زاهیر باهیر

04/12/2023

ئیسرائیڵ کە دەوڵەتی یەکەمی سەربازییە لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا و هاوكاتیش یەکەمین و باشترین هاوپەیمانی ئەمەریکایە،  بۆ مانەوەی خۆی و هاوپەیمانێتییەکەی لەگەڵ زۆرینەی دەوڵەتانی دوونیادا هەمیشە ڕۆڵی گەوەرەی هەبووە و هەیە لە هاوکاری و هاوپەیمانێتی ئەو وڵاتانەدا .

من لێرەدا هەنێك لەو ڕۆڵانەی ئیسرائیل هەر بۆ زانیاری لیست دەکەم :

+ ساڵی 1980 ئیسرائیل بە هاوکاری لەگەڵ میسردا کە ئەو کاتە لە ئاشتیدا بوون غەزەیان  گەمارۆ دا.

+ شەش لە کۆی نۆ هاوبەشی بازرگانی سەرەکی ئیسرائیل لە گەڵ وڵاتانی  گروپی حەوتدان.

+  سێ سەرچاوەی سەرەکی ئیسرائیل بۆ هاوردەکردنی چەک وڵاتانی گروپی حەوتە.  هاوکاتیش گروپی حەوت بەردەوام دژی داوای ئاگربەستی بووە لە غەززە. لە 27ی تشرینی یەکەم، کاتێک بڕیارنامەیەکی ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان کە داوای ئاگربەستی بەپەلەی لە غەززە دەکرد بە دەنگی 121 دەنگی زۆرینە پەسەندکرا، فەرەنسا تاکە دەوڵەتی گروپی حەوت بوو کە دەنگی بەڵێی دا.

+ لە سەرانسەری باشووری جیهانیشدا دژایەتی ئیسرائیل بەستراوەتەوە بە مێژووی هاوکارییەکانی لەگەڵ دەوڵەتانی سەرکوتکەر لە ئەمریکای لاتین و ئاسیا و ئەفریقا.

+  لە ئەمریکای لاتین ئیسرائیل لە کاتی جینۆسایدکردنی مەیانەکان لە کۆتاییەکانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا چەکی بۆ حکومەتی گواتیمالا دابین کرد.

+ ئیسرائیل دابینکەرێکی سەرەکی چەک بوو بۆ دیکتاتۆری پینۆشێت لە شیلی، دیکتاتۆری سۆمۆزای-شی لە نیکاراگوا چەکدار کرد، پشتیوانی لە سەرکوتکردنی سەربازی لە ئەلسەلڤادۆر و ئەرجەنتین کرد. دەوڵەتی مەکسیكی  چەکدار کرد لە شەڕەکەیدا دژی یاخیبوونی زاپاتیستا.

+ لە ئەفریقا ئیسرائیل پشتگیری لە ڕژێمە کەمینە سپی پێستەکان دەکرد لەکاتێکدا ڕووبەڕووی پەرەسەندنی گۆشەگیری نێودەوڵەتی بووبووەوە.  لە ماوەی ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا ئیسرائیل پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ ئەفریقای باشووری ئاپارتاید پەرەپێدا و بە درێژایی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو وەک یەکێک لە بەهێزترین لایەنگرانی وڵاتەکە مایەوە.

+ ئیسرائیل بەردەوام بوو لە بازرگانیکردن لەگەڵ ڕژێمی ڕەگەزپەرستی ڕۆدێسیا دوای ئەوەی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی 1967 سزای بەسەر ئەو وڵاتەدا سەپاند، کەچی ئیسرائیل چەکی بە دیکتاتۆری مۆبوتو لە زایر فرۆشت.

+ شانبەشانی چالاکییەکانی دیکەی ئاسیا – بازرگانیکردن لەگەڵ دیکتاتۆری سوهارتۆی ئەندەنوسیا و دیکتاتۆری مارکۆس لە فلیپین، فراوانکردنی هاوکارییە سەربازییەکانی لەگەڵ حکومەتی ناسیۆنالیستی هیندۆسی مودی لە هیندستان (کە بووەتە گەورەترین کڕیاری چەکی ئیسرائیل لە جیهاندا) و فرۆشتنی چەک بە جونتای میانمار/ بێرما.

+ ئیسرائیل ناوبانگێکی زۆری لە زۆربەی باشووری جیهانیدا دەرکرد وەک هاوپەیمانێکی سەرسەختی حکومەتە سەرکوتکەرەکان کە هەوڵدەدەن خەبات و بزووتنەوە جەماوەرییەکان لەناوببەن.  لەم بوارەدا مێژوویەک لە لێدوانی ڕەگەزپەرستانە لەلایەن بەرپرسانی ئیسرائیلەوە پشکێنراوە.  بۆ نموونە لە ساڵی 2006 باڵیۆزی ئیسرائیل وتی کە “ئیسرائیل و ئوسترالیا وەک خوشک وان لە ئاسیا” چونکە “ئاسیا لە بنەڕەتدا ڕەگەزی زەردە” لە کاتێکدا “ئۆسترالیا و ئیسرائیل … لە بنەڕەتدا ڕەگەزی سپی پێستن“.

04/12/2023

سەدەها کەس ڕۆژی شەمە – 02/12 لە تەلئەبیب هاتنە سەر شەقام، ئەوە یەکەمجار بوو بنەماڵەی بەشێک لەو کەسانەی کە ڕفێندرابوون لەگەڵ چالاکوانەکانی دژ بە شەڕ  کۆببنەوە، کە بەشداری ناڕەزایەتی لە تەلئەبیب دەکەن دژی بۆردومانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە . خۆپیشاندانەکە  لە دەرەوەی بارەگای سوپای ئیسرائیل لە تەلئەبیب بوو کە ناڕەزایەتییەکی زیندوانە بوو کە بەرابنەر بە دووبارە بۆردومانکردنی غەززە، دەریانبڕی کە ئەوان بە هۆکاری وەستانی ئازادکردنی ئەو 130 بارمتەیەی دەزانن کە هێشتا لەلایەن حەماسەوە دەستبەسەرن..  

 گروپەکە دوای گردبوونەوەی ئاسایی هەفتانە کۆبوونەوە و داوای ئازادکردنی هەموو ئەو بارمتانەی دەکرد کە لەلایەن حەماسەوە دەستبەسەرکرابوون، و بەدەوری بنکەی سەربازی کیریای هێزی بەرگری ئیسرائیلدا ڕێپێوانیان کرد و داوای کۆبوونەوەی بەپەلەیان لەگەڵ کابینەی جەنگی وڵاتەکە کرد و فشارخستنە سەر ئاگربەست.

 نوام شوستەر-ئێلیاسی، ئەکتەری کۆمیدی کە بەشێک بوو لە ناڕەزایەتییە  وتی بڕیاری بەردەوامبوونی شەڕەکە کە هەینی دەستیپێکردەوە، “ئەم خێزانانەی کە خۆشەویستانیان ڕفێنراون و  بە بارمتە گیراون دەخاتە نەهامەتییەوە. پلانی حکومەت  چییە؟ ئایا تەنها بەردەوامبوونی بۆردومانەکانە لە غەززە؟” ئاماژەی بەوەشکردووە، زۆرێک لەوانەی بەشداربوون چالاکوانی دژە جەنگ بوون، هەوڵیانداوە “هەموو شتێک بکەین بۆ وەستاندنی ئەم حکومەتە تاوانبارە”، هاوکاتیش  ئاماژەی بەوەشکردووە، لە دۆخی ئێستادا “کەمترین شت کە دەتوانین بیکەین ئەوەیە لەگەڵ خێزانە بارمتەکاندا بین“.  شوستەر ئەلیاسی ئاماژەی بەوەدا کە تەنیا هەوڵی سیاسی و ڕێککەوتنە دیپلۆماسییەکان دەتوانن خەڵک بە زیندووی بهێڵنەوە.  بەردەوام بوو وتی:  تاکە هۆکارێک کە هەندێکمان لێرە ئۆکسجین و هەندێک وزە لە جەستەماندا هەیە، بەهۆی ئەو ئاگربەستەی چەند ڕۆژە بووە کە بینیمان خێزانەکان یەکدەگرنەوە و زانیمان کە خەڵک لە غەززە بۆردومان ناکرێت.

ناڕەزایەتییەکی دیکەی دژە حکومەت لە قەیسەری بەڕێوەچوو، کە موڵک و ماڵی بنیامین ناتانیاهۆی لێیە.   ئیران لیتمان، باوکی ئۆریا کە لە فێستیڤاڵی مۆسیقای نۆڤا کوژرا، لەنێو ئەو کەسانەدا بوو کە داوای دەستلەکارکێشانەوەی ناتەنیاهۆی دەکرد.  ئەو باوکە  سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیلی بە هۆکاری ئەو شکستانە زانی کە بووە هۆی هێرشە چاوەڕواننەکراوەکەی حەماس لە 7ی تشرینی یەکەم کە بووە هۆی کوژرانی 1200 کەس لە ئیسرائیل.  بەپێی هەواڵێکی هارێتز  ئەو باوکە وتی: دەستی حکومەتی ئیسرائیل، و سەرکردەکەی، بە خوێن سوورە.  یائیل ئادار، کە تامیر کوڕە تەمەن 38 ساڵەکەی هێشتا لەلایەن حەماسە، بەڵام خەسووی تەمەن 85 ساڵ بەناوی یافا، زیاتر لە هەفتەیەک لەمەوبەر ئازادکرا، ئەویش قسەی خۆی کرد.

هاوکات ئەوانەی بە ئاشکرا داوای کۆتایی هێنان بە شەڕی غەززە دەکەن لە کەمینەیەکی کەمدا ماونەتەوە لە نێوان شەرمەزارکردنی توندی هێرشەکەی حەماس لە 7ی ئۆکتۆبەردا. “ئیسرائیلی بوون قورسە. ئەستەمە جولەکە بیت. ئەستەمە چەپ بیت” شوستەر-ئێلیاسی وای وت. “ئەستەمە لە ئێستادا کەسێکی لۆژیکی بیت و مرۆڤایەتی و ویژدانی هەبێت.”

قسەکەری سەرەکی بارمتەکان و خێزانە ونبووەکان وریا بوو لە وەڵامدانەوەی خۆی بۆ قەیرانەکە تاکو بە سیاسی نەکات، لەبری ئەوە سەرنجی لەسەر هێشتنەوەی پرسەکە بووە بە دەستێوەردانی دووبارەی خێزانە زیانلێکەوتووەکان بەبێ ئەوەی زۆر بە وردی باس لەوە بکات کە چۆن ئازادکردنی بارمتەکان بە باشترین شێوە بەدەست دێت.

هاوکات ئەوانەی بە ئاشکرا داوای کۆتایی هێنان بە شەڕی غەززە دەکەن لە کەمینەیەکی کەمدا ماونەتەوە لە نێوان شەرمەزارکردنی توندی هێرشەکەی حەماس لە 7ی ئۆکتۆبەردا  “ئیسرائیلی بوون قورسە.  ئەستەمە جولەکە بیت.  ئەستەمە چەپ بیت” شوستەر-ئێلیاسی وای وت. “ئەستەمە لە ئێستادا کەسێکی لۆژیکی بیت و مرۆڤایەتی و ویژدانی هەبێت.”

01/12/2023

هەژارترین وڵاتانی جیهان لانیکەم 12 هێندە زیاتر  بۆ دانەوەی قەرزەکانی بانقی نێودەوڵەتیی و صندوقی دراوی نێودەوڵەتی لە ئەو پارەیەی کە بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەرمبوونی جیهانی و پاکی ژینگە خەرجی دەکەن  .  گروپێکی کەمپەین هۆشدارییان داوە، بەرەنگاربوونەوەی باری نائاسایی کەشوهەوا بەهۆی قەیرانی قەرزەکانەوە کۆسپی بۆ دروست دەبێت کە هەژارترین وڵاتانی  جیهان زیاتر لە 12 هێندەی خەرجییەکانیان دەدەن بە قەرزدەرەکانیان.

 لەگەڵ کردنەوەی کۆبوونەوەی/ کۆنفرانسی لوتکەی ژینگە Cop28 لە دوبەی لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، گەشەپێدانی دارایی نێودەوڵەتی (DFI) ڕایگەیاند، خولێکی نوێی هەڵوەشاندنەوەی قەرزە گشتگیر و گەورەکان بۆ ئازادکردنی وەبەرهێنانی زۆر پێویستە بۆ فریاکەوتنی کەشوهەوا.

 توێژینەوەیەک لەسەر خەرجکردن لە 42 وڵات لەلایەن DFI [ گەشەپێدانی دارایی نێودەولەتی ] دەریخستووە کە دانەوەی پارەی قەرزەکان بە تێکڕا 32.7%ی بودجەی ساڵی 2023 پێکدەهێنێت، لەکاتێکدا کە تەنها بە بڕی  2.5% لە قەیرانی کەشوهەوادا سەرف کراوە.

لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە، ئەندەنوسیا کە چوارەم وڵاتی جیهانە کە زۆرترین دانیشتوانی هەیە، بەنیازە تەنها 0.12%ی بودجەکەی بۆ چارەسەری قەیرانی کەشوهەوا لە ساڵی 2024 خەرج بکات، ئەمە  لەکاتێکدا وا پێشبینی دەکرێت دانەوەی بڕی پارەی بە قەرزدەرەکان 29% بێت.  زۆربەی ئەو وڵاتانەی لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە پێشبینی دەکەن کەمتر لە 2%ی بودجەکانیان بۆ گونجاندن لەگەڵ کەشوهەوا خەرج بکەن – و زۆربەیان کەمتر لە 1% وەبەرهێنان دەکەن.

ماتیۆ مارتن، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری DFI وتی بەرنامەیەکی گەورەی هەڵوەشاندنەوەی قەرزەکان لەسەر قەبارەی دەستپێشخەرییەکانی کۆتاییەکانی نەوەدەکان و سەرەتای ساڵانی 2000 پێویستە.  دانەوەی بڕی قەرزەکان بە تێکڕا 38% لە سەرانسەری 139 وڵاتی باشووری جیهانیدا بووە، ئەم بڕە پارەیە بووە بە  57.5% بۆ وڵاتانی کەم داهات .

مارتن وتی: ” ئەگەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی جددی بێت لە ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانی کەشوهەوا، پێویستە جددی بن لە کەمکردنەوەی قەرزە گشتگیرەکان بۆ کۆمەڵێک وڵاتی بەرفراوان.  “ئەگەر ئێمە بڕی دانەوەی قەرزی وڵاتان بۆ 15%ی داهاتەکانیان دابەزێنین، پارەی پێویستمان دەبێت بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی قەیرانی کەشوهەوا ببینەوە. ” لە ڕاپۆرتەکەی DFI کە گروپێکی هەڵمەتی قەرزەکاندا، هاتووە کە قەرزەکان لە ئێستاوە ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە ڕێگریکردن لە گەورەکردنی وەبەرهێنانەکانی وڵاتان لە بەرەنگاربوونەوەی گەرمبوونی جیهانی.

تەنانەت ڕەنگە ململانێ بۆ گەڕاندنەوەی قەرزدەرەکان قەیرانی کەشوهەوا خراپتر بکات، وڵاتان ناچاربن زۆرترین هەناردە بکەن بۆ بەرهەمهێنانی دراوی بیانی کە ئەو پارەیە پێویستە بۆ دابینکردنی چارەسەری قەیرانەکە.  زۆرجار ئەمە بە مانای بەردەوامبوونی دەرهێنانی سووتەمەنی بەردینی بووە کە لە کورتخایەندا قازانجێکی زۆری هەبووە و تەنانەت فراوانکردنی پڕۆژەکانی سووتەمەنی بەردینی، کە ئەگەری هەیە گواستنەوەی وزەی خۆیان لە پرۆسەکەدا دوابخەن.

لە لایەکی دیکەوە ئاشکرا بووە کە ساڵانە بە هۆی پیسبوونی ژینگەوە 5.1 ملیۆن کەس لە جیهاندا دەمرن . لەگەڵ ئەم هەوڵ و پێشبینیکردنانەدا بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی نوێ دەرکەوتووە کە زۆربەی سپۆنسەرەکانی Cop28 ناویان تۆمار نەکردووە بۆ ئامانجی کۆبوونەوە لوتکەیەکان سەبارەت بە ژینگە بۆ هینانەخوارەوەی پلەی گەرمی بۆ سفر .  کە ئەم پلەیە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پشتگیری دەکرێت شیکارییەکان دەریدەخەن کۆمپانیاکان لەنێویاندا بانکی ئەمریکا هیچ پابەندبوونێکیان نەبووە بە کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی بەپێی سیستەمی دابەزینی پلەی گەرمی بۆ سفر .

ئاشکرا بووە زۆربەی کۆمپانیاکانی سپۆنسەری دانوستانەکانی کەشوهەوای نەتەوە یەکگرتووەکان لە دوبەی پابەند نین بە کەمکردنەوەی دەردانی گازی گەرمخانەیی خۆیان بەگوێرەی گەیشتن بە ئامانج کە پلەی  سفرە لە پاکی ژینگەدا کە لە ئاستی جیهانیدا دانپێدانراون.

 بەپێی شیکارییەک، لە 20 کۆمپانیا و بانك کە سپۆنسەری کۆنفرانسی لوتکەی ژینگە/کەشوهەوا دەکەن  یەکێک ناوی خۆی تۆمارکردووە بە پەسەندکردنی هێنانە خوارەوەی پلەی گەرمی بۆ  سفر، کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پشتگیری لێ دەکرێت.

29/11/2023

کۆمپانیاکانی نەوت و گاز لە کەنەدا لە ساڵی داهاتوودا بە ڕێژەی 8% بیری زیاتر هەڵدەکەنن، ئەمەش بەهۆی دابەزینی ئامانجی دەردانی گازی ژەهراوی بەرهەمهێنەران کە سوود لە بژاردەی نوێی گواستنەوە وەردەگرن، لەنێویاندا بۆرییەکی مشتومڕاوی کە سەر بە حکومەتە بۆ بەرزکردنەوەی هەناردەکردن کە بە پرۆژەی  TransMountain project ناودەبرێت .

هەر بەو جۆرە بەرهەمهێنەرانی نەوت و گاز دەڵێن  لەهەڵکەندنی بیرەکاندا بەو ڕیژەیە هەوڵ دەدەن  سوود لە بژاردەی نوێی گواستنەوەی کەشتیوانی وەربگرن،. لەناو پێشبینییەکاندا کەنەدا لەو ئاستەیەدا نییە بۆ گەیشتن بە پلە و ئامانجەکانی کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی.  ڕۆژی هەینی ڕابوردوو کۆمەڵەی بەڵێندەرانی وزەی کەنەدا  (CAOEC)  Canadian Association of Energy Contractors ، پێشبینی ئەوەیان کرد کە نزیکەی 500 بیری دیکە لە ساڵی داهاتوودا لێبدرێت، بەم بڕیارە تازەیەش  سەرجەمی پرۆژەکان دەبنە 6229  پڕۆژە.

سەرەڕای پابەندبوونە گەورەکانی کەشوهەوا، پێشبینی دەکرێت کەنەدا ئامانجی کەمکردنەوەی دەردانی کاربۆن بەلایەنی کەمەوە بە ڕێژەی 40% لە خوار ئاستی ساڵی 2005 تا ساڵی 2030 لەدەست بدات، ئەمەش بەشێکی بەهۆی دەردانی گازی ژەهراوی لە کەرتی نەوت و گازەوەیە. وردەکارییەکی ئەم دواییە دەریخست کە تاکە کەمبوونەوەی بەرچاوی دەردانی گازی ژەهراوی لە کاتی قەیرانی دارایی ساڵی 2008 و پەتای Covid-19 بووە.  جێری دیمارکۆ، کۆمیساری ژینگە و گەشەپێدانی بەردەوام لە سەرەتای ئەم مانگەدا بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند: کەنەدا تاکە وڵاتی گروپی حەوتە کە لە ساڵی 1990ەوە هیچ کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی بەدەست نەهێناوە.

27/11/2023

ڕاپۆرتێك کە لەم ڕۆژانەدا بڵاوکرایەوە کە بە گوێرەی توێژینەوەکان کاریگەری شێوازی ژیان و وەبەرهێنانی کەسانی وەک جێف بیزۆس و بیل گەیتس و ئیلۆن ماسک نیشان دەدەن.

ئەمە توێژینەوەیەکە کە بە تایبەتی لەگەڵ ڕۆژنامەی  گاردیانی بەریتانی هاوبەش کراوە، ئاشکرای دەکات، دوانزە لە دەوڵەمەندترین ملیاردێرەکان کە ئەمانە: Carlos Slim، Bill Gates، Jeff Bezos، ،  Larry Page، Sergey Brin، Bernard Arnault، Michael Dell، Roman ، Larry Ellison، Elon Musk، Eric Schmidt، Laurene Powell   .  ئەمانە هەرە دەوڵەمەندەکانی جیهانن کە زیاتر دەردانی گازی گەرمخانەیی لە یەختەکانیان، فڕۆکە تایبەتەکان، کۆشکەکانیان و وەبەرهێنانە داراییەکانیان بەرهەمدەهێنن لە چاو دەردانی وزەی ساڵانەی 2 ملیۆن ماڵ. ئەو سەرمایەدارانە بریتین لە وانەی کە لە سەرەوە ناونووسم کردن داهێنەر و خاوەنی کۆمپانیای گەورەن وەکو کۆمپانیای  سۆشیال میدیا ئیلۆن ماسک و گەورە بازرگانی مەکسیکی کارلۆس سلیم. 

 شیکارییەکانی ئۆکسفام و توێژەرانی ئەمریکی بۆ کڕینی شتە بایاخدار و گرانبەهاکان کە بریتین لە سوپەر یەختەکان، فڕۆکەی تایبەت، ئۆتۆمبێل، هێلیکۆپتەر و کۆشکی زۆر گەورە ، لەگەڵ کاریگەریی وەبەرهێنانە داراییەکانیان و پشکەکانیان ئاشکرای دەکات کە نزیکەی 17ملیۆن تەن  گازی CO2 ساڵانە دەردانی گازی گەرمخانەیی هاوتای پێکدەهێنن.

بەپێی زانیارییەکانی گۆڕینی دەزگای پاراستنی ژینگەی ئەمریکی هەمان CO2  و دەردانی هاوتایە لە کارەبای 2.1 ملیۆن ماڵەوە یان دەردانی 4.6 وێستگەی کارەبای خەڵوزە لە ماوەی ساڵێکدا.

ئەلێکس مایتلاند، ڕاوێژکاری بواری سیاسەتی نایەکسانی لە ئۆکسفام ئینتەرناشناڵ دەڵێت: ” ملیاردێرەکان بە یەخت و فڕۆکە تایبەتەکانیان بڕێکی ئێکجار زۆر لە پیسبوونی کاربۆن دروست دەکەن – بەڵام ئەمە بەهۆی ئەو پیسبوونەوەیە کە بەهۆی وەبەرهێنانەکانیانەوە دروست دەبێت”  ئاماژەی بەوەشکردووە، “لەڕێگەی ئەو کۆمپانیایانەوە کە خاوەندارێتی دەکەن، ملیاردێرەکان ملیۆن هێندەی مرۆڤی ئاسایی کاربۆن دەردەکەن.  ئەوان زیاتر لایەنگری وەبەرهێنانن لە پیشەسازییە پیسکەرەکانی وەک سووتەمەنی بەردینی.  درێژە بە قسەکانی دەدات و دەڵێت  “هەژارترین کۆمەڵگاکانی جیهان، ئەوانەی کەمترین کاریان کردووە بۆ ئەوەی ببێتە هۆی گۆڕانی کەشوهەوا – ئەوانەی کەمترین توانای وەڵامدانەوە و چاکبوونەوەیان هەیە – ئەوانەن کە تووشی خراپترین دەرئەنجام دەبن.  ئەمە نادادپەروەری و بێ ئەخلاقییە”. دەردانی گازی ژەهراوی لە شێوازی ژیاندا بە پشکنینی شوێنپێی کاربۆنی کڕینی ملیاردێرەکان خەمڵێندراوە، وەکو ئەو یەختە سوپەرە بە بڕی 500 ملیۆن دۆلار کە ئۆشنکۆ لەم دواییانەدا بۆ بیزۆس دروستیکردووە

یەختەکەی جێف بیزۆس  درێژییەکەی 127 مەتر و دروستکردنی سێ ساڵی خایاندووە، شانازی بە نازناوی گەورەترین کەشتیی گەشتیارییەوە دەکات لە جیهاندا. بەپێی شیکارییەکانی ویلک و بارۆس، ڕێژەی دەردانی کاربۆنی ئەو یاختە بە تەنها بەلایەنی کەمەوە نزیکەی 7154 تەنە لە ساڵێکدا.

ئەو سوپەر یەختانەی خاوەندارێتی کەسانی وەک بیزۆس و ئەبرامۆڤیچ و سەرمایەدارەکانی پێشووی گووگڵ پەیج و ئێریک شمیت و بێرنارد ئارنۆڵت، سەرمایەداری فەرەنسی کە سەرۆکایەتی ئیمپراتۆریەتێکی زێڕینگەریی و مۆدە دەکات، شوێنپێی کاربۆنییان هەیە

ئەم  یەختانە تیمێکیان هەیە، هەروەها ئەم یەختانە دەبێت بەردەوام پارێزگارییان لێ بکرێت تەنانەت کاتێکیش کە لە بەندەرەکەدا جێگیر دەبن.  هێلیکۆپتەر و فڕۆکەی جێت بەلەمی گەشتکەری خێرا و کە ئەمانە هەموویان وزەی زۆر بەکاردەهێنن ، ئەمە جگە لە حەوزی مەلە لەناو یەختەوکە و گەرماو و ژێردەریایی تایبەت و تەندەر، هەموو ئەمانە پێویستیان بە کارەبا هەیە، هەروەها بوونی چەندەها کەرەسە و ئالەتی  ئەلیکترۆنییە ئاڵۆزەکان.  بە کورتی ئەمە وەکو بوونی هۆتێلێک وایە کە بەردەوام لەسەر ئاو کار بکات”.

24/11/2023

کۆمپانیای شێڵ لە نایجیریا ڕۆڵێکی ئێکجار خراپی بووە، بووەتە هۆی ژەهراووای کردنی ژینگەی ئەو کۆمۆنێتیانەی کە نەوتیان تێدا دۆزیوەتەوە و بەکار بوون . بە هەزاران کەس توشی شێرپەنجە بوون بەهۆی خواردنی ئاو و بەروبوومی بە ژەهراوی کراوی خاکەکەی .  هەر لەبەر ئەمەش لەساڵانی نەوەدەکانەوە چالاکوانی کۆمۆنێتییەکان لە  هەوڵی دەرکردنی کۆمپانیای شێڵدا بوون و داوای قەرەبوویان کردووە سەبارەت بەو هەموو کارەساتەی کە چێشتویانە ، بەڵام هەمووی ڕەتکراوەتەوە .

ئەوە چەند ساڵێکە پرسەکەیان هێناوەتە لەندەن و داویانە بە دادگای بریتانی ، چونکە شێڵ لە بریتانیادا دامەزراوە . لەگەڵ ئەوەشدا پرس و شکاتەکەیان نەچووەتە پێشەوە.  دوای فراوانکردنی کەمپەینەکەیان و پێداگری لەسەری و هاوکاری دۆستانیان ئێستا دادگای بریتانی دانی بەوەدا ناوە کە نایجیرییەکان مافی خۆیانە .

هەر ئاوا دادگای باڵای لەندەن بڕیاریدا، هەزاران گوندنشینی نەیجیریا دەتوانن داوای مافی مرۆڤ لە دژی کۆمپانیای شێلی سووتەمەنی بەردینی بکەن لەسەر پیسبوونی درێژخایەنی نەوتی سەرچاوە ئاوییەکانیان و لەناوبردنی شێوازی ژیانیان.

لەم هەفتەیەدا داگە بڕیاریدا کە زیاتر لە 13 هەزار جووتیار و ماسیگر لە کۆمۆنێتییەکانی ئۆگالێ و بیلێ لە دێڵتای نەیجەر مافی ئەوەیان هەیە داواکاری یاسایی لە دژی شێڵ ببەنە دادگە  بەهۆی پێشێلکردنی مافەکانیان بۆ ژینگەیەکی پاک.   دادوەرەکە بڕیاریدا کە دەتوانرێت بڵێین پیسبوونەکە لە بنەڕەتدا مافی گوندنشینەکانی پێشێل کردووە بۆ ژینگەیەکی پاک بەپێی دەستووری نەیجیریا و جاڕنامەی ئەفریقا سەبارەت بە مافەکانی مرۆڤ و خەڵ،  داواکارییەکانیش  بەپێی ئەم مافانە هیچ ماوەی سنووردارکردنیان نییە.

کۆمپانیای شێڵ ڕایگەیاندووە، کۆمپانیای لقەکەی لە نەیجیریا، کۆمپانیای گەشەپێدانی نەوتی شێڵ لە نەیجیریا (SPDC)، بەرپرسیارێتی ئەو ڕژانە قبوڵکردووە کە بووەتە هۆی دروستبوونی و قەرەبووی لایەنە زیانلێکەوتووەکانی کردووەتەوە لەو شوێنانەی کە بەپێی ڕێسا پەیوەندیدارەکانی نەیجیریا داوایان کردووە. ئاماژەی بەوەشکردووە کە هەموو ڕژانەکانی کە بووەتە هۆی پیسبوونی ژینگەی ئەوێ پاکبکاتەوە بەبێ گوێدانە هۆکارەکە. کۆمپانیای Shell plc ڕەتیدەکاتەوە کە ئەرکی چاودێری ڕاستەوخۆ قەرزاری داواکاران بێت.

بەپێی یاسای دەستووری نەیجیریا، کۆمپانیای شێڵ چیتر ناتوانێت ئیدعای ئەوە بکات کە هیچ بەرپرسیارێتییەکی نییە لە پیسبوونەکە، چونکە زیاتر لە پێنج ساڵ لەمەوبەر ڕوویداوە”.

بڕیارە ڕۆژی 12 و 13ی مانگی داهاتوو کەیسەکە لابەلابکرێتەوە لە دادگە ،  هاوکاتیش شێڵ دەلێت بڕیارەکە هەرچۆن بێت ئەمان پلانی ئەوەیان نییە کە نایجیریا بەجێبهێڵن .

زاهیر باهیر

22/11/2023

ئەرجەنتین ، دووەم وڵاتی ئەمەریکای لاتنین دوای بەرازیل ، ڕۆژی یەکشەمە ، 19ی مانگ حیزبی ڕاستڕەو بە سەرۆکایەتی Javier Milei هەڵبژاردەنەکەی بە ڕێژەی نزیکەی  لە سەدا 56 دەنگی بەدەستهێنا ، لە بەرانبەریشیدا حیزبی چەپ لە سەدا نزیکەی 45 دەنگی هێنبا . ئەوەی کە لە ئەرجەنتین ڕوویدا بە گوێرەی قسەی لیبراڵەکان و ئابووریناسەکانیان گەڕانەوەی توندوتیژی و ڕاستڕەوێتییە بۆ ئەرجەنتین و لێدانە لە دیمۆکراتییەت کە لە ساڵی 1983 وە گوایە بەردەوام  بووە.

ئەم هەڵبژاردنە لە کاتێکدایە کە هەڵئاوسانی پارەکەی لە سەدا 140 سەرکەوتووە و بەهای دراوەکەی لە سەدا 90ی لە ماوەی 4 ساڵدا لەدەست داوە و  3 ساڵە بەهۆی وشکە ساڵییەوە بەروبومێکی ئاوایان نەبووە .  بەڕێژی  لە سەدا 40ی خەڵکەکەی کە 45 ملیۆن کەسن لە هەژاریدا دەژین کە دەکاتە 2 کەس  لە 5 کەس هەر وەها قەرزاری 44 ملیار دۆلاری صندوقی دراوی نێودەوڵەتییە.**

حکومەتی پێشوو دوای زنجیرەیەك پاشەکشە و هەڵاوسانی زۆر نرخی ئاڵوگۆڕی بە یەک پێسۆ بۆ دۆلار جێگیر کرد.  ئەم ستراتیژە کە بە گۆڕانکاری ناسراوە، لە ساڵی 2002 وازی لێ هێنرا دوای ئەوەی پاشەکشەی قووڵ و ناڕەزایەتی توندوتیژی شەقامەکان دژی سنووردارکردنی کشانی بانکەکان وایکرد کە نەتوانرێت بەردەوام بێت.

وڵاتانی دیکە – پەنەما و ئیکوادۆر – بەم ڕێگایەدا ڕۆشتوون بەڵام هەرگیز یەکێکیان بەقەد ئەرجەنتین گەورە و پایەدار نییە کە وەك ئەرجەنتین  ئەندامی گروپی جی 20ی وڵاتانی پێشەنگی پێشکەوتووی پیشەسازی بن.

 ئێستاش یەكێك لە ڕیفۆرمەکانی سەرۆکی هەڵبژاردوو لە شانی هەڵوەشدندەوەی یاسای لەباربردنی کۆرپەلە، هەڵوەشاندنەوەی بانقی مەرکەزی ئەرجەنتیەنە و گۆڕانی دراوی پێسۆیە  بە دۆلاری ئەمەریکی.

ئەم بڕیارەی سەرۆك ئاسان نییەو چارەسەری کێشەی ئابوری و کۆمەڵایەتی ئەرجەنتین ناکات هەر هیچ نەبێت لەبەر سێ هۆکار:

 یەکەمیان: ئەوەیە کە ئەرجەنتین و ئەمریکا ئابوورییەکی زۆر جیاوازن و بۆیە ئەوەی ڕەنگە سیاسەتی دراوی دروست بێت بۆ ئەمەی دووەمیان ڕەنگە سیاسەتێکی هەڵە بێت بۆ یەکەمیان.  وڵاتان دەبێت وریا بن لە دەستبەرداربوون لە ئازادی دانانی ڕێژەی سوودی خۆیان و دابەزینی بەهای دراوەکانیان.

 کێشەی دووەم:  زیاتر پراکتیکییە: ئەرجەنتین دۆلارەکانی لە کوێوە دەستدەکەوێت؟ لە ئێستادا بانکی ناوەندی نزیکەی هیچ یەدەگێکی دۆلاری ئەمریکی نییە کە باسی بکات، هەروەها دەستڕاگەیشتن بە بازاڕەکانی سەرمایەی جیهانی نییە بۆ بەدەستهێنانی ئەو پشکانەی کە پێویست دەبن بۆ بەردەوامبوونی ئابووری.  لە ڕووی تیۆریەوە Javier Milei دەتوانێت داوای قەرز لە سندوقی دراوی نێودەوڵەتی بکات، بەڵام ئەگەری دەستکەوتنی کەمە.  ئەرجەنتین لە ئێستاوە گەورەترین قەرزدەری سندوقی دراوی نێودەوڵەتییە و 44 ملیار دۆلاری قەرزدارە کە دەکاتە 35 ملیار پاوەند. سندوقی دراوی نێودەوڵەتی گومانی هەیە لەوەی کە ئایا بە دۆلارکردنی دراوی ئەرجەنتین لە کورتخایەندا دەتوانرێت یان نا.  پیسۆی دراوی ئەوێ پێویستی بە دابەزینی بەهایەکی بەرچاو دەبێت پێش بە دۆلارکردنی.  هاوکاتیش دراوێکی لاوازترە و دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخەکان و هەڵاوسانی پارە زیاتر بەرز دەکاتەوە.

سێیەم: تەنانەت ئەگەر چارەسەرێک بۆ کێشە تەکنیکییەکانی پەیوەست بە وازهێنان لە پێسۆ بدۆزرێتەوە، چارەسەری شۆکی سەرۆکی نوێ دەتوانێت تاڕادەیەک بە خێرایی لە ڕوویدا بتەقێتەوە.  دۆلارسازی ڕێگایەکی یەکلایەنەیە – قومارێکی سیاسیانەیە  کە هیچ دەرچوونێکی نییە کە دەتوانێت ئەرجەنتین لە ڕێڕەوێکی ناپایەداردا قفڵ بکات و ئابوورییەکەی بخاتە خوارەوە.

Javier Milei  بەڵێنی داوە پێداچوونەوە بە هەموو ئەم دەستکەوتانەدا بکات، تەنانەت پێشنیاری ڕیفراندۆمی کردووە سەبارەت بە یاسایی بوونی لەباربردنی کۆرپەلە.  پارتەکەی لە ئێستاوە کار لەسەر کەمکردنەوەی باج دەکات هەر کە مانگی داهاتوو دەستبەکاربوو، ئاماژەی بەوەشکردووە کە ڕەنگە ئەفسەرانی دیکتاتۆری زیندانیکراوی ئەرجەنتین بێتاوان بکات.  لە میانی دیبەیتێکی سەرۆکایەتیدا وتی کە سەربازیی تەنها بە “زیادەڕەوی” تاوانبارن.

ئەوەی کە وەڵامی ڕیفۆرمەکانی سەرۆکی نوێ دەتاوە بزوتنەوەی کرێکارانی نقابییە کە ئەرەجەنتین خاوەنی بە هێزترین نقابەی ڕادیکالە و ڕۆڵی خۆی هەیە لە ڕەتکردنەوەی سیاسەتەکانی حکومەتەکاندا.

​…………………

*ئەوە زیرەکی سەرمایەدارن و ئابووریناسەکانیان کە حیزبە دەسەڵاتخواز و دەسەڵاتدارەکانیان کردووە بە دوو بەشەوە :  چەپ و ڕاست بەلام لە ڕاستیدا جیاوازییەکی کەم لە نێوانی ئەم دوانەدا هەیە و دەبێت کە دێنە سەر حوکم.  دمیۆکراتییەت و دیکتاتۆرییەت تەواوکەری بەڕێکردنی سیاسەتی حیزبەکانان.

**بۆ نوسینی ئەم پۆستە لە چەند وتارێکی ڕؤژنامەی گاردیانی بریتانی سوودمەند بووم .

22/11/2023

جیاوازی نێوانی ژن و پیاو هەر ئەوانە نیین کە لامان ڕوونن ، بەڵکو جیاوازی مووچەش لایەنێکی گرنگی ئەم دابەشکردنە جێندەیەیە کە تا ئێستا زۆرێك لە وڵاتانی گرتۆتەوە بە تایبەت لە نێوانی ئەو کرێکار و کارمەندانەی کە کار بۆکەرتە تایبەتییەکان دەکەن .

بریتانیاش یەكێکە لەو وڵاتانە. گەرچی بزوتنەوەی ژنان ، فێیمینیستی و چەپەکان و سۆشیالیستەکانان  و نقابە ساڵانێکی دووروو درێژە کە کەمپەینی نەهێڵانی ئەو کەلێنە گەورەیە دەکەن بەڵام هێشتا گەر زیادی نەکردبێت کەمی نەکردووە. 

ساڵانێک لەمەوبەر ئەمڕۆ ، ڕۆژی 22ی مانگی نۆڤمبەری 2023 دانرا بەو ڕۆژەی کە ئیتر ئەوە ڕۆژی یەکسانبوونی مووچەیە لە نێوانی ئەم دوو ڕەگەزەدا .

بەڵام مەخابن تازە ڕاپۆرت لەسەر ئەوە دەدرێت کە ژنانی تەمەن 40 ساڵ و سەروتر تا کات و سەردەمی خانەنشینبوونیان ئەو کەلێنە هەر دەمێنێتەوە ، ئەمەش  یانی ئەوان مەحروم دەبن و ئیتر نازانین کە ئەوانەی لەژێر تەمەنی 40 ساڵییەوەن دەگەن بەو یەکسانییە یا نا؟

بە گوێرەی راپۆرتەکەی ئەمڕۆی ڕۆژنامەی گاردیان،  ژنانی کڕیکار/کارمەند مانگانە 574 پاوەند لە هاوتەمەنە پیاوەکانیان کە لە ساڵێکدا دەکاتە 6،888 پاوەند ، وەردەگرن .

ئەو ئیشانە کە بۆ ژنان دەستدەدات و فلێکسەبڵ بێت بەهۆی بەرپرسیارییان لە منداڵ و تاکباڵێتییان و ئاگابوون لە نەخۆش و دایك و باوکانی بە تەمەن و پەککەوتە و کاروباری دیکەوە، بەناچاری هەلومەرجی جیاوازی کارکرن و موچەی کەمیان بەسەردا دەسەپێنرێت .

لە ڕاپۆرتەکەدا واهاتووە کە بە ڕێژەی ئێستای گۆڕانکارییەکان، جیاوازی مووچەی نێوان ژن و پیاو تا ساڵی 2051 دەمێنێت، کە 28 ساڵی دیکە دەکات.  ئاماژەی بەوەشکردووە، کردنی کاری نەرم و نیان { فلێکسەبڵ ] بە پێشوەختە، زۆر گرنگە ئەگەر جیاوازی مووچەی جێندەری لە پێش هاتنی وادەکەی ، 2051 ، نەمێنێت.

دوایین داتاکانی فەرمانگەی ئاماری نیشتمانی سەبارەت بە جیاوازی مووچەی ئیتنکەکان لە ساڵی 2020ەوە دەریدەخەن کە ژنانی ڕەشپێستی ئەفریقا بە ڕێژەی 26% کەمتر لە پیاوان، ژنانی بەنگلادیشی 28% و ژنانی پاکستانی 31%. وەردەگرن.

هەر لەو  ڕاپۆرتەدا هاتووە، 30%ی هەردوو ڕەگەز ، ژن و پیاو، کارەکانیان ڕەتکردووەتەوە، چونکە خاوەنکارە پێشبینیکراوەکان نەیتوانیوە کارێکی نەرم و نیان [ فلێکسەبڵ ] یان پێبدەن.

لە ڕاپۆرتەکەدا دەرکەوتووە کە 70%ی ژنان و 60%ی پیاوان ئەگەری زیاتریان هەیە دەنگ بە پارتێکی سیاسی بدەن کە داوا لە خاوەنکارەکان بکرێت هەموو بژاردەی کارکردنی نەرم و نیان لە ڕیکلامەکانی کاردا بخەنە نێو ڕیکلامەکانی کارەوە، لەگەڵ 84%ی ژنان لە بازنەکانی هەڵبژاردنی ناوچەی “دیواری سوور”*دا دەڵێن ئەو کارە لەسەر جیاوازی مووچەی جێندەر بۆ ئەوان گرنگ بوو کاتێک بڕیاریان دا دەنگ بە کام لایەن بدەن.

ڕاپۆرتەکەی کە لەسەر بنەمای ڕاپرسییەکی لەسەر 2844 کەسی پێگەیشتوو لە سەرانسەری بەریتانیادا ئەنجامدراوە، ئاشکرای دەکات کە؛

+ لەسەدا چل لە ژنانی بێکار دەڵێن دەستڕاگەیشتن بە کارێکی نەرم و نیان وایان لێدەکات کارێکی مووچەخۆر وەربگرن.  نزیکەی یەک لەسەر سێی پیاوە بێکارەکان هەمان قسەیان کردووە.

+ ژنان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاتر ڕاپۆرتی کارکردنی نیوەکاتییان هەبووە (27%) بە بەراورد لەگەڵ پیاوان کە لەسەدا 14 یە. 

+  نزیکەی 77%ی ژنان هاوڕان لەسەر ئەوەی کە ئەگەری زیاتریان هەیە داواکاری پێشکەش بکەن بۆ کارێک کە ڕیکلامی بۆ بژاردەی کارکردنی نەرم و نیان بکات.

…………………………..

*دیواری سوور : بەو ناوچەیە دەوترا کە بە درێژایی هەڵبژاردن دەنگیان بۆ پارتی کرێکاران داوە [ کە کاتی خۆی ئەم پارتە پەڕلەمانتارەکانیان بۆینباخی سووریان دەبەست و خۆیان بە شۆڕشگێڕ دەزنی  ] بەڵام لە هەلبژاردنی ئەم دواییەدا ئەمان دەنگیان بە حیزبی موحافیزین دا نەك بە پارتی کرێکاران .

زاهیر باهیر

21/11/2023

بە هۆی مردنی زۆرێك لە بریتانیا کە لە ڕاستیدا دەکرا نەمرن هەروەها سەرفکردنی  پارەیەکی خەیاڵی بۆ ئەو مەبەستە هەر دەکرا بە نیوەی ئەو پارە ئەنجامێکی باشتری بدایەتە دەست.  هەر لە سەرەتاوە زۆرێك لە بریتانیا هەستیان بەوە کردبوو بۆیە هەر دوای ڕەوینەوەی مەترسی تەواوی پەتای کۆرۆنا خەڵکی داوای ئەوەیان کرد کە ڕوونکردنەوە و لێپرسنەوەیەکی تایبەتی لە هەموو لایەنەکانی کۆرۆنا و هاتنی و ئامۆژگاری و ڕینماییەکانی دەسەڵارداران و پۆلی زانستان و پسپۆڕانی تەندروستی و پرسی لۆکداون و سەرفکردنی پارە و …تد بگیرێت .

ئەو کاتە هێشتا بۆریس جۆنسۆن سەرەكوەزیران و سەرەکوەزیرانی ئیستاش ” ڕیشی سوناك” وەزیری دارایی بوون زۆر دڵخۆش نەبوون بە گیرانی لیژنەیەکی ئاوا .

ئێستا ئەو لیژنەیە دەستبەکارە و بە بەردەوامی خەڵکان و بەرپرسان و پسپۆڕانی تەندروستی کە لەو بوارەدا کاریان دەکرد یەك بە دوای یەکدا پرسیاری هەمە جۆرەیان لێدەکرێت و وەڵامەکانیان ڕیکۆرد دەکرێت .  ئەم لیژەنە و لێکۆڵینەوەش تا ساڵی 2026 دەوام دەکات تاکو ئەنجامگیریی خۆی دەکات .

دوێنێ، دووشەمە ، 20ی مانگ، لیژنەکە پاتریك ڤالەنس-یان ( Patrick Vallance ) سەرۆکی پێشوی ڕاوێژکاری زانستی تەندروستی، بانگ کرد و لێکۆڵینەوەیان لەتەكدا کرد کە زۆرێك لە قسەکانی بەرکەوتنی لەگەڵ قسەکانی ڕیشی سوناکدا هەبوو.

ئەو پێچەوانەی ڕیشی سوناك قسەی کردو وتی ”  بە دڵنیاییەوە سەرەكوەزیران  نیگەرانییەکانی لەبارەی پلانی ‘خواردن لە دەرەوە بۆ یارمەتیدان’ دەزانی “* درێژەی بە قسەکانی داو وتی ” زۆر جێگای سەرسام بوونە” ئەگەر سوناک کە ئەوکات وەزیری دارایی بوو، لەبارەی ناڕەزایەتییەکانی بەرامبەر بە پلانەکەی بۆ یارمەتیدانی گەشەی ئابووری نەزانیبا.“

لە نێو قسەکاندا پرسیار و وەڵامی دیکەش هاتە پێشەوە کە بە پێی ڕاپۆرتەکە کە ئەمڕۆ ئەم بەشەی بڵاوبووەوە:  لە بەشێک لە یاداشتنامەی ئەو سەردەمەی  ڤالەنسدا، ڕیکۆردکردنی لای لیژنەی لێکۆڵینەوەکە وتی ڕۆژێك ڕۆژێکی ” فەوزا بوو” بوو لە 25ی تشرینی یەکەمی 2020٠، کاتێک وڵاتەکە بەرەو دووەم داخستنی نیشتمانی ( لۆکداون)  دەڕۆیشت

بیرەوەرییەکانی تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن بۆریس جۆنسۆن ویستویەتی ڕێگە بە ڤایرۆسەکە بدات بڵاوبێتەوە، لەکاتێکدا باڵاترین ڕاوێژکاری سیاسی ئەو، دۆمینییکا کەمینگس ، پێشنیاری کردووە سوناک کە وەزیری دارایی بوو، پێی وابوو ” ئاساییە / ئۆکەیە”  کە واز لە خەڵک بێنن  بمرن.  لە بەشێکی دیکەدا هاتووە: “کۆبوونەوەی سەرەكوەزیران – دەست دەکات بە موناقەشەکردن و دەلێت زۆر کەس گیرۆدە دەبێت و دەمرێت ، دی با ببێت . دۆمەنیك بەردەوام بوو لە قسەکانی وتی ڕیشی سوناک باوەڕی وابوو واز بهێنن با خەڵکی بمرێت ئەوە ئۆکەیە .  ئەمانە نوقسانی سەرکردایەتی تەواون.”  هەروەها ئەو  هەمان نووسینی لە زاری بۆریس جۆنسۆنەوە هێناوەتەوە کە دەڵێت: “زۆربەی ئەو کەسانەی دەمرن بە هەر شێوەیەک بێت، گەیشتوونەتە کاتی مردنی خۆیان.”

 لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە نووسراوەکانی یاداشتنامەکان، داونینگ ستریت** ڕەتیکردەوە بڵێت ئایا سوناک پێی وابووە کە باشە ”  تەنها ڕێگە بە خەڵک بدەن با بمرن” لە کاتی پەتاکەدا، وتی ئەوە بۆ سەرۆکوەزیران دەبێت هەڵوێستی خۆی لە کاتی بەڵگەکاندا بخاتەڕوو لە پێش لیژنەی لێکۆڵینەوەی کۆڤید. 

 لە ئاشکراکردنی زیاتری تێبینییەکانی ڕۆژانی سەردەمی  پەتاکەدا، نووسینێک لە مانگی تەمموزی 2020، بەڵگەی ئەوەی خستەڕوو کە سوناک هەوڵیداوە ئامۆژگارییەکانی زاناکان فەرامۆش بکات.   لە یەکێک لە کۆبوونەوەکاندا کە لەسەر بنەمای ئابووری بوو، سوناک وتی “هەموو شتێک لەسەر مامەڵەکردنە لەگەڵ زاناکان، نەک مامەڵەکردن لەگەڵ ڤایرۆسەکەدا”، لە دانیشتنەکەی نێوانیاندا  هاتووە.[ مەبەستی سوناك ئەوە بووە کە با قسە لەسەر چونێتی سەربڕینی زانیارییەکان بکەین نەك مامەڵەی ڤایرۆسەکان]

ڤالەنس وتی: بە دڵنیاییەوە قۆناغی جیاواز هەروەها جیاواز لە دانی ئامۆژگارییەکاندا هەبوون کە ڕوون بوو کە ئەو ئامۆژگارییە نەخوازراوانەی کە دەماندرایە، وەک چاوەڕوان دەکرا، خۆش نەبوون و ئەوەش بەو مانایە بوو کە دەبوو دوو هێندە کار بکەین بۆ ئەوەی دڵنیا بین لەوەی کە بەڵگە و ئامۆژگارییە زانستییەکان بە شێوەیەکی دروست لە لایەن ئەوانەوە  ببیسترێن. ” لە بەڵگەکانی تردا، ڤالەنس وتی بۆریس جۆنسۆن لە هەندێک کاتدا کێشەی هەبووە بۆ پەیڕەوکردنی چەمکە زانستییە سەرەتاییەکان کە گرنگ بوون بۆ کۆڤید، وەک کاریگەرییەکانی لۆکداون لەسەر شەپۆلەکانی تووشبوون، و ئەم ناچار بووە چەندین جار ڕوونیان بکاتەوە.

لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە پلانی خواردن لە دەرەوە لەلایەن ڕیشی  سوناکەوە کە لە هاوینی 2020دا داشکاندنی بۆ ملیۆنان کەس کردووە گەر تا 10 پاوەند لە چێشتخانە و کافێکان سەرف بکەن، ڤالەنس وتی پێش ئەوەی لەلایەن گەنجینەی حکومەتەوە بڕیارەکە بدرێت و بخرێتە کار، داوای بۆچوونەکانیان لە خۆی و ڕاوێژکارە زانستییەکانی دیکە نەکراوە.  “تا ئەو کاتە، پەیامەکە زۆر ڕوون بوو، کە کارلێککردنە لە نێوان ماڵە جیاوازەکان و کەسانێک کە لەگەڵیاندا نەدەژیایت لە ژینگەیەکی داخراودا  جیاواز بوو تاکو ژیان لەگەڵ زۆر کەسی تردا کە  مەترسیدار بوو. ئەم بڕیارەی ڕیشی سوناك بە هاندانی خەڵکی کە بچنە دەرەوە و خواردن لە دەرەوە بخۆن، ئەو سیاسەتەی بە تەواوی پێچەوانە کردەوە” .  ئاماژەی بەوەشکردووە، “زۆر قورس بوو کە بزانین چۆن پەتاکە لە کاتی تێکەڵاوبوونی خەڵکیدا کاریگەری لەسەر گواستنەوە نەدەبوو و ئەوەش ئەو ئامۆژگارییە بوو کە دەدرا”.

  لە وەڵامی هەمان پرسیاردا  کە ئەمە ڕاستە، ڤاڵەنس وتی “زۆر ڕوون بوو بۆ هەر کەسێک کە ئەمە بە ناچاری دەبێتە هۆی زیادبوونی مەترسی گواستنەوە، و پێموایە ئەوە لەلایەن وەزیرەکانەوە دەزانرا”.  ئەو بەردەوام دەبێت و لە وەڵامی پرسیارێکی دیکەدا دەڵێت :  “ناتوانم بیرم بێتەوە کە لە کام کۆبوونەوەدا بووە، بەڵام زۆر سەرم سوڕدەمێنێت ئەگەر هەر وەزیرێک تێنەگات کە ئەم کردنەوەیانە، کردنەوەی لۆکداون مەترسییان لەسەرە.”

پێشتر لە ئیفادەکەیدا، ڤالەنس ڕایگەیاندبوو کە تا ناوەڕاستی مانگی ئازاری 2020، کەمێک زیاتر لە هەفتەیەک پێش ئەوەی جۆنسۆن یەکەم لۆکداون بسەپێنێت، داتاکان دەریانخستووە کە کۆڤید “زۆر بەربڵاوتر بووە و خێراتر لەوەی کە کەس چاوەڕێی دەکرد خێراتر بووە”. ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئەمە بۆنەیەک بوو کە پێموایە ڕوونە کە دەبوو زووتر لۆکداون بکرێت.”

………………………….

*لەو سەردەمەدا ڕیشی سوناك پلانێکی دانا کە داشکاندنی زۆر بکات لە خواردنی چێشتخانەکان و کافەریاکاندا بۆ بوژاندەنەوەی ئابووریی ، خەزێنەی دەوڵەت ئەو جیاوازییە پڕدەکردەوە.**داونین ستریت ئەو شوێنەیە کە سەرەكوەزیرانی تێدا دەژی و کۆبوونەوەکانیئ لەگەڵ وەزیرەکانی ڕاوێژکارەکانی دەکات.

شاخەوان

21/11/2023

نوح هەراری، وەک زمانی دووهەمی لیبرالیزم زۆر باشتر زمانی یەکەمی لیبرالیزم بەرجەستە دەکات.. هەمیشە ستەمکاری دوو زمان و گوتاری هەیە، زمانێک کە رەوان و راستەوخۆ دەیپارێزێت، کە بریتییە لە زمانی دەربار و میدیا و لەشکر و تفاقەکانی، زمانەکەی تر ئەو زمانەیە کە جێگەی زمانی نەیارەکانی دەگرێتەوە.. زمانی ساختچییەکانی.

پێش ئەوەی نەیارە رەسەنەکانی لیبرالیزم، لیبرالیزم بدەنە بەر رەخنەی جددی، هیچ لەوە بۆی باشتر نییە کە لیبرالیزم خۆی رەخنەکانی خۆی مەسرەف بکات.. بەتایبەتی ئەگەر ئەم زمانە بەو جۆرە فریودەرانەیە هەڵسوڕێت کە لە زاری (هەراری)دایە.

(٢١ وانە بۆ سەدەی ٢١) پڕە لە جەغدکردنەوە لەوەی کە هەمیشە کڕیار لەسەر حەقە، خواستی ئەو بەسە بۆ خستنەرووی کاڵاکان.. هەرچەندە ئەمەش قسە زۆر هەڵدەگرێت.. ئەمما بەکارهێنانی ئەم دەستەواژەیە، بەبێ ئەوەی هەموو خوێنەرێک پێیبزانێت! وەک (پێشەکی یەکەم)ی ئارگۆمێنتسازییەک بەکاریدەهێنێت بۆ ئەوەی لەوێوە زیهنی خوێنەر خۆشە بکات تا بە (بەڵێ، هەمیشە دەنگدەر باشتر دەزانێت!) رازی ببێت.. ئالێرەشەوە دوو پایەی زۆر بەهێزی ستەمکاری سەرمایەداری دەچەسپێنێت، کە بازاڕ و سەروەرگەرایی-نوخبەوییە.

وەک چۆن پێیوایە خستنەڕووی کاڵاکان مافی بێچەندووچوونی کڕیارە ئەگەر داوای بکات، ئاوەهاش رابەرەکان مافی بێچەندوچوونی سەروەرێتیان هەیە، چوونکە لەلایەن دەنگدەرەکانیانەوە هەڵبژێردراون. لە کاتێکدا پرۆسەی کڕین زۆر جیاوازە لە پرۆسەی دەنگدان.

پرۆسەی کڕین، پرۆسەیەکە لە نێوان کڕیار و فرۆشیاردا روو دەدات، هەرکەس کاتێک کە کاڵایەک دەکڕێت بۆ پرکردنەوەی پێداویستییەکی خۆی پەنا دەباتە بەر پرۆسەکە، هەرگیز هیچ کڕیاریک ئامادە نییە کاڵایەک بۆ کۆی خەڵکی کۆمەڵگەکەی هەڵبژێرێت و بیکڕێت.. تەنانەت ئەگەر زۆر کەیفی بەوەش بێت.. بەڵام لەبەر ئەوەی لە نێوان کڕیار و فرۆشیاردا نرخ هەیە و خۆڕایی نییە، بۆیە کڕیار تا دواهەوڵ دەیەوێت بە کەمترین نرخ بەدەستی بهێنێت و معامەلەیەکی گەرمیشی دەکات.. بێ گومان لە وەها دۆخێکدا کریار نەک کاڵای دڵخوازی خۆی بۆ هەموو کۆمەڵگەکەی ناکڕێت.. تەنانەت خۆی لە وێرکردنی کڕیارەکانی نزیکیشی دەپارێزێت.

دەنگدان بەخۆڕاییە، لە زۆر شوێن دەنگدەرەکان شاباشیش دەکرێن.. هەر لەبەر ئەوە، بە پێچەوانەی کڕیارەوە، دەنگدەر تا دواڕادە سەخاوەت دەنوێنێت لە دەنگداندا.. وە هەوڵ دەدات ئەو کاڵا سیاسییەی کە ئەو خواستی لەسەری هەیە و هەڵیدەبژێرێت بیسەپێنێت بەسەر کۆی کۆمەڵگەدا. ئا لێرەدایە کە جیاوازی گەورە دەکەوێتە نێوان کریار و دەنگدەر و ئارگۆمێنتەکەی هەراری وەک مردارەوەبوویەک بۆگەن دەکات. چونکە ئەوەی کە بەشێک لە کۆمەڵگە، جا ئەگەر زۆرینە بن یان کەمینە، کاڵایەک بکڕن تەنها بۆ خۆیانی دەکرن و رەزیلیشی تیادا دەکەن، رەنگە ئاواتی ئەوەش نەخوازن کە خەڵکێکی زۆترت ببنە موشتەریی تا کار لە بڕی خستنەڕوو نەکات و نرخی نەفڕێت، بەڵام مەترسی گەورەی دەنگدەر لەوەدایە کە ئەو کاڵا سیاسییەی کە بە خۆڕایی و بە سەخاوەتەوە هەڵیدەبژێرێت دواتر بەسەر کۆی کۆمەڵگەدا دەیسەپێنێت.

ئەگەر دەنگدەر کاندیدەکانیان تەنها لە ژیانی خۆیان بار بکەن، تەحەموولی خەرجییەکانیان بکەن، ئەگەر خۆیان زیان و قازانج و تێچووی ژیانی رابەرەکانیان لە ئەستۆ بگرتایە، دەکرا دەرئەنجامی ئارگۆمێنتەکەی هەراری لەگەڵ پێشەکی (کڕیار لەسەر حەقە) بهاتایەتەوە.. بەڵام بەدبەختییەکە ئەوەیە ئەو پارچە و کاڵا سیاسیانەی کە دەنگدەر هەڵیاندەبژێرێت، خەرجییەکەی لەسەر کۆی کۆمەڵگە دەکەوێت، تەنانەت ئەگەر بەشداری دەنگدانیشی نەکردبێت.. تەنانەت ئەگەر زۆرینەی کۆمەڵگەش بەشدار نەبووبن لە مەهزەلەی هەڵبژاردنی کاڵا سیاسی و سوڵتەییەکان.