە جۆرێک لەتەک کەسەکانی دۆروبەی خۆی پەیوەستە و گرفتی ھەموو بوارەکان یەخەگیری ھەر کەسێک و ھەر توێژێک دەبن؛ ئەندامانی خێزانێک ھاوکات چەند ڕێکخراوێکی کۆمەڵ پێکەوە گرێدەدەنەوە و خوشک و برا و ئامۆزا و خاڵۆزا و پوورزا و دایک و باوک و خێزانکەش بە ھەمان جۆر خەڵکی کۆڵانێک و گەرەکێک یان کرێکاران و جوتیاران و باخەوان و فێرکەران و …تد پێکەوە لە ڕێی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و پەیوەندییە پیشەییەکانی شوێنی بەرھەمھێنان و پەیوەندییە ھۆگرییە ھونەریی و وەرزشییەکان و پەیوەندییە ھاوسێیەتی و ھاوگوندییەکان وەک تان و پۆی جاڵجاڵۆکە پێکەوە بەستراون و ئیدی بە ئەو جۆرە سیستەمێکی تۆکمە و سرووشتیی و ھەمیشەیی و ئازادانە و یەکسانانە و دادپەروەرانە درووستدەبێت و سیستەمەکە دەکات بە پایەی کولتووریی و بەشێک لە ھوشیاری و ئاوەزی ئەندامانی کۆمەڵ؛ خۆشەویستی شوێنی ڕق و دووبەرەکیی پارتییایەتی و ئایدیۆلۆجیی دەگرێتەوە؛ کۆمەککردن شوێنی ھەڵپە و چەپاوڵکردن و دەستبڕین دەگرێتەوە؛ مرۆڤایەتی شوێنی ڕەگەزپەرستیی و نەژادپەرستیی و “نەتەوە”چییەتی و ناوچەگەریی دەگرێتەوە؛ پێکەوە ژییان و سەربەخۆیی کەسەکان شوێنی ملکەچیی و ملھوڕیی و پاوانکردن و دەسەڵات دەگرێتەوە، ھارمۆنی نێوان ڕەگەزەکان شوێنی پیاوسالاریی و ژنسالاریی دەگرێتەوە….تد. گرنگی ڕێکخراوە ئاسۆیی و سەربەخۆ جەماوەریی و کۆمەڵایەتییەکانیش ھەر ئەوەیە، کە ھەموو ئەندامانی کۆمەڵێک وەک ئەندامانی جەستەی مرۆڤ یەکگرتوودەکەن و ھارمۆنییەکی سرووشتیی لە نێوان پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان دەئافرێنن.

شێوازی تێکۆشانی گرووپە خۆجێییەکان و ڕێکخراوە جەماوەرییەکان پێش پێکھاتنی (خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی)

سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی سیستەمێکی کۆمەڵایەتییە، لەسەر بنەمابوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، ڕێکەوتنە کۆمەڵایەتییەکان، ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان، خۆکۆمەکیی و ھەرەوەزییە ئابووریی و کۆمەڵایەتییەکان پێکدێت، بە واتایەکی دیکە لە بنی کۆمەڵەوە دەستپێدەکات و ڕێکخراوەکانی خوارەوەی کۆمەڵ تان و پۆی ئەو دەبن؛ سیستەمێکی نێوەندیی و قووچکەیی و پلەندییانە نییە. لەبەر ئەوە بۆ پێکھێنانی ئەو و گۆڕانی سیستەمی ئێستا بە خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی، ھیچ پێویستییەک بە ھێز و بزووتنەوەی چەکداریی و کودەتای سەربازیی و توندوتیژی جەسەیی و جەنگ نییە و زیاتر لە ئەوەش، دەبێت و پێویستە کەسانێک کە چالاکانە بۆ پێکھێنانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی کۆشش دەکەن، بە ھەموو جۆرێک دژی چەک و جەنگ و ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژ و …تد کۆشش بکەن و لەتەک ھەموو ھەنگاوێک و ھەر سات و ھەر چالاکییەک، ئەوە ڕۆشن بکەنەوە و ڕابگەیێنن، کە دژی چەک و جەنگ و توندوتیژی هەن و ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداریی و ڕامیاریی لەتەک سیستەمی ئێستا ڕەتکدەکەنەوە و لەجیاتی ئەوە بزووتنەوە و بانگەوازی ڕۆشنگەرانە و سەرپێچیکردنی سڤیلیست [مەدەنی] پەیڕەودەکەن و لەنێو شەونشینییەکان، شوێنەکانی بەرھەمھێنان، فێرگەکان، قاوەخانەکان، پەرستگەکان، پرسەخانەکان، لەسەر قەبران، لەنێو ئۆتومەبێل و گەشت و گوزار، لە بازار، لە کاتی گەلکارییەکان، ھەر ئاوا لە ڕێی نماییشنامەی مەیدانی [شانۆی گەڕۆک] و گۆرانی و ھۆنراوە و ھەڵبەست و نووسین و چیرۆک، بە کورتیی و پوختیی، ھەر ڕێگەیەک کە بە ھوشیاربوونەوە و ھەڵکشانی ئاستی ڕۆشنبیریی خەڵک خزمەتبکات و متمانە و ئاشتەوایی کۆمەڵایەتیی بەھێزدەکات، ئەوەش بەس چالاکی ڕۆشنبیریی و کۆششی ڕۆشنگەرانە دەبێت، نەک میلیشیا و جەنگ.

پێکھێنانی سیستەمێکی ئاوا نە بە کودەتای سەربازیی دەکرێت و نە بە بردنەوەی دەنگدانی پارلەمانیی و نە بە بەشداریکردنی فەرمانداریی و دەوڵەت و نە بە چەکھەڵگرتن و کوشتار و سەپاندن. نەخێر و نەخێر و نەخێر. چونکە چەک و جەنگ و بزووتنەوەی چەکداریی ئامرازێکن بۆ لەنێوبردنی پەیوەندیی و ڕێکەوتنە کۆمەڵایەتییەکان و بە درێژایی سەردەمی سەرھەڵدانی سیستەمی دەوڵەتیی [ لە سەرۆکخێڵ و ئیمپڕاتۆر تاکو فەرمانداریی پارلەمانیی] بە ھەموو جۆرێک بۆ چەکدارییکردن و ڕامیارییکردنی بزووتنەوەکانی خەڵک و گۆڕینی داخوازییە کۆمەڵایەتییەکانی خەڵک بە داخوازی ڕامیاریی وەک “دەوڵەتی خۆمان”، “حکومەتی کرێکاریی” ھەوڵدراوە، کە بێجگە لە پووچگەراییەکی ڕامیاریی ھیچی دیکە نەبوون و نین و نابن، چونکە ھیچ سەردەمێک سیستەمی ڕامیاریی [دەوڵەتیی] خزمەتکەری کۆمەڵ نەبووە و نابێت و لەوەش زیاتر، سیستەمی ڕامیاریی ئامرازی خۆسەپاندنی کەمینەیەکی دارا و ڕامیارە لەسەر کۆمەڵ بۆ بەھرەکەشیکردنی ڕەنجی کەس و توێژە زەحمەتکێشەکانی کۆمەڵ و بۆ تاڵانکردنی سامانی کۆمەڵ و پاسەوانیی دارایی تایبەتیی مشەخۆرەکان سەریھەڵداوە. ھەر لەبەر ئەوە ھەموو ئاژاوەیەک، ھەموو توندوتیژییەک، ھەموو جەنگێک، ھەموو بزووتنەوەیەکی چەکداریی و ڕامیاریی بە مانەوەی سیستەمە ڕامیارییەکان خزمەتدەکات و لە ڕێی گۆڕینی بزووتنەوە جەماوەریی و کۆمەڵایەتییەکان بە بزووتنەوەی چەکداریی و توندوتیژ، دەوڵەت و دەزگەکانی بیانوو بۆ سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی خەڵک بەدەستدەھێنن و بێجگە لەوەش جەنگەکان ھەم وێرانکردنی کۆمەڵگەکان [نشینگەکان] بەرەنجامیانە و ھەم بازاری کۆمپانییە جیھانلووشەکان بەگەڕدەخەنەوە و ھەم بازاری کۆمپانییەکانی چەکسازیی و بازاری دەڵاڵانی بازاری چەک گەرم دەکەن و ھەم بۆ سەرھەڵدانی گرووپە تیرۆریستییەکان زەمینە خۆشدەکەن و ھەر ئاواش بیرکردنەوەی نەژادپەرستیی و شۆڤێنیستیی و فاشیستیی ناھوشیارانەی خەڵکی ناڕازی بەھێزدەکەن و پەرەپێدەدەن.

ئەگەر سەردەمی ھەموو جەنگەکان سەرنجبدەین، ئەو ڕاستییە وەک بەرجەستەبوونێکی ڕابوردوو بۆ ئێمە دەسەلمێن؛ سەردەمی پێش جەنگەکان سەردەمی تەنگەژەی کۆمەڵایەتیی و ئابووریی بوون، جەنگەکان ناڕەزایەتییە جەماوەریی و کۆمەڵایەتییەکان لەنێودەبەن، توندوتیژی سەردەمی جەنگ و پاشکارایی توندوتیژییەکان و ماڵوێرانیی و برسییەتی و ئاوارەیی و نائومێدیی خەڵک بەرەو نەژادپەرستیی و شۆڤێنیزم و فاشیزم ئاراستە دەکەن، کە ئەوانیش بە نۆرەی خۆیان بە بەھێزکردنی سیستەمی دەوڵەتیی و سەروەریی چینایەتی خزمەت دەکەنەوە و دیوی ڕاستینەی دەوڵەت بوون و هەن و دەبن.

بەکورتی و پوختیی، شێوازی کۆششی کۆمەڵایەتیی بۆ پێکھاتنی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی ھەمان شێوازی کۆششی ڕێکخراوە جەماوەریی و کۆمەڵایەتییەکانە بۆ بەدیھێنانی داخوازییەکانی چین و توێژە نەدار و بێدەسەڵاتکراوەکان. ھەمان شێواز و بەرجەستەترینیان ‘خەباتی ڕاستەوخۆ’ و ‘سەرپێچیکردنی سڤیلیستیی’ و ‘مانگرتنی گشتیی’ و سەرتاسەریی کۆمەڵ دەبێت، دوور لە توندوتیژی و ڕامیارییبازیی پارتییەکان و ڕامیاران، چونکە گۆڕینی کۆششی جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی بە توندوتیژیی و بزووتنەوەی چەکداریی، ھەم جەماوەریی-بوون و کۆمەڵایەتیی-بوونی بەرخودان و بزووتنەوەکان لەنێودەبات، ھەم بە سیستەمی سەروەریی و سەرمایەداران و ڕامیاران خزمەت دەکات و بەھێزتر دەکاتەوە و مانەوەی مسۆگەر دەکات.

چەند نموونەیەک بۆ ھۆکاری ڕەتکردنەوەی جەنگ و توندوتیژیی
– درووستکردن و ھەناردنی گرووپە ئیسلامییە ڕامیارییەکان پاش ڕاپەڕینی ١٩٩١ خەڵکی عیراق، بۆ دەرەوەی شارەکان [ناوچەی ھۆرامان]، ھەم ھوشیاریی کۆمەڵایەتیی خەڵکیان لەنێوبرد و ھەم بوونی ئەو گرووپانە بوو بە بیانوو بۆ خۆلادانی دەسەڵاتدارانی ھەرێم لە ئاوەدانکردنەوەی گوندە ڕاگوازراوەکانی ساڵی ١٩٧٨ و گوند وێرانبووەکانی جەنگی ئیراق-ئێران، کە بە ئەو بیانووە بووجەی ئاوەدانکردنەوەی گوندەکان “دێزە بە دەرخوونە” کرا و تاکو ئێستاش ئەو ناوچانە ھەر وەک وێرانەی ڕاگواستن و جەنگی ماوەنەتەوە و داخوازییەکانی پاش ڕاپەڕین تاکو لەنێوچوونی فەرمانداریی بەعس، کە ئاوەدانکردنەوە و بۆژاندنەوەی وێرانەکانی ڕاگواستن و جەنگی عیراق-ئێران و قەرەبوونی زیانەکانی خەڵک بوو، لە ھۆشبردران.

– جەنگی ئیران-ئێراق، بێجگە کوژرانی ملیۆنان کەس و پەککەوتەیی چەند ملیۆن کەسی دیکە، ئاوارەیی و وێرانیی و گرانیی و …تد، توانی گەورەترین بزووتنەوەی نەژادپەرستیی و فاشیستیی دژی کرێکارە ئاوارە ئەفغانییەکان لە ئێران و میسرییەکان لە عیراق ھەڵخڕێنێت و ھەر ئاوایش بازارێک بۆ سەرمایەگوزاریی کۆمپانییە جیھانلووشەکان گەرم بکات؛ چ بە فرۆشتنی چەک و چ بە فرۆشتنی کەرەستەکانی ڕۆنانەوە و چ بە زەمینەسایی بۆ سەرمایەگوزاریی ئەوان.

– ڕاپەڕینی خەڵکی سووریە ساڵی ٢٠١١، کە سەرەتا بزووتنەوەیەکی خۆخۆی خەڵکی ناڕازی بوو و ئازادکردنی شارەکان و پێکھێنانی ھەرەوەزییە ئابووریی و کۆمەڵایەتییەکان و خۆبەڕێوەبەریی خەڵک ھەنگاوی یەکەمی بوون، بەڵام ئەوە مەترسیەکی گەورەی بۆ سەر دەوڵەتی سووریە و ھەم بۆ سەر ھاوساکانی [دەوڵەتی تورکیە و دەوڵەتەکانی کەنداو] درووستدەکرد. لەبەر ئەوە بە نەخشەی کۆمپانییەکانی چەکسازیی و ھاندانی سیخوڕەکانی دەوڵەتی تورکیە و سعودیە و …تد بزووتنەوە ئاشتیوازەکە گۆڕدرا بە بزووتنەوەی چەکداریی و ھەرەوەزییە ئابووریی و کۆمەڵایەتییەکان لەنێوبردان و کۆششکارانی ئەوان نموونە (عومەر فارس) لەنێو زیندانی دەوڵەتی سووریە لەنێوبردران، ھەر ئاوا (خۆبەڕێوەبەریی خەڵکی ڕۆژاڤا) کە بە کۆششی ئاشتییانە پێکھاتبوو، بە نەخشەی زلھێزەکان و دەوڵەتەکانی ناوچەکە بە جەنگ گیرۆدە دەکرێت و ھەرچی جەوانی ئازادیخواز و خۆھوشیاری ڕۆژاڤا ھەبوون، بەکوشتدران و ئەوانەی کە ماوە، دەکرێن بە ھاوپەیمان و ھاوسەنگەری زلھێزەکان، کە نوێنەرایەتیی کۆمپانییەکانی چەکسازیی و سیستەمی ڕامیاریی جیھانیی دەکەن.

لەبەر ئەوە، ھەر پەنابردنێک بۆ چەک و جەنگ و بزووتنەوەی چەکداریی، چ خەڵک بخوازێت یان نا، بە سیستەمە جیھانگیرەکە و کۆمپانییەکانی چەکسازی و دەزگە سیخوڕییەکان و دەڵاڵانی بازاری چەک و دەوڵەتەکانی ناوچەکە خزمەتدەکات و وەک سەراپای ڕابوردووی مرۆڤایەتی، سەرەنجامەکەی بەس لەنێوچوون و خۆکوژیی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان دەبێت و بەس.

بە کورتیی و پوختیی، ئەگەر کەسێک بیەوێت بۆ بەدیھێنانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی تێبکۆشێت، پێویستە پێش ھەموو شتێک، دژی چەک و جەنگ و بزووتنەوەی چەکداریی بێت، دژی ڕێکخستنی پلەبەند و قووچکەیی و نێوەندگەرا بێت، دژی دەسەڵاتخوازیی و ناوبانگوازیی بێت، دژی ڕەگەزپەرستیی [سێکسیزم] و نەژادپەرستی [ڕەیسیزم] و شۆڤێنیزم و فاشیزم بێت، چونکە ھەموو ئەو ئاراستانە بەس بە سیستەمی ڕامیاریی [دەوڵەت] خزمەتدەکەن و ئەوانە دەستی شاردراوە و تابووری پێنجەمی دەوڵەتە ھاوچەرخەکان بوون و هەن و دەبن.

بەرانبەر بەوانە، بەس خۆھوشیاریی ئەندامانی کۆمەڵ و چالاکیی ڕۆشنگەرانە و خۆڕێکخستنی جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی، ڕۆشنگەری کۆمەڵایەتیین، کە بەرەنجامی خودی تێکۆشانی جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی دەبن، پەیڕەوکردنی ئەو ئامراز و شێوازە کۆمەڵایەتییانە ئەرکی ھەر کۆششکارێکە لەپێناو پێکھێنانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی.

ڕێگەی تێکۆشان بۆ سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی سەختە، دوور و درێژە، چونکە دژەباو و دژی سەراپای سیستەمێکی جیھانگیرە؛ سیستەمێک کە مرۆڤایەتی ھەڵوەشاندووە و مرۆڤی کردووە بە ڕۆبۆت و ھۆش و ئاوەزی ئەندامانی کۆمەڵی سڕیوەتەوە و لەنێوبردووە و ئامانجی ئەو بەس سەروەریی و قازانج و مشەخۆریی کەسە دارا و دەسەڵاتدار و ڕامیارەکانە و کەسە ڕامیارەکان ڕاستڕەو تاکو چەپڕەو، ئایینگەرا تاکو سێکیولارگەرا، دیکتاتۆریخواز تاکو پارلەمانخواز، ھەموو دەسکەلای سیستەمی دەوڵەتیی [سەروەریی چینایەتیی] و سیستەمی دەوڵەتیی ھەردەم کوتەکی دەستی کۆمپانییە جیھانلووشەکان بووە و دەبێت.

“خەیاڵپڵاویی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی” و ” کەتواریی-بوونی سیستەمی ڕامیاریی”
ئەگەر کەسانێک سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی کە سیستەمی ھەرە کۆن و ھەردەمیی کۆمەڵە ئازادەکان بووە و ھەیە، بە خەیاڵپڵاویی دەزانن، دەی “با ئازادیی خەیاڵکردن لە ئێمە زەوتنەکەن و نەستێنن” ؛

ئەگەر کەسێک بەدیھاتنی سیستەمێکی ئاوا دوور و تێکۆشانی جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی ناتوندوتیژ [سەرپێچیی سڤیلیست]بە بێکەڵک دەزانێت، دەی خۆ خەیاڵکردن و تێکۆشانی ناتوندوتیژانەی خوازیارانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی خەڵک ناکوژێت و ئاوارە ناکات و نشینگەکان وێرانناکات و توندوتیژیی و ئاژاوەی کۆمەڵایەتیی درووست ناکات و بەڕادەی کەم ئاشتەوایی کۆمەڵایەتیی دەپارێزێت و خۆکۆمەکی کۆمەڵایەتیی و ھەرەوەزی ئابووریی و خۆ-بەسێی ئابووریی و ژییان و بنەما کۆمەڵایەتیی و کولتوورییە ئەرێنییەکانی کۆمەڵ دەپارێزێت و کەسەکان بۆ خۆ-بیرکردنەوە و خۆ-بەرپرسیاریی و خۆ-چالاکیی و خۆ-بوون ھاندەدات، کە ھەرگیز ئەو شتانە لە سایەی سیستەمە دەوڵەتیی و میلیشیاییەکان بەدینایێن.

بەپێچەوانەی ئەوە، سیستەمە ڕامیارییەکانن کە کەسانی ناھوشیار و خۆشباوەڕ بە ھەردەمیی و کەتواریی و پێویستیان دەزانن، ھەمیشە و لە ھەموو شوێنێکی جیھان، ئامانجی سەرەکیی سیستەمە ڕامیارییەکان و پارتییە ڕامیارییەکان و کۆمپانییەکان و پارلەمانتارەکان و میلیشیاکان و ڕەوتە نەژادپەرست و ڕەگەزپەرست و شۆڤینیست و فاشیستەکان، بە پلەی یەکەم (لەنێوبردنی خۆ-بوون و کۆمەڵایەتیی-بوون و ھەرەوەزیی-بوونی مرۆڤەکان و کۆمەڵەکان) بووە و دەبێت و بە پلەی دووەم (پاراستنی دارایی تایبەتیی و کاری کرێگرتە و مشەخۆریی و سەروەریی کەمینەیەکی ھەلپەرست و بێویژدان و چاوچنۆکە لەسەر کۆمەڵ).

جیاواز و بێجگە لە ئەوە، کە ھەموو کەتوارێکی کۆمەڵایەتیی و ئابووریی و زانستیی و تێکنۆلۆجیی و ڕامیاریی زادەی خەیاڵکردنی مرۆڤەکانە. ئەوەی، کە سیستەمی پاوانگەریی ڕامیاریی و چەپاوڵگەریی ئابووریی و ھەڵوەشانەوەی کۆمەڵایەتیی و گەندەڵیی بەڕێوەبەریی ئێستا بوونێکی کەتوارییە، ئایا دەبێت ئێمە ناچارانە ئەوانە بە درووست بزانین بەرانبەر ئەوانە ملکەچ بمێنین و بەرەنگاریی ئەوانە نەکەین و بۆ بەدیھێنانی سیستەمێکی گونجاوتر و ژییاندۆسانەتر و ژینگەپارێزتر کۆشش نەکەین؟

بەڵێ درووستە، سیستەمی ڕامیاریی [چینایەتی] ڕاستییەکی کەتواریی ئێستای زۆربەی کۆمەڵەکانە، بەڵام ئایا ڕەوایە و ئیدی کۆتایی مێژوو دەبێت و مرۆڤایەتی توانای تێپەڕاندنی ئەوی نابێت و کۆمەڵەکانی سەر گۆی زەمین بە ملکەچیی بۆ ئەو سزاوار دەبن؟ ئایا ھەر شتێک بوونی ھەبێت، ئیدی ڕەوا و درووست و ھەمیشەیی دەبێت؟

بێجگە لە ملکەچیی و خۆشباوەڕیی زۆرینەی خەڵک، چ شتێک سیستەمی سەرمایەداری دەکاتە سیستەمێکی ھەمیشەیی و لە سیستەمە چینایەتییە ناھەمیشەییەکانی پێش خۆی [خێڵایەتی – کۆیلایەتی – دەرەبەگایەتی] جیایدەکاتەوە و “نەمریی” بە ئەو دەبەخشێت؟

ئەگەر ھوشیاریی و ویستی کۆمەڵایەتیی ھەبێت، چ شتێک ئەگەر و نائەستەمیی کۆمەڵی ناچینایەتی ڕەتدەکاتەوە و لە کەتواریی-بوونەوەی ئەو خەونە ڕێگریی دەکات؟ کامە ڕاستیی و کامە کەتوار؟A

ھەنگاوە سەرەتاییەکانی ڕێکخستن و
پێکھێنانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتیی

– پێکھێنانی گروپەکانی ھاریکاریی و ھەرەوەزییە کۆمەڵایەتییەکان دوور لە دەسەڵاتی پارتییە ڕامیارییەکان و کارایی ئاراستە ئایدیۆلۆجییەکان و دەسەڵاتی فەرماندارییەکان و کۆمپانییەکان و دەوڵەتەکان.

– پێکھێنانی ئەنجوومەنەکانی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای پەیڕەوکردنی دێمۆکراسی ڕاستەوخۆ.

– ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنەکان لەسەر بنەمای ئامادەیی و خۆبەخشیی و شارەزایی و تواناداریی و دڵسۆزیی و ئەزموونداریی.

– پێکھێنانی خۆبەڕێوەبەریی گوند و شاران لەسەر بنەمای یەکگرتنەوەی فێدراڵیستییانەی خۆبەڕێوەبەریی گروپە ھاریکارەکان و ھەرەوەزییە کۆمەڵایەتییەکان.

– ئەندامانی ئەنجوومەنەکان و ئەنجوومەنەکان ڕاسپێردراوی ڕاستەوخۆی خەڵکیی دەبن، نەک نوێنەر و جێگری خەڵک. ئەوان ڕاسپێردراوی کاتیین، نەک ھەمیشەیی و دەستنیشانکراوی پارتییەکان.

– ئەندامانی ئەنجوومەنەکان و ئەنجوومەنەکان، دەسەڵاتدار و بڕیاردەر نین و نابن، بەڵکو ئەنجامدەری داخوازی و بڕیارەکانی خەڵکیی دەبن، کە لەنێو کۆبوونەوە گشتییەکانی شوێنی ژییان و بەرھەمھێنان ھەموو بەشداربووان دەربارەی ئەوان بڕیاردەدەن و بۆ ئەنجامدانی ئەرکەکان ئەندامانی سەرپەرشتیکردنی ئەنجوومەنەکان دەستنیشاندەکرێن.

– ئەندامانی ئەنجوومەنەکان ئازادن، ئەوان چ بیرکردنەوەیەکی ڕامیاریی یان ئایینیان ھەبێت، بەڵام ئەو مافەیان نییە، کە بیرکردنەوە و ئاراستەی ڕامیاریی و ئایینیی خۆیان لەسەر خەڵکی بسەپێنن، یان لەتەک بەرھەمھێنان و چالاکییەکانی ئەنجوومەنی خۆبەڕێوەبەریی تیکەڵبکەن.

– ھەموو ئەندامانی ئەنجوومەنەکان لەنێو کۆبوونەوەی گشتیی خەڵکی ھەڵدەبژێردرێن و ھەر کات ھەر ئەندامێک لە ماوەی ئەندامەتیی سەرپەرشتیکردن و چالاکیکردن نادرووست بڕیاربدات، خەڵکەکە داخوازی کۆبوونەوەی نائاسایی دەکەن و ئەندامەتیی ئەو لەنێو ئەنجوومەن لادەدەن و ئەندامێکی دیکە بۆ ئەنجامدانی ئەو فرمان و چالاکییانە، کە بە ئەندامی پێشین سپێردرابوون، دەستنیشاندەکرێت.

– بۆ ھەڵسەنگاندنی سەرپەرشتیکردن و خزمتەکردنی ئەنجوومەن و ئەندامەکانی ئەنجومەن، ھەموو شەش مانگێک جارێک یان ساڵی یەک جار کۆبوونەوەی گشتیی خەڵکی گوندەکان یان گەڕەکەکانی شار کە ئەنجوومەنەکەیان لەوێ ھەڵبژاردووە، ئەنجامدەدرێت و لەنێو ئەو کۆبوونەوە جەماوەرییە بڕیاری تازە دەدرێن و بە ئەنجوومەنی تازە دەسپێردڕین و بڕیارەکانی پێشتر ھەڵدەسەنگێندرێن و ئەنجامگیرییدەکرێن و ھەر ئاوا ئەرکی ئەندامانی ئەنجومەنی تازە یان ئەندامە تازەکان دەستنیشاندەکرێت.

– پاش ھەڵبژاردن و دەستنیشانکردنی ئەنجوومەنی گوندان و گەڕەکان شاران، ئەنجوومەنی ناوچەیی ھەموو گوندەکان یان سەرتاسەریی شار ھەڵدەبژێردرێن و ھەر ئاوا ئەنجوومەنی سەرتاسەریی ھەر ھەرێمێکی خۆبەڕێوەبەر [خۆبەڕێوەبەری دێمۆکراتیی «ڕاستەوخۆ»، یان فێدراسیۆنی خۆبەڕێوەبەریی ھەرێمێك] لە ڕاسپێردراوانی ھەڵبژێردراوی نێو ئەنجوومەنە ناوچەییەکان دەستنیشاندەکرێت.

– بڕیاردان لەسەر دەستووری خۆبەڕێوەبەریی و دەستنیشانکردنی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی وەک ھەر بڕیارێکی دیکەی مافی ھەموو خەڵکییە و لەنێو کۆبوونەوە جەماوەرییەکان لە بارەی بڕیاردەدرێت؛ لە شوێنەکانی ژییان و بەرھەمھێنان تاکو ئاستی گوند و شار و ناوچە و ھەرێم و کیشوەر.

– بڕیاردان لەسەر جۆری سیستەمی پەروەردە و خوێندن و ئامادەکاری و پیشەیی، بۆ ھەموو خەڵکی و کۆبوونەوەی گشتیی ئەنجوومەنەکان و بە بەشداریکردنی شارەزایانی ئەو بوارانە دەگەڕێتەوە. بۆ نموونە خەڵک یان دایکان و باوکان لەتەک مامۆسایان ئازادن، کە جۆری خۆبەڕێوەبەریی فێرگەی منداڵکانی ئەوان و شێوازی وانەگوتنەوە و سیستەمی خوێندنی ئەوان، یان شێوازی پەیوەندیی و پەروردەی باخچەی ساوایانی منداڵەکانی ئەوان چۆنە و پێویستە چۆن بێت، ئەوان بەخۆیان ئەو شتانە دەستنیشاندەکەن.

– سیستەمی دامەزراندنی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان و ھەر ئاوا ھەموو بوارەکانی دیکەی ژییان و پێویستییە گشتییەکانی خەڵک بۆ ویست و ئارەزوومەندیی خەڵک دەگەڕێتەوە و ئەنجوومەنە خۆجێی و ناوچەیی و ھەرێمییەکان بەس مافی ئەنجامدانی بڕیارەکانی خەڵکیان ھەیە و ڕاسپێردراوان ناتوانن لە جیاتی ڕاسپێرەران بڕیاربدەن.

– بەھرەمەندیی خەڵک لە خزمەتگوزارییەکان بە بەشداریکردن و خۆکۆمەکیی کەسەکان پەیوەستە؛ بەو ڕادەی کە لەنێو سیستەمی کۆمەڵایەتی خزمەتگوزارییەکان بەشداریی و کۆمەکدەکەن، ئەوەندە بەھرەمەند دەبن. ھەڵبەتە کەسانی پەککەوتە و کەمئەندام و نەخۆش و زگپڕ و منداڵان بەبێ ھیچ مەرجێک مافی بەھرەمەندیان ھەیە و دەبێت پێویستیی و ناچاریی کەسەکان لەبەرچاوبگیردرێت.

– پارتییایەتی و چالاکی ڕامیاریی و ئایینداریی لە سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی جیادەبن و وەک حەز و ئارەزوومەندیی کەسەکان دەمێنێتەوە و بە ھیچ جۆرێک نابێت لەتەک خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵ تێکەڵبکرێن. ھەر کەس ئازادە سەر بە چ پارتییەک، ئایینێک بێت و یان نەبێت، بەڵام ھیچ کەس ئەو مافەی نابێت، کە حەزە تایبەتەکانی خۆی لەسەر کۆمەڵ بسەپێنێت، یان کەسانی دیکە بە ئەنجامدان و پەیڕەوکردنی حەزەکانی خۆی ناچاربکات. ھەڵبەتە پێویستە ئەوەش ڕۆشن بێت، کە ئازادیی بیر و باوەڕ بنەمای سەرەکیی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی دەبێت.

– یەکگرتنی ھەر ھەرێمێک لەتەک ھەرێمێک دیکە یان جیابوونەوەی ھەر ناوچەیەک لە ھەرێمێک بەس لەسەر بنمەمای دەنگدانی گشتیی خەڵکی ئەو ھەرێمە یان ناوچەیە لەنێو کۆبوونەوەی ئاسایی یان نائاسایی ئەنجوومەنی خۆجێی و سەرتاسەرییەکان بڕیاردەدرێت، ئەگەر نا ھەر کۆششێک بۆ بە زۆر جیاکردنەوەی ناوچەیەک یان لکاندنی ھەرێمێک دەکەوێتە خانەی پیلانگێڕیی ڕامیاریی دژی ویست وخواستی خەڵک.

– سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای دێمۆکراسیی ڕاستەوخۆ دادەمەزرێت، واتە تەواو پێچەوانەی سیستەمی پارلەمانی| دەوڵەتیی. ئەو لەسەر بنەمای یەکگرتنی ئەنجوومەنە ئازادەکان، شوورا ئازادەکان، ھەرەوەزییە ئازادەکان، گروپە ئازادەکانی شوێنی ژییان و بەرھەمھێنان دادەمەزرێت و بە کۆبوونەوەی گشتیی خەڵک و بڕیاردانی ڕاستەوخۆی خەڵک پشتدەبەستێت و ھەموو بڕیاردانێک یان ڕێکەوتنێک بە ڕەزامەندیی خەڵک لەسەر بنەمای ڕاپرسییە گشتییەکان دەدرێت و ھەر بڕیاردانێک یان ڕێکەوتنێک لەسەر بنەمای پارتییایەتیی و فەرمانداریی و دەوڵەتیی ڕەوایەتی نییە و دژی دێمۆکراسی ڕاستەوخۆ و دژی مافی خەڵک و خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی دەبێت.

– ئەو خاڵانە و ھەر خاڵ و بنەمایەکی دیکە، کە لەتەک پێکھێنانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای دێمۆکراسیی ڕاستەوخۆ بگونجێت و بە بەئامانجگەییشتنی خەڵک خزمەتبکات ….تد.

ھەر ئاوا کۆمەڵێک بنەما ھەن، کە بەبێ ئەوانە ھەرگیز سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی بەدینایێت و ئەستەم دەبێت، ھەر لەبەر ئەوەیە، کە سیستەمە ڕامیارییەکان بە ھەموو جۆرێک بۆ لەنێوبردنی ئەو بنەمایانە ھەوڵدەدەن و گشت ڕامیاران (دەسەڵاتخوازان چ ڕاستڕەو و چ میانڕەو و چ چەپڕەو، چ ئایینگەرا و چ سێکولار و چ کۆنەپارێز) بەردەوام و بە ھەموو ھێز و توانا و ئایدیۆلۆجییکارییەک بۆ لەنێوبردن و لەبیرکردنی ئەوان ھەوڵدەدەن.

ھەندێک لەو بنەمایانە، کە تێکۆشان و ڕاپەڕینەکانی پێشتر وەک ئەزموون و وانە بە ئێمە بەخشیون:
– ئازادیی تاکەکەس بنەمای ئازادیی کۆمەڵ و ئازادیی کۆمەڵ تەواوکەری ئازادیی ئەندامەکانی دەبێت.
– گۆڕانی کۆمەڵ بە گۆڕانی خۆیی و بابەتیی ئەندامانی کۆمەڵ ڕوودەدات.

– بەختەوەریی و ئاساییشی گشتیی مەرجی بەختەوەربوون و بوونی ئاساییشی تاکەکەس دەبێت.
– شۆڕش ڕوودانێکی بەردەوام و کۆمەڵایەتیی و ڕۆشنگەرییە، شۆڕشێک کە بتوانێت مرۆڤایەتی بە خۆبەرێوەبەری کۆمەڵایەتیی کۆمەڵی ئازاد و یەکسان و دادپەروەر ( کۆمەڵی ناچینایەتیی) بگەیێنێت، خۆبەخۆ شۆڕشێکی دژە-چینایەتیی دەبێت و ڕێکخستن و ئامراز و شێواز و سەنگەرەکانی دژە-چینایەتیی دەبن.

– بەبێ پاراستنی ژینگە و پەیڕەوکردنی ئابووریی ژینگەپارێز بەردەوامیی ژییان و بەدیھاتنی کۆمەڵی خۆبەسێ و خۆبەرێوەبەر ئەستەمە.

– بەبێ پاراستنی ژییانی بوونەرانی دیکە مانەوە و ھاوسەنگیی ژییانی مرۆڤ ئەستەم دەبێت.

– بەبێ لەنێوبردنی سەروەریی چینایەتیی و ڕەگەزیی و نەژادیی و کولتووریی و سڕینەوەی ھەڵاواردن و بەرتەریی و ملھوڕیی، گەییشتن بە ئاستی کۆمەڵی ئازاد و یەکسان و دادپەروەر ئەستەم دەبێت.

– ئازادی بەبێ یەکسانی بەھرەکێشییە و یەکسانی بەبێ ئازادی کۆیلەتییە و ئازادی و یەکسانی بەبێ دادپەروەریی کۆمەڵایەتیی وەک دوو خەونی ئەستەم و دوو درۆی ڕامیاریی دەمێنن.

– مرۆڤ بۆ بەختەوەریی و ئاساییشی ژییان پێویستی بە جەنگ و دارابوون و سەروەربوون نییە، بەڵکو پێویستیی بە ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتیی ھەیە و بەدیھاتنی ئەوانەش پێویستی بە لەنێوبردنی حەز و خواستە بۆرجوازییەکان ھەیە.

– مرۆڤ و مرۆڤایەتی بۆ مانەوە و بەردەوامیی ژییان پێویستیان بە کێبڕکێ و پاوانگەریی و چەپاوڵگەریی نییە، بەڵکو ھاوپشتیی و ھاوخەمیی و ھاودەردیی و تەبایی و پێکەوەژییان پێویستە.

– جەنگ و پەلاماردان و سەرکوت و داگیرکردن و خۆزاڵکردن پاشماوەی سەردەمە تاریکەکانی ژییانی مرۆڤایەتیین و بێجگە لە لەنێوبردن و وێرانکردن و کوژاندنەوەی دوا ترووسکەی ژییان لەسەر گۆی زەمین، ھیچ سەرەنجامێکی دیکەیان نییە و نابێت، ئەگەر مرۆڤ سەربەخۆ و خاوەنی ھۆش و ئاوەزی خۆی بێت، سەرنجدانێکی خێرای نەھامەتییە سرووشتیی و ئابووریی و سەربازییەکانی ئێستا بۆ دیتن و دەرکەوتنی ئەو ڕاستییە بەسن.

دوا قسە لە بارەی پڕۆژەی (سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی)

خوێنەری ئازیز ئەم پرۆژە کڵێشەی ئایدیۆلۆجیی نەگۆڕ نییە. لەلایەن من وەک پێشنیارێک بۆ بەر چاوی ئێوەی ئازادیخواز و یەکسانیواز و دادپەریواز ئامادەکراوە، تاکو کۆششکردنی ھەموومان پێکەوە لەسەر چۆن-بوونی ئایەندەی خۆمان و کۆمەڵی خۆمان تەبا و تەواوکەری یەکدی بێت و ھەمووان پێکەوە بە سەرنج و ڕەخنە و پێشنیاری ھەمەلایەنە بتوانین پڕۆژەکە تەسەلتەر بکەین و ئەرکی مێژوویی و کۆمەڵایەتیی و مرۆڤیی سەر شانی خۆمان ئەنجامبدەین.

لەبەر ئەوە و بۆ ئەوە، ھیواخواز ھەم، ئەگەر ھەر کەس بڕوای بە سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی ھەیە و لەسەر بنەماکانی ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتیی و ھەرەوەزی و خۆکۆمەکی و خۆبەخشی کۆمەڵایەتیی تێدەکۆشێت، لە شوێنی خۆی و بە ڕادەی کات و گونجان و بواری ژییان و ئەرکەکانی خۆی لەسەر ئەم بیرۆکەیە لێکۆڵینەوە بکات و پەرەیبدات و لەنێو مەیدانەکانی بەرھەمھێنان و ژییان خۆی ئەزموونیبکات و بەرەنجامی ئەزموونکردنە ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و کولتوورییەکانی لە بەش و ناوچە جیاوازەکان بەراوردبکات و سەرەنجامی بەراودکراوەکان بخاتە سەر نێوەڕۆکی پڕۆژەکە، تاکو کەسانی دیکە و ناوچەکانی دیکە و کۆمەڵانی دیکە لە ئەزموونەکانی پێشینان و ئێمە و دواتر کەڵکھەڵدەگرن.

نەگوتراو نەمێنێتەوە، من بەس نووسەرەوە یان ئامادەکەری ئەم پڕۆژەیە ھەم و خاوەنداریی ئەم پڕۆژەیە بۆ ھیچ کەس و گرووپ و پارتییەک یان ڕەوت و ئاراستەیەکی دەستنیشانکراو ناگەڕێتەوە و من بەس خاوەنداریی لە لایەنە لاواز و ناڕۆشن و ھەڵەکانی ئەو دەکەم و بەرپرس ھەم و دەبم، چونکە ھوشیاریی و زانیاریی و کولتوور بەرھەمی بیرکردنەوەی ھەزاران ساڵەی نەوەکانی مرۆڤایەتیین و دارایی ھیچ کەسێک نین و خاوەنداریی ئەوان بۆ سەراپای مرۆڤایەتیی دەگەڕێتەوە و کەرەستەی بازرگانیکردن نین.

لەوانەیە گوتنی ئەوەش پێویست بێت، کە ئامادەکاریی ئێستای ئەم پرۆژە بەرەنجامی کۆششی ھزریی و بەشداریی مەیدانیی من بووە و ھەیە لەسەر بنەمای سەرنجدانی ڕەوت و بزووتنەوە جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی و تەنانەت ڕامیارییەکان، کە من تاکو ئێستا لەنێو ئەوان بەشداربووم [ھەرچەندە پاش ساڵی ١٩٩٣ من ھیچ چالاکییەکی ڕامیاریی ئەنجامنەداوە و لەنێو ھیچ گرووپ و ڕێکخراوێکی ڕامیاریی بەشدارنەبووم]، بە پێکەوە گرێدانەوەی بزووتنەوەی ھزریی و کۆمەڵایەتیی ڕەوت و کۆمەڵە سڤێلستییەکانی چەرخی ھەژدەھەم و نۆزدەھەمی ئۆروپا و ھەر ئاوا بزووتنەوە ھەرەوەزییە ئابوورییەکانی کرێکارانی فەرەنسە و ھەرەوەزیی و خۆکۆمەکیی کۆمەڵایەتیی ھەزاران ساڵەی کۆمەڵەکانی ئەو کێشوەرانەش، کە دواتر داگیرکران و کۆمەڵە ھەرەوەزەکانی ئەوان کۆکوژکران و پاش ئەوە بە “ئەمەریکا” و “ئوسترالیا” و “نیوزلەندە” و “کەنەدا” ناسێندران و لەنێو ئەوانیش کاراییدارتر و زیندووتر گرێدانەوەی و پێوەندکردنی بە ھەرەوەزی و خۆکۆمەکی کۆمەڵایەتیی ئازاد-گوندەکانی ناوچەکانی میزۆپۆترامیا، کە تاکو سەردەمی منداڵی من ئەو بەھا باڵایانە کۆڵەکەی کولتووریی ئەو ناوچانە بوون و بوون بە بەشێک لە کەسایەتیی و ئاوەز و بیرکردنەوەی من و ھاوسەردەمییەکانی من.

ھەر ئاوا، ئەم نووسینەی بەردەستی ئێوەی ئازیز، زۆر جار دووبارەبوونەوە و لەیەکترچوون لەنێو ئەو بەرچاودەکەوێت، ئەوەش بۆ تازەبوونی پێشنیارکردنی بیرۆکەکە و ناچاربوون بە ڕۆشنکردنەوە و شیکردنەوەی زیاتر دەگەڕێتەوە، کە ناچارییانە دەکرێت، بەتایبەت ناساندن و ڕۆشنکردنەوەی چەند بارەی کۆمەڵێک چەمک و دەسەواژە، کە بنەمای بیرۆکەی نێو ئەم پەڕتووکە پێکدەھێنن.

من ھیواخواز ھەم، تۆی ئازیز وەک خوێنەرێکی پەیگیر و دڵسۆز و ڕەخنەگر، ھەڵەی تایپکردن و ناڕۆشنییەکان و ھەر ئاوا سەرنج و ڕەخنە و بۆچوونی خۆت بۆ من بنووسیت، تاکو لە ئامادەکردن و چاپکردنی دواتر، لەبەرچاو بگیردرێن.

———————————————————————————-
* فیلۆسۆفی (ئۆبونتو)، کە کۆمەڵێکی ئەفریکاییە، ئەوەیە “یان ھەموومان، یان ھیچ کەسمان”، واتا ئەگەر ھەژاری و بەدبەختیی بێت، پێویستە ھەمووان وەک ڕووبەڕووی بینەوە و ئەگەر خۆشگوزەرانیی و بەختەوەریی بێت، پێویستە ھەمووان پێکەوە بەھرەمەند بین.
ئەگەر یاداوەریی پێشینانی خۆمان سەرنجبدەین، زۆر بە ئاسانی ھەمان فیلۆسۆفی (ئۆبونتو)ییەکان لەنێو ژییان و پێکھاتەی کۆمەڵایەتیی لای خۆمان ھەیە و ھەبووە. بۆ نموونە لە گوندی تەوێڵە “چایەکەی ماما خاخا” بەناوبانگە، کە گوتوویەتی “نیو چایی بۆ من تێبکە و نیوەکەی دیکەی بۆ ھاوسێیەکی دیکە بەرە” و …تد.
لە ئەو بارەوە نموونەی زۆر ھەن، کە لە سیستەمە ڕامیارییەکان عیراق و ئێرانی پێشکەوتووتر و مرۆڤدۆسانەتر بوون و ھەن و ھەر گوندێکی ناوچەکە بڕۆین و سەرنجبدەین کۆمەڵێک بنەمای خۆکۆمەکیی و ھەرەوەزیی و کۆمەڵایەتیی ھەن، کە دەکرێت وەک ھەنگاوی یەکەم و سەرەتایی خۆڕێکخستنی جەماوەریی بەشەکانی کۆمەڵ و پایەکانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی کۆمەڵایەتی لەبەرچاوبگیردرێن.