19/07/2024

گەر چی شێخ حەسینە سەرەكوەزیرانی بەنگلادش پاشەکشەی لەو قسانە کرد کە سوکایەتی و ناشیرینکردنی خوێندکارانی خۆپیشاندەر بوو، سەرزەنشتی ئەوانەشی کرد کە بوونە هۆی کوژرانی خۆپیشاندەران ، بەڵام خوێندکاران بایاخیان بەو هەنگاوانەی شێخ حەسنییە نەدا و بەردوامن لە خۆپیشاندانەکانیاندا.

پێشتریش  بە شێوەی کاتیی بڕیارەکەی کە لە دادگە ڕاگەیانرابوو سەبارەت بە بەش و حسەی نەوەکانی جەنگاوەرەکان کە لە سەدا 30 لەوان مافیان هەیە  بۆ دامەزراندن لە دامەزراوە حکومییکان ڕاگیران .  بڕیارەکەش سەبارەت بە  نەوەکانی ئەو کەسانەیە  کە لە سالی 1971 دا کوژراون لە پێناوی سەربەخۆیی بەنگلادشدا و ئەو مافەیان هەیە .    

دوێنێ، 5شەمە، 32 کەس لە خۆپیشاندەران لەسەر دەستی پۆلیس دا کوژارون و پێشتریش 7 کەسی دیکە ، کۆی ژمارەی کوژراوان لە ئێستادا 39 کەسە .  هاوکاتیش پۆلیس دەڵێت نزیکەی 100 پۆلیس بریندار بوون. بە گوێرەی ڕاپۆرتی کەسێك کە لە خەستەخانەی ‘ دەکا ‘، پایتەختی بەنگلادش، کاردەکات زیاتر لە 1000 کەس بە برینداری گەیەنراونەتە خەستەخانە .

دوێنێ خۆپیشاندەران هێڕشیان کردە سەر بینای محەتەی تەلەفزیۆنی دەوڵەتیی و ئاگریان تێبەردا ، هاوکاتیش بە هۆی هەلیکۆپتەرەوە توانرا 60 پۆلیس کە لە زانکۆی کەنەدیدا بوون ، بۆ ئەوەی نەکەونە بەردەستی خوێندکاران ڕزگار کران .

خۆپیشاندان و نارەزاییەکان لە چەند شارێکی دیکەش جگە لە دەکا بەردەوامە ، حکومەت بۆ ئەوەی تەواوی بەنگلادش نەگرێتەوە بۆ دوو ڕۆژە ئینتتەرنێتیان داخستووە .

بەنگلادش یەکێکە لە وڵاتە هەژارەکانی دوونیا و لە لایەن کۆمپانیا گەوەرەکانی ئەمەریکا و بریتانیا و وڵاتای ئەوروپییەوە هێزی کاری ئەوێ کە هەرە زۆرینەیان ژنانن لە دروستکردنی پۆشاکی هەمە جۆرەی جوانیی و پۆشاک و پێڵاوی  وەرزش و تەپلە و کڵاو و تۆپ ، ناکۆکی چینایەتی لە برەو و تیژبوونەوەدایە .  ئەمە لە کاتێکدا کرێی سەر کار زۆر کەمە و کارگە و کارخانەکانی دروستکردنی پۆشاکیش بە دەگمەن هەلومەرجی کارکردنیان تێدایە و هیج جۆرە هەنگاوێکیش نەنراوە لە کاتی ئاگرکەوتنەوەدا  کە سەلامەتی و پاراستنی ژیانی کرێکارەکەن ڕەچاو بکات ، هەر ئەمەشە کە ناو بەناو ئاگرێك دەکەوێتەوە یاخود بینای کارگەیەك هەرەس دەهێنێت و ژمارەیەکی زۆر لە ژنانی کرێکار دەبنە قوربانی .

بزوتنەوەی ژنانی کرێکار لە بەنگلادش بەهیزە و بەرگری لە مافە ڕەواکانیان دەکەن و بە بەردەوامی دەچنەوە بەگژ خاوەنکار و ساماندارەکاندا کە لە لایەن حکومەتی بەنگلادشەوە پارێزگاری تەواویان لێدەکرێت.

17/07/2024

دوو هەفتە لەمەوبەر بۆ یەکەمجار خۆپیشاندان لە کەمپەکانی زانکۆکان لە سەرانسەری بەنگلادیش سەریهەڵدا، کاتێک دەیان هەزار خوێندکار داوای کۆتاییهێنانیان بە “کۆتایی ناعەقڵانی و جیاکاری” بۆ کارە حکومییەکان کرد. ئەمە لە کاتێکدا پشکەکان – کە 30%ی هەلی کار بۆ ئەندامانی خێزانی ئەو جەنگاوەرە دێرینانە تەرخان دەکەن کە لە شەڕی سەربەخۆیی بەنگلادیش لە ساڵی 1971دا شەڕیان کردووە – ئەم مشەخۆرییەی ئەو خێزانانە  لە ساڵی 2018 هەڵوەشایەوە بەڵام لەم مانگەدا دوای بڕیاری دادگا گەڕێنرایەوە.

دووبارە خستنەڕووی ئەو پشکانە بە هەڵوەشانەوەی بڕیارەکەی 2018 تووڕەیی خوێندکارانی لێکەوتەوە، کە دەڵێن بازاڕی کار لە بەنگلادیش لە ئێستاوە لە ئێستادا لەڕادەبەدەر سەختە بە هۆی بەرزی بێکاری و هەڵاوسانی بەرزی دراودا و ئابوورییەکی خراپدا.

گەر چی بڕیارە نوێیەکە سەبارەت بە پشکەکان هەفتەی ڕابردوو لەلایەن دادگای باڵاوە ڕاگیراوە، بەڵام خوێندکاران ڕایانگەیاند کە بەردەوام دەبن لە ناڕەزایەتییەکان تاوەکو بۆ هەمیشە هەڵدەوەشێنرێنەوە. خوێندکاران  زۆرێک لە ڕێگا سەرەکییەکان و هێڵی ئاسنیان داخست و بەربەستەکانی پۆلیسیان شکاند بۆ ئەوەی خۆپیشاندان لە سەرانسەری پایتەختی قەرەباڵغی دەکا ئەنجام بدەن.

توندوتیژییەکان لە ڕۆژی سێشەممەدا، واتە دوێنێ،  بەردەوام بوون لە پەرەسەندن، کاتێک کەمپەکان لە سەرانسەری وڵات بوونە گۆڕەپانی شەڕ، لانیکەم دوو حاڵەتی مردن لەلایەن گاردیانی بەریتانی پشتڕاستکرایەوە. میدیا ناوخۆییەکان باس لەوە دەکەن کە پێنج کەس کوژراون.

دۆخەکە زیاتر لە لایەن سەرۆکوەزیران، شێخ حەسینە، کە ئاماژەی بە ناڕەزایەتی خوێندکارەکان کرد کە بە بەکارهێنانی قسەی سووکایەتیپێکەری “ڕەزاکاران”، واتە ئەوانەی کە لە کاتی شەڕی سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٧١دا بە هاوکاری لەگەڵ دوژمن، پاکستان، خیانەتیان لە میللەت کرد.  “ئەگەر نەوەکانی ئازادیخوازان یارمەتی پشک وەرنەگرن، دەبێ نەوەکانی ڕەزاکاران؟” حەسینە وتی.

 لێدوانەکەی خۆپیشاندەران و  خوێندکار ئاڕەزاییکەرانی توڕە کرد و حەسینەیان بە پاوانخواز و سەرکوتکەر تۆمەتبار کرد. ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئێمە ڕەزاکار نین. ئەگەر کەسێک لەم چوارچێوەیەدا لەگەڵ ئەو وەسفەدا بگونجێت، ئەوە خودی سەرۆکوەزیران و هێزەکانیەتی کە ئەم وڵاتە بەرەو سەردەمێکی تاریک دەبەن”، ڕەکیب تەمەن ١٧ ساڵ، خوێندکاری کۆلێژی شاری داکا و بەشداری لە ناڕەزایەتییەکاندا کردووە، ئەمانە قسەی ئەون.

لامیا، خوێندکاری کۆلێژی گشتی بیرشرێشتا مونشی عەبدول ڕوف لە دەکا، سەرەڕای ئەوەی خێزانەکەی سوودمەند بوون لەو سیستەمە، بەشداری ناڕەزایەتییەکان کرد. ئاماژەی بەوەشکردووە، “من نەوەى جەنگاوەرێکیم، لەگەڵ ئەوەشدا دژی سیستەمی پشکەکانم”. ئاماژەی بەوەشکردووە، “من پشتگیری ئەم بزووتنەوەیە دەکەم، چونکە هاوڕێکانم کە زۆربەیان لە چینی خوارەوە و چینی ناوەڕاست توێژاڵی خوارەوەن، هەوڵی  باشیان بۆ  خوێندندا و ئاواتەخوازن خزمەت بە وڵات بکەن. خوێندکارانی دەرەوەی پۆلەکانی پشکەکان هیچیان کەمتر نیشتمانپەروەر و شایستە نین”.

ڕەحمان کە توێژەرەوەی سیاسییە و ڕؤژنامەنوسە وتی: “کۆمەڵەی عەوامی [ مەبەستی حیزبەکەی شێخ حەسینەیە] ژینگەیەکی ترسی بەرهەمهێناوە، ناڕەزایەتییەکانی بە هێزی ئاشکرای میکانیزمەکانی حکومەت بێدەنگ کردبوو.” “بەڵام ئێستا ئەم سەرکوتکردنە کاردانەوەی هەبووە و تەنانەت خوێندکارە هەرزەکارەکانیش کە لە قوتابخانە دەخوێنن ، نەك لە زانکۆ،  بە ئاشکرا تەحەدای دەسەڵات دەکەن.”

زاهیر باهیر

17/07/2024

ئەمەریکا مەرکەزی گەورەی سەرمایەداری کە لەوێشەوە سیاسەتە شوومەکانی ئیدارەکەی لە لایەن بریتانیاوە کۆپی دەکرێت و هەر ئاواش وردە وردە بۆ وڵاتانی ئەوروپی ئەوانی دیکە دەگوێزرێتەوە .

سوید ماوەیەکی زۆر بو کە وەکو نموونەی خۆشگوزەرانی دانیشتوانەکەی دەهێنرایەوە ، کە لە ڕاستیشدا جیاوازییەکی زۆری ژیان لە زۆر ڕووەوە هەبوو لە نێوانی ئەوێ و ئەمەریکا و بریتانیاشدا . 

ئەم ژیان و خۆشگوزەرانییە وا چاوەڕوان دەکرا نەك وردە وردە کەم دەبێتەوە بەڵکو بەرەو زیاتر و باشتریش دەڕوات .  بەڵام بە بەڕێکردنی سیاسەتی لیبراڵ و نیو-لیبراڵ نەك هەر سوید لە شوێنی خۆیدا مایەوە بەڵکو ئێستا لە دوای ئەلبانیا بە دووەم دەوڵەت ناودەبرێت کە بەرزترین ڕێژەی مردنی بە تاوانی دەمانچە لە ئەوروپادا هەیە.

بارودۆخی شەڕ لەسەر قۆرخکردنی بازاڕی اچەک و بازرگانیکردن بە ماددە هۆشبەرەکان و لە دوای ئەلبانیاوە دێت .  دووەم مانگی ئەیلولی ساڵی ڕابردوو خراپترین مانگ بوو بۆ تەقەکردن لە وڵاتی سکاندیناڤیا لەو کاتەوەی کە ژمارەی تۆمارکردنی ئەم تاوانانەی لە ساڵی ٢٠١٦ دەستیپێکردووە.

کۆی گشتیی تەقەکردن لە مانگێکدا بووە  قوربانی  ١١ کەس. لە ڕووداوی یەکەمدا، گەنجێکی تەمەن ١٨ ساڵ لە سەرەتای ئێوارەدا لە گۆڕەپانێکی وەرزشی قەرەباڵغ لە گەڕەکی مالارهۆجدن لە باشووری ڕۆژئاوای ستۆکهۆڵم کوژرا، پێشتریش دوو پیرەپیاو کوژرابوون. دواتر لەو شەودا لە جۆردبرۆ لە باشووری ستۆکهۆڵم، پیاوێکی دیکە بە گوللە کوژرا.

 لە ساڵی ٢٠٢٢دا ٣٩١ تەقەکردن لە سوید ڕوویداوە و ٦٢ تەقەکردنیان کوشندە بووە. ڕێژەی کوشتن بە دەمانچە لە ستۆکهۆڵمی پایتەخت لە ساڵی ٢٠٢٢دا بە نزیکەیی ٣٠ هێندەی لەندەن بووە لەسەر بنەمای هەر تاکێک، واتە بە حسابکردنی ژمارەی دانیشتوان لە بەرانبەر ڕێژەی سەدیدا.  ئینگلیز پێی دەڵێت پێر کاپتا.

زاهیر باهیر

15/07/2024

ئەوەی کە ئێستا برەو بە سەرمایە دەدات و گەشەی سەرمایەداران ، بە گشتی سیستەمەکە، نانەوەی جەنگ و چنینیەوەی بەروبوومەکەیەتی کە كەڵەکەکردنی سەرمایەی زیاترە لە لایەن کۆمپانیا زەبەلاحەکانەوە ، لاوازکردنی بزوتنەوەی کرێکاران و خەڵكە ، پرزەبڕینی هەموو وزە و توانایەکە ، دەستپێکردنی قۆناخێکی بێ ئومێدی و خەمۆکییە .

لە ئەمڕۆدا دوو جەنگی گەورەی وێرانکەر کە بە ئاشکرا دیارە و درێژەی کێشاوە جەنگی ئۆکرانیا و جەنگی حەماس و ئیسرائیلە لە غەزە . جەنگێکن کە کارەسات و ئاسەواری خراپیان بۆ خەڵك و بۆ ژینگە هێناوە.  بەڵام بۆ سەرمایەداران و سەرمایە ، بۆ توێژاڵی دەستبژێر کە لەسەری سەرەوەی هەرەمەکەیە چ ئومێد و پاشەڕۆژێکی ڕونیان بۆ دەهێنێت.

بە گوێرەی راپۆرتیکی یو ئێن کە لە ڕۆژنامەی  گاردیانی ئەمڕۆدا بلاوکراوەتەوە ئەوەی کە لە غەزە ڕوی داوە مرۆڤ نەك هەر توشی شۆك دەکات، بەڵکو دەیبەستێ ( فرۆزنی دەکات) .

ڕاپۆرتەکە دەڵێت:

+ لانی کەم 15 ساڵی دەوێت بە کارکردنی ڕۆژانەی 50 لۆری  بۆ پاککردنەوەی 40 ملیۆن تەن لە پاشماوەی خانووە ڕوخاوەکان و لە خۆڵ و خاشاك پاشماوەی بۆمب و ساروخ و قەپاخی فیشەك و شتی دیکە .  بۆ ئەمەش 500 بۆ 600 ملیۆن دۆلاری تێدەچێت.

+ هەر بە گوێرەی ئەو ڕاپۆرتە 137 هەزار خانوو لە غەزەدا زەرەرمەند بووە کە چواریەکی ئەمانە بە تەوای وێران بووە و دەیەكێکیشیان ئەوەندە زەرەرمەند بوون کە بەکەڵکی زیندەگی نەماون.

+ بۆ پاککردنەوی غەزە پێویست بە 250 بۆ 500 هیکتار زەوی هەیە تاکو ئەو پاشماوانەی تێدا کۆبکرێتەوە.

+ دروستکردنەوەی غەزە لانی کەم تاکو ساڵی 2040 دەخایەنێت . بۆ ئەمەش تێچووەکەی بە 40 ملیار دۆلار خەمڵێنراوە . 

+ ئەم جەنگە ڕادە و ئاستی تەندروستی و ژیانی خەڵکی غەزە و پەروەردە و ڕؤشبینری بۆ 44 ساڵ گێڕاوەتە دواوە واتە بۆ ساڵی 1980 .

+ پرۆسەی لابردنی پاشماوەی جەنگەکە زۆر هێواش و لەسەر خۆ دەبێت بە هۆی ئەوەی کە لە سەدا 10ی بۆمب و فیشەکەکانی کە لە لایەن ئیسرائیلەوە نەتەقێنراونەتەوە ،  پاککردنەوەکە زۆر ئاگایی و وریایی دەوێت.

ئەمانە و زۆری تر.  کە ئەمە دەبینیت بۆت دەردەکەوێت ئەو کارەی کە حەماس کردی و ئەو خەڵکەی بە ئیسرائیل دا بەکوشت و خاك و ماڵ و ژیانیانی وێران کرد ، داهاتویانی نائومێد کرد ،  هەموو ئەمانەش بە هاوکاری حکومەتێکی فاشی کە هەر وەک چۆن حەماس کار لە سەر پەرەسەندنی فاشییەت دەکات و دار دەداتە دەست حکومەتی ئیسرائیلی ، هەر ئاواش حکومەتی ئیسرائیلی بە ڕۆڵی خۆی حەماس و گروپی تیرۆریست و توندڕەوی دیکە گەر زیادیش نەکات بەهێزیان دەکات .

هاوکاتیش ئەو هەموو کار و ئیشەی بۆ کۆمپانیا گەوەرەکانی جیهان دروست کرد .

15/07/2024

نزیکەی 40 ساڵە بزوتنەوەی کرێکاران لە بریتانیادا لە پاشەکشەدایە ، لاوازی بزوتنەوەکە بە تای تەرازوەکەی دیکەدا بەهێزبوونی دەوڵەتی بریتانیا و حکموتەکانی کرێکاران و حیزبی موحافیزین کە لە ماوەی جیا جیادا حوکمیان کردووە .

بە هۆی ئەم لاوازییەوە حوکمڕانان هەر لایەکیان، یا هەر حیزبێکیان بووبن لە هێڕشی بەردەوامدا بوون بۆ سەر کرێکاران بە دانانی یاسای نوێ بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵات و مافەکانیان.  ئەمەش وای کردووە کە ڕؤژ بەڕۆژ مافی کرێکاران بە تایبەت لەو کاتەوەی کە حیزبی موحافزین ، لە ساڵی 2010 وە هاتۆتە سەر حوکم .  هێڕش بۆ سەر کرێکاران و نقابەکانیان ، دەرکردنی یەکسەری یا کتوپڕی کرێکاران و هێنانی کرێکارانی دیکە بۆ سەر ئیش بە هەلومەرجێکی نوێ، دەسەڵاتدانی زیاتر بە خاوەنکار دژ بە کرێکاران تا ئەو ڕادەیەی کە جۆرە کارێکیان بۆ کرێکارن داهێنا کە پێی دەوتررێت ” زیڕۆ کۆنتراکت” واتە نەبوونی هیچ جۆرە کۆنتراكێك لە نێوانی خاوەنکار و کرێکاراندا .  واتە بێ بەشکردنیان لە هەموو مافە سادەکانیان وەکو کەمی کرێ و نەدانی پارەی نەخۆشی و ڕێگەنەدان بە مانەوەی کرێکار لە چاودێری منداڵانی نەخۆشیان و یاخود کەسانی نزیکی سەر بە خێزانەکەیان تا ڕادەی نەبوونی پارەی خانەنشینی .

حیزبی کرێکاران پێش هاتنە سەر حوکمی قسەیان لە سەر ڕەوایی مافی تەواوی کرێکاران  لەسەر کار و هەڵوەشاندندوەی کارکردن بە زیرۆ کۆنتراکت دەکرد هەروەها هەندێك یاسای دژە نقابەش کە مارگرێت تاچەر هێنایە کایەوە و حکومەتەکانی دیکەش بڕگە بڕگە بۆیان زیاد کرد تا نقابەیان وەکو تەیرەکەی مەلای مەزبوورە لێکرد .  بەڵام بە نزیکبوونەوەیان لە حوکم و فشاری جەمعیەی خاوەنکاران، وردە وردە پاشەکشە کرا لەو بڕیارانە بە بیانوی ئەوەی کە خاوەنکار و خەڵکێکی زۆر نارازین بەوە و گەشەی ئابووری وڵات خاودەکاتەوە و  کرێکاران دەیانەوێت مرونەت هەبێت لە کارکردنەکەیاندا، واتە بەردەوامدان بە کاری زیڕۆ کۆنتراکت .  بەڵام نقابە بۆ ئەمە دژ بە حیزبی لەیبەر وەستایەوە و لە ڕۆژی هەڵبژاردنیشدا پۆڵێك نێردرایە دەرەوە کە 3000 کەس دەنگیی تێدا داوە .  ئەمەش ئەنجامی پۆلەکەیە :

لە سەدا 64 یان ، دەنگیان بۆ پاراستنی مافەکانی کرێکاران دا و دژ بە دەرکردنی ناهەق بوونەوە.  لەمانەش لە سەدا 81یان سەر لایەنگری حیزبی کرێکارانن، لە سەدا 55یان سەر بە حیزبی موحافزین و لە سەدا 57ی دیکە کە لایەنگری ڕیفۆرمەکە بوون .

هەر ئاواش دوو لەسەر سێی بەشدار بووان دژ بە کاری زیڕۆ کۆنتراکت بوون ، واتە لە سەدا 67 یان لەگەڵ یاساخکردنی کاری زیڕۆ کۆنتراکت بوو ، کە لەمانەش لە سەدا 72یان سەر بە پارتی کرێکاران و لە سەدا 67یان سەر بە حیزبی موحافزین بوون .

کردنی ئەم پۆڵە و نیشاندانی ئەم ئامارە هیچ بییانویەکی بۆ حیزبی کرێکاران کە ئێستا لەسەر حوکمن کە ئەو ڕیفۆرمەی کە پێشتر دەیانویست بیکەن نەما ، ئێستا نەیکەن .  تەنانەت بڕێکی زۆری لایەنگرانی حیزبی موحافزین و تەنانەت حیزبی ڕیفۆرمی ڕایسستی نەیجڵ فەرەج-یش پشتگیری ڕیفۆرمەکە دەکات .

زاهیر باهیر

14/07/2024

لە باسی دروستبوونی کۆمەڵگەیەك بە لەناوچوونی دەوڵەت، یەکسەر خەڵکی ئەوەی بە خەیاڵدا دێت کە نەبوونی حکومەت و دەوڵەت یانی ئاژاوە و بێ ژیانی خەڵک و بەرەڵایی و دروستبوونی دزی و کوشتن و بڕین ، واتە یانی لە گرێژەچوونی  کۆمەڵگە و زۆری تر .  بەڵام لە ڕاستیدا پێچەوانەکەی ڕاستە .

بۆچی ؟

یەك: خەڵکی وا تێدەگەن کە بوونی حکومەت و دەوڵەت زەروورەیەکی مێژوییە و شیرازەی ژیان بەوەوە بەندە .  خەڵکی ئەوەی لەبیر دەچێت کە دەوڵەت و دەوڵەتداریی قۆناخێکی کورتە لە مێژوی دوورودرێژی بەشەرییەتدا . هەر دوور نەڕۆین 70 بۆ 80 ساڵ لەمەوبەر حکومەت و دەوڵەت لە شوێنە دوورەدەستەکانی کوردستان و عێراق-دا وجودی نەبووە خەڵکی زۆر بە خۆشی و بە ئاشتی بەیەکەوە ژیاون ،  ئەم قۆناخەی ژیانی خەڵکی هەموو نەتەوەیەك  لە سەراپای دونیاندا پێیدا ڕۆیشتون .

دوو: لای ئەوان بێ حکومەتی یانی ئاشووب و کوشتن و بڕین و تێکە و لێکە.  ئەوەیان لەبیر دەچێت کە هەرە زۆرینەی خەڵکی لە هەموو نەتەوەیەکدا و لە هەموو شوێنێکدا خەڵکی باش و ڕێکوپێکن و ئاشتیخوازن و خۆشگوزەرانییان دەوێت نەك شەڕ و دووبەرەکی و کوشتار و بڕینەوەی یەکدی .  ئەو شەڕو دووبەرەکی و جێنەسایت و مەحفبوونەی کۆمەڵێکی زۆری خەڵك و وێرانکردنی ژینگە و ژیان هەر هەمووی لەسەر دەستی حکومەت و دەوڵەتدا ڕوودەدات .

سێ : ئەوان دەڵێن بەیانی حکومەت و دەسەڵات نەمێنێت خەڵکی خەڵکی دەخوات و دزی دروست دەبێت ، بەڵام ئەوەیان لەبیر دەچێت کە بۆچی خەڵك شەر دەکات ، دزی دەکات ، یەك ئەوی تر دەکوژێت، چاوچنۆك و بەچاو تەنگ دەبێت کاتێك کە پاوانەکردنی سامان و سەرەوەتی وڵات لە لایەن هەر کەمینەوە بە پشتیوانی حکومەت و پاراستنیان بوونی هەیە.  ئەوە ڕاستییە کە حکومەت و دەسەڵات نەمێنێت لە سەرەتادا بۆ ماوەیەکی زۆر کەم ڕەنگە زۆرشت ڕووبدات ، بەڵام پاش ئەوەی کە خەڵکی بۆی دەردەکەوێ کە چی تر دەسەڵات و حکومەت لە گۆڕێدا نابن، ژیان لەسەر شێوە نوێیەکەی دەق دەگرێت ئیدی  خەڵکی ئەوەستێ لەوەی کە کردویانە و بەردەوام دەیکەن .

چوار ئاژاوە چییە؟

ئایا ئاژاوە هەر دزی و مرۆڤ کوشتنە ؟ ئایا بوونی خودی حکومەت ئاژاوە نییە و ئاژاوە دروست ناکات؟ ئایا خودی حکومەت ئاژاوەچی نییە؟

ڕەنگە لایەنێکی وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە بکەوێتە سەر پێناسەی ئاژاوە و لێکدانەوە و تێڕوانین بۆ وشەی ‘ئاژاوە’ ئاژاوە خۆی.

با بە نموونە کۆمەڵی بریتانی وەرگرین :  ئاژاوەکان: ئاژاوەی کۆمەڵایەتی و نێو کۆمەڵ  وەکو زیاتر لە ژیانی 2 ملیۆن کەس کە زۆریان کار دەکەن، لەسەر سێنتەرەکانی خۆراك و کەرەکسانی خۆراك بەخشینەوە .  7.8 ملیۆن کەس لە لیستی چاوەڕوانی بینینی دکتۆری تایبەت بە نەخۆشی و نەشتەرگەری و چارەسەری نەخۆشییە جیا جیاکانی شێرپەنجە.   بوونی 87،567 هەزار بەندی لە بەندیخانەکاندا.   نزیکەی 4 ملیۆن منداڵ یا لەژێر هێڵی برسێتیدا ژیان دەبەنە سەر، یا لەسەر لێواری ئەو هێڵەن.   ژمارەیەکی زۆری خەڵکانی بێ خانووبەرە کە ژیان لە نێو لۆچی دوکان و نێو تونێلخانەکانی قیتاردا ژیان دەبەنەسەر ، کە لە ئەمساڵدا ژمارەی ئەوانە  بە ڕێژەی لە سەدا 37 چووەتە سەرەوە.  ڕۆژانە ژنێك ، گەنجێك ، پیرێك بە چەقۆ یاخود بە فیشەك دەکوژرێت ، داخستنی سێنتەرەکانی لاوان ، بێ بەشبوونیان لە فێربوونی سەلیقەو کاری هونەری و کردنی وەرزش و هاوکاریکردنی یەکدی و  ……. فڕێدانیان بۆ  سەر شەقامەکان و بەردەم خانوو ماڵەکانی گەڕەك و نەکردنی هیچ شتێکی سوودبەخش . زێدبوونی تەوژم و فشاری رایسیزم و فاشیسزم  و جوداخوازی و ناسیونالیستی و …تد  دروستکردنی جەنگە ناوخۆیی و نێوانی وڵاتەکان و بە کوشتدانی هەزاران کەس و بریندابوون و  هەڵکەندنی هەزارانی دیکە .   ناڵینی زۆرێک لە خەڵک بە نەخۆششی دەرونییەوە بە هۆی قورسی و فشاری سەر کار و ژیان… تد  

ئایا ئەمانە هەموی ئاژاوە نیین؟ ئایا ئەمانە کە لە کۆمەڵێکدا دەبینرێت کێ سەرچاوە و هۆکارەکانێتی ، غەیر حکومەت و دەسەڵات؟!!!   

08/07/2024

نقابەی کرێکارانی کۆمپانیای سامسۆنگ لە کۆریای باشوور کە خاوەنی ٢٨ هەزار ئەندامە لە ئەمڕۆوە، دووشەمە، ٨ی مانگ بۆ ٣ ڕۆژ لە مانگرتندان.

مانگرتنییان بۆ زیادکردنی رۆژێك زیاتری پشووی ساڵانەیە و هەروەها داوای خەڵاتی زیاتر دەکەن.

نقابەکە هەڕەسەی مانگرتنی زیاتر دەکات ئەگەر کۆمپانیاکە داخوازییەکەیان جیبەجێ نەکات.

05/07/2024

بۆرکینا فاسۆ، Burkina Faso ، یەکێکە لەو وڵاتانە .  وڵاتێکی دەریاییە و دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئەفریقا.  هاوسنوورە لەگەڵ شەش وڵاتدا: لە باکوور و ڕۆژئاوای وڵاتی مالی، لە ڕۆژهەڵاتەوە نیجەر، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی بێنین، لە باشوورەوە تۆگۆ و غانا، لە باشووری ڕۆژئاوای وڵاتی کۆت دیڤوار (کۆنتی عاج).

 پایتەختی بورکینافاسۆ ئۆاگادۆگۆیە. بەپێی دوایین خەمڵاندنەکان لە ساڵی 2024، ژمارەی دانیشتوانی بورکینا فاسۆ نزیکەی 24 ملیۆن کەسە.. بەهۆی بەرزی ڕێژەی لەدایکبوون، سەرەڕای ئاستەنگەکانی وەک هەژاری و ناسەقامگیری سیاسی و ململانێی ناوبەناو، ژمارەی دانیشتووان بە خێرایی گەشەی کردووە.

نزیکەی 10%ی دانیشتووان ئاوارەن و 40 لە شارەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەفریقا لە یارمەتییەکان بڕاون – بەڵام ئاژانسەکان دەڵێن تەنها 17%ی ئەو پارەیەیان هەیە کە پێویستە بۆ یارمەتیدانیان

لە بورکینافاسۆ شەڕ و پێکدادان سەریهەڵدا، دوای ئەوەی لە ساڵی 2014 ڕاپەڕینێک بلیز کۆمپائۆری سەرۆکی لە پۆستەکەی دوورخستەوە. کۆمپاورێ بۆ ماوەی 27 ساڵ حوکمڕانی وڵاتەکەی کردبوو و لە ماوەی قەیرانی ئەمنی مالی لە ساڵانی 2012-2013 وەک نێوەندگیری لە نێوان توارێگەکان و جیهادییەکان و حکومەتی مالی دراوسێدا ڕۆڵی هەبووە.

ئیبراهیم تراورۆ سەرۆکی ئێستای وڵاتەکەی دەیەوێت 40%ی وڵاتەکە کۆنتڕۆڵ بکاتەوە کە مەزەندە دەکرێت لەلایەن گروپەکانی هاوپەیمانی قاعیدە و داعشەوە کۆنتڕۆڵ بکرێت. لانی کەم 90 هەزار کەسیش ناویان تۆمار کرد بۆ ئەوەی بەشداری گروپی مشتومڕاوی خۆبەخشەکان بۆ بەرگری لە نیشتمان بکەن بۆ ئەوەی شانبەشانی سوپا شەڕ بکەن. ئەو خۆبەخشانە خۆیان تۆمەتبارن بە چالاکییەکانی وریا و نائارامی زیاتر.

ڕێکخراوی مافی مرۆڤ هەموو لایەنەکانی بە کوشتنی نایاسایی تۆمەتبار کردووە، لەنێویاندا ڕەمیکردنی 223 هاوڵاتی مەدەنی لەلایەن سوپاوە لە یەک ڕۆژدا لە مانگی شوباتدا. حکومەت ئەو ئیدیعایە ڕەتدەکاتەوە و ڕێکخراوەکەی قەدەغەکردووە، لەگەڵ چەندین دەزگای ڕاگەیاندن، لەنێویاندا ڕۆژنامەی گاردیانیش.

ساڵی ڕابردوو توندوتیژییەکان زیادیکردو زیاتر لە 8 هەزار کەس کوژراون، بەپێی زانیارییەکانی پڕۆژەی زانیارییەکانی شوێن و ڕووداوەکانی شەڕی چەکداری (Acled)، کە بە بەراورد بە ساڵی 2022 بە ڕێژەی 137% زیادیکردووە.

یەکێک لە کارمەندان هاوکاری خۆراکی خەڵکەکە دەڵێت، خۆراک “بەپەلەترین پێویستییە لە ئێستادا”.  لەم وەرزەدا، پێش دروێنەی مانگی ئۆکتۆبەر، زیاتر لە 2.7 ملیۆن بورکینابی ڕووبەڕووی برسێتی دەبنەوە. بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، زیاتر لە 6 ملیۆن کەس پێویستیان بە یارمەتی مرۆیی هەیە، کە 17%ی ئەو 935 ملیۆن دۆلاری وەرگرتووە کە دەڵێت ئەمساڵ پێویستە بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی وڵاتی ڕۆژئاوای ئەفریقا. کارمەندێکی تر لە دەزگایەکی تری فریاگوزاری دەڵێت: “لە ماوەی سێ مانگی یەکەمی مانگی ئازاردا توانیمان هاوکاری لانیکەم 731 هەزار کەس بکەین” و دەشڵێت “زیادبوونی بەرچاو”ی مردنیان بەهۆی برسێتیەوە بینیوە. هاوکارییەکان ناگەنە 40 شار کە لەلایەن گروپە چەکدارەکانەوە لە باکوور و ڕۆژهەڵات گەمارۆ دراون، کە نزیکەی یەک ملیۆن و 200 هەزار کەسی تێدایە.

نرخی کاڵا سەرەتاییەکان لە شارە گەمارۆدراوەکاندا پێنج هێندە بەرزبووەتەوە. لیترێک بەنزین کە نرخی نزیکەی هەزار فرانک (1.30 پاوەند)ە لە ئۆاگادۆگۆی پایتەخت، بە 7 هەزار و 500 فرانک دەفرۆشرێت .

ئەو کارمەندە فریاگوزارییە دەڵێت: “خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان ئیفلیج بوون، قوتابخانەکان داخراون، بەڵام کەسانێک هەن بڕیار دەدەن بەردەوام بن لە ژیان لەو شارانە و ژیانی خۆیان بخەنە مەترسییەوە بۆ هێنانی خۆراک“.

  بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی پەروەردەی نیشتمانی و خوێندەواری و بەرەوپێشبردنی زمانە نیشتمانییەکان لەوێ، نزیکەی 80%ی قوتابخانەکانی وڵات بەهۆی توندوتیژییەکانەوە داخراون و 818 هەزار و 149 خوێندکار لە پۆلدا نین.

 لە نێوان ساڵانی 2022 بۆ 2023، هاوپەیمانی جیهانی بۆ پاراستنی پەروەردە لە هێرش (GCPEA) 270 هێرشی بۆ سەر ناوەندە پەروەردەییەکان لەلایەن گروپە میلیشیا ئیسلامییەکان لە 10 لە کۆی 13 ناوچەی بورکینافاسۆ بەڵگەدار کردووە.

ئەو قوتابخانانەی کە میوانداری ئاوارەکان دەکەن، زەبرێکی زۆریان لەسەرە و هەندێکیان پۆلی دەرەوەی زیادەیان دروستکردووە بۆ جێگیرکردنی خوێندکاری نوێ. لە کۆی 555 خوێندکار لە قوتابخانەیەک لە شاری کایا، 500 قوتابییان لە بنەماڵەی ئاوارەن.

03/07/2024

دوای ئەوەی کە کۆمەڵێك چالاکوان گیران و درانە دادگە، کۆمەڵێك لە چالاکوانانی دیکە بۆ دەربڕینی هاوپشتی و هاوکاری گیراوان لە بەردەم ئەو دادەگەیدا کە دادوەر بڕیاری لەسەر گیراوان دەدات  ناڕەزایەتیان دەربڕی، دادوەر یەکسەر داوای لە پۆلیس کرد کە ئەو 11 کەسە بگرن کە دروشمیان بەدەستەوەیە بە بیانوی ئەوەی کە بوونی ئەوان بەو دروشمانەوە لەبەردەم دادگەدا دەتوانرێت وەک کاریگەری لەسەر دەستەی سوێندخواردن [ ئەو دەستەیان کە پەیوەندیان بە دادگە و پۆلیسەوە نییەوە گوێبیستی “تاوانباران” دەبن دواتر بە گوێرەی بۆچون و تێگەیشتنی خۆیان لە تاوانەکە ڕای خۆیان دەدەن ئەو کاتەش دادوەر بڕیای کۆتایی خۆی دەدات لەسەر گیراوان ]  لێکبدرێتەوە و دادەگە گەندەڵ بکات.

هەر لەبەر ئەوە پۆلیس هەر ئەو ڕۆژە واتە، 3 شەمە، ئەو خۆپیشاندەرانەی کە لەسەر شۆستەکە بوون لەبەردەم دادگەاد دەستگیر کردن.

 پەیامەکان لەسەر تابلۆکان کە لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە هەڵگیرابوون بریتی بوون لە “سوێندخۆران شایەنی ئەوەیە هەموو ڕاستییەکان ببیستن” لەبەر ئەوەی زۆرێك لە دادوەرەکان بە هیچ شێوەیەك ڕێگە نادەن کە گیراوان بەرگریی لەخۆیان بکەن . “سوێندخۆران مافی ڕەهایان هەیە بەپێی ویژدانی خۆیان تۆمەتبارێک بێتاوان دەربکەن”.

دادوەرێکی دیکە  بڕیاری دا هەموو ئەو 11 چالاکوانانەی بە کەفالەت ئازاد بکات  بە مەرجێک نەیەنەوە بەردەم دادگە تاکو 27ی مانگی ئەیلول کە ئەو ڕؤژە دادوەر بڕیاری کۆتایی خۆی دەدات.

02/07/2024

ئێستا دەردەکەوێت لە دەستپێکردنی ناڕازیییەکانی 18/6 وە تاکو 30ی مانگ 39 کەس کوژراون ، 361 کەس برینداربوون زۆربەیان لە خەستخانەن ، 627 خۆپیشاندەریش گیراون .

گەرچی سەرۆکی کینیا ، ولییەم ڕۆتۆ پاشەکشەی کرد لە سەپاندننی ئەو باجەی کە لە سەر خەڵکی کینیا و پێداویستییەکانی ژیان داینابوو و بەلێنی دا کە واژۆی نەکات.  سەپاندنی ئەو باجە لە لایەن صندوقی دراوی نێودەوڵەتییەوە بۆ دانەوەی 60 ملیار پاوەند  قەرز سەپێنراوە .  ئەم قەرزە لە ساڵی 2013 دا ڕێژەی قەرزەکانی کینیا بەرامبەر بە بەرهەمی ناوخۆیی 43% بوو. لە ساڵی 2019 61.7.% بووە، و تا ئێستا لە ساڵی 2024  ئەم قەرزە لە سەرووی 70% بەرهەم و داهاتی ساڵانەی کینیاوەیە .  ئەمە جگە لە دەستوەردانی دەوڵەتانی ڕؤژئاوا و ئەمەریکا لە کینیادا.

ڕاستە بەو قەرزە حکومەت توانیوێتی جادە دروست بکات بەڵام باجی زۆر و گرانییان لەسەر دانراوە بۆ ڕؤیشتنی سەیارە بەسەریدا بۆیە تا ئێستاش کەم بەکارهێنراوە.

لە کاتێکدا کە هەژاری و نەبوونی لە کینیادا زۆر زۆرە کەچی یاسادانەرانی کینیا دووەم زۆرترین مووچەیان هەیە لە جیهاندا بە بەراورد بە بەرهەمی ناوخۆیی، و بەهۆی پێگەی خۆیانەوە لە زۆرێک لەو باجە نوێیانە بەخشراو دەبن. پڕۆژە یاسای دارایی بە خۆپارێزی وەسف کرا، بەڵام ئەمە خۆپارێزی نییە: ئەمە دەستبەسەرداگرتنی پارەیە لە هەژاران بۆ بەردەوامبوونی شێوازی ژیانی دەوڵەمەندەکان.

سەرۆك ڕۆتۆ کە مێژووی سیاسی ئەو تاوانە و  تۆمەتبارکراوە بە تاوانی دژی مرۆڤایەتی لە دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی ، کەچی لە دەرەوەی وڵاتی کینیا هەوڵێکی زۆر دراوە بۆ پاکژکردنەوەی پاشەڵی خوێناوی ئەو.  جۆ بایدن، سەرۆکی ئەمریکا چەند ڕۆژێک پێش ئەوەی پڕۆژەی یاسای دارایی [ واتە باجەکان ] لە ئەنجومەنی نیشتمانی بخرێتە بەردەم ڕوتۆ کۆبووەوە و کینیای وەک هاوبەشی ستراتیژی سەرەکی ئەمریکا ناساند.

پۆلیسی کینیا هەفتەی ڕابردوو لە ئەرکێکدا کە لەلایەن ئەمریکاوە پاڵپشتی دەکرا، لە هایتی جێگیرکرا؛ کینیا دەوڵەتێکی هێڵی پێشەوەیە لە “جەنگی تیرۆر”ی ئەمریکادا، بنکەیەک کە لێیەوە هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ سەر ئەلشەباب لە سۆماڵ دەستپێدەکرێت؛ و سەربازانی کینیا زیاتر لە دە ساڵە لە سۆماڵن.

 کینیایەکی سەقامگیر بۆ جیۆپۆلەتیکی ڕۆژئاوا زۆر گرنگە، لەگەڵ ئەوەشدا دامەزراوەکانی ڕۆژئاوا ناوەندی ناسەقامگیرکردنی وڵاتەکەشن.

لێرەوە دەزانین کە بۆچی کینیا ناتوانێت ژیانێکی شایستە بۆ هاووڵاتیانی دابین بکات و قەرزەکانی بداتەوە .

هاوکاتیش تێدەگەین لەوەی کە بۆچی گەنجان بانگەشەی خۆپیشاندان و ناڕەزاییان بۆ ئەمڕۆ ، ڕۆژی 3 شەمە کردووە.  لە بانگەشەکەیاندا لفلێتیان  لە سۆشیال میدیا بڵاوکردۆتەوە  بە هاشتاگی “هەموو شوێنێک داگیر بکەن”، “دەبێت ڕوتو بڕوات ” و “ڕەتی بوچەی گەندەڵان بکەرەوە ”.