16/03/2025

دوای ئەوەی کە کە لە ڕۆژی 01/011/2024 دا لە کارەساتەکەی  بانۆفی نۆڤا ساد14 کەس  بە ڕوخانی سەقفی بیناکە گیانیان بەختکرد بووە هۆی خاڵی تەقینەوە کە لە کاتێکدا گەندەڵی و خۆسەپاندن و  دانی وەزیفە بە کەسانی نزیك لە دەسەڵاتەوە دیارەدی ئاشکرای ناو کۆمەڵە و ئەمانەش ڕۆڵی خۆیان هەیە. 

لەو ڕۆژەوە تا ئێستا قوتابیان ڕۆڵی سەرەکییان هیە لە ناڕەزاییەکاندا و ناو بەناو خۆپیشاندانی خۆیانیان کردووە .  خوێندکاران کە ئایندەیەکی باشیان نەبووە و نییە لەژێر حوکمی  Aleksandar Vučić کە لە ساڵی 2010 وە حوکم دەکات . بەڵام لەماوەی ئەم دوو هەفتەیەدا ناڕازیی و خۆپیشاندانەکان زیاتر و زیاتر بووە .  دوێنێ لە بەلگراد بە سەدان هەزار کەس لەسە شەقامەکان بوون، جوتیارانی بچوك و کەسەبە و پاسکیلوار و هەندێك لە توژەکانی دیکەش بەشداریان کردووە .

حکومەتیش بە ڕۆڵی خۆی پاگەندەی خراپ دەکات دژ بەوان.  لە میدیادا ئەوە بڵاودەکاتەوە کە ئەم خۆپیشاندانانە دەستی دەرەکی تێدایە و دەیانەوێت پەڕلەمان بتەقێننەوە و ئاژاوە دەنێنەوە.  هاوکاتیش کومپانیای گەورەی قیتارەکان تەواوی قیتارەکانی ناوخۆی ڕاوەستان بە بیانوی ئەوەی هەڕەشەی تەقینەوەی بۆمب هەیە ، بەڵام لە ڕاستیدا بۆئەوە بوو تاکو ڕێگری لەخەڵکی بکرێت و نەگەنە خۆپیشاندانەکان .  هەر ئاواش ئیدارەی پاسەکانیش، بەڵام خەڵکی بە پێ و بە پاسکیل و بە سەیارەی خۆیان لە هەوڵی پەیوەستبونەوەدان بە خۆپیشاندانەکەوە.

هاوکاتیش دەەنگۆی ئەوەی کە کێڵگەوانەکان بە تراکتۆر و لۆرییەکانیانەوە ڕێگا سەرەکییەکانیان بۆ بەلگراد گرتووە تاکو خەڵکی نەچن بۆ خۆپیشاندانەکان.

تایبەتمەندییەکانی ئەم خۆپیشاندانە :

یەك: ئامادە نین سەرۆك و سەرکردە بۆ قوتابییان و خۆپیشاندەران هەڵبژێرن ، بەڵکو بە دەستجەمعی هەموو بریارەکان دەدەن.

دوو: خۆیان زۆر بە دوور گرتووە لە پارتە موعاریزەکان و ئامادە نین بە گوێی ئەوان بکەن و ببنە بەشێك لە بەرنامەی ئەوان .

سێ: داخوازییەکانیان سنوری مافی قوتابیان و دامەزراندنیان و هەلومەرجی خوێندنیان  و ئازادییانی تێپەراندووە و گشتگیرتر بووەتەوە.

چوار: ئەمەریکا و ولاتانی ڕۆژئاوا هیچ دڵیان پێی خۆش نییە و هانیان نادەن، نوقڵ و جوکلێتیان بەسەردا نابەخشنەوە وەکو لە جۆرجیای چەند ساڵێك لەمەوبەر دەیانکرد  ، تەنانەت کوڕەکەی ترامپ دیمانەیەکی تی ڤی کردوە سەرزەنشتی خۆپیشاندەرانی کرد.  ئەمەریکا و غەرب داوا دەکەن کە هەرچۆن هەیە حکومەت خۆی بپارێزێت لە کوشتن و سەرکوتکردن  گەرچی حکومەتی ئێستای سێربییا نزیکە لە ڕوسیا و چینەوە.

لە ئستادا هەمووان تەماشاکارن و چاوەڕوان دەکەن کە بزانن چارەنوسی حکومەتی ئێستا بەرەوە کوێ دەڕوات و چی ڕوودەدات.  

16/03/2025

ماوەیەکی زۆرە کە کرێکارانی کۆکردنەوەی زبڵ و خاشاك لە شاری بێرمنگەهام- بریتانیا- بەردەوامن لە مانگرتنەکەیاندا و بڕیاری مانگرتنی بێ کۆتاییان ڕاگەیاندووە تا ئەو کاتەی کە شارەوانی بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی سیاسەتی خۆی سەبارەت بە کەمکردنەوەی موچەیان و هەڵوەشاندەوەی پۆستی پارێزگاری لە سەلامەتی خۆیان و دەوروبەریان دەدات .

400 کرێکار کە نقابەکەیان پشتگیریی تەواویان دەکات لە مانگرتنەکەیاندا بە جێبەجێکردنی بڕیارە نوێیەکانی شارەوانی بێرمەنگەهام زیانێکی زۆر دەکەن کە هی وایان هەیە لە سای بڕیارە نۆێەکەدا تا بڕی 8000 پاوەند لە ساڵێکدا  لە دەست دەدا.  هەفتەی پێشوو هەر کە بڕیاری مانگرتنی بێ کۆتاییان داو لە دەرەوەی شارەوانییەکە کۆبونەوە وەکو دەربڕینی ناڕەزایی،ژمارەی پۆلیس کە دەوری گرتبوون زۆر زیاتر بوون لە ژمارەی مانگرتوان . 

شارەوانیش کەوتۆتە پڕوپاگەندە بۆ گۆڕینی ڕای داینشتوان لەسەر کرێکارانی مانگرتوو کردن بە دووژمنیان گوایە مانەوەی زبڵ و کۆنەکردنەوەی دەبێتە هۆی پەتای گەورە کە لە لایەن جرج و مشکەوە کە بە ئاسانی پەتاکە دەگوێزنەوە لە کاتێکدا کە شییلۆغانی خواردنی چەور دەگێڕن ، بە دانیشتوان دەڵێن ئەم مانگرتنە ڕەنگە تاکو هاوین بخایەنێت بۆ ترساندنیان.

06/03/2025

ڕاپۆرتەکە ئاشکرای دەکات، نزیکەی یەک لە هەر ١٠ ژنانێك کە لە ماوەی ١٥ ساڵی ڕابردوودا بە دەستی پیاوان لە بەریتانیا گیانیان لەدەستداوە، دایک بوون کە لەلایەن کوڕەکانیانەوە کوژراون. ئەو زانیاریانەی کە شیکاری مردنی ٢٠٠٠ ژن دەکەن کە لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە لەلایەن پیاوانەوە کوژراون، تێڕوانینێکی بێ وێنەیان لەبارەی بەڵای شاراوەی کوشتنی دایکی داوە، کە زیاتر لە ١٧٠ دایک لەلایەن کوڕەکانیانەوە کوژراون.

ڕاپۆرتی 2000 ژن لەلایەن سەرژمێری ژنکوژییەوە، کە ڕۆژنامەی گاردیان بینراوە، دەریدەخات کە نەخۆشییە دەروونییەکان هۆکارێک بووە لە 58%ی حاڵەتەکانی کوشتنی دایکاندا.   کارین ئینگالا سمیس، هاوبەشی دامەزرێنەری گروپی هەڵمەتی هەڵبژاردنەکان دەڵێت، زۆرجار ژنان بەجێهێڵرابوون کە “باجەکەی دەدەن” بۆ شکستەکانی دەوڵەت.

لە ڕاپۆرتەکەدا کە پێش ڕۆژی شەممەی جیهانی ژنان بڵاوکراوەتەوە، ئاشکرای دەکات کە:

+ 61  %ی ژنان لەلایەن هاوبەشی ژیانی ئێستا یان پێشووەوە کوژراون، 9%ی ژنان لەلایەن کوڕەکانیانەوە کوژراون، 6% لەلایەن ئەندامانی تری خێزانەکەیانەوە، 15% لەلایەن پیاوانی دیکەوە کە دەیانناسن و 10% لەلایەن کەسێکەوە کە نەیانناسیوە.

+  لە کۆی ٢١٣ ژن کە لەلایەن ئەندامێکی نزیکی خێزانەکەیەوە کوژراون، ٨٠%یان دایک بوون کە لەلایەن کوڕەوە کوژراون. نزیکەی نیوەی ژنان بە چەقۆ کوژراون و لە سەدا 27%یان خنکێنراون  و 17%یان بە ئامێرێکی بێدەنگ لێیاندراوە.

+ نزیکەی لە چارەکێکدا زیاتر لە جۆرێک لە توندوتیژی بەکارهێنراوە. زیادەڕۆیی لە کوشتن – بەکارهێنانی توندوتیژیی زیادەڕۆیی و بێبەرامبەر لە دەرەوەی ئەو توندوتیژییەی کە پێویستە بۆ ئەوەی ببێتە هۆی مردنی قوربانییەکە – لە 59%ی ژنکوژییەکاندا ڕوویداوە.

+ لەم ماوەیەدا لیستەرشایر زۆرترین ڕێژەی کوشتنی ژنانی هەبووە، دوای ئەویش مێرسیساید، وێست میدلەندز، گریتەر مانچستەر و لەندەن دێن. ئەو ژنانەی کوژراون کە بەشداربوون لە لەشفرۆشیدا گەنجتر بوون و کەمتر لە بەریتانیا لەدایک بوون. منداڵان شاهیدی  لانیکەم 163 ژنن کە بەدیار چاویانەوەکوژراون . هاوکات 37 ژنیش لەگەڵ 53 منداڵیاندا  کوژراون، کە زۆربەیان لەلایەن باوکیانەوە کوژراون.

+ لە 2009وە هەموو 3 ڕۆژ جارێك ژنێك کوژراوە.

ئەمە واقیعی کۆمەڵگەی مەدەنی و پێشکەوتوو و حەزارین. کە دەکرێت لە کوژرانی هەر ژنێکدا دەوڵەت و دەزگەی پۆلیس تاوانبار بکرێن .

05/03/2025

توێژەران دەڵێن داتاکان کەیسەکان چڕتر دەکەنەوە بۆ ئەوەی کۆمپانیاکان لێپرسینەوە لە بەشداریکردنیان لە قەیرانی کەشوهەوادا بکەن

شیکارییەکان ئاشکرایانکردووە، نیوەی دەردانی کاربۆنی گەرمکەرەوەی کەشوهەوا لە جیهاندا لە سووتەمەنی بەردینیەکانەوە دێت کە تەنها لەلایەن 36 کۆمپانیا بەرهەمدەهێنرێن. ئاماژەشیان بەوەشکردووە، داتاکانی ساڵی 2023 دۆسیەی بەهێزتر کردووە بۆ لێپرسینەوە لە کۆمپانیاکانی سووتەمەنی بەردینی بۆ لێپرسینەوە لە بەشداریکردنیان لە گەرمکردنی جیهانیدا.

تێڕوانینی پێشووی ڕاپۆرتی ساڵانە لە دۆسیە یاساییەکانی دژی کۆمپانیاکان و وەبەرهێنەران بەکارهێنراوە. لە ڕاپۆرتەکەدا دەرکەوتووە، 36 کۆمپانیای گەورەی سووتەمەنی بەردینی کە بریتین لە ئارامکۆی سعودی، کۆڵ هیندستان، ئێکسۆن مۆبیل، شێڵ و چەندین کۆمپانیای چینی، خەڵوز و نەوت و گازیان بەرهەمهێناوە کە بەرپرسن لە زیاتر لە 20 ملیار تۆن لە دەردانی CO2 لە ساڵی 2023دا.

ئەگەر ئارامکۆی سعودی وڵاتێک بووایە، ئەوا چوارەم گەورەترین پیسکەری جیهان دەبوو لە دوای چین و ئەمریکا و هیندستان، لەکاتێکدا کۆمپانیای ئێکسۆن مۆبیل بەرپرسیارە لە نزیکەی هەمان دەردانی گازی ژەهراوی وەک ئەڵمانیا کە نۆیەمین گەورەترین پیسکەری جیهانە، بەپێی داتاکان.

ئەگەر جیهان چانسێکی باشی هەبێت بۆ سنووردارکردنی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی بۆ 1.5C، دەبێت تا ساڵی 2030 ڕێژەی دەردانی گازی ژەهراوی لە جیهاندا بە ڕێژەی 45% دابەزێت، ئەمەش ئامانجی ڕێککەوتنی نێودەوڵەتییە. بەڵام هێشتا ڕێژەی دەردانی گازی ژەهراوی لە زیادبووندایە، ئەمەش ئەو کەشوهەوا توندەی کە ژیان و بژێوی ژیانی لە سەرانسەری هەسارەکەدا دەبات، سوپەر بارگاوی دەکاتەوە.

ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە ڕایگەیاندووە، پڕۆژە نوێیەکانی سووتەمەنی بەردینی کە لە دوای ساڵی 2021 دەستیپێکردووە، لەگەڵ گەیشتن بە پلەی سفر لە پاکی دەردانی گازی ژەهراوی تا ساڵی 2050 ناگونجێت، زۆربەی ئەو 169 کۆمپانیایە لە بنکەدراوەی کاربۆن  لە ساڵی 2023 دا ڕێژەی دەردانی گازی ژەهراوییان زیادکردووە، کە گەرمترین ساڵ بوو کە لەو کاتەدا تۆمارکراوە.

 کریستیانا فیگێرس، بەرپرسی کەشوهەوای نەتەوە یەکگرتووەکان کاتێک ڕێککەوتنە گرینگەکەی پاریس لە ساڵی 2015 دا پێشکەشکرا، وتی: “ئەم کۆمپانیایانە جیهان بە سووتەمەنی بەردینی دەهێڵنەوە و هیچ پلانێکیان نییە بۆ خاوکردنەوەی/ کەمکردنەوەی بەرهەمهێنان”. ئاماژەی بەوەشکردووە، “زانستەکە ڕوونە: ناتوانین بچینە دواوە بۆ سووتەمەنی بەردینی زیاتر و دەرهێنانی زیاتر. بەڵکو دەبێت بەرەو پێشەوە بچین بۆ ئەگەرە زۆرەکانی سیستەمێکی ئابووری بێ کاربۆن کە بۆ مرۆڤ و هەسارەکە کار بکات”.

ئەو 36 کۆمپانیایە کە بەرپرسن لە نیوەی دەردانی گازی ژەهراوی جیهانی لە ساڵی 2023 دا کۆمپانیاکانی دەوڵەتی وەک چین ئینێرجی، کۆمپانیای نیشتمانی نەوتی ئێران، گازپرۆمی ڕووسیا و ئەدنۆکی ئیماراتی لەخۆدەگرن. کۆمپانیاکانی خاوەن پشکەکانی ئەو گروپە بریتین لە کۆمپانیای پترۆبراس کە بارەگا سەرەکییەکەی لە بەڕازیل و کۆمپانیای ئینی کە ئیتاڵیایە. ئەو 36 کۆمپانیایە لەلایەن کۆمپانیاکانی سەر بە دەوڵەتەوە زاڵن، کە 25 کۆمپانیایان هەیە، دە لەو کۆمپانیایانە لە چینن کە گەورەترین وڵاتی پیسکەری جیهانە.

خەڵوز سەرچاوەی 41%ی دەردانی گازی ژەهراوی بووە کە لە ساڵی 2023 ژماردراوە، نەوت 32%، غاز 23% و چیمەنتۆ 4%.

01/03/2025

دوێنێ ، هەینی، 28ی شوبات دوو ساڵ تێپەڕی بەسەر بەیەکادانی دوو قیتار لە یۆنان ئەمەش دووبارە زیاتر لە 100 هەزار کەسی هێنایە سەر  شەقام لە ئەسینا و گەلێك شاری تری یۆنان  

شەوی 28 ی شوباتی 2023 دوو شەمەندەفەر لە ‘ گەرووی تەمپە’ لە ناوەڕاستی یۆنان پێکدادان: شەمەندەفەرێکی نەفەر هەڵگر کە لە نێوان شارەکاندا بەرەو سالۆنیکی دەڕۆیشت و لە ئەسیناوە بە خوێندکارانەوە ڕۆیشتبوو، هەروەها شەمەندەفەرێکی بارهەڵگر کە لە باکوورەوە بەرەو باشوور دەڕۆیشت. پێکدادانەکانیان ئەوەندە توند بوو کە گالیسکەی پێشەوەی دوو لوکۆمۆتیڤەکە تەقیەوە و بوو بە تۆپێکی ئاگرین کە دەستبەجێ چەند کەسێک لە قوربانییەکانی سووتاند. هەرگیز پاشماوەی زۆر کەس نەدۆزراوەتەوە.

دوو ساڵ بەسەر مردنی 57 کەس و برینداربوونی دەیان کەس لە خراپترین ڕووداوی شەمەندەفەر لە مێژووی یۆناندا، سەدان هەزار خۆپیشاندەر گۆڕەپانەکانی سەرتاسەری وڵاتەکەیان پڕکردەوە و مانگرتنی گشتی تۆڕی گواستنەوەی ئیفلیج کرد لە ڕژانی سەر شەقامی ناڕەزاییکەران و خۆپیشاندەران کە ئەو پەڕی توڕەییان نیشان دا  بەهۆی مامەڵەکردنی حکومەت لەگەڵ کارەساتەکەدا. تا کاتژمێر 11 ی بەیانی ڕۆژی هەینی زیاتر لە 100 هەزار کەس لە گۆڕەپانی سینتاگما لە ئەسینای پایتەخت کۆبوونەوە. هەزاران کەس کە بەهۆی پڕبوونی شەمەندەفەرەکانی میترۆ نەیانتوانی بگەنە ناوچەکە لەبری ئەوە تووڕەیی خۆیان لە دەرەوەی وێستگەکانی گەڕەکی پایتەخت دەرخست.

Zaher Baher

19/02/2025

دەیەیەك زیاترە کە بریتانیا تەمەنی خانەنشینی زیادکردووە لەبەر ئەوەی کە ڕێژەی درێژی تەمەن لەسەردایە .  ئەمەی کە بریتانیا کردی لەسەر ئەو توێژینەوەیە بوو کە دەرکەوت لە نێوانی ساڵانی 1990 و 2011 دا بە ڕێژەیەکی بەرچاو تەمەن درێژ بووە .  لە ئێستادا تۆژینەوەی زۆر کراوە کە لە دوای ئەو کاتەوە لە ڕاستیدا ڕیژەی تەمەندرێژیی لە بریتانیادا لەچاو وڵاتانی ئەوروپادا زۆر لە داشکاندندایە .

ئەمەش شتێکی چاوەروانکراوە کە لە کاتێکدا  ژیان و بژێوی زۆربەی خەڵکی بریتانیا لە خراپەوە بۆ خراپتر چووە .

ئەو ژیانخراپییەو نەبوونی داهاتی گونجاو وای لە خەڵکانێکی زۆر کردووە کە ستایەڵی ژیانیان بەرەو خراپتر بروات سەبارەت بە خواردنی خراپی هەرزان ، گرانی سێنتەرەکانی ڕاهێنان ، داخستنی سێنتەرەکانی لاوان ، ژمارەیەکی زۆری خەڵك تەنانەتە ئەوانەشی کە کار دەکەن بە هاوکاری سێنتەری خواردن بەخشینەوە دەتوانن ئیدارەی ژیانیان بدەن .  ئەمانەش هەمووی نەخۆشی زۆری دروست کردووە ، قەڵەوی لە ناو نەوە جیاوازەکاندا کردۆتە باو ، نەخۆشی دڵ و شەکرە و قۆڵۆن لە زۆر بوندان .

بە گوێرەی ئەو تۆژینەوەیە کە لە گۆڤاری تەندروستی گشتی لانسێت بڵاوکراوەتەوە، ” تێکڕای گەشەی ساڵانەی تەمەن لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا لە 0.23 ساڵەوە بۆ 0.15 لە نێوان ساڵانی 1990 بۆ 2011 دابەزیوە . لە کۆی 20 وڵات کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە، جگە لە نەرویژ هەر وڵاتێک گەشەی تەمەنی چاوەڕوانکراو دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە . ئینگلتەرا زۆرترین دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە لە باشتربوونی تەمەنی چاوەڕوانکراودا، کە تێکڕای باشتربوونی ساڵانەی 0.25  لە نێوان ساڵانی 1990 بۆ 2011 بووە بەڕێژەی  0.07 لە نێوان ساڵانی 2011 بۆ 2019  بۆ ڕێژەی 0.18.  دووەم خاوبوونەوەی گەشەی تەمەنی چاوەڕوانکراو لە ئەوروپا لە ئێرلەندای باکوور بووە (کە بە ڕێژەی 0.16 ساڵ کەمیکردووە)، دواتر وێڵز و سکۆتلەندا (هەردووکیان بە ڕێژەی 0.15 ساڵ دابەزیوە). 

توێژینەوەکە بە هاوکاریکردنی زانکۆی ئیست ئەنجیلیا کراوە، گۆڕانکارییەکانی تەمەنی چاوەڕوانکراو لە 20 وڵاتی ئەوروپی لە ساڵی 1990 تا 2021 تاوتوێ کراوە. لە ماوەی پەتای کۆڤید لە نێوان ساڵانی 2019 بۆ 2021، هەموو وڵاتان جگە لە ئێرلەندا، ئایسلەندا، سوید، نەرویج، دانیمارک و بەلجیکا کەمبوونەوەی تەمەنی تەمەنیان بەخۆیەوە بینیوە، یۆنان و ئینگلتەرا زۆرترین دابەزینیان بەخۆوە بینیوە. گەشەی تەمەنی چاوەڕوانکراو لە ساڵی 1990 تا 2011 دەگەڕێتەوە بۆ باشتربوونی ئەو وڵاتانەی کە ڕووبەڕووی هۆکارەکانی مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و شێرپەنجە دەبنەوە.”

” ئەو وڵاتانەی کە لە دوای ساڵی 2011 بە باشترین شێوە دەستکەوتەکانیان لە تەمەنی چاوەڕوانکراودا پاراست، ئەوانیش نەرویج، ئایسلەندا، سوید، دانیمارک و بەلجیکا بوون، تەنانەت لە کاتی پەتاکەشدا توانیان هاتنەخوارەوەی تەمەن ڕاگرن . توێژەران ئاماژەیان بەوەشکردووە، ئەو وڵاتانەی کە “بە باشترین شێوە پارێزگارییان لە تەمەندرێژی کردووە” باشتربوونی تەمەنی تەمەنیان کەمتر بووە لە نەخۆشییەکانی دڵ و مردن بە شێرپەنجە.”

Zaher Baher

18/02/2025

ئەمڕۆ سێ شەمە لە ئاستی باڵادا  وتوو وێژی نێوانی ئەمەریکا و ڕوسیا سەبارەت بە وەستانی جەنگی ئۆکرانیا و ڕوسیا هەروەها ڕێگە خۆشکردن و ئاسانکاری بۆ کۆبونەوەی نێوانی ترامپ و بوتین دەستی پێکرد .  هاوکاتیش سەرانی ئەوروپا و سەرۆكی ئۆکرانیاش ناڕازین چونکە ئەوان لە گفتۆگۆکە بەدەرنران و هیچ ڕاوێژێکیشیان پێناکرێت.

بێ گومان خودی وتووێژەکە بێ مانایە لە کاتێکدا کە هەر هیچ نەبێت نوێنەرانی ئۆکرانیا بەشداری ناکەن ، ئەمە هەر لە نوێنەرانی ئەوروپا و یەکێتی ئەوروپیا بگەڕێ.  نە لۆژکییە و نە عاقڵیشە کە  گفتوگۆ لەسەر ئاگربەستی نێوانی دوو وڵات بکرێت بەڵام خودی وڵاتێکیان بێ بەش بکرێت لە گفتوگۆکە.

سەرۆکی ئۆکرانیا زێلینسکی چەندبارەی کردەوە کە ئەوان بەو ئاگربەستییە ڕازی نین و قەبوڵی ناکەن .  بەڵام ناڵێت ئەی چی دەکەن؟ ئایا بێ ئەمەریکا ئۆکرانیا بە هاوکاری ئەوروپا بە تەنها دەتوانێت دەوام بە شەڕەکە بدات؟   ئەمانە و زۆر پرسیاری دیکە هەن و بێ وەڵامن لە ئێستاد.

بەڕای من هیچ گریمانێك نییە کە ئۆکرانیا و ئەوروپا بتوانن لەگەڵ ڕوسیادا دەوام بەم شەڕە بدەن بە بێ هاوکاری ئەمەریکا، هەر ئەمەشە کە سەرانی ئەوروپا ڕاگەیاندنی ئاوا نادەن چونکە توانای ئەوەیان نییە بە هۆی لاوازی تەکنەلۆجیا و چەك و تەقەمەنی پێشکەوتوتری ڕوسیا، بێ هەبوونی سوپایەکی زۆری ڕاهێنراو کە لە بەرانبەر سوپای شەڕکەری ڕووسیادا بوەستێتەوە .  تەنانەت کۆنە جێنڕالی سەرۆکی سوپای بریتانیا لە بەرانبەر ئەوەی کە سەرەکوەزیرانی بریتانیا وتی کە ئەمان ئامادەن سەربازەکانیان بنێرن بۆ پاراستین ئاگربەستییەکە ئەگەر کرا ، ئەو کۆنە جەنڕالە وتی سوپای بریتانی توانای ئەوەی نییە کە 50 هەزار سەرباز بنێرێت، دوای ئەوەش هیچ ئامادەباشییەکیش بۆ ئەوە نییە ، هاوکاتیش چانسلەی ئەڵمانی پێشنیارەکەی سەرەکوەزیرانی بەریتانیای ڕەت کردەوە .  ئەمە جگە لەوەی ئەو چەکە ئەمریکایانەی کە ئۆکرانیا و وڵاتانی ئەوروپا هەیانە بڕێکیان پێویستیان بە مۆڵەت وەرگرتنە لە ئەمەریکا بۆ بەکارهێنانی ، بە دڵنیایشەوە گەر ئەمەریکا ئەو سوڵحە بکات ڕێگە نادات بە ئەوروپا و ئۆکرانیا چەکەکانی دژ بە ڕوسیا بەکاربهێنرێت .

 بەڕای من ئەو ئاگربەستییە لەسەر دەستی ترامپ دا دەکرێت، ئەو پەلەیەتی بۆ کردنی بێ ئەوەی شەیری سامانە سروشتییەکانی ناو ئۆکرانیایان لەگەڵدا بکات . مەسەلەکەش ئەوەیە ئەم دەیەوێت گوشاری زۆر بخاتە سەر چین بە نەهاوردنی گەلێك لەو کانزا سرتوشتیانەی کە لە چین هەیە . بە گوێرەی سەرچاوەیەک چین ” زۆربەی توانای پرۆسێسکردنی کانزا گرنگەکانی جیهان لە چیندایە.  بەپێی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی نێودەوڵەتی، پشکی چین لە پاڵاوتنی REE ( توخمە دەگەمەنەکانی ژێر زەوی ) نزیکەی 35% بۆ نیکل، 50-70% بۆ لیتیۆم و کۆبالت و نزیکەی 90% بۆ باڵادەستییەکەی لەم دووەمیاندا، بە تایبەتی، سەرسەختە. بەپێی زانیارییەکانی USGS، (ڕووپێوی جیۆلۆجی ئەمریکا ) لە ساڵی 2024 دا چین نزیکەی نیوەی یەدەگی REEی جیهانی پێکهێناوە. ”  

ترامپ لەگەڵ زێلینیسکی دا پێشتر ڕیکەوتبوو کە کە لەسەدا 50 کانزا سروشتییەکان بەرێت تاکو چی تر پێویستی بە چین نەبەێت بەڵام ئەوە لەوە دەکات شکستی هێنابێت چونکە سەرۆکی ئۆکرانیا زەمانەتی ئەوەی وەرنەگرت لە پاراستنی وڵاتەکەی لە هێڕشەکانی ئایندەدا .  هەر لەبەر ئەوەشە کە ترامپ حسابی بۆ ناکات ، وەکو خۆشمان دەیڵێین دەیەوێت هەر بە کەڵەگایی ببێتە خاوەنی ئەو کانزایەنە کە نزیکەی 34 کانزای دەگمەنن لە ئۆکرانیا .

ئەمەش راپۆرتێکی دیکەیە لەسەر کانزاکانی ئۆکرانیا:  

 ” لە وتارێکی ساڵی 2022 سەرۆکی کۆمەڵەی جیۆلۆجیستەکانی ئۆکرانیا، هانا لیڤێنتسێڤا، ئیدیعای کردووە کە وڵاتەکەی نزیکەی 5%ی سەرچاوە کانزاییەکانی جیهان لەخۆدەگرێت، سەرەڕای ئەوەی تەنها ٠.4%ی ڕووبەری گۆی زەوی دەگرێتەوە، ئەمەش بەهۆی جیۆلۆجییەکی ئاڵۆزەوە کە هەر سێ پێکهاتەی سەرەکی توێکڵی زەوی دەگرێتەوە. بەپێی زانیارییەکانی ئۆکرانیا خۆی کە لەلایەن ڕۆیتەرزەوە ئاماژەی پێکراوە، وڵاتەکە 22 کانزای لە کۆی 34 کانزا کە لەلایەن یەکێتی ئەوروپا وەک کانزای گرنگ دەستنیشانکراون، لەخۆدەگرێت، لەنێویاندا کانزا دەگمەنەکانی ژێر زەوییە  وەک لانتانۆم، سیریۆم، نیۆدیمیۆم، ئێربیۆم و ئیتریۆم. پێش دەستپێکردنی شەڕ لەگەڵ ڕووسیا، ئۆکرانیا دابینکەرێکی سەرەکی تیتانیۆم بووە و بەپێی لێکۆڵینەوەکانی کۆمیسیۆنی ئەوروپا نزیکەی 7%ی بەرهەمی جیهانی لە ساڵی 2019 بەرهەمهێناوە. هەروەها بانگەشەی ئەوە دەکات کە 500 هەزار تۆن یەدەگی لیتیۆمی لەوێ هەیە، هەروەها یەک لەسەر پێنجی گرافیت لە جیهاندا کە پێکهاتەیەکی گرنگی وێستگەکانی کارەبای ئەتۆمییە هەر لە ئۆکرانیایە” 

Zaher Baher

17/02/2025

زانیارییەکی زۆر تازە سەبارەت بە وتووێژی ئەم چەند ڕۆژەی پێشوی نێوانی  ئەمەریکا و ئۆکرانیا.  بزانن بۆچی شەڕ کرا و چۆنیش ڕادگیرێت ، ئەم بازرگانە خوێناوییە ببینن .

ئەمەی خوارەوە قسەی ژێلینسکی سەرۆکی ئۆکرانیا کە ئەمڕۆ بڕیارە بە سەرۆکانی وڵاتانی ئەوروپای بڵێ کە بڕیار بوو ئەمڕۆ لە پاریس کۆببنەوە .  لێرەدا دەبینیت بۆچی ئەو سەرۆکانە شێت و هار بوون و بەوەی ترامپ ڕازی نابن چونکە لە هەریسەکە، کێکەکە بێ بەشکراون . 

چ دونیایەکی دۆزەخاوییە لەسەر دەستی لیبراڵ نیولیبراڵدا .

ئەمەی خوارەوە دوو بڕگەی قسەکانی ژێلینسکی سەرۆکی ئۆکرانیایە لە ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانی وەرگیراوە:

• پێدەچێت ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی یەکەم هەوڵی دۆناڵد ترەمپ بۆ گۆشەگیرکردنی  کانزا سروشتیە گرنگەکانی ئۆکرانیا ڕەت بکاتەوە بۆ گەڕاندنەوەی ئەو ملیارەها دۆلارەی ئەمریکا کە لە شەڕی ڕووسیادا خەرجی کردووە. سەرۆکی ئۆکرانیا ڕایگەیاند کە ڕەشنووسی ڕێککەوتنێک – کە هەفتەی ڕابردوو لە کیێڤ لەلایەن وەزیری گەنجینەی ئەمریکا، سکۆت بێسێنتەوە پێشکەشکرا – هێشتا ئەو بڕگە ئەمنییانەی تێدا نییە کە کیێڤ پێویستی پێیەتی. لە چاوپێکەوتنێکی میت دی پرێسدا، زێلێنسکی مەرجەکانی خۆی ڕوونکردەوە و دەڵێت: “یارمەتیمان بدەن بۆ بەرگریکردن لەم بابەتە، ئێمەش پێکەوە پارە لەم بابەتەدا پەیدا دەکەین. و لێرەدا زۆر گرنگە کە لەم بەڵگەنامەیەدا زاراوەیەک هەبێت بۆ پاراستنی. وە ئەوەش گەرەنتییە ئەمنییەکانە. ئەگەر لە ئەمریکاوە گەرەنتی ئەمنیمان پێ نەدرێت، من باوەڕم وایە کە پەیمانی ئابووری کار ناکات. دەبێت هەمووی دادپەروەرانە بێت”.

• کانزاکانی ئۆکرانیا بریتین لە جۆرەکانی بەناو زەوی دەگمەن و هەروەها تیتانیۆم و یۆرانیۆم و لیتیۆم و ئەوانی تر. سێ سەرچاوە بە ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرزیان ڕاگەیاندووە کە ئەمریکا پێشنیاری کردووە خاوەندارێتی لە 50%ی کانزا گرنگەکانی ئۆکرانیا بکات. زێلێنسکی هەروەها ئاماژەی بەوەدا کە نەوتیش وچەکانی سەر بە ئۆکرانیا هەیە بەڵام لەلایەن ڕووسیا دەستی بەسەردا گیراوە. ئاماژەی بەوەشکردووە، “بەشی دووەم کە هێشتا باس نەکراوە بەڵام دەبێت ئەوە بێت، ئەوە ئەوەیە کە پوتین دەستی بەسەردا گرتووە … پێموایە گرنگە تێبگەین چیمان لەگەڵ ئەو زەوییە دەگمەنانەدا دەکەین کە ئێستا ملیارەها، سەدان ملیار تێدەچێت، کە پوتین داگیریکردووە. ئایا بۆ پێدانیە؟ … ئەمە ئەوەیە کە دەمەوێت باسی بکەم.”