ئه‌م زانیاریانه‌ی که‌ له‌م وتاره‌ی خواره‌وه‌دا هاتووه‌، بزمارێکی دیکه‌ به‌ کفنی ئه‌و ئایدۆلۆجییه‌دا داده‌کوتێت ، که‌ واده‌زانێت قه‌یرانه‌که‌ی ئێستاش قه‌یرانی سه‌رمایه‌دارییه‌ ، نه‌ك ئێمه‌

Zaher Baher

13/09/2016

ئه‌م زانیاریانه‌ی که‌ له‌م وتاره‌ی خواره‌وه‌دا هاتووه‌، بزمارێکی دیکه‌ به‌ کفنی ئه‌و  ئایدۆلۆجییه‌دا داده‌کوتێت ، که‌ واده‌زانن قه‌یرانه‌که‌ی ئێستاش قه‌یرانی سه‌رمایه‌دارییه‌ ، نه‌ك ئێمه‌

ڕۆژنامه‌ی گاردیانی دوێنێ ، 12/09/16 وتارێکی گرنگی بڵاوکرده‌وه‌ که‌ له‌ خواره‌وه‌ لینکه‌که‌ی داده‌نێم بۆ ئه‌وانه‌ی که‌ ئینگیزی ده‌زانن.  هاوکاتیش خاڵه‌ گرنگه‌کانی نێو ئه‌و وتاره‌ له‌م پۆسته‌دا ده‌خه‌مه‌ پێشچاوی هاوڕێیان و  دۆستانی ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌.

له‌م وتاره‌دا ئه‌م خاڵه‌ گرنگانه‌ هاتوون:

  • ئه‌وه‌ نیشانده‌دات که‌ ئه‌م کۆمپانیانه‌ به‌ به‌راورد به‌ ئابوری ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌ له‌ به‌رنبه‌ر ساڵی پاردا داهات و قازانجیان زۆر هه‌ڵکشاوه‌.
  • ساڵی پار وجودی ئابوریانه‌ی  100 له‌ کۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌کانی جیهان ژماره‌یان له‌ 63 وه‌ له‌ ساڵی 2014‌دا سه‌رکه‌وتووه‌ بۆ 69 له‌ساڵی 2015 ‌دا
  • 10 له‌و کۆمپانیا زه‌به‌لاحانه‌ی وه‌کو Walmart, Apple, Shell پاره‌ زیاتر په‌یداده‌که‌ن تاکو گه‌لێك له‌و وڵاتانی دونیا به‌ لێکدانی داهاتیان.
  • ده‌سه‌ڵاتی ئابوری ‌ 200 له‌و کۆمپانیانه‌ ‌ زۆرینه‌یه‌ك له‌ وڵاته‌ بچوکه‌کانی خوادووه‌ ، بۆ نموونه‌  153 له‌مانه باڵاده‌ستی زۆرێك له‌ نه‌ته‌وه‌کانن له‌ ئه‌فه‌ریقاو ئاسیا و ئه‌مه‌ریکای لاتین .
  • ئه‌مه‌ریکا و چین و ئه‌ڵمانیا و یابان و فه‌ره‌نسا و بریتانیا و 6 ده‌وڵه‌تی ئابوری گه‌وره‌ن به‌دووی ئه‌مانیشدا ئیتالیا و به‌رازیل و که‌نه‌ده‌ دێن.
  • قیمه‌تی 10 له‌م کۆمپانیانه‌ 285 تریلۆن دۆلاره‌ به‌ پاوه‌نیش ده‌کاته‌ 215 تریلۆن که‌ زیاتره‌ له‌ داهاتی 180 وڵات که‌ به‌ هه‌موویان قیمه‌تیان 280 تریلۆن دۆلاره‌. له‌م وڵاتانه‌: ئیرله‌نده‌، ئه‌نده‌نوسیا، ئیسرائیل، کۆڵؤمبیا، یۆنان ، ئه‌فه‌ریقای باشوور ، عێراق و ڤێتنام.

هه‌ڵبه‌ت زیادکردنی ده‌سه‌ڵات و داهاتی ئه‌مانه‌ له‌ به‌رانبه‌ر بێده‌سه‌ڵاتی و نه‌بوویی و هه‌ژاریی باقییه‌که‌ی دیکه‌ماندایه‌ .

  • بۆ زانیاری زیاتر تکایه‌ لینکه‌که‌ی خواره‌و ببینه‌:

https://www.theguardian.com/business/2016/sep/12/global-justice-now-study-multinational-businesses-walmart-apple-shell

 

 

 

 

ئەكتەر پێویستی بەناسین و شارەزایی لە تیۆرەكانی كەسێتی هەیە ؟ لەكاتی نواندندا !!

ئەكتەر پێویستی بەناسین و شارەزایی  لە تیۆرەكانی كەسێتی  هەیە ؟ لەكاتی نواندندا !!

بەشی دووەم و كۆتایی

خوێندنەوەی / ڕێباز محەمەد جەزا

__________________________________

لەسەرەتادا بەنیاز نەبووم لە م بارەیەوە هیچ بڵێم ، بەڵام هیچ لەوە ناخۆشترنیە كاتێك دەبینیت هەمووان حوكم و بریار لە سەرباشی و خراپی ئەكتەر دەدەن لەكاتێكدا چەندین تیۆر هەیە بۆناسینی كەسێتی  كە پێویستن  و ناكرێت بەباش و خرا پ و گۆترەكاری ماندوو بونیان رەتبكرێتەوە یان پەسەند بكرێت  . ئەمەش  بۆ وەرگرو ئەكتەرو دەرهێنە ریش  گرنگە لەڕووی تیۆریەوە و پێویستە  هەمووان  بزانن چۆن مامەڵەدەكەن و لە كوێدا دەتوانن سوود لە تیۆرێكی دیاریكراو وەربگرن لەبەرهەمێكی شانۆییدا  یان یپَویستە كێ‌ قسەیان لەسەر بكات و كاریان لەگەڵدا بكات  ، بۆئەم مەبەستە خوێندنەوەیكی خێرا دەكەم بۆ كتێبی ( نڤریات الشخصیە ) ی نووسەر “سیمۆن كلاپیە ڤالادۆن ” كە  ” علی المصری ” وەری گیڕاوەو بەرهەمی ” المۆسسە الجامعیە للدراسات و النشر والتوزیع ” و چاپی دووەمی ساڵی 1993ز

كەسێتی لە تێڕوانینی  ڕەفتارگەرا كانەوە :

وەكو لەبەشی یەكەمی ئەم خوێندنەوەیمدا باسم كرد ، چەندین تیۆرو قوتابخناەی تایبەت بەكەسیئَتی هەن كە بۆچوونی دژو لێك دوور یان لێك نزیك و چونیەك و زۆریت تریشی تیا بەدی دەكەین كە من پێم باشە زۆر بەخیرَرایی ئەم كتێبە نمایش بكەم و دواتر خوێنەر خوی ئازاد بێت لە بڕیایردان  ، بەنیسبەت  شانۆكارانیشەوە بگەڕینەوە بۆ تیۆرەكان و لە بایەخ و گررنگیان تێبگەن و وابكەن لە خۆوە و سەرپێی لتیۆرێك پەسەند یان ڕەت نەكەنەوە بەڵكو بگەڕێنەوە بۆ ژێدەرە ڕەسەنەكان و بە پێی پێویستی بەرهەمەكە سوود وەربگرن و بتوانن خوێندنەوەی تایبەت ڕەنێو بهێنن و لە م پێناوەشدا لەم بەشەی خوێندنەوەكەمدا كەدەبێتە دوابەشی كاركردنم لەم كتێبە دا بەشێوەیەكی پانۆرامی درێژە ی دەدەمێ‌ بە هیوای ئەوەی سوودێكی هەبێت .

نووسەر ئەم كتێبە ” سیمۆن كڵاپیە ” بە باسكردنی تیۆرەكەی ” واتسۆن ” بەردەوام دەبێت و باسی مانیفێستەكەی ساڵی 1913 دەكات كە بووبە خاڵی وەرچەرخان لای ڕەفتارگەراكان كەلە ڕاستیدا ئەو بەیانە لەسەرەتادا شێوەیەكی ڕەها و تازەنەبوو بەتەواوی ، بەڵكو چەندین توێژینەوەی دەربارە كراو دواتر بنەماكانی چەسپێندران و پێش ئەو مێژووە زۆربەی توێژینەوەكان  دەربارەی  دەروونناسی فزیۆلۆژی بوون . ” فەخنە ” وەكو بیریارێكی باو سەرقاڵی “میتا – ئەودیو” ی شتەكان بوو لەهەمان كاتدا لە دەرونناسیی ئەندامیدا  وپاشان “فۆنت” وەكو مامۆستای یاریدەدەری فیزیایی و “هلمولتز” یش لە هایدلبێرگ و لەفەرەنسا “ج. دۆما ” باسی لە پەرچەكرداری جەستەیی دەكرد لەكاتی هەڵچووندا . هەروەها لە ڕوسیا ” ستشنۆڤ ”  و بەسەر پەرشتی “پاڤلۆڤ ” گۆڕانكاری ڕویاندا و ئەمریكی و ڕووسیەكان شعوریان كرد بە ڕەفتارو  ناساندیان پەیوەندی ڕەفتارگەراكان بە ” مادی میكانیكەوە ” بەڕووی ئاڵۆزی و ئامێر گەراییدا كرایەوەو بووبە میراتگری فەلسەفەی ئەپستراكت و بیریارانی وەكو ” ئۆگست كۆمت” توێژینەوەی ریاڵتی شعوریان كرد و ڕتیان كردەوە .

لێرە بەدوواوە نووسەر “سیمۆن كڵاپیە ” دێتە سەرباسی زۆرێك لە تیۆریەكان و توێژینەوەی ئەزموونی و زانستی  سەر ڕێگا خران بەرەو ئامانجی تر و چەمكی كەسێتی نەبووە چەقی  ئەو توێژینەوانە بەڵكو بون بەكلیل بۆ كردنەوەی ردەرگای ڕاڤەی سایكۆلۆژی . تێكەڵیەك بەدیدەكرێت لەوێنەی مرۆڤ و كەسێتیدا و” هۆپنەر” بەمجۆرە و بەپێی چەند بنەمایەك لەوانە : ( نەوە “وەچەیی” یە )  ، (میكانیكیە)  ، ( ژینگەی) یە،  (چێژە) ، ( سەركەوتنە لەكاردا)  .

*دیمەن وڕەفتار :

نووسەر لەم بەشەدا زیاتر باسی پەرچەكردار دەكات وەكو وەڵامدانەوەو لەئەنجامی وروژاندنە دەرەكی و ناوەكیەكانەوە . وەكو چۆن باسی ” پاڤلۆڤ ”  و ” شینۆڤ” دەكات و ڕێسایەك دیاری دەكات ئەویش بریتیە لە : ( S)  دەبێتە وروژێنەری (  R) و دەبێتە (پەرچەكردار) . پرسیاری ممن لیرَەدا ئەمەیە ئەكتەری شانۆ لە كوردستان لەكاتی نواندندا  دەتوانێت سوودمەند بێت لە تیۆرێكی لەم جۆرەدا؟!  من بەداخەوەم بۆوەڵامەكەی چونكە دڵخۆشكەر نیە بۆنمونە باوا داینێین كە دەیزانێت و دەتوانێت !!! ئەی بۆ نمونەیەكمان لەنمایش یان لە دانیشتن و نووسینە ڕەخنەییەكاندا نەبینی؟! بەپێچەوانەشەوە گەربڵێین نایزانێت !! ئەی ئەم بوونەوەرە سەرقاڵی چییەو بەنیازی چییەو كەی دەگاتە ئەو باوەرەی كە تیۆری كار بكات و شارەزایی لەبارەیانەوە هەبێت ؟!!! من لێرە بەداو واز لەم پرسیارە جەرگ بڕانە دێنم كە بەڕاستی نەك وەڵامم دەست نەكەوتوە بەڵكو زۆر لەسەر ی برۆم ڕەنگە ڕەشبینی بم كوژێت !!بە م شێوە یە بە خێرایی لەم چێوەیە تیۆریەدا ڕە ت دەبم ، بەو ئومێدەی هەركەس بەییەوە گرنگە بۆی بگەڕێتەوە نوووسەر بە مجۆرە دایڕشتووە :

–           تیۆری واتسۆن و ڕەفتارگەرایی كلاسیك .

–           چەمكە كانی ڕەفتارگەرایی نوێ‌  وەكو : ( كلارك هول ،  دولارد و میللر ) و هتد..

دواتر نووسەر دێتە سەر باسكردنی ئەنجام و هەڵسەنگاندنی ئەم بەشەی كە تایبەتە بە ڕەفتارگەراكان وسودی ئەم قوتابخانەیەمان بۆڕوون دەكاتەوە دەربارەی كەسێتی كە بریتیە لە وەی  تەقینەوەو بڵاو بوونەوەیە بەڕووی یفرە تیۆری و دروستكردنی جیاوازی و  دووركەوتنەوە لە تاك ڕەهەندی و تاك تێگەیشتن و ڕەتكردنەوەی بەرامبەر و قسەی هەمەجیانەو لە خۆوە قسەركردن دەربارەی كەسێتی كە بێگومانم ئەمە ئازاری شانۆكارانیشە لە دوای هەربەرهەمێك و هەركەس بەوجۆرە تێی دەگات كە عەقڵی دەیبرێًت و بە پیًی ئەو ئاستە سنوردارو كورتە ی خۆی بڕیاری ناجۆر دەدات  و لەم  هەنگاوەوە بە ئومێدم هەمووان بەر پرسیارنە بگەڕینەوە بۆناو سیستم و چێوەی تیۆری بۆ كەسێًتی .

  • تیۆرە نمونەییەكان :

توێژەر “سیمۆن كڵاپیە ” لەم بەشەی كتێبكەیدا شەرحی ئەو دەربڕین و سیما و نمونانەمان بۆدەكات كە لە ڕوویی تیۆریەوە  گرنگن و پێویستە بایەخیان پێبدرێت و بە باوەڕی من بۆ ئەكتەر زۆر گرنگە بتوانێت كاریان لەسەر بكات و شارەزایی هەبێت لەبارەیانەوە …. كەسێتی لە ڕوانگەی ئەم تیۆریانەوە  لە ئزموونەوە وەردەگیرێن و  ئاڵو گۆڕیان بەسەردا دێت و توێژەر چەندین نمونەمن لەوتیریانە پێشكەش دەكات  لەوانە : ( نمونە خۆرسكەكان ) ، (نمونە تشكیلیەكان ) ، ( نمونە دەرونیەكان ) ،                  ( نمونە كانی وەرگرتنی سروش  لە شیكاری دەرونی  )،(نمونەكانی  هەڵویست و تصرفات   ) وهتد…..

پاشان نوێژەر دێتە سەر هەڵسنگاندن و ئەنجامی بەشە كە كە بە باوەڕی من زۆر پێویستە ئەكتەری شانۆ شارەزایی و مە هارەتی خۆی لەم ڕووەوە بەگەبڕ بخات ..

  • تیۆر هۆكاریەكان :

توێژەر لەم بەشەی كتێبەكەیدا دێتە سەرباسكرنی چەندین میتۆدی جۆراو جۆری هۆكاری و من لێرەدا تەنها ئاماژە بەناوەكانیان دەكەم زۆربەخێرایی  ) شیكاری هۆكاری ، شیكردنەوەی  هۆكارەكانی كەسێتی لەوانە :” ریمۆن كارتڵ ، هانس جۆرج ..) و پاشان توێەر دێتە سەرباسكردنی  هەڵسەنگاندنی ئەم بەشە و بۆچوونەكانی خۆی چڕدەكاتەوە .

  • تیۆرەكانی شیكردنەوەی دەروونی :

ئەو بۆچوونانەی نووسەر ” سیمۆن كڵاپیە” خستونیەتە ڕوو من لێرەدا زۆر بەپەلە تەنها چەند سەرقەڵەمێكی بخەمە روولەوانە : ( نمونەی شیكردنەوەی  دەروونی دەربارەی كەسێتی ، پێكهاتەی كەسێتی ، قۆناغەكانی گەشەكردنی لبیدۆ، زانستی كەسێتی و شیكردنەوەی تیۆری و هتد ….) كە بەڕای من مامەڵە كردن لەگەڵ هەر یەكێك لەو سەرەقەڵەمانە شایانی توێژینەوەی سەربەخۆو گفتوگۆی فراوانن ، هەرلەبەرئەوە  بە گرنگم زانی قسە لەسەر كردنی بووەستێنم بۆكاتێكی ترو دەرفەتی تر..پاشان نووسەر هەڵسەنگاندن ی خۆی بۆئەم بەشەش پێشكەش دەكات .

  • ئەنجام :

ئەنجام یان كۆتایی ئەم توێژینەوەیە لەلای نووسەر پیاچوونەوەیەكی خێرایە بە  تیۆرەكان كەسێتی و باس لەوەدەكات كەبەو سیكاریە خێرایانە ئەو تیۆرانە هەڵنا سەنگێندرێن و پێویستمان بەوەیە  كە بیانخوێنینەوەو جەدەلیان لە بارەوە بكەین و گفتگۆو قسەلەسەركردنیش لەم بارەیەوە كراوەیە بۆهەركەسێك بیەوێت قسەی جیاوازترو توێژینەوەی زیاتری هەبێت و منیش وەكو كۆتایی بۆئەم كتێبە پێشنیاز دەكەم  بۆهاوڕێ‌ شانۆ كارەكانم كە لە م قۆناغەدا كار بەتیۆر بكەن و بگەڕێنەوە بۆئەو ژیدەرەگرنگ و جیهانیانەی كە ئێمەوە كو كورد فەرامۆشمان كردوون و نەمان خوێندووونەتەوە جا لەبەر هۆكارێك بێت ن بەو ئومێدەی كارێكم كردبێت شایستەی لەسەر وەستان بێت .

 

 

rebaz-2

چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌ی ڕاستڕه‌وکان زیانیان به‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی گه‌یاندووه‌

چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌ی ڕاستڕه‌وکان زیانیان به‌ بزوتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی گه‌یاندووه‌

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن

        Sep 2016

به‌شی یه‌که‌م:

چه‌رخی ڕابوردوو دوو کاره‌ساتی  گه‌وره‌ی مێژویی  به‌ خۆوه‌ دیت که‌ تا ئێستاش لانی که‌م  به‌شێکی زۆری جیهان به‌ ده‌ست یه‌کێکیانه‌وه‌ هه‌ر ده‌ناڵێنێت.  ئه‌و دوو کاره‌ساته‌ مێژوییه‌ش یه‌که‌میان “شۆڕشی به‌لشه‌فی”  و به‌ڵشه‌فیزم بوو ئه‌وی دیکه‌شیان “شۆڕشی ئێران” بوو ، که‌ له‌ ڕاستیدا هیچیان شۆڕش نه‌بوون، بگره‌ دژ به‌ شؤڕشه‌که‌ بوون.

کاره‌ساتی یه‌که‌م گه‌ر  ته‌واوی دونیای به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵنه‌کردبێت ئه‌وه‌ به‌شێكی زۆری له‌ جیهان گرته‌وه‌ و نزیکه‌ی 80 ساڵی خایاند، گه‌رچی هێشتا سێبه‌ره‌که‌ی هه‌ر به‌سه‌رمانه‌وه‌یه‌.  کاره‌‌ساتی دووهه‌میشیان که‌ له‌ ئێستادا له‌ جه‌نگی مه‌زهه‌بی نێوانی شیعه‌ و سونه‌ و سونه‌ و  سونه‌ و ” کافراندا”  درێژکراوه‌ته‌وه‌ تا ئێستا کۆتایی ئه‌م شه‌وه‌زه‌نگه‌ ، ئه‌م  سه‌رده‌مه‌ ڕه‌شه‌، له‌ هیچ شوێنێکه‌وه‌ دیار نییه‌ .‌  ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ئێراندا ڕوویدا که‌ ناوی به‌ شؤڕش ده‌رکردووه‌ به‌ردی بناخه‌ی جه‌نگی عێراق و ئێران، ڕؤڵ و کارایی له‌سه‌ر ناوجه‌که‌ به‌ دروستکردنی حیزبی سیاسی و میلیشیاکانیانه‌وه‌ ، دروستکردنی دوو سێنته‌ری سه‌ره‌کی له‌گه‌ڵ سعودییه‌دا له‌ ناوچه‌که‌دا و پێشبڕکێی نێوانیان له‌ نانه‌وه‌ی جه‌نگی وێرانکاریدا و له‌ دایکبوونی تالیبان و قاعیده‌ و ئێستاش داعش ، دانا.

ئه‌گه‌ر چی هه‌ر یه‌ك له‌م دووکاره‌ساته‌ له‌لای زۆرینه‌ی خه‌ڵکی به‌ خودی چه‌پ و کۆمۆنیسته‌کانیشه‌وه‌ به‌ دوو دیاره‌ده‌ی جیا، پێناسه‌ کراوه‌ و ناوهێنراوه‌ ، یه‌که‌میان به‌ چه‌پ و دووهه‌میان به‌ ڕاست ، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا هه‌ردو‌کیان دووژمنی سه‌ره‌کی بیرۆکه‌ی سۆشیالیزم/ ئه‌نارکیزم بوون  و ڕێگر و دژ به‌ دروستکردنی ئه‌و‌ کۆ‌مه‌ڵه‌ بوون ، به‌ڵام هه‌ر یه‌ك له‌ پێگه‌ و دیدی خۆیه‌وه‌ دووژمنایه‌تی کردوه‌. کاتێكیش که‌ ئه‌م دوو بزووتنه‌وه‌یه‌ هه‌ردوکیان که‌م تا زۆر وه‌ك یه‌ك له‌ داهاتوی سۆشیالیزم کاریان کردبێت ، ئیدی ناوز‌ده‌کردنیان به‌ چه‌پ و ڕاست ، مانایه‌کی نامێنێت!!  ئه‌مه‌ له‌ کاتێكیشدا که  ‌هێڵی ناوکۆیی ئه‌م دوو بزوتنه‌وه‌یه و  بزوێنه‌ری سه‌ره‌کییان  ” ئایدۆلۆژیا” بووه‌ .

له‌م وتاره‌مدا، من ته‌نها زیاتر پێداگریی له‌سه‌ر  کومۆنیسته‌کان و ئایدۆلۆژییه‌که‌یان که‌ بنه‌ماکه‌ی مارکیزمه، ده‌که‌م .  ده‌مه‌وێت گه‌ر به‌ کورتیش بێت ئه‌و بنه‌مایانه‌ بۆ خوێنه‌ر بخه‌مه‌ڕوو‌ تاکو ئه‌وه‌ ڕونبکه‌مه‌وه‌  که‌ چۆن  چه‌پ و کۆمۆنیسته‌کان به‌کرده‌وه‌ دووژمنی سه‌رسه‌ختی سۆشیالیزم بوون و سه‌رچاوه‌ی ئه‌و دووژمنکارییه‌ له‌ کوێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ و ئه‌و‌ بوارانه‌شی که‌ گرتونیه‌ته‌وه‌ ‌.

  • چه‌په‌کان له‌ ڕابووردو و له‌ ئێستادا:

چه‌پ به‌ هه‌موو لقه‌کانیه‌وه‌ هه‌ر له‌ سۆشیالدیمۆکرات و حیزبه‌ سۆشیالیسته‌کان  و ژینگه‌ و سه‌وز و حیزبه‌ کرێکارییه‌کانه‌وه‌ له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا ، نه‌یانتوانیوه‌ ببنه‌ هیزێکی شۆڕشگێڕ و کۆمه‌ڵ به‌ره‌و گۆڕانکارییه‌کی بنه‌ڕه‌تی ببه‌ن. ئه‌و دروشمانه‌ی که‌ هه‌ڵیانگرتبوو وه‌کو ئازادی و یه‌کسانی و دادوه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ گه‌یشتنه‌ ده‌سه‌ڵاتیان ، کاڵبوونه‌ته‌وه‌.  چه‌قی تێکۆشانی ئه‌مان له‌ وڵاتانی دواکه‌وتووی پیشه‌سازیدا‌ جه‌نگی لادێ/ گه‌ریله‌ بووه‌ و له‌ وڵاتانی دیکه‌ی  پێشکه‌وتوی  پیشه‌سازیشدا ، هه‌ڵبژاردنی په‌ڕله‌مانی بووه‌.

ئه‌وانه‌ی له‌ ڕێگای جه‌نگی گه‌ریلاییه‌وه‌ تێکۆشاون، نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ هیچ شوێنێك، یا گه‌ر گه‌یشتبێتیشن فرمانڕه‌واییه‌کی باشتریان له‌وانه‌ی پێش خۆیان دروستنه‌کردووه‌.  ئه‌وانه‌شیان که‌له‌ ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی ” دیمۆکراسیانه‌وه‌” ده‌سه‌ڵاتیان گرتۆته‌ده‌ست، نه‌یانتوانیوه‌ دروشمه‌کانیان و ته‌واوی داخوازییه‌کانی  ئه‌وانه‌ی که‌ ده‌نگ و متمانه‌یان پێداون ، به‌جێبگه‌یه‌نن.  گومانیشی تیانییه‌ که‌ ڕه‌نگه‌ نێتی گه‌لێکی ناو ئه‌م پارتانه‌ پاكبووبێت و به‌ڕاستیش  بۆ ئه‌و ‌مه‌به‌سته‌ له‌ سیاسه‌ت و پارتایه‌تییه‌وه‌ ئاڵابن، به‌ تایبه‌ت که‌ گه‌لێك له‌ پارته‌ سۆشیالدیمۆکرات و کرێکارییه‌کان، ‌ که‌سانی مارکسی و لینینی دڵسۆزی  تیادا بووه‌ ، که‌ زۆربه‌ی کات به‌رنامه‌ی ڕادیکالتریان له‌ مانیفێستی حیزبه‌که‌یان پێبووه‌ .

ئه‌زموونه‌ یه‌کبه‌دوایه‌که‌کانی فرمانڕه‌واییان له‌ شوێنه‌ جیاجیاکانی ئه‌م دونیایه‌دا، که‌ تازه‌ترینیان یۆنانه‌، سه‌لماندیان  که‌ ئه‌مان  نه‌ك هه‌ر له‌ گۆڕانکاری بنه‌ڕه‌تی به‌ڵکو له‌ به‌جێگه‌یاندنی ئه‌و به‌رنامه‌یه‌شی ‌ که‌ که‌مپه‌ینیان بۆ ده‌کرد، ده‌سته‌پاچه‌ بوون .   ئه‌مان له‌بری ئه‌وه‌ی که‌ ببنه‌ خزمه‌‌تکار و پارێزه‌ری به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وانه‌ی که‌ هه‌ڵیانبژاردوون بۆ ئه‌و شوێنه، که‌چی پارێزه‌ری به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ئه‌وانه‌ن که‌ هه‌موو شتێکیان له‌وانه‌ی که‌ ده‌نگیان پێداون ، زه‌وتکردوه‌ .  به‌واتایه‌کی دیکه‌ ئه‌مان ته‌نها فرمانبه‌رێكن داکۆکی له‌ یاسا و  به‌رژه‌وه‌ندی بانقه‌کان و کۆمپانیا گه‌وه‌ره‌کان و ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان و خاوه‌نزه‌وی و موڵکه‌ گه‌وره‌کان  و کۆمه‌ڵی ده‌سته‌بژێر ده‌که‌ن.  ئه‌مان ته‌نها بورغویه‌کی بچوکن له‌ ماشێنه‌ گه‌وره‌که‌ی سیسته‌مه‌که‌دا ، گه‌ر له‌ کاریش بکه‌ون ، ماشێنه‌که‌ کاری خۆی ده‌کات و ڕاناوه‌ستێ.  ئه‌وه‌ی که‌ فرمانڕه‌وایی ده‌کات  ئه‌وانه‌ن که‌ ناوزه‌ده‌م کردن به‌ یارمه‌تی یاسا و پۆلیس و سوپا و دادگا و ده‌زگه‌ سیخوڕییه‌کانیان تاکو  یاساکانیان بۆ بخه‌نه‌ کار.

له‌ هه‌موو حاڵه‌تێکدا ‌ ئه‌مان له‌ فرمانڕه‌واییاندا ته‌نها ده‌توانن جه‌ند ڕیفۆرمـێکی بچوك بکه‌ن و چه‌ند کێشه‌یه‌کی بچوك لابه‌لابکه‌نه‌وه‌ و به‌ ئاسته‌م ژیانی زۆرینه‌که‌ی له‌ چاو حوکمی حیزبه‌ ڕاستڕه‌وه‌ ‌کاندا ، ببه‌نه‌ پێشه‌وه‌.  سه‌ره‌نجامیش وه‌همدانێکی گه‌وره‌یه‌ به‌  خه‌ڵكی به‌وه‌ی که‌ ‌ به‌ڵێنێکی گه‌وه‌ره‌یان پێده‌ده‌ن و ‌ ناتوانن بیبه‌نه‌سه‌ر و له‌و باره‌شدا بێ ئومێدیان ده‌که‌ن.

به‌م کردارانه‌یان، گومانی تیادانییه‌ ئه‌مان باشترین خزمه‌تی سیسته‌مه‌که‌ ده‌که‌ن به‌ درێژکردنه‌وه‌ی ته‌مه‌نی و هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی خه‌ڵکی و باوه‌ڕهێنانیان به‌ هه‌ره‌ درۆ گه‌وره‌که‌ی مێژوو که‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه،‌ چونکه‌ ئه‌مان له‌ حیزبگه‌لێکی ئاوادا کارده‌که‌ن که‌ په‌یامیان بۆ ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ تاکه‌ ڕێگایه‌ك که‌ له‌ پێشمانه‌ گرتنه‌به‌ری ڕێگای رێفۆرم و چاککردنی هێدی هێدی  بارودۆخه‌که‌یه، نه‌ ڕێگایه‌کی دیکه‌، ڕێگای سێهه‌م.

به‌بۆچونی من ئه‌م  که‌سه‌ سۆشیالیست و مارکسییانه‌ که‌ له‌ ناو ئه‌م حیزبه‌ کرێکاری و چه‌پانه‌دا لێبڕوانه و دڵسۆزانه‌ ‌ کارده‌که‌ن ، باشترین خزمه‌ت و کار له‌ سه‌ر درێژکردنه‌وه‌ی ته‌مه‌نی ئه‌م سیسته‌مه‌ ده‌که‌ن ، زیاتر له‌ هاوه‌ڵه‌ که‌متر ڕادیکاله‌کانیان ، ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و پێگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی که‌ هه‌یانه و هه‌بوونی متمامانه‌ی زۆر  له‌ لایه‌ن خه‌ڵکه‌ ئاساییه‌که‌وه‌.

ئاماره‌کان و واقیعیش ئه‌وه‌یان پێکاوه‌  که‌ ئه‌مان کاتێك له‌ حوکمدان  نه‌ك هه‌ر گیانی شؤڕشگێڕییان له‌ ناو خه‌ڵکدا مراندووه‌ به‌ڵکو گیانی به‌رهه‌ڵستاکاریی ئاسایشیان ، مراندووه‌ .  له‌ شوێنێکی وه‌کو ئه‌وروپا به‌ تایبه‌ت  بریتانیادا سه‌رده‌مانێك که‌ حیزبی کرێکاران له‌سه‌ر حوکمن ، ژماره‌ی ناڕه‌زاییه‌کان و مانگرتنه‌کانی کرێکاران که‌مترن له‌ سه‌رده‌مانی حوکمڕانی حیزبی تۆری ( موحافیزین) ، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ مانگرتن و ناڕه‌زاییه‌کان له‌ ناوه‌ڕاستی ساڵه‌کانی حه‌فتاوه‌ له‌ که‌مبوونه‌وه‌ و نوشوستیدان  ( ته‌نها ساڵێك که‌ تۆزێك له‌وان نه‌چێت ساڵی 2011 بوو) .

ڕیکۆردی فه‌رمی مانگرتنه‌کان له‌ بریتانیادا له‌ ساڵی 1890 وه‌ هه‌یه‌ ، ‌ئه‌وه‌ ده‌رده‌‌‌خات‌ که‌ مانگرتنه‌کان‌ له‌ ساڵانی حه‌فتاکانه‌وه‌  به‌ره‌و که‌مبوونه‌وه‌و بێ کارایی ڕۆیشتون جگه‌ له‌ هه‌ندێك کات نه‌بێت .  به‌ڵام له‌ ساڵی 1990 وه‌ ژماره‌و کارایی مانگرتنه‌کان له‌ ساڵانی پێشخۆی که‌متر بووه‌ .  ئه‌م لینکه‌ی خواره‌وه‌ زانیارییه‌کی زۆری تیادایه‌ له‌سه‌ر ئه‌و کێشه‌یه‌ و هۆکاره‌کانیشی رونده‌کاته‌وه‌ گه‌رچی من ئه‌و‌ هۆکارانه‌ به‌ فاکته‌ری سه‌ره‌کی له‌م گرفته‌دا، نازانم.

http://isj.org.uk/why-are-there-so-few-strikes/

‌درێژه‌ی هه‌یه‌

 

ئەكتەر پێویستی بەناسین و شارەزایی لە تیۆرەكانی كەسێتی هەیە ؟ لەكاتی نواندندا !!

ئەكتەر پێویستی بەناسین و شارەزایی  لە تیۆرەكانی كەسێتی  هەیە ؟ لەكاتی نواندندا !!

خوێندنەوەی / ڕێباز محەمەد جەزا

لەسەرەتادا بەنیاز نەبووم لە م بارەیەوە هیچ بڵێم ، بەڵام هیچ لەوە ناخۆشترنیە كاتێك دەبینیت هەمووان حوكم و بریار لە سەرباشی و خراپی ئەكتەر دەدەن لەكاتێكدا چەندین تیۆر هەیە بۆناسینی كەسێتی  كە پێویستن  و ناكرێت بەباش و خرا پ و گۆترەكاری ماندوو بونیان رەتبكرێتەوە یان پەسەند بكرێت  . ئەمەش  بۆ وەرگرو ئەكتەرو دەرهێنە ریش  گرنگە لەڕووی تیۆریەوە و پێویستە  هەمووان  بزانن چۆن مامەڵەدەكەن و لە كوێدا دەتوانن سوود لە تیۆرێكی دیاریكراو وەربگرن لەبەرهەمێكی شانۆییدا  یان یپَویستە كێ‌ قسەیان لەسەر بكات و كاریان لەگەڵدا بكات  ، بۆئەم مەبەستە خوێندنەوەیكی خێرا دەكەم بۆ كتێبی ( نڤریات الشخصیە ) ی نووسەر “سیمۆن كلاپیە ڤالادۆن ” كە  ” علی المصری ” وەری گیڕاوەو بەرهەمی ” المۆسسە الجامعیە للدراسات و النشر والتوزیع ” و چاپی دووەمی ساڵی 1993ز

بەشی یەكەم:

وەكو لە پێشەكیەكەی ئەم كتێبەدا هاتووە وشەی كەسێتی “الشخصیە- personalite ” چەمكێكی پەیوەستە بەدەروونناسیەوەو زمانێكی مەحەكییە ودواتر ئەم زاراوەیە وەرگیراوە لە بواری قەزاو ئەدەب  و هونەر و لاهووت و هەروەها لەفەلسەفەشدا . بەڵام ئێستا ئەم چەمكە بووەتە هەستێكی هاوبەش لەنێوان زۆرێك لە زانستەكاندا و لە بیركردنەوەی فەلسەفیدا هەرچەندە مێژوو دەوڵەمەندە بەوەی كە بەخێرایی گۆرانكاری گەورە ڕوودەدات لەڕووی واتاوە  بەڵام وشەی “PERSONALITE” ی ” فەرەنسی” ش ، لەوشەی “PERSONA” لاتینی وە رگیراوە بەواتای “دەمامك –قناع – روپۆش  ” و لەسەر تەختەی شانۆ بەكارهێندراوە و واتاكانیشی جۆراو جۆر بوون لەوانە : ”  داماڵینی سیفاتە بەشەریەكان  لە خودا و نزیكبوونەوە لە بەرجەستەكردن” . وەكو دەرونناسەكانیش جەختی لێدەكەنەوە بەكارهێنانی ئەم زاراوەیە كورت ناكرێتەوە بۆ پێناسەیەكی دیاریكراو بەڵام بەمەبەستی ئاشنابوون بە تێگەیشتنە جیاوازەكان نووسەری ئەم كتێبە چەند پێناسەیەكی هەڵبژاردووە لەوانە :  “أ. ڤێكسلیارد ”  دەڵێت : ” كەسێتی بونیادێكی یەكگرتووی تەواوە و ڕێژەییە و پەیوەستە بەزمانەوە  بۆ بیركردنەوە ،  كەوا دادەنرێت  ئەوە تایبەتمەندی هەرتاكێكە  و ڕێگەیەكە لەشعورو بیركردنەوەوكردارو  پەرچەكرداردا هەیە لە پەیوەست بە هەستەوەرەكانەوە ” و ئەو هەوڵە یەكگرتوانەش زۆرن و ئەوەی دەمێنێتەوە مێژوویەكی شایستەیە لە تیۆرەكان و قوتابخانەكان كە هەریەكەیان تێگەیشتن و تێروانێنێكیان هەیە بۆ كەسێتی تابە جۆرێكی تایبەت                                                                             و   شێوەیەكی  كامڵ و هاوسەنگ  ئەدا بكرێن  و بەجۆرێك گشتاندنی بۆبكەن بۆئەوەی ببێتە چەمكێكی مەركەزی و پێشكە توو لە شیكردنەوەو درككردنیدا . ئەگەر هەرتیۆرەیەك   بەبەردەوامی چێوەی تیۆری و مەعقول بێت دەستنیشانكردنی دەیگەنێتە ئەوەی پێداویستیەكانی ئیدراك و تێگەیشتنی  دەگاتە چارەسەری پزیشكی . ئەمەجگەلە رۆڵی دوانەییی  تیۆرو  ئەزموون ئەمەش هێندەی دروستە كە فێرمان بكات دۆزە مرۆییەكان پێویستیان بە  تێبینی و گەڕانەوە هەیە بۆی ئەوەندە شتێكی تر نییە . كە ئەم كتێبە گەشتێكی لەسە رخۆو پانۆرامییە لەم بارەیەوە .

تیۆرە دەرونناسیەكان دەربارەی كەس پێمل نەبوون  بە وێناكردنی كۆمەڵایەتیانە بەڵكو توێژینەوەو تیۆرەكانی كەس  لەگەڵ مێژووی  بیری فەلسەفیدا یەكانگیرە و “IGNAG MERSON” هات بەشێوەیەكی تازە چۆنیەتی  وەرگرتنی ڕۆشنبیری و  گەشەسەندنە فراوانەكانی  ئەدای بیناكردنی  چەمكی كەسی كرد بەپێی پەیوەندی مرۆڤ و جۆرەكانی  ئەو وێنایەی  كە هەرچاخێك  و كۆمەڵگەیەك  دەربارەی ” كەس ” دەمانداتێ‌  كەیەكێكە لە  توخمە پێكهێنەرەكانی كەسێتی ، ئەوەش ڕێسای بیناو تایپە وەكو “J.stoetzel” نووسی  “فرەییە لە تێگەیشتن و كارەكانی كەس ، كاریگەری دەبێت لەسەر چاودێری هاوچەرخ . لە كاتێكدا  لە ڕوانگەی سێینەی شێوەو بوون و تێگەیشتنی كەس  لە چێوەی ئەزموونی ڕیشەیدایە “. هەموو زانستی دەرونناسی دەربارەی كەسێتی داوای ئەوەمان لێدەكات تێبگەین لەمرۆڤ و فەلسەفە دەربارەی كەس و ئەویش   هەنگاوەكانی  یەكسان دەبێت بە  توێژینەوەی فەلسەفی دەربارەی كەس كە بە درێژایی چاخەكان لێی قوڵبووتەوە ولەم ڕووەوە نمونەیەكی دەرخستنەكانی “مۆنتانی ” بۆ “كیرگارد” دێنێتەوە كە خودی نە بوون و پەیوەست بوون بە مەعریفەو تیۆرەكانی دەرووناسی و فەلسەفە وە ئەی چۆن دەكرێت شانۆ لەمە داببڕین و جیای بكەینەوە لەو میراتە لەكاتێكدا هەموو هەولًَیكی مرۆڤ بۆناسینی مرۆڤ و پێشخستنی ژیان و ئەو جیهانەیە كەتیای دەژی؟! گونجاوە دەست بەرداری ژیان بین بۆ ئەو دۆخە ناهەموارەی كە مرۆڤی ئەم سەردەمە تیای دەژی؟!

بەكورتی چەمكی كەسێتی لەدەرونناسیدا بیناكردنی زانستیانەو پسپۆڕیانەی خستنەڕووی ڕوونكردنەوەی حەقیقەتی  دەرونی تاكە ئامانجی تیۆرە تازەكانە كە لەم كتێًبەدا توێژینەوە لەبارەی زۆربەیانەوە كراوە  بۆ شیكردنەوەی ئەو چەمكە  و سنورداركراوە بەهەڵوەشاندنەوەی سەرەتاو توخمەكان و پێكهاتەكانی ، بەڵام ئەوچەمكە فرە واتایەو پەیوەندی سەرسەختی هەیە بە قوتابخانەو هەڵوێستی نووسەرەكانەوە لەبەرئەوەی  داڕشتنەوەو میتۆدەكانی  توێژینەوە  جیاوازو فرە شێوەن و جیاوازن لە حەقیقەتی تاكدا بەڵام ناكرێت لە چێوەی ئەم كتێبە پچوكەدا  بە فراوانی تەواوی میتۆدەكان شیبكرێنەوە بەڵكو توێژەری ئەم كتێبە بەسادەیی سەرنج دەبات  بۆ لای پەیوەندیە هۆكاری و پاشكۆییەكان و ئامادەكاریان بۆدەكرێت لەلایەكی ترەوە .  منیش باوەڕم وایە كە شانۆكار بەگشتی و ئەكتەر بەتایبەتی  ناكرێت بۆهەموو بەرهەمێك و بۆهەموو كارەكتەرێك یەك جۆر تێگەیشتن و یەك جۆر لێكۆڵینەوەو تێگەیشتنی هەبێت و دەكرێت بەتوێژینەوە لەكەسێتی بگاتە ئەو كارەكتەرەی كە پێویستە لەسەر تەختەی شانۆ بەرجەستە بكرێت . لەبەرەئەوەی خودو ناوەوە لەدەرونناسیدا هاوشێوەی  ئەو ئە زموونەیە كە ئامانجی  جەنگینە لەگەڵ نەكیرەكاندا كە بەبەهانەی  ئەوەی زانستی دەروونیەو پەیوەستە بە هوشیاریەوە كەئەمەش گەواهی دانە بەزاراوەیەكی نوێ‌  وەكو ” شعوری من ” یان ” هوشیاری خود”  و …. هتد وە لەو ئەژمارو ئامانجەدا  هێڵ و وێنەی چاوەڕوانكراو دەستدەكەوێت بە تایبەتی لە پشكنینی كەسێتیدا و لەو وێنانەدا دەرونناسی ئەكادیمی نەهی لەوەدەكات كەناودەبرێت بە كیبیك و ئەزموونگەری و ئەو تێبینە دروستدەكات كەدەتوانین گۆرانكاری بكەین بەمیتۆدێكی وەرگیراوو بەرهەمهێن .

لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا  زانین دەربارەی   ناسینی كەسێتی  گەشەسەندنێكی   ڕاستەقینە وبۆ بەكار هێنانی پێداویستیەكان  ڕێگ گەلێكی  تایەبەتی و زۆر هەبوون و لەئەنجامدا دیاردەیەك سەرهەڵدا كە  بەپێی پێویستی  زیندەوەران  بەتەنهاو بە شێوەیەكی دروستكراو نمایشی تیۆرەكان  و سەرنجدان و ناساندنی  چەمكەكانی  ژیانیان سەر ڕێگا دەخست  .                                            لەبەشی دووەمی ئەم كتێبەدا  نووسەر باسی ئەوەدەكات ” واتا ” لە تیۆرەكانی دەرون ناسیدا ئەوق نادرێت بەڵكو  كۆمەڵێك لایەنی نزیكی هەیە لە  كەسێتی و ئەگەری  خستنە ڕووی  یەكبوونی تێروانینەكانی دەرووناسی و كۆمەڵناسیە و منیش لێرەدا پەیوەست بە شانۆوە واتێدەگەم كە پەیوەندی هەیە بەو پەرێزە مادیانەوە كە كە تیۆرەكان كاری لەسەر دەكەن وەكو چۆن لای باربا (نیسبەتە بۆ یۆژینۆ باربا) باسی  توێژینەوەی ئەنترۆ پۆلۆژی دەكرێت لەشانۆدا و هەرئەوانیش بوون ڕێرەوێكیان بۆشانۆی نوێ‌  كردەوە و توێژینەوە لەهەندێك لە و ڕەفتارانە و قوتاربوون لە هەندێك سادەگۆیی و تێگەیشتن لە چەمكەكانی “دۆخ و رۆڵ و هەڵوێست” هەبوو واتێدەگەم ئەم خاڵە زۆرگرنگە كەمن لێرەدا و لەم كتێبەدا بەیانی دەكەم . هەروەكو (ب. ماینۆڤسكی ) دەڵێت : ” دیالەكتیكی فرۆیدی پابەندەبە دەزگا كۆمەڵایەتیەكان كەكەسێتی بینادەكەن”لەنێوان تیۆرەكاندا كۆمەڵێك تێڕوانینی نوێ‌ زاڵ  دەبن لەگەڵ كۆمەڵێك لێكۆڵینەوەی ڕەچەڵەكی وەكوئەوجەنگانەی كەناودەبرێن بە                 ”  جە نگە هەڵگیرساوە سایكۆلۆژیەكان .  توێژینەوەی جۆرەكانی رۆشنبیری  لە سلوكە مرۆییەكانیاندا و ئەوەی لە میراتی دەرووناسی كۆمەڵایەتیدا  دەربارەی كەسێتی بۆمان ماونەتەوە ، بێ ئاگایانە لە  ئەنترۆپۆلۆژیاو  رۆشنبیری و  هۆكارە دیاریكراوە بیۆلۆژیەكانە. ئەمەش  رۆشنبیری شەتەك دەدات و هەرلەم كتێبەدا نووسەر باسی ئەوەدەكات و بەڵگە دەهێنێتەوە لەبارەی شیانی گۆرێنی  بەكارهێنانی  وزە هەستیەكان بەپێی چاخ و كۆمەڵگاكان وەكو “ماكلوهان” ئاماژەی بۆكردووە بۆنمونە  ” جەخت لەسەر  گوێگرتن لە كۆمەڵگا تەقلیدی و زارەكیەكاندا كە خاوەنی ئەلف و بێ نەبوون ، دەڵێت : چاخی چاپەمەنی سەردەمی گەشەسەندنی  ڕوانیی زیاتر و بیركردنەوەیە ….(لۆهان ) لەوە ڕاماوە كە كە معدلی گەشەسەندن و هۆكارەكانی پەیوەندی  وەكو ڕادیۆ و ئێزگەی بیستن و و سیتسمی فەزاییەكان هەستین و بەخشینی گرنگیە بە گوێگرتن  و جوڵە كەئەوەش چاخی ماركۆنیە .

هەمووتیۆرەكانی دەروونناسی جەخت لەوەدەكەنەوە  ئەزموونی كۆمەڵایەتی گرنگن بۆ بیناكردنی من و دەركەوتنی بەشێوەیەكی فراوان و كاریگەری منداَلی و نەرمی نواندن و دایكی نایاب و پەیوەندیە خێزانیەكان و هەروەها پرۆسەی پەروەردە بە شێوە گشتی و فراوانەكەی ،  ئەمە جگەلەوەی شێوازو ژینگەی ژیانكردن و ئیقاعی شوێنێنك و كۆمەڵگەیەك بۆ كۆمەڵگەكانی تر جیاوازن  ، هەرچەندە ئەمانەش پشت بەستوون بە گونجاندنی كۆمەڵایەتی  و كاری كەسی پێگەیشتوو و گونجاندن لەگەڵ ئەو دۆخەدا و ئەمەش  لەتیۆرێك بۆیەكێكی تر گۆرانكاری بەسەردا دێت . كەواتە هەڵەیەنمایشێك یان ڕووداوێك یان هەر هەڵوێیستێك داببڕین لە پێوەرو پێودانگەجیاوازەكان و بۆهەموو كاروبارێك پەناببە ینە بەرتێگەیشتن و هەست و بیروبۆچوونە كەسیەكانی خۆمان و پێویستە لە ” پەرێز –سیاق” ی خۆیدا خوێندنەوەی بۆبكەین و دووركەوینەوە لە ڕەتكردنەوەو پەسەندكردن ، بەڵكو بگەڕێین بەدوای زمانی نوێ‌ و تێگەیشتنی قوڵ و هەستی بەرزو هتد ..

“سندرس” لەم كتێبەیدا توێژینەوەیەكی ئەنجامدا بەناونیشانی : ( S.Clapier Valladon , “panorama du Culturalisme” Epi 1976)

وەكو نووسەر “سیمۆن كڵاپیە”  دەڵێت : “ئەم كتێبە گەڕاندمیەوە بۆ  دووبارە ئەزموونكردن و كۆكردنەوە بەرەو شەپۆلی رۆشنبیریی ئەمریكی  كە هەموو وەرچەرخانەكانی بۆساڵی (1920) دەگەڕێتەوە تا ساڵی (1955) و كاریگەری ئەوانە بە بیری ئەنترۆ پۆلۆجی ( فرانز بواس) و زمانەوانی (ئیدوارد ساپیر)دووبارە گەڕامەوە بۆ  ناویان و بۆلای (ڕەند بندت ) و(مید) و (لانتۆن )  و (كاردینەر ) بەناوبانگترینیان و پێویستە پاكژیان بكەینەوە”  نووسەر لێرەدا ناوگەلێكی تر ڕیز دەكات كەمن خۆم بەگرنگم نەزانین دووباریان بكەمەوە لەبەر ئەوەی نامەوێت لەدۆزە بنەڕەتیەكە دووربكەومەوە و بیركردنەوەم لە دۆزەجیاوازەكان بە جۆرێكە  كە ئارەزووی ناوی زۆرناكەم تەنها لەكاتی پێویستدا نەبێت . نووسەر پاش ئەو ناوە زۆرانە دێتە سەر باسی (رۆپ بندیكت ) كە هاتووە  بانگەشەی بۆ چەمكی (ئایدیاڵ) ی یرۆشنبیری كردووە . وەكو تایپێكی ژیانی تایبەت  بە هەركۆمەڵگەیەك و لێروانینی وەكو ئامانج و ڕوونكردنەوەی پاڵنەرە تایبەتیەكانی هەر رۆشنبیریەك و ڕوونكردنەوەی  پێوەرو ئاراستە ئەنتۆلۆجیەكانی  تایبەت بەو دەرونناسیە و جیاكردنەوەی نمونەی گەورەی ژیان : نمونەیەكی شەهوانی و رۆشنبیریانە دووڕووی  ئەو ژیانەن و نوێنەری هەندێك لە فەلسەفەكانن دەربارەی كەس . ئەوانیش پێناسەدەدەن دەربارەی كەسێتی پەسەندكراولەڕووی كۆمەڵایەتی و پشتگیری هەرژیارێك بۆ  تاكەكانی و ئەو مەوادو كەرەستە خاوانەی كە پشت دەبەستن بە بیناكردنی ژیان و ڕیگەدان بە هەرگروپێكی مرۆیی كەوا پارچەیەك لە كەوانەی سلوكی مرۆیی شیاو دابێت و هەتا بۆ بەرزكردنەوەی بەهاكەی و دووركەوتنەوە لە دەربڕین و بەهاو ڕابوونەكانی .

بندكیت دەمانبەستێتەوە بە بەچەمكی نوێی  ئەم چاخەوە ” بەنایابی و  لادانەكانیە” وە لەهەمانكاتدا جەخت دەكاتە سەر فرە جۆری  رۆشنبیری  گەورەو  مردنی مرۆڤەكانی و گەڕانەوە بۆ چەمكی نەرمی ” المرونە” ی مرۆیی و گونجاندنی زیادەڕوەیی تاڕادەی ئەمەی ئێستا . ئەو لیونە  لێكۆڵەریشە بۆ ئەو ئاڵۆزیە و بەراوردكارییەكانی و كۆكردنەوەی  كارو ڕاهێنانەكانی  لەكاتی گەیشتن بە تایپەكانی كەسێتی و ئەو بەشە زۆرەی  كەلە كۆمەڵگە نوێیەكانماندا هەن . دواتر “سیمۆن كڵاپیە” دێتە سەرباسی (ئەبراهام كادینەر 1891-1978 ) كەتیۆرێكی هەیە بۆكەسێتی و هەوڵێكی زێندووە  و باس لە ژیانی دەرونی و رۆشنبیریی كەسێتی دەكات و زۆربەكورتی كارەكانی كاردینەر لە سەربنەمای تیۆرەكانی كەسیًتی  بە دوولایەن دەخەینە ڕوو :

–       كەسێتی وەكو سەرچاوەیەكی زیندووی رۆشنبیریی .

–       من وەكو ئەوەی دەكەوێتە ناو ئەو رۆشنبیرییەوە .

كارەكانی كاردینەر لەدەزگاكۆمەڵایەتیەكاندا واتایەكی زۆر بەرفراوانی هەیە و كێشەی تیایە لە پاڵ لایەنە شكڵیەكانی ڕێكخستنی ئامێرە كۆمەڵایەتیەكان و جیاكاری بنەڕەتی لە لای ئەو      ” مەبسەت كاردینەرە ” دەكەوێتە نێوان دەزگایەكەمین و لاوەكیەكانەوە . كە ئەو دەزگایەكەمینانە  پێشینەی مێژوویی دەبەخشنە تاك لەمنداڵیەوە  بەڵام بەشێوەیەكە كە كارلێك لەگەڵ كەسێتیدا دەكەن بەڵام دەزگالاوەكیەكان بەرئەنجامی كاریگەری یەكەمینە لەسەر تاك. كەس چاوگی ئەو دەزگا لاوەكیانەیە وەكو ئەنزیمەی دینی و فۆكلۆرو تەكنیكی فكریی و ئایدۆلۆژیی و …هتد لێرەدا نواندنی وەڵامەكان و بەدیلەكانی كەسێتی بەڕای كاردینەر گەڕانە بەناو توێژینەوەی بونیادی  “من” ی هاوبەش لەگەڵ تاكەكانی كۆمەڵگا و بەرهەمهێنەرەكانی لەگەل یەكەمین میراتی ئەو بونیادە كە ڕیشەكەی لەویوە دێتە ناو دەزگا لاوەكیەكان .

ئەكتەر پێویستی بەناسین و شارەزایی  لە تیۆرەكانی كەسێتی  هەیە ؟ لەكاتی نواندندا !!

بەشی سێهەم /

هەرلەم سۆنگەیەوە نووسەر دێتە ناو باسی تیۆرێكی تر لەلای تیۆرسێن (ڕاڵف لانتۆن 1893-1953) كە زانایەكی ئاسەوارەو بەوە خۆی لە ئەنترۆپلۆجیا جیادەكاتەوەكە  چەمكی ” كارپە ” ی كۆمەڵایەتی بەكاردەهێنێت ، لەهەمان كاتیشدا ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە بیری گەردوونی مرۆڤایەتیانەیە و دەڵێت : ” رۆشنبیریی ڕوخساری ڕەفتارە بەدەستهاتووەكان و ئەنجامەكانیەتی كاتێكدا توخمە پێكهاتووە هاوبەشەكانی  دەگوازرێنەوە بۆ  ئەندامانی كۆمەڵگایەكی دیاریكراو ” . روونكردنەوەكانی لانتۆن  بنەمای رۆشنبیری كەسێتییە و پشكداریەكی بنەڕەتی هەیە لەتیۆری رۆڵەكاندا . ئەوەی لای من وەكو خوێنەری ئەم كتێب زۆر گرنگە ئەوەیە  پێگەی لانتۆن لەوەدایە دەست دەگرێت بەسەر چەمكەكانی دۆخ و رۆڵ لەنێوان تاك و رۆشنبیرییەكەیدا. ئەم تیۆریە ڕیگەدادات بە بەوەی كەسێتی تایپێكی هەبێت شیان بێت بە شیكردنەوەی ئەو مۆدێلەی كاری لەسەر دەكات . كەبەڕای من ئەمە برینە قوڵەكەی كارەكتەری ئێمەیە چ لەسەر شانۆبێت یان ژیانی ئاسایی هەموومان باسی جیاوازی و ئازادی و هتد…. دەكەین بەڵام كەسمان بە كرداری واناكەین نە جیاوازی پەسەند دەكەین نە ئازادی گەروابوایە ئێستا چەندین میتۆدو قوتابخانەی شانۆییمان دەبوو بەهەر حاڵ كۆتاجار تیۆرەی فێركردنی كۆمەڵایەتی لای لانتۆن پەیوەستە بە دوور كەوتنەوە لە توانای سەر هەڵدانی پشكە نوێیەكان  و گەشەسەندنی كۆمەڵگا و چیرۆكەكانی كەسێتی كە دەكرێت ڕیكەوتنێكیان لەبارەوە بكرێت لەگەڵ نمونەكانی ڕەفتاری كەسێتی  بەشێوەیەكی پلیكانەیی  و بەرهەڵستی كردنی ڕوخسار و بە پێوانە كردنی فۆرم .ئەمەش هەواڵێكی دڵخۆشكەرە بۆ  مرۆڤە كرداری و جدییەكان تا چیتر لە رسەربنەمای ڕووخساریان بڕیاریان لەسەر نەدرێت و ئەركی لە خۆیان زیاتریان لێداوانەكرێت .  لێرە بە دوا نووسەر ” سیمۆن كڵاپیە ” دێتە سەر باسی تیۆرەكەی (مارگریًَت مید 1902- 1978) ئەم كەسی كەلەبارەیەوە دەدوێین زانایەكی ئەنترۆپۆلۆژیستە و لە ڕووی تیۆریەوە دەوڵەمەندە بە هەندێك توێژینەوەوە كە لەوانە شێوە بدات بە تیۆریەكی  دەرونناسی كۆمەڵایەتی دەربارەی كەسێتی كە ئەم تیۆرسیئَنە ئاماژەی بۆدەكات  وباس لەچەمكێك دەكات ئەویش ” خورپەی رۆشنبیری” كە تاك ئەدای دەكات و یەكەم كەس كە ئەم تیۆرەیەی ئاراستەكرد بۆئەوەی تەحقیقی گریمانەی مامۆستاكەی بكات (ف. بواس” كە توێژینەوەیەكی ئەنجامدا  و بەرهەڵستی تیۆرەكەی ” سێر فرەنسیس گاڵتۆن” كرد بەناوی ” چاكسازی نەسل ” و جەختی لەوەكردەوە كە تەنگ و چەڵەمەی مراهیقە ئەمریكیەكان لەئەنجامی قەیرانی ئەندامی  و باڵغ بوون نییە بەڵكو بەر ئەنجامی قورسی و ئاڵۆزیەكانی كۆمەڵگایە بەڕای ئەو و ڕای گشتی لەسەر بنەمای ناوبانگ و ئەفسانەی كۆمەلگەی ئاشتی و سەربەخۆو ڕەگەزیە . پاشان نووسەر باسی ئەنترۆپۆلۆژیستی  سۆسیالستی ” دێریك فریمان ” دەكات لەساموا كاری لەسەر ئەم توێژەرە كرد ” مەبەستم مید” لەماوەی دەساڵدا . دۆزینەوە لەو كۆمەڵگایەدا بە پێچەوانەی  دوژمنایەتیەوە كە شێوەیەكی تەرتیبی و ئامانجدارو پڕ ململانێیە خاڵی سەرەكی لە كتێبەكەی “مید” بوونی وێنەی نەتەوەیی و جەنگە  لە ئەمریكاو فەرەنسا كە توێژینەوەكەی دەبەن بەڕێوە كە دواتر دەبنە داهێندراوی نمایشی و هۆكارە رۆشنبیری و كۆمەڵایەتیەكان كەتایبتمەندی ڕەگەزیان هەیە . لەم ڕوەوە پشكێكمان دەداتێ‌ بەشێوەیەكی لەسەر خۆو پلە پلەیی  و دژ دەربارەی كەسێتی.  بیركردنەوەی “مید”  دیراسەكردنەوەی  دەرونی كۆمەڵایەتیە لەپاڵ لایەنە سێكسی و ڕەگەزی و مرۆییەكەی لەڕووی سروشتی و رۆشنبیری و سەرهەڵدانیەوە  بۆ چاخ و ژیارێكی تر ، ئەوەی قورسە لێرەدا ئەوەیە كە  پیاوێك بێت و ببێتە باوك بەڵام زۆر ئاساییە ژن بێتە دایك و ژنی پیاوێك .

  • تیۆرەكانی رۆڵ و چەمكەكانی چەق /

زانای دەروونی ( ج. ه . مید ) و(س. ه كولای )  وچەندین بیریاری تر  گرنگیەكی تەواویان دا بە  ( رۆڵ ) ئەمان دەیانەوێت ئەوە ڕوون بكەنەوە كە لەڕێی شیكردنەوەی تاك تێكەڵەیەك لە هۆكارە دەزگاییە كانی رۆشنبیری  بە رۆڵ  شیبكەنەوە و پەیوەستی بكەن بە چەق . لێرەوەچ ەمكی رۆڵ سەرهەڵدەدات  وەكو وێناندنی عەقڵی  كە وە صفی ڕەفتارە مرۆییەكان و توخمە كانی كەسێتی دەكات و ئاماژە  بۆدیمەن و رۆڵ دەكات  لە خورپەی  فێركردندا ، سەرباری  كردەی گونجاندن و ئامادەكردنی هۆشیاری  خود بۆبەهاكەی وەكو پێوانەیەكی  كەسێتی بینای دەكات و ئاماژە بۆ فرە رۆلی دەكرێت . هەروەها زاناكانی دەروون دۆخەكان و رۆڵەكان  ئەوە تۆماردەكەن مەرجە گۆڕانكاری هەبێت لە رۆڵداو بەرهەڵستی رۆڵی كۆمەڵایەتی بكرێت .

لێرەدا من پێم خۆشە باس لەو نیگەرانیە بكەم كە باڕاستی بێزاری كردووین ، ساڵانێكە لە مێژووی نزیكی نواندن لەم جوگرافیایەی ئێمی لێدەژین ، باشترین رۆڵ بینین لای ئەو كەسانە بووە كە توانای لاساییكردنەوەو خو پێوە گرتنیان هەبووە بە شتێكی دیاریكراوەوە گەرئەمە بگوازینەوە بۆناو شانۆ كارەساتی  گەورە لێرەدا یە كە سێك بە خۆی دەڵێًت (ئەكتەر) و ڕڵ بەرجەستە دەكات كە تێنا گات دەق چۆن دەخوێندرێتەوەو رۆڵ چۆن بینا دەكرێت و كەسێتی چۆن بەرجەستە دەكرێت هەرلەبەر ئەوە من لە گەڵ نووسەری ئەم كتیبە هاوڕام لەوەدا كە پێویستە رۆڵ فرەو هەمە چەشن بێت دیارە ئەمەش بەتەنها بەقسە ناكرێت بەڵك بە فۆرم و ئیقاع و دەنگو هتد…. كە ئەمەش دیسان بەپەروەردە دەكرێت نەك بە خوو !!!!د

دەرووناسی كۆمەڵاەیتی بە توێژینەوەلە مەنهەجیەتی چەمكی رۆڵ دەستی پێكرد كە گرنگیەكی بنەڕەتی هەیە لە شەرحی پەیوەندیەكانی نێوان كەسەكاندا . ئەگەر ڕاڤەی كەسێتیمان كرد لەسەر بنەمای  فرە هۆكاری و ڕوانینی جیاواز و تێپەڕ بوون لە قاڵبەئامادەكراوەكان و دووركەوتنەوە لە كڵێشە پێكدێن . هەندێك لەتیۆرسێنان باوەڕیان وایە كەسێتی كۆمەڵێك رۆڵی لەناو خۆیدا مە ڵاسداوە و بۆچوونی پێشتر ڕەتدەكەنەوە بۆ بە بیرهێنانەوە لەوانە : (ج. ه. مید) و(د. ڤیكتۆر) كەسێتی وەكو تابعی دۆخەكانی كۆمەڵگە دەخوێننەوە و بونی ڕەفتارو ماناو ڕاڤەی جیاواز بۆرۆڵ دەكەن .

 

  • چەمكەكانی كارلێكردن :

بەفراوانكردنی پێگەو ڕوانین ، ئاراستەی كارلێكردنی  نوێ و جەختكردنەوە لە وە كەسێتی هەڵوێستێكی دیاریكراوی دەبێت و كارلێكدرن دروستدەكات و شیكردنەوەی  هەڵوێستەكان و تاكەكەسەكان و پەیوەندیان پێكەوە ڕووندەكاتەوە كە بەپێی ڕەفتارو ڕەوشتیان كارەكان ئەنجام دەدەن . بەڵام ئەی ئەگەر لە خۆوە ئەكتەر بەتەنها و بەبێ هیچ پرۆسەیەكی خویندنەوەو توێژینەوە ئەم كارەی كردبوو؟ ! ئەوكاتە هەمووكارێك لەهەرشوێنیك بۆكۆبونەوەی ئازیزان و تێركردنی حەزو ئارەزووەكانی و بێبەری كردنی كەس ددەبێت . كەواتە هاوسەنگی و كاركردنی میتۆدیانە و توێژینەوەیان و كارلێك كردنیان و بوونی هەڵویستی كەس و چاودێریكردنی ئەزموونەكان و ئاڵوگۆڕی پەیوەندیەكانیان سنورداردەكرێت . لەلای (جۆزیف نیتان ) بونیادی كەسێتی بەوەدەبێت كە جیهان و  كەسێتی  بەیەكەوە شێوە دەگرن  بۆ بونیادنانی جەمسەرەكان . نیتان دەڵێیت : نازانم جیهان وەكو دووحەقیقەتی بەهێز بەخۆیانەوە و لەناوخۆیاندا لە پەیوەندیدان ، كەسێتی پێكهاتووش لەتۆڕێكی چالاك لە تفاعل لەگەڵ جیهاندا لە ئێستاو  داهاتوویدا كەئەوەش ناوەرۆك و خودی دەرونە ” بەم خوێ،دنەوەیە  هێلكاری بنەڕەتی  بۆكەسێتی  ئەم كارلێكەیە  . كەس خاوەنی جیهانێكە  وەكو بەشێك و چانس بۆ ئەو پێكهاتە دووانیە (من/ جیهان) بەچینە جیاوازەكانیەوە و بەنزیكی و دووری لە وانەی كە ئامادەبوون و (نیتان) جەخت لەوەدەكاتەوە لەپاڵ لایەنە  ئیدراكی و حركیەكانی ئەو پێكهاتەیە (من/ جیهان) كەبەڕێگەیەك شەرحی سەربەخۆی  كەسێتی و  ناسنامەكەی دەكات لەزەمەندا .

I  I  I (هەڵسەگاندن ) :

بەتوێژینەوە لەمەودای گۆڕانكاریەكانی ڕەفتاریی مرۆیی و دەرخستنی نەریتی تاك و روئیای رۆشنبیری كۆمەڵایەتی لە پێكهاتەیدا و جەخت كردنەسەر زیندووێتی كەسێتی و و ڕەفتارەكانی كەتاكو ئێرە توێژینەمان لە بارەوە كرد. لەلایەكی ترەوە تاك هاوبەشی دەكات لە تووند كردنەوەی  دەزگا كۆمەڵایەتیەكاندا  كەبوونێكی پێویستی  هەیە لە ئاراستەی رۆشنبیریدا وەكو ئاماژەم بۆكرد نووسەر زۆربە خێرایی،  هەموو لایەنەكانی بەەشێوەیەكی پانۆرامی پێشكەشكردووەو پێویستە لەكاتی خوێندنەوەیدا خوێنەر تێبینیەكانی خۆی تۆمار بكات تا كو ئەوەی گرنگە دواتر بۆی بگەڕێتەوەو جارێكی بەدۆزەكەدا پچێتەوە بەڵام بە شێوەیەكی درشت و ووردتر.

 

پارادۆکسە جێگیرەکان:

پارادۆکسە جێگیرەکان:

ئەحمەد ڕەزا:

29/08/201614193679_281526795560052_1815876796_n

وێنا کردنی مەرگ لە چەند وێنەیەکی جیاوازدا، بەقەدەر ئەوەی دەرخستنی ڕوویەکی ترە بە گەیشتن بە کەماڵی مرۆڤ بوون، پێچەوانەی ئەو ڕایەیە ئاماژە کردن بێ بۆ ڕەشبنینییەکی بێهوودە..  ئێمە لە ڕووی ئەنتۆلۆژییەوە لە ژیاندا گۆشەگیرین و لە ڕووی کۆمەڵایەتیشەوە، گۆشەگیری تێکەڵ (( بە پێی نوێکردنەوەی فەلسەفەی بونگەرایی لای پۆل ڕیکۆر))، لەسەر ئێمە وەک خود پێویستە مانایەک بدەین بە ژیان.. هەر ئەو مانادار کردنەی ئێمەیە ڕەنگەکان ئەگۆڕێت و تەفسیرێکی تر ئەدا بە بوونی مرۆڤ و جیای ئەکاتەوە لە بوونی ئەوانیتر.. مرۆڤ بە خۆجیاکردنەوەی لە بازنەی ژیانی بوونەوەرەکانی تر ” کە تا ئێستاش لە پەیوەندیی نیمچە ئۆرگانیکیدایە لەگەڵیاندا، توانیویەتی دەسەڵاتیان بەسەردا بکێشێت و سروشتیش لە بەرژەوەندیی خۆی بەکار بهێنێت.

دواتریش وەک هیگڵ ئەڵێت: جیاوازی نێوان مرۆڤ و ئاژەڵانی تر، لە خواستی دان پیاداناندایە، ئاژەڵ لە ململانێدایە لە پێناوی مانەوەداو مرۆڤیش لە پێناوی بەدەستهێنانی دانپیاناندا. مرۆڤ نەک بەرامبەر بە بوونەوەرەکانیتر، بەڵکو لەگەڵ خۆشیدا لە ململانێی دانپیانانی بەردەوامدایە.. بەم هۆیەشەوە مرۆڤایەتیی گەیشتووەتە ئاستی دەستبەسەراگرتنی توانای مرۆڤەکانی تریش و لەوێشەوە چینەکان سەرهەڵئەدەن.

سەهەڵدانی چینەکان، لە گرفتی دانپیانانەوە بۆ دەست بەسەراگرتن ئەپەڕێتەوە. مرۆڤی چینە دەستبەسەردا گیراوەکان ” کە زۆرترینی مرۆڤایەتی پێک ئەهێنن” ئەکەونە جەنگێکی بەردەوامەوە لەگەڵ چینی دەست بەسەرداگری کەمینەدا. ئەم مرۆڤانە لەگەڵ ئەوەی سەرجەم تواناکانی لە پێناوی مانەوەدا هەرزانفرۆش ئەکا، جگە لەوەش ئەکەوێتە بەر پارادۆکسێکی نوێ:

ئایا ململانێی ئەو لەگەڵ دانپیاناندا بەردەوام ئەبێت؟ یان بە ناچاریی وەک بوونەوەرەکانی تر ئاراستەکەی بەرەو ” لە پێناوی مانەوەدا” ئەگۆڕێ، کە لەبنەڕەتدا داواکاریی ئەو نییە!

نامۆبوون ” الاغتراب” بەرهەمی ئەو دۆخەیە کە مرۆڤە باڵادەستەکان، بەسەر ئەوانیتریدا ئەسەپێنن.. جگە لە فرۆید کە نامۆ بوون و دەمارگیریی ئەگێڕێتەوە بۆ ململانێی نێوان غەریزەکان و ئیگۆ، هەر یەک لە مارکس و ئێریک فرۆم ئەیگێڕنەوە بۆ دەسەڵاتی پڕ زەبروزەنگ و تاک دورایی قۆناغی سەرمایەداریی.. فرۆم گۆڕینی ڕەفتاری مرۆڤ لە قۆناغی دەرەبەگایەتییەوە بۆ پیشەسازیی، بە هۆکاری گۆڕینی ڕەفتاری مرۆڤ ئەزانێت لە گۆشەگیرییەوە بۆ نامۆبوون و بێهوودەیی و تەواو دژی ئەو ڕایە ئەوەستێتەوە، کە نامۆبوون بەشێکە لە بونیادی مرۆڤ و پەیوەندییەکە فیزیکی بێت، بەڵکو بە دەرەنجامی ئەو هاندەرانەی ئەزانێت، کە ئەبنە هۆی ملکەچ کردن بۆ دەسەڵات، بۆ ئەم ڕەتکردنەوەیەش لەبری ئەوە پێنج داخوازیی گرنگی مرۆڤی ڕوون کردووەتەوە، کە یەکیان باسی شوناسە.

شوناس بەمانای دەرکەوتنی سەربەستانەی مرۆڤ، لەو لایەنەوە کە پرەنسیپی ئینتیما دیاری دەکات، بەو پێیەش ئازادیی ئەبێتە پەیامی سەرەکیی ئەم گوتارە.. ” فرۆم ئه‌ڵێت : ـ ((وه‌ستانه‌وه‌ دژ به‌ خوداو ده‌سه‌ڵات و ئه‌نجامدانی یاخی بوون له‌ لایه‌نی مرۆڤایه‌تیه‌وه‌  كردارێكی پۆزه‌تیڤه‌ و یه‌كه‌م كاری ئازادیه‌ ، به‌و مانایه‌ی یه‌كه‌م كرده‌ی مرۆڤه‌)) چونكه‌ ئه‌م  هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌و یاخی بوونه‌  هه‌ڵگری ڕه‌گه‌زێكه‌ كه‌ سنوری زه‌وت كردنی ئازادی ئینسان له‌ لایه‌ن ئه‌وانیتره‌وه‌ تێك ده‌شكێنێت”.

بچوککردنەوەی ژیان لە پنتێکدا بۆ قۆستنەوەی دەرفەت لە پێناوی بەدەستهێنانی شتێکدا کە لێی بێبەش کراوە، جۆرێکە لە ڕۆچوون بە نامۆ بووندا. ئازادیی لەم تێڕوانینەدا لەوێدا خۆی حەشارداوە، کە بۆ بەدەستهێنانی ئەو شمەکە، لە هەر ساتێکدا کۆتایی پێهێنانی ئەو ژیانە بچوککراوەی لێ چاوەڕوان ئەکرێت.. لەم نمونەیەدا بچوک کردنەوەی ژیان لە پنتێکدا ڕوون دەرئەکەوێت:

لەتەقسیم

خول دەخۆم

وەک مێشێ

کەژیان لەچێژی

قاپێکی سەرمێزی

بەردەمی کچێکی

چاوشیندا

دەبینێ

ئەم نمونەیە کۆپلەی یەکەمی شیعری ” ئەستەمبوڵ” شاعیری نوێخواز” جەلال عەبدوڵڵا”یە، بوونی خۆی لە ئەستەمبوڵدا، جگە لەوەی لە ڕووی دیاردەگەراییەوە، جۆرێکە لە نامۆبوونێکی کۆمەڵایەتیی، لە ڕووی دەروونیشەوە، لە گێژەنی نامۆبوونێکی سەپێنراودایە.

لە سەرەتای کۆپلەی چوارەمی دەقەکەدا، بەر ئەنجامی ئەو سەرکێشییە ئەکەوین، کە لێکچواندنی مێشە خولخواردووەکە ئەیگاتێ:

لەتەقسیم

خول دەخۆم

وەک مێشێ

کە باڵی شکابێ و

تەپەی بێ.

لە ڕاڤەکردنی گوزارشتەکانەوە، ناکرێت مانا هەڵهێنجرێت، وەک پێشتر دیکارت و هیگڵ کاریان لەسەر بەرجەستەکردنی مانا کردووە، لە بەر ئەوەی “هۆش/ ئاگایی” لەسەر “دووڕووکار”یی  پارادۆکسە جێگیرەکان پەیوەندیی خۆی دائەڕێژێت: شاراوە/ دەرکەوتوو، لابراو/ پرشنگدار.. بەڵکو بە ئامرازەکانی مەبەستی هەڵوەشاندنەوەگەریی مانا، ڕاڤەی مانا بەرهەم دێت، بۆ ئەمەش پشت بە میتۆدەکانی هەڵوەشاندنەوەگەریی و هێرمنیوتیک و نواندن ئەبەسترێت.

مامەڵە کردن لەگەڵ سیمبۆلەکاندا وەک ئەوەی لە ڕێگەیەوە ڕاستییەکان بدۆزرێتەوە، هەڵەیە، لەبەرئەوەی ڕەمزەکان هەڵگری ڕاستییەکی ساختەن و ڕێ لە دەرکەوتنی مانای ناوەکیی ڕاستەقینە ئەگرن، لەبەرئەوە ڕیکۆر پێی وایە ئەوەی لەسەر خوێندنەوە هێرمۆنیکیەکانە کردنەوەی کۆدەکانە، واتە مانای ناوەکیی و جیاکردنەوەی لە مانا دەرکەوتووەکە.

ئەگەر نمونە لەسەر ئەم دەقە وەربگین بەم جۆرەیە: ناکرێت لەڕێگەی ئاگاییەوە، پەیوەندیی مێش لە دەقەکەدا وەک خۆی وەربگرین، کە بەسەر قاپێکەوە ئەنیشێتەوە، لەو کاتەدا ئەو مانا دەرکەوتووەی کە مێش هەیەتی دوورمان ئەخاتەوە لە مەبەستە ڕاستەقینەکە، کە پاش هەڵوەشاندنەوەی دەقەکە کۆدەکانی ئەکرێنەوە.. بە واتای ئەوەی لەو کاتەدا بەر مانایەکی ڕاستەوخۆ ئەکەوین دوور لەو مانایەی لە پێکهاتەی دەقەکەدا ونە.

لەبەر ئەوە گەر بە ڕەواڵەت بڕوانین، ئێمە تەنها لە سەر ڕووی فۆرمی شیعرەکەدا ئەمێنینەوە، بەڵام کاتێک لە دەرەنجامی هەڵوەشاندنەوەگەرییەوە لە مانای دووەمی ڕەمزەکان نزیک ئەبینەوە، ئەوکاتە هیچ تەمومژو ئاڵۆزییەک لە دەقەکەدا نامێننێ و بەر مانای دروست ئەکەوین، بەمجۆرەش لە تەفرەدانی خەیاڵ و تێڕامانی نەشارەزایانەش دوور ئەکەوینەوە:

٣

(( لەتەقسیم

هەورەکان

کۆچ دەکەن

باڵندە دەخوێنێ

من دەگریم

برسیمە

تەماشای گیرفانی

بۆرژوای

دز دەکەم ))

هەندێ دالی بەکاربراوی زمان هەن، جگە لەوەی ئاماژەی ڕاستەوخۆن بۆ باسێکی ئاشکرا کراوی پێشتر، لەگەڵ خوێندنەوەشدا لە دەقێکی ئەدەبیی چڕدا، ئەبێتە ڕێنیشاندەری خوێنەرو لە چەمکی گشتیی دەقەکەی نزیک ئەکاتەوە.. ئەو دالانەش مەرج نییە بەرهەمی شعور بن، بەڵکو وەک خوێندنەوە فرۆیدییەکەی، پێ ئەچێت دەرفەت وەرگرتنی نەست بێت لە سوپەرئیگۆی ساتی خوڵقاندن.. کۆپلەی ٣، دروست نزیکمان ئەخاتەوە لە مەبەستگەرایی دەقەکەو باری نامۆبوونێکی کوشندە ئاشکرا ئەکا.

لە کۆپلەی چوارەمیشدا بە هەمان شێوە، تەواو بە مەبەستگەرایی دەقەکە ئەگەین، کاتێ هەڵهاتن لە مردنێکی حەتمیی هەست پێکراو لەشاردا، نامۆ بووەکان ڕاو ئەنێ بۆ گەڕانەوە بۆ ناو سروشت.. نامۆ بووەکان لە دەست مردن و خەڵک هەڵدێن بەرەو ئۆقیانوس، لەوێس جارێکی تر بەر مەرگ ئەکەونەوە، مەرگی ماسیەکانی ناو تۆڕ.

لەم دەقەدا پارادۆکسەکانی مەرگ/ ژیان، نامۆ بوون/ ئازادیی، گۆڕانی ڕەفتاری مرۆڤی یەکەمین/ دەرباز بوون لە سروشت، بە کوالیتییەکی ورد داڕێژراوە.. بانگەشەیەکی بەنهانیش هەیە، دوور لە دروشم، (( ئازادیی مرۆڤ )) ئامانجە.

ئەستەمبوڵ

1

لەتەقسیم

خول دەخۆم

وەک مێشێ

کەژیان لەچێژی

قاپێکی سەرمێزی

بەردەمی کچێکی

چاوشیندا

دەبینێ

2

لە تەقسیم

وەک هەنگێ

تەماشای

گوڵی ناو

ئینجانەی شکاوی

دوکانی شار دەکەم

لە تەقسیم هیلاکم

دوکەڵی

کەلاوەی دێبەری

کارەسات

هەڵدەمژم

3

لەتەقسیم

هەورەکان

کۆچ دەکەن

باڵندە دەخوێنێ

من دەگریم

برسیمە

تەماشای گیرفانی

بۆرژوای

دز دەکەم

4

لەتەقسیم

خول دەخۆم

وەک مێشێ

کە باڵی شکابێ و

تەپەی بێ

وه‌ک مه‌یمون

له‌ خه‌ڵکی ڕاده‌که‌م‌

هەتاکو باوەشی

ئۆقیانوس

ناوەستم

تێر سەیری

تەکانی مردنی

ماسی ناو

تۆڕ دەکەم

جەلال عەبدوڵا

ئۆنتۆلۆژیای ژن/ کۆمەڵایەتی، لە کارێکی عومەر دەروێشدا:

ئۆنتۆلۆژیای ژن/ کۆمەڵایەتی، لە کارێکی عومەر دەروێشدا:

ئەحمەد ڕەزا:

10/08/2016

یەکێک لەو هۆکارانەی وائەکات هەر کارێکی ئەدەبیی یان هونەریی، وەرگر بەلای خۆیدا ببات و لە زەینی خۆیدا لێکدانەوە بۆ کارەکە بکات، بەرکەوتنی کارەکەیە بە فیکری وەرگر، یان بە ئەزمونی، یان بە یادەوەریی ئەو.. ئەوانەش تەنها بە کوالیتیی کارەکەوە پەیوەستە، نەک تەنها فیکر، یان تەنها لێهاتوویی و شارەزایی هونەرمەندەکەوە. هەموو ئەو کارە مەزنە جیهانییانەی زۆرترین ڕیئاکشنی زەینیی ئەخوڵقێنێ، پەیوەندیی بە هەردوو جەمسەرەکەی کار کردنەوە هەیە، هەم شارەزایی هونەرمەندەکە، هەم ئەو هۆکارانەی وەرگر بەلای خۆیدا ئەبا.

ئەم کارەی هونەرمەند عومەر دەروێش، لەڕووی دەرهاویشتە گوزارشتکارییەکانەوە، لە پلەیەکی باڵای ڕەوانیدایە، بە جۆرێک هەر وەرگرێکی چالاک بە ئاسانیی کۆدەکانی کارەکەی بۆ ئەکرێتەوە، تەنها ئەوەندەی پەیوەندیی بە پاشخانێکی ڕۆشنبیرییەوە هەیە، بۆ خوێندنەوەی تەواوی دوورایی ” بعد”ەکانی ئاماژەکانی هێڵ و کۆبوونەوەی دالەکان لە لە گشتگیریی بوونی بابەتدا.

ئەو فیگەرانەی لێرەدا بەرجەستە بوون، وەک ڕواڵەت لە ئاستی یەکەمدا هەر وەرگرێکی چالاک و ناچالاک بە ئاسانیی دێتە بەرچاوی. وەک پراکتیکێکی تیۆری قوتابخانەی پێشوازیی و بەدەنگەوە هاتن ” مدرسة الاستقبال والاستجابة” ئەتوانێت زۆرترین بینەر لە ئاستی یەکەمی کارەکەدا کۆبکاتەوە، بەمەش لە قۆناغی ” ب ” دا کە ئاستەکانی تێگەیشتنە، بە پێی شارەزاییە ڕۆشنبیرییەکە دووبارە لەو بەشە وەرگرەی سەرەتا، ڕێژەیەکی ئەوتۆ لەدەست نادات و بە پێی سروشتی کارەکە هەوڵی هێشتنەوەی زۆرترینی وەرگرەکان ئەدا بۆ قوناغی ” ج ” .. کە تێایدا بە هۆی تێپەڕاندنی هەردوو قۆناغەکەی پێشووەوە، ئاستی هێرمیونتیک یان لێکدانەوەگەرایی دەست پێئەکات.

ئەم جۆرە کارکردنە لە ئێستای هونەری شێوەکاریی جیهانیدا بە هۆی تێگەیشتن لە هەردوو قوتابخانەی ” وەرگرتن/ تلقي و پێشوازیی/ استقبال”ەوە، بە شێوەیەکی بەربڵاو کاری پێئەکرێت و لە ئێستادا بە پێشکەشکردنی بۆ مرۆڤ بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، هەوڵی دووبارە ڕێکخستنەوەی سروشتی مرۆڤایەتیی ئەدرێت، بۆ بەدیهێنانی زۆرترین ئازادیی و فڕێدانی هەموو ئەو نەریتانەی کە پێشتر زیانی بە مرۆڤایەتیی گەیاندووە.. سەرکەوتنی ئەم شێوازە گرنگەش لە دوورکەوتنەوەی فیکری هونەرمەندان و وەرگرەکانییەتی لە سەرجەم ئایدیۆلۆژیا بەبنبەست گەیشتووەکان.

دیزاینی کارەکە، بنکەیی بەرەو ژوور هەڵئەکشێ.. بە هەڵگێڕانەوەی شێوەکە، ئیحای لە خاچدان ئەدا.. سەرەتا لەوێوە کە دواخاڵی پرۆژەکە، خوێندنەوەی کارەکە لەوە ئاسانتر ئەکا بەدوای پنتی زەمانییدا بگەڕێین. بە مانای سەرهەڵدانیی توندوتیژیی لە سەرەتای دەرکەوتنی هێزەوە لای مرۆڤ.. لەبەرئەوەی کارەکە گشتگیرەو هیچ نیشانەیەکی شوێنی تیا نییە، لەبەرئەوە ڕوونتر کارەکتەری کارەکە دەرئەکەوێت، کە ” ژن”ە. بەپێی کارکردنی ڕەخنەگرانەش، کە هەنگاوی یەکەم دەرخستنی فیگەری سەرەکییە، ژن لە چەند دووراییەکەوە دەرئەکەوێ، جگە لە فیگەری ڕاستەوخۆی سەر، لە بەشی خوارەوەش هێڵکاریی سنگی بریندارو شێواو لە هەردوو بەرەی بنکەکەوە هەیە. بە گوزارشتکاریش زیندانێک هەیە، کە درەختێکی تیا هەڵئەوەرێ، گەر بە مەجاز هەم درەخت و هەم هەڵوەرین و زیندانەکە وەربگرین، تێکڕای ئەو دالانە ئاماژەن بۆ بوونی ژن لە زینداندا. لەگەڵ ئەویشدا کورسیی و قەلەڕەش ئەبینرێن.

قۆناغی دووەمی ڕەخنەی هونەریی ئەرکی چۆنێتیی کێشانی وێنەکەو هەموو ئەو دەرکەوتانەیە وەک پێدراو کارەکە خستوویەتییە ڕوو.. لێرەدا درێژ بوونەوەی قژی ژن بەناو زیندانەکەداو لێچۆڕانی ئەو هەموو خوێنەی دەرخراوە، نزیکترمان ئەکاتەوە لە فیکری پێشنیازکراو. ئەوی پەیوەندیی بە هێڵ و بونیادی دەقەکەوە هەیە، لەو دەرخستنانەی پێشوودا هەموومان کۆکردەوە.

لە قۆناغی سێیەمدا، ئەو نزیکبوونەوە سۆزدارییە ئەبینین، کە کارەکە ڕاستەوخۆ لەگەڵ وەرگرەکەیدا پێکی ئەهێنێت. ئەویش لە نێوان هێڵە ڕەش و کاڵەکانی کارەکەوە سەرئەکەوێت و بە گوزارشتەکە کۆتایی دێت.. لەم کارەدا بۆ بەستنەوەی ڕایەڵی سۆزداریی لە نێوان خۆی و وەرگرەکەیدا، پێویستیی بە هیچ ڕێنماییەکی ڕەخنەگر نییە، لەبەرئەوەی باری وروژێنراوی ناو کارەکەو هەستی سۆزداریی وەرگری هاوچەرخ بۆ ژن و ئەو چەوساندنەوەیەی تیایدا ئەژی، بەسە بۆ پێکهاتن و ” کۆمونیکەیشن/ کەناکشن/ پەیوەندیگیریی”.

ئەوەی ئەمێنێتەوە لە قۆناغی چوارەمدا لێدوانی کارەکەیە.. ئەم کارە لە ڕێگەی ئەو وێنایەی لە پشت وێنەی کوشتنی ژنێکەوە نیشانمانی ئەدا، ئەمانگێڕێتەوە سەر خوێندنەوەی ئۆنتۆلۆژیان ژن لە دووراییە کۆمەڵایەتییەکەیەوە.. ژن بوون لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکاندا بەتایبەت، واتە بوون لە دەستپێکەوە بۆ کۆتایی، بۆ گوێ لێنەگرتن و ستەم و بە کۆیلە کردن.

ژنبوون لەمجۆرە کۆمەڵگەیەدا لە ڕێگەی هەموو ئەو جۆرە یاسانەوە کە پاڵپشتێکی تیۆلۆژییان هەیە، ئەخرێنە پەراوێزەوەو تەنانەت وەک هەبوویەکیش نزیک نابێتەوە لە مافەکانی.. نەریت جۆرە یاسایەکی نەنوسراوەو لە یاساو ئاینەکان حوکمی زیاترە.. ئەوەی نەریت دروستی ئەکا، جگە لە زەبروزەنگی یاساو ڕێساکان، چەواشەگەرییەکیش ئەسەپێنێ کە حوکمی بنەڕەتەکان ئەبەزێنێ.. ئەم جۆرە یاسایانە بە جۆرێک دائەڕێژرێنەوە، تەنانەت خودی ژن چییەتی خۆی لەبیر ئەچێتەوەو بە لۆژیکی پیاو مامەڵە لەگەڵ ڕووداوەکاندا ئەکات.. ژن جەستەی خۆی لێ ئەبێتە سزایەکی گەردوونیی و لەگەڵ پەروەردەیدا دووبارە ئەیگێڕێتەوە بۆ ناو ژیان.

دەروێش لە ڕێگەی ئەم کارە هونەرییەوە بەشداریی ئەکات لە هەڵگرتنی سزایەکی نادپەروەرانەی کۆمەڵایەتیی بەسەر ژندا.. کورسیی وەک هێمای هەمیشەیی، ئەو پنتە بوونگەراییە دەرئەخات کە مرۆڤ هەیەتی، دروستکردنی زیندانێک لە کورسییەکەدا، ئاماژەیە بۆ مێژوویەکی گەورەی ستەمکاریی لە ژیانی ژناندا، نیشاندانی سیمبۆلەکانی باری کۆمەڵایەتیی پیاوسالارییە لە مێژووی ژنبووندا. هەڵکۆڵینی چاوی ژن بە قەلەڕەش، ڕێگە ونکردنی بینینە لە ژن، بە دەستی نەزانپەرستیی و پیاوانی ڕەشی دەسەڵاتدارەوە بە درێژایی مێژوو.

لە قۆناغی پێنجەمی بینینی خۆم بۆ ئەم تابلۆیە، دەرخستنی بونیادی کارەکەیە، کە وەک خوێندنەوەی یەکەمینم، هەماهەنگییەک بوو بۆ لابردنی سزا بێ ماناو پووچگەراکانی سەر ژن.. ئەم هەماهەنگییە بە گرنگییدان بە ” کەینونە/ ئۆنتۆلۆژیای ژن/ وەک بوویەکی کۆمەڵایەتیی” بە گێڕانەوەی مێژوو و گەیاندنی بە ئێستا گوزارشتی لێکردووە، ئەوەش بە بەشدارییەکی باڵا ئەزانم لە ڕێگەی هونەرەوە کە کاریگەرێتیی بەردەوامی لەسەر بیرکردنەوە هەیە. لە خوێندنەوەی دووەمیشدا کاتێ دووراییەکانی تری کارەکە ئەبینمەوە، لە وردەکاریی دالەکانەوە دەست پێ ئەکات، کاتێ لە کۆی گشتیی بەرهەمەکەدا پێک ئەگەنەوەو مانا بەرهەم ئەهێنێ. کوشتنی ژن لە پێگەی خۆیدا، کە بە کورسیی ئاماژەی بۆ کراوە، سڕینەوەی هەموو جۆرە گوتارێکی ژنە لە کۆمەڵگەدا، بەهەند وەرنەگرتنی پێگەکەیەتی بە کوشتنی لە ناو ژینگەی خۆیدا، ژن وەک هەبوویەکی ماددی بەهۆی هەندێ چەمکی وەهمییەوە پەراوێز ئەخرێ لە ژیاندا، کە ئیتر ئەمجۆرە زوڵم کردنە لە دوا پلەی گەوجێتیی پیاوسالاریدایە. جگە لەم دووراییانە، بینینی کارەکە سەر بە ڕەگەزێکی ڕیتمداری بەردەوامی هاوسەنگە، ئەمەش ئەبێتە هۆکاری بەدواداچوون لای وەرگرەکانی.

14012191_272190436493688_345470108_n

قه‌یرانی ئابوریی ، یاخود ئابوریی ڕێڕه‌وه‌ سروشتییه‌که‌ی خۆی له‌ ده‌ستداوه‌؟

زاهیر باهیر

٢١/٠٦/٢٠١٦

پێشه‌کی ده‌بێت ئه‌وه‌ بڵێم لای من نه‌ قه‌یران قه‌یرانی ئابورییه‌ و نه‌ قه‌یرانی سه‌رمایه‌دارییه‌، به‌ڵکو قه‌یرانی ئێمه‌یه‌ . من له‌سه‌ر ئه‌مه‌ وتارێکی دوورو و درێژم به‌ کوردی و به‌ ئینگلیزی نوسیوه‌و وا له‌ دامێنی ئه‌م پۆسته‌وه‌ هه‌ردو لینکه‌که‌ داده‌نێم ، نه‌با که‌سێك تاقه‌تی خوێندنه‌وه‌ی هه‌بێت‌.

لێره‌دا من ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بلێم ، که‌ ئابوری له‌ دوای له‌نێوچونی  کۆمه‌ڵی سه‌ره‌تایی بێ چینایه‌تی ، هه‌ر له‌و کاته‌وه‌ ڕێڕه‌وی سروشتیی ئابوریی  و ئامانجی ئابوریی هه‌ر له‌‌ سامانه‌ سروشتیییه‌کانه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ به‌رهه‌می دروستکراو که‌ خۆڕسکیانه‌ و بۆ پێداویستی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ و به‌رده‌وامبوونی ژیان، به‌کارهێنراوه‌ ، شێوێنراوه‌ و ئیدی ئه‌و قه‌یرانه‌ی که‌ ئێمه‌ ئێستا به‌ ده‌هۆڵی میدیای کاپیتاڵیزم، ‘ گوایه‌ جیهان له‌ قه‌یرانی ئابووریدایه‌’. به‌خه‌به‌ر هاتوین ، ئه‌م قه‌یرانه‌  هه‌ر هه‌بووه‌.

چۆن؟ به‌ڕای من که‌ گرفت دروستده‌بێت ، کێشه‌ ڕووده‌دات، قه‌یران سه‌رهه‌ڵده‌دات ، که‌ له‌ کاتێکدا پێشتر هیچیان نه‌بووه‌ ، ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت ، که‌  ئه‌و  شته‌ ، ئه‌و پرسه‌ له‌ ڕێڕه‌وی ڕاستی خۆی، لای داوه‌ ، وه‌کو  خه‌ڵکی له‌سه‌رده‌می  کۆندا بۆ هه‌ندێك گرفت ده‌یانوت ، له‌ گرێژه‌نه‌ چووه‌.‌  بۆیه‌ كێشه‌ی تیادا دروستبووه، ئه‌مه‌ش کێشه‌کانی سه‌راپای ژیان ، ده‌گرێته‌وه‌.

له‌ کۆمه‌ڵی سه‌ره‌تاییدا ،  سامانه‌ سروشتییه‌کان و سه‌رچاوه‌کانی دیکه‌ی ژیان ( ئابوریی) ، وه‌کو له‌سه‌ره‌وه‌ وتم  بۆ ده‌فعکردنی پێویستی ڕۆژانه‌ بووه‌ ، هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌مه‌ش ، له‌وێدا کێشه‌یه‌ك دروستنه‌بووه‌ .  به‌ڵام کاتێك که‌ کۆمه‌ڵی سه‌ره‌تایی له‌ به‌ین چووه‌ و کۆمه‌ڵی چینایه‌تی دروستبووه‌ و  به‌ ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی سامانه‌ سروشتییه‌کان و سه‌رچاوه‌کانی دیکه‌ی ئابوریی، کۆمه‌ڵێكی چینایه‌تی،  هیراشی/قوچکه‌ویی هاتۆته‌کایه‌وه.  کۆمه‌ڵێك هه‌ر به‌ حوکمی هه‌بوونی سامانی زیاتر  سه‌ره‌نجامی ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی ئه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ که‌ باسمکردن ، جیاوازی دروستکردووه‌‌ ، خێڵی باڵاده‌ست و خێڵی بنده‌ست ، په‌یدا بووه‌ .   ده‌وڵه‌مه‌ندی  و  زه‌نگینی ، ده‌ستڕۆیشتوو له‌ بواره‌کانی ژیاندا ، سه‌رییهه‌ڵداوه‌ ،‌ هه‌مووش به‌هۆی له‌ده‌ستدابوونی ‌ که‌ره‌سه‌کانی ،به‌شێك له‌ سامانه‌ سروشتییه‌کان یاخود سه‌رچاوه‌ ئابورییه‌کان، بووه‌  و بۆ به‌رژه‌وندی خۆیان نه‌ك په‌رژه‌وه‌ندی کۆمه‌ڵ و پێداویستی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ ، به‌کارهێنراوه‌ .

واته‌ لێره‌دا ، سامانه‌ سروشتییه‌کان و سه‌رچاوه‌کانی دیکه‌ی ئابوریی ئه‌رکه‌ گرنگه‌ مێژووییه‌که‌یان له‌ ده‌ستداوه‌ ، له‌ بری ئه‌وه‌ی ڕزگارکه‌ری تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ له‌ مردن و برسێتی بێت، ده‌قاو ده‌ق بووه‌ به‌ ئامرازێك ، هۆکارێك بۆ خولقاندنی برسێتی و دواتریش مردن ، بۆ ئه‌وه‌ی پێداویستییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ژیان ده‌فع بکات ، هات ته‌ماح و  هه‌ستی پاوانه‌کردن، هه‌یمه‌نه‌کردنی که‌مینه‌یه‌کی ، ده‌فعکردووه‌ .

ئێستاش بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و له‌ ” گرێژه‌چوونه‌ی” ئابوری نه‌مێنێت ، بۆ ئه‌وه‌ی برسێتی و هه‌یمه‌نه‌ ، له‌ناو ببرێت ، بۆ ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵی چینایه‌تی و هیراشییه‌ت له‌به‌ینبچێت، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو که‌س وه‌کو یه‌ك بژێت و سه‌روه‌ت و سامانی وڵاتیش موڵکی که‌س نه‌بێت و له‌ لایه‌ن که‌سه‌وه‌ پاوانه‌ نه‌کرێت، به‌ڵکو ببێته‌وه‌ به‌ موڵکی گشتی،  هاوکاتیش ئه‌رك و ئامانجه‌ مێژوییه‌که‌ی بگه‌ڕێنرێته‌وه‌ ، به‌ واتایه‌کی دیکه‌ ده‌بێت ئه‌و سامانه‌ سروشتیانه‌ و ئه‌و سه‌چاوه‌ ئابورییانه‌ ، که‌ ئێستا به‌دیل گیراون له‌ لایه‌ن که‌ مینه‌یه‌که‌وه‌ ، ده‌بێت ئازاد  بکرێن..   ئازادکردنی ئه‌وه‌ش ئازادکردنی مرۆڤ و کۆمه‌ڵی دیله‌ و  گه‌ڕانه‌وه‌ی به‌های ته‌واوی خودی مرۆڤ خۆیه‌تی له‌گه‌ڵ به‌های کۆمه‌ڵایه‌تیبوونیدا.  ئه‌مه‌ش ته‌نها له‌ ڕێگای بزوتنه‌وه‌ی ئه‌نارکیستییه‌وه‌ بۆ دابینکردنی کۆمه‌ڵێکی ئه‌نارکیستی/سۆشیالیستی ده‌کرێت.

> https://libcom.org/library/current-economic-crisis-capitalism-crisis-or-ours

به‌شی یه‌که‌م:

http://www.rewend.info/ku/articles/1149-qairani-sarmayadari-yan-hi-ema.html

به‌شی دووهه‌م

http://www.rewend.info/ku/articles/1151-qairani-sarmayadari-yan-hi-ema-2.html

دیمۆکراتیکی فیدراڵیزم به‌ ئه‌نارکیزم و بزوتنه‌وه‌ی ئه‌ناکیستییه‌وه‌ به‌ توندی ، گرێدراوه‌:

زاهیر باهیر

19/06/2016

 

دیمۆکراتیکی فیدراڵیزم به‌  ئه‌نارکیزم و بزوتنه‌وه‌ی ئه‌ناکیستییه‌وه‌ به‌ توندی ، گرێدراوه‌:

له‌سه‌ر ئه‌و چه‌مکه‌ی سه‌ره‌وه‌ یه‌کجار زۆر نوسراوه‌.   باکۆنین و کرۆتیکین که‌ دوو بیریاری ئه‌نارکیستی بوون، نزیکه‌ی 150 ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر زۆریان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ‌ نوسیوه.   بوکچینیش گه‌لێك ڕونتر له‌سه‌ری نوسیوه‌ و هه‌وڵێشی له‌ سه‌رده‌می ژیانی خۆشیا داوه‌ و خه‌باتێكی زۆری کردووه‌  تاکو بیخاته‌ پراکتیکه‌وه‌ ،  په‌یوه‌ستیشی کردۆته‌وه‌ به‌ زۆر پرسی دیکه‌وه‌ وه‌کو ژینگه‌و  ئیکۆلۆجی.  ئه‌و زیاتر چه‌مکی “شاره‌وانییه‌ ئازاده‌کان” بۆ به‌کارهێناوه‌ که‌له‌ ئه‌نجامی ئه‌نجومه‌نی شاره‌وانییه‌کاندا که‌ به‌ به‌ په‌یڕه‌وکردنی دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ به‌دی بهێنرێت.

دواتریش عه‌‌بدوڵا ئۆجه‌لان که‌ ده‌ستبه‌رداری فکری مارکسی بوو و باوه‌ڕی به‌  ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌ نه‌ما و دوای بیرکردنه‌وه‌یه‌کی زۆر و  هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌  ئه‌زمونی خۆی  و حیزبه‌که‌یی و شوره‌وی و ناوچه‌که‌ و جیهان ، خۆی به‌ فکر و په‌رتوکه‌کانی بوکچین ، ئاشناکرد و بۆ یه‌که‌م جار چه‌مکی ” دیمۆکراتی ئۆتۆنۆمی ” له‌ ساڵی 2005 دا به‌کارهێنا .  دواتر به‌ خوێندنه‌وه‌ی زیاتر و بیرکردنه‌وه‌ی به‌هێزی ، ئه‌و چه‌مکه‌ی سه‌ره‌وه‌ی بیناکرد و  ، هه‌‌ر ئه‌و چه‌مکه‌ش له‌باکوری کوردستان و ڕۆژاودا که‌وته‌ پراکتیکه‌وه‌ ‌.

هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و تایتڵه‌ی سه‌ره‌وه‌ یه‌کێك ده‌بێت له‌ وتاره‌کانی ئاینده‌م که‌ ده‌مه‌وێت له‌سه‌ری بنوسم ، به‌ڵام لێره‌دا هه‌ر ده‌مه‌وێت زۆر به‌ کورتی سه‌رنجی خۆمان به‌ هێنانه‌وه‌ی هه‌ندێك به‌ڵگه‌ و  بیرکردنه‌وه‌  بۆ ئه‌وه‌ ڕاکێشم که‌ بیناکردنی “دیمۆکراتیکی کۆنفیدراڵیزم” ، گه‌ر  به‌ هزری ئه‌نارکیزم نه‌بێت و به‌وه‌وه‌ نه‌به‌سترێته‌وه‌ مه‌حاڵه‌ دروستکردنی.

چۆن؟ به‌ کورتی : ئه‌و چه‌مکه‌ له‌سه‌ر ئازادی و یه‌کسانی  ته‌واو ی هه‌مو تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ به‌ جیا له‌ له‌ هه‌موو پێناسه‌و سروشتێکیان.، له‌سه‌ر ئابوری هه‌ره‌وه‌زی ( کۆئۆپه‌ره‌تیڤ)، ژینگه‌و ئیکۆلۆجی ، کۆمه‌ڵی بێ ده‌وڵه‌تی و  ناهیراشی/ ناقوچکه‌یی ( ئاسۆیی) ،  دروستده‌کرێت  به‌ به‌کارهێنانی ده‌سه‌ڵاتی گه‌ل و ئه‌نجومه‌نه‌کانیان که‌ له‌ کۆبونه‌وه‌ی ڕاسته‌وخۆ و به‌ به‌کارهێنانی دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ ، هه‌روه‌ها به‌شداری کردنی سه‌رجه‌می ئافره‌تان  به‌ ته‌واوی له‌ هه‌موو کون و که‌له‌به‌رێکی ژیانی کۆمه‌ڵدا موشاره‌که‌ی فیعلی بکه‌ن … ئه‌مانه‌ و گه‌لێکی دیکه‌ پایه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی دیمۆکراتیکی کۆنفیدراڵیزمه‌.

پرسیاره‌کان‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه: ئایا ئه‌مه‌ له‌ ڕێگای حیزب و حکومه‌ته‌وه‌، هه‌ر جۆرحکومه‌تێک بێت دێته‌ کایه‌وه‌ ؟ ئایا له‌ ئه‌نجامی سیاسه‌ت و ئابوری لیبراڵه‌وه‌ ده‌توانرێت ئه‌وه‌ بکرێت؟  ئایا ئه‌وه‌ ده‌توانرێت به‌ به‌کارهێنانی  سیسته‌می دیمۆکراسی په‌ڕله‌مانتاری بهێنرێته‌ دی؟  ئایا هه‌ر‌ لێره‌دا نییه‌ که‌ تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ ته‌واوی ئازادییه‌کانی خۆیان و  به‌ها و ده‌ستپێشکه‌رییه‌کانی خۆیان بۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌؟  ئایا له‌ ژێر سایه‌ی حیزب و ده‌وڵه‌تدا ، ئافره‌تان ده‌توانن توانای بێ سنوری خۆیان و به‌های هه‌میشه‌یی خۆیان ببینن؟ ئایا له‌ سای حیزب و حکومه‌ت و ئابوری لیبراڵدا ده‌توانرێت خه‌ڵکی بڕیاره‌کانی خۆی به‌ خۆی بدات و  بیانخاته‌ گه‌ڕه‌وه‌ ؟  هه‌ڵبه‌ته‌ گه‌لێك پرسیاری دیکه‌ هه‌ن‌ .

ئه‌نارکیزم نه‌‌ك هه‌ر ده‌توانی وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ بداته‌وه‌ به‌ڵکو خۆی دابینکه‌ری سه‌رجه‌می هه‌موو ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌یه‌ و بنیاتنه‌ری دیمۆکراتییکی کۆنفیدراڵیزمه‌.‌  ‌

In retaking Mosul YPG/J and the Guerrillas must be aware of the hidden agenda

In retaking Mosul YPG/J and the Guerrillas must be aware of the hidden agenda

By Zaher Baher

August 2016

The plan and conspiracy between Turkey, Qatar and The Kurdish Regional Government (KRG) against Rojava will never end.  Documents disclosed by Wikileaks recently regarding the meetings and agreements between the three of them and a special meeting between Abu Bakr al-Baghdadi and Barzani, the head of  KRG,  proves the truth if we were previously in doubt. Please see the links at the end of article.

When ISIS invaded Mosul it was to the benefit of Turkey, Qatar and KRG.  The liberation of Mosul will also be to the benefit of the above unless YPG/J (people and women protection units) and Guerrilla forces are aware of the changing tactics.

Turkey, Qatar and KRG have completely failed in their previous polices in defeating the social movement and destroying the Cantons in Rojava, no matter how hard they’ve tried.  Starting by invading Mosul, attacking Kobane, committing terrorist acts, setting up a no-fly zone in Rojava and finally Turkey failed in joint action with Saudi Arabia to enter Syria and Rojava to fight Kurdish forces  under the pretext of fighting the terrorist groups.

The current plan is to “retake Mosul”.  The plan involves conspiracy and hidden agenda. This could be brutal; if YPG/J and the Guerrillas do not change their tactics, we may lose whatever was achieved so far in Rojava.

What is the plan/hidden agenda?

There were few reasons for Turkey militaries to cross the border of Iraq in the last year and stationed close enough to Mosul.  One of these is the historical reason; Mosul was one of the regions of the Ottoman Empire in the olden days.  Other reasons: after defeating Turkey and ISIS in Kobane, Turkey considered it important to defend ISIS if they come under attack in Mosul in order to return to al-Raqqha and their territory safely.  It was also to protect the oil tankers that are transferring the cheap oil to Turkey and al-Raqqha, to pressurise YPG/J and the Guerrillas that they are protecting Ezidis community there and also to support and help Barzani’s Peshmarga if the fighting break up between them and the forces of YPG/J and The Guerrillas. More importantly comes the “big plan or hidden agenda”, in an attempt to regain control of Mosul.  It is anticipated the outcome of the fight would defeat ISIS, as a result it would force ISIS to withdraw towards Jazerra. This is the primary goal and original plan.

In my opinion this plan was made long time ago. It is hoped that when ISIS is defeated, they will have nowhere to go but to withdraw towards al-Rabia.  Al-Rabia and the areas around it are under control of Barzani’s Peshmarga.  In this situation it is easy for them to penetrate Jazeera.  Once they arrive there the plan that already designed will be executed by launching the war against YPG/J in Jazeera and its citizens.  What makes the plan goes perfectly well is existing of the Kurdish National Council—the umbrella organization composed of Syrian Kurdish parties created under Barzani’s sponsorship, (ENKS). While the ENKS are Barzani’s allies  if they do not support ISIS directly, they certainly will support them indirectly.

The YPG/J, the Guerrillas and the Ezidis forces in retaking Mosul should try to defuse Turkey and Barzani tactic.  They should take part in this operation only very lightly.  Their main tactic should be gathering all their forces in the region behind the war line to resist withdrawing ISIS towards Jazeera borders. Here it is extremely important to prevent from entering Jazeera.  They should be destroyed, if not, to be forced to withdrew to inside Iraq and Bashur (Iraqi Kurdistan).  Let the Iraqi government and KRG to deal with them as initially both of them just did nothing when ISIS entered their lands and invaded Mosul, in fact they let ISIS carried out genocide to the Ezidis.

I believe it is very necessary for the YPG/J and Guerrillas to stop this war that targets the heart of Rojava, Jazeera; by defusing Turkey and KRG tactic in order to protect and maintain what have been achieved so far there.

Links for reference:

ISIS survives largely because Turkey allows it to: the evidence …
https://undercoverinfo.wordpress.com/2015/11/20/isis-survives-largely-because-turkey-allows-it-to-the-evidence/>*

WikiLeaks Reveals Saudi Arabia, Turkey & Qatar Secret Anti-Sy
https://www.google.co.uk/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=9&ved=0ahUKEwjz3KjH9KLOAhXmDsAKHby7CQoQFghbMAg&url=http%3A%2F%2Fwww.mintpressnews.com%2Fwikileaks-reveals-saudi-arabia-turkey-qatar-secret-anti-syria-plot%2F211542%2F&usg=AFQjCNHbdfCLl9mLswG2fxhF87gsAnRdqQ

Yerevan Saeed one of the Rudaw TV staff  that financed by the Prime minster of KRG, Necheravan Barzani passed information on MIT about the PKK movement and its relationship with the Kurdish political parties in Bashur.

https://wikileaks.org/…/1446311_-fwd-re-guidance-questions

In the link below Yerevan Saeed informing MIT about the movement of PJK ( the PKK sisterhood in Iran) on the  Iran/ Iraq borders

https://wikileaks.org/…/1824264_re-s3-g3-iraq-turkey-iran-c

In the link below  Yerevan  Saeed  informed MIT that PKK wants to have relationship with Israel.

https://wikileaks.org/…/1147093_re-insight-pkk-and-alledged

zaherbaher.com

 

 

Top of Form

Bottom of Form

Top of Form

Bottom of Form

 

له‌ پلانی گرتنه‌وه‌ی موسڵ-دا یه‌په‌گه‌ و یه‌په‌ژه‌ و گه‌ریلاکانی باکوور، ده‌بێت زۆر به‌ ئاگابن

له‌ پلانی گرتنه‌وه‌ی موسڵ-دا یه‌په‌گه‌ و یه‌په‌ژه‌ و گه‌ریلاکانی باکوور، ده‌بێت  زۆر به‌ ئاگابن

زاهیر باهیر – له‌نده‌ن

01/08/2016

پیلان و پلانه‌کانی تورکیا و قه‌ته‌ر و  حکومه‌تی هه‌رێم، دژی ڕۆژاو و کانتۆنه‌کانی ، به‌رده‌وامه‌.  ئاشکراکردنی  دۆکۆمێنته‌ نهێنییه‌کانی نێوانیان و کۆبونه‌وه‌ و  دیداره‌کانیان، له‌ لایه‌ن ویکیلیکسه‌وه‌،  له‌ پلانکردن و پیلانگێڕاندا، ئیدی گومانی نه‌هێڵایه‌وه‌ که‌ ئه‌و 3 لایه‌نه‌ ‌ به‌رده‌وامن له‌ کنه‌ کردن له‌  دژی‌ کوردانی ڕۆژاوا و باکوور و بزوتنه‌وه‌که‌یان.

هه‌ر وه‌کو چۆن داگیرکردنی موسڵ ، به‌ قازانجی تورکیا و قه‌ته‌ر و حکومه‌تی هه‌رێم له‌ سه‌رو هه‌مووشییه‌وه‌ ‌ بارزانی و ده‌ستوپێوه‌نده‌که‌ی گه‌ڕایه‌وه‌ ، گومانی تیادا نییه‌ که‌ ڕزگارکردنیشی ، گه‌ر ئه‌و هێزانه‌ی سه‌ره‌وه‌، به‌ ئاگا نه‌بن ،هه‌ر هه‌مان سه‌ره‌نجام به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌دات.

ئه‌و 3 لایه‌نه‌ له‌ سه‌راپای سیاسه‌ته‌کانیاندا بۆ ڕوخاندنی کانتۆنه‌کانی ڕۆژاوا و هه‌ره‌سهێنان به‌ بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ی ئه‌وێ ، هه‌ر له‌ داگیرکردنی موسڵ و هێڕشکردنه‌ سه‌ر کۆبانی ، کردنی کاری تیرۆریستیانه‌ و تێشکان له‌ پلانی زۆنی دژه‌فڕین له‌ ڕۆژاوا و پلانی هاوکاری نێوان تورکیا و سعودییه‌ بۆ هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی ڕۆژاو و لیدان له‌ هێزه‌کانی یه‌په‌گه‌ و یه‌په‌ژه‌ به‌ناوی شه‌ڕی دژه‌ تیرۆر ،  تێشکان .   پلانی هه‌نوکه‌ ‌ ” گرتنه‌وه‌ی موسڵه‌”، که‌ له‌م پلانه‌دا پیلانێکی دیکه‌ی کوشنده‌ خۆی مه‌ڵاسداوه‌ ، که‌ ئه‌ویش گێڕانی  پیلانی جه‌نگێکی خوێناوییه‌ .  جه‌نگێك گه‌ر یه‌په‌گه‌ و یه‌په‌ژه‌ و گه‌ریلاکان زۆر به‌ وردی به‌ ئاگا نه‌بن و تاکتیکی خۆیان نه‌گۆڕن ، تێوه‌ی ده‌گلێن و  گریمانی  له‌ده‌ستدانی هه‌موو ده‌ستکه‌وته‌کانی ‌‌ رۆژاوای،  تیادا ده‌کرێت .

‌ چۆنێتی پلانه‌که‌:‌

هاتنی پاری سوپای تورکیا بۆ عێراق و نیشته‌جێبوونیان  له‌ نزیك  موسڵه‌وه‌،  هۆکاری زۆری هه‌یه‌ ، یه‌کێك  له‌وانه‌: فشار خستنه‌ سه‌رعێراقه‌ له‌ ناکۆکی دێرینه‌یدا له‌سه‌ر ویلایه‌تی موسڵ.  هۆکاره‌کانی دیکه‌: دوای تێشکانی تورکیا و داعش له‌ کۆبانی، تورکیا به‌ پێویستی زانی که‌ به‌رگری و پارێزگاری له‌ هێزه‌کانی داعش بکات تاکو گه‌ر له‌ موسڵ شپرزه‌کران  به‌ سه‌لامه‌تی بگه‌نه‌وه‌ ڕه‌قه‌ و شوێنه‌کانی خۆیان، بۆ پاراستنی شاحینه‌کانی بردنی نه‌وتی ‌ هه‌رزانی کوردستان‌ بۆ تورکیا و داعش ، بۆ فشارخستنه‌ سه‌ر یه‌په‌گه‌ و یه‌په‌ژه‌ و گه‌ریلاکانی که‌ له‌وێ وه‌کو هێزێکی کاریگه‌ر بنه‌ی خۆیان هه‌ڵدابوو، بۆ یارمه‌تی و پشتگیری پێشمه‌رگه‌کانی پارتی له‌کاتی شه‌ڕ له‌ نێوانی ئه‌وان و هێزه‌کانی ڕۆژاوا و باکور و هێزی خودی ئیزیدییه‌کانیش.  هۆیه‌کی دیکه‌ی گرنگتریش هه‌یه‌ که‌ ئه‌ویش  له‌ هێڕشی گرتنه‌وه‌ی موسڵدا بتوانرێت ئاکامی جه‌نگه‌که‌ به‌ گوێره‌ی نه‌خشه‌ و پلانه‌کانی ئه‌مان ، بڕوات‌ ، که‌ ئه‌ویش ڕێگه‌ خۆشکردنه‌ و هاوکاری داعشه‌ له‌ کاتی تێشکانیاندا به‌ کشانه‌وه‌یان‌ به‌ره‌و جه‌زیره‌ نه‌ شوێنێکی دیکه.

به‌ بۆچونی من ئه‌مه‌ پلانێکه‌ و هه‌ر له‌ مێژه‌ داڕێژراوه‌ که‌ له‌ هێڕشی گرتنه‌وه‌ی موسڵدا هێزه‌کانی داعش هیج په‌نایه‌کی دیکه‌یان نییه‌ جگه‌ له‌ پاشه‌کشه‌کردنیان ، پاشه‌کشه‌کردنیشیان هه‌ر ده‌بێت له‌ سنوری ‘ ڕبیعه‌’ وه‌ بێت که‌ ئێستا زۆربه‌ی زۆری ئه‌و ناوچانه‌ له‌ ژێر کۆنترۆڵی هێزه‌کانی پارتیدایه‌ .  له‌م حاڵه‌ته‌شدا ده‌رگه‌ کردنه‌وه‌ بۆیان و کردنیان‌ به‌ کانتۆنی جه‌زیره‌دا و هه‌ڵگیرسانی ئه‌و شه‌ڕه‌ له‌وێ، تاکو پلانه‌ نه‌خشه‌کێشراوه‌که‌ ، سه‌ربگرێت.  ئه‌وه‌شی که‌ کارئاسایی بۆ ئه‌و پلانه‌ ده‌کات هه‌بوونی هێزی سه‌ره‌کی’ ئه‌نه‌که‌سه’ یه‌‌ ، که‌ سه‌ر به‌ پارتین و خاوه‌نی هێزی چه‌کداری شاراوه‌ی خۆیانن گه‌ر له‌ شانی داعشه‌وه‌ شه‌ڕ دژی هێزه‌کانی ڕۆژاوا و هاووڵاتیانی جه‌زیره‌ش ، نه‌که‌ن، ‌ به‌ دڵنیاییه‌وه ئه‌وه‌‌ له‌ هه‌موو بواره‌کاندا ، هه‌موو هاریکارییه‌کیان، پێده‌که‌ن.

هێزه‌کانی ڕۆژاوا و گه‌ریله‌کانی په‌که‌که‌ له‌ باشووردا، له‌ گرتنه‌وه‌ی موسڵدا ‌ ده‌بێت کار بۆ پوچه‌ڵکردنه‌وه‌ی ئه‌و تاکتیکه‌ی تورکیا و بارزانی‌ ، بکه‌ن.  باشتر وایه‌ که‌ ئه‌وان  ته‌نها به‌شدارییه‌کی ره‌مزی بکه‌ن. تاکتیکی سه‌ره‌کی ئه‌وان ده‌بێت کۆکردنه‌وه‌ی هێزه‌کانیان، له‌ پشته‌وه‌ی هێڵی شه‌ڕ بێت و به‌رگرتن  بێت له‌ هێزه‌کانی داعش له‌ کشانه‌وه‌یاندا له‌ موسڵ تاکو به‌ره‌و  ڕه‌بیعه‌ و له‌وێشه‌وه‌ بۆ  جه‌زیره، هه‌ڵنه‌یه‌ن‌ . لێره‌دا گرنگه‌ که‌ ڕێگا نه‌درێت که‌ داعش به‌ره‌و جه‌زیره ملبنێت ، به‌ڵکو ده‌بێت ئه‌وه‌نده‌ی بکرێت ته‌فروتونا بکرێن ، ئه‌وه‌شی که‌ مایه‌وه‌ به‌ دیوی ‌ ناوچه‌کانی عێراق و باشووردا، بشکێنرێنه‌وه‌، تاکو شه‌ڕه‌که‌ی ‌ ئاینده‌ش‌ بکه‌وێته‌ ئه‌ستۆی ئه‌وان، هه‌ردوولایان. خولقاندنی ئه‌و کاره‌ساته‌ی که‌‌  کوردستان و  عێراق، پیایدا تێده‌په‌ڕن ‌ و قرانکردنی ئێزیدییه‌کان،  حکومه‌تی عێراقی و حکومه‌تی  هه‌رێم،  به‌تایبه‌تی بارزانی، لێی به‌رپرسن ‌، که‌واته‌  چۆنیان خولقاندووه‌ با  ئاواش چاکیکه‌ن

 من به‌ گرنگی ده‌زانم ‌  هێزه‌کانی ڕۆژاوا له‌ کانتۆنی جه‌زیره تووشی ئه‌و شه‌ڕه‌ی داعش ‌ نه‌بن تاکو بتوانن پارێزگاری له‌ ده‌ستکه‌وته‌کانی ڕۆژاوا بکه‌ن ئه‌ویش به‌ پوچه‌ڵکردنه‌وه‌ی ئه‌و تاکتیکه‌یه‌ که‌ له‌ مێژه‌ دژیان دانراوه.      ‌ ‌

%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: