كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

 بەسەدەها باوك لە لەندەن و شاری  ئێدنبرەی سکۆتلەندە خۆپیشاندانیان کرد بۆ زیادکردنی مافی باوکایەتییان

12/06/2025

دوێنێ چوار شەمە ، 11/06، باوکانێکی زۆر هەندێکیان لەگەڵ منداڵ و هاوسەرەکانیاندا لە لەندەن و لە ئیدنبرە هاتنە سەر شەقام ، داوای ئەوەیان کرد کە مافی باوکایەتی کە ئێستا تەنها دوو هەفتەیە لەکاتێکدا کە هاوسەرەکانیان منداڵیان دەبێت ، درێژبکرێتەوە بۆ شەش هەفتە .

بریتانیا لە مافی باوکاندا کە هاوسەرەکانیان منداڵیان دەبێت کەمترین مافیان هەیە لە هەموو وڵاتانی ئەوروپادا ، هەروەها لە لیستی 43 وڵاتی گەشەکردوو لە ڕووی تەکنەلۆجیاوە ، بریتانیا لە ڕیزی 40 دایە .

 باشترین مافی باوکایەتیی  لە وڵاتی سویدە کە 480 ڕؤژیان لە نێوانی باوك و دایکدا لە ماوەی 10 ساڵدا هەیە ، واتە گەر دایكێك هەموو ساڵێک منداڵی ببێت باوک و دایك مافی 48 ڕۆژ مانەوەیان لە ماڵەوە هەیە  . ئەگەر بە هەر هۆکارێك ئەو 48 ڕؤژە وەرنەگرن  ئەوە ئەو مافەیان لێدەسەنرێتەوە و هەڵناگیرێت یا کەڵەکە نابێت بۆ ساڵانی ئایندەتر .

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

وڵاتێك کە خۆی پەنابەر و بێیانە و کۆچهێنەر دروستی کردووە ، کە چی ئێستا لە هەوڵی ناردەنەوەی ئەوانەدایە

11/06/2025

ئەمەریکا لە ئەوان دروست بووە و ئەوان دروستیان کردووە، ئەمەریکییەکان نەتەوە نین ، واتە لەسەر دەستی نەتەوەیەکی ئەمەریکیدا دروستبووبێت .

خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانی لۆس ئەنجلس ڕؤژی پێنجەمیشی تەواو کرد جگە لە شارەکانی نیو یۆرك و شیکاگۆ و ئەوانی تر ئێستا ناڕەزایەتییەکان وەکو پرسی هاوپشتی بۆ خۆپیشاندەرانی لۆس ئەنجلس لە ئەتلەنتە و ئۆمەها و سیاتڵ و ئۆستن و داڵاسیش  دەستی پێکردووە.  لە سەرانسەری ئەمەریکادا 1800 ناڕەزایی و خۆپیشاندان ڕۆژی شەمە کراوە.  خۆپیشاندانەکان جۆرەها دروشمی جیاوازیان بە خۆوە گرتووە  ” بۆ دەرەوە هێزی دیپۆرتکەرەوەی کۆچهێنەران  بۆ دەرەوە”  ” گان بدەن ”  ” ئێوە بۆچی خۆتان تەیارکردووە ( مەبەست لە هێزی پاسەوانی نیشتمانییە) خۆ لێرە نە ئاژاوە هەیە و نە یاخییبوون”

کەس نازانێت ئەم خۆپیشاندانانە بەرەو کوێ دەروات ، بەڵام ئەوە زانراوە هەتا زیاتر و فراوانتر بێت داپڵۆسین و سەرکوتکردنیش زاڵمانە تر دەبێت ، زۆریش زەحمەتە کە گۆڕانکاری بنەڕەتی بکات لە ئەمەریکادا چونکە سەرنج و ویستی خەڵکی هەر ڕژانە سەر شەقامەکانە و وەستاندنی حکومەتە لە ناردنەوەی کۆچهێنەراندا کە ساڵانێکی دوورودرێژە لەوێن و ئیقامەیان هەیە .

ڕەنگە بۆ ئەوەی ناڕەزاییەکانیان کاریگەر بێت و ئەو هەڵچون و ڕک و کینەیە بەردەوام بێت خۆڕێکخستنیان بێت لە گروپی لۆکاڵی و ڕێکخراوە جەماوەرییەکان و بەهێزکردن و فراوانکردنی چالاکییەکانیان  بێت بە کۆبونەوەی فراوان و کارکردن لە سەر ئامانج خواستەکانیان و ناساندنی خۆیان و ئەو ئامانجانەش  بە خەڵکانی دیکە لە ڕێگای تۆرە کۆمەڵایەتییەکانەوە تاکو بتوانن ئامادە بن لە ئایندەدا بۆ  دەستبەسەراگرتنی ئیدارە لۆکاڵییەکان و بەڕێوەبردنیان لە لایەن خودی خەڵکەکە خۆیانەوە.

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

خۆپیشاندان و پرۆتێستەکانی شاری لۆس ئەنجلس بۆ چوارەم ڕۆژ بەردەوامە

10/06/2025

لە کاتێکدا کە ئیدارەی ترامپ ئامادە نییە لە بڕیارەکەی خۆی واتە ناردنەوەی کۆچهێنەران کە مافی مانەوەیان لەوێ هەیە ، بنێرنەوە بۆ وڵاتی خۆیان یاخود بۆ سلفادۆر ، خۆپیشاندانەکان نەك هەر بەر دەوامە بەلکو فراوانتر بووە و ئێستا لە شارەکانی نیو یۆرك ، شیکاگۆ ، دالاس و سانفرانسیسکۆش دەستی پێکردووە .

‌هۆکاری ئەمەش چڕبوونەوەی هێڕشەکانی پۆلیسن و بۆ دەستگیرکردنی کەسانی بێیانەی کۆچهێنەر لە دانبەسەر چێشتخانەکان و کارگەکان و کتێبخانەکان و کۆفی شؤپەکان و زۆر شوێنی دیکە .  ئەمەش وای کردووە کە خەڵکێکی زۆر بێنە سەر شەقامەکان بۆ پشتگیری لە مانەوەی کۆچهێنەراندا بە بەرزکردنەوەی دروشمی جیاوازی وەکو ” چی تر ‌هێڕشکردنە سەر کۆچبەرانمان ناوێت ” ” کەس نایاسایی نییە لە خاكی دزراودا ” ” بڕۆن ، بچنە دەرەوە ، بۆ دەرەەوە ”  مەبەستیان ئەو هێزەیە کە هاتوونەتە شارەکانەوە .

 هەتا دوێنی 2000 لە پاسەوانانی نیشتمانی خراونەتە سەر شەقامەکانی لوس ئەنجلس لە پاڵ پۆلیسی شارەکەدا، لە دوێنێشەوە ترامپ فرمانی داوە کە 2000ی دیکە لەگەڵ 700 لە هێزی دەریایی بەشداری بکەن لە سەرکوتکردنی خۆپیشانداراندا . تا ئێستا  زیاتر لە 300 کەس گیراوە کە لەوانە پارێزەر و سەرۆکی یەكێک لە نقابەکانە، هیچیان  مافی بینینی پارێزەریان نییە.

وەکو وتم هێڕشەکانی پۆلیس  کاریگەرییان لەسەر کرێکارانی ناوچەی جلوبەرگ و کرێکارانی ڕۆژانە و چێشتخانەکان هەبووە و هەروەها پارێزەرانیش کە ویستویانە بەرگری لە گیراوان بکەن .   سەرۆکی سەندیکایەکی گەورەی کالیفۆرنیایان دەستگیرکردووە کە لە کاتی هێڕشەکانی  پۆلیس دا وەک چاودێرێکی کۆمەڵایەتی کاری دەکرد.

كوردی - Kurdiمێتالێکۆڵینه‌وه‌مێتاهه‌ڵویست

چەند سەرنجێك لەسەر کتێبی کۆمۆنیزمی نوێ

Zaher Baher

Jun 2025

https://asokamal.com/index/?p=3432
كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

هاتنە سەر شەقام دژ بە سیاسەت و یاسای نوێی دۆناڵد ترامپ لە لۆس ئەنجلس

08/06/2025

لە ڕۆژی هەینیەوە ، 06/06 ، بە دەیان هەزار کەس دژ بە سیاسەتی ناردنەوەی پەنابەران و کۆچهێنەران کە ماوەیەکی زۆرە لە ئەمەریکادا دەژین و کار دەکەن و باج دەدەن بە دەوڵەت دەیانەوێت بیاننێرنەوە بۆ وڵاتانی کە لێوەی هاتوون .

خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکان ئەوەندە گەوەر بوون کە ترامپ فرمانی کرد کە 20

00 لە پاسەوانی نیشتمانی بنێریت بۆ ئەوێ بۆ هاوکاری پۆلیسی ناوخۆ بۆ ئیدارەدانی بارودۆخەکە [ وەکو خۆی دەڵێت ] بەڵام لە ڕاستیدا بۆ کپکردنەوەی خەڵکییە تاکو بتوانن بە بێ گرفت ئەوانەی کە گیراون و دەستبەسەرن بگێڕرێنەوە بۆ ولاتانی خۆیان .

گەرچی جوڵاندنی هێزی پاسەوانی نیشتمان نابێت بەرانبەر هاووڵاتیانی ئەمەریکا بەکاربهێنرێت و لە صەلاحییەتی کۆنگریس دایە، بەڵام هەمیشە لە یاسادا بۆشاییەك هەیە کەی ویسترا و پێی لێبخشێنرێت و سەرپێچی لێبکرێت .

 .

كوردی - Kurdiمێتاهه‌واڵ و ڕاپۆرت

خۆپیشاندان دژ بە سیاسەتی دەستگرتنەوە ، سیاسەتی تەقەشوف

08/06/2025

دوێنێ شەمە ، 07/06/2025 ، بە هەزاران کەس ڕژانە سەر شەقامەکانی لەندەن بۆ دژایەتیکردنی سیساسەتی دەستگرتنەوە کە حوکمەتەکەی حیزبی کرێکارانی لە بریتایادا ئەوەتی هاتۆتە سەر حوکم دەرێغی نەکردووە لە درێژەدان بە سیاسەتی حیزبی موحافیزینی کۆنە حوکمڕان .

خۆپیشاندانەکە لە لایەن ‘ ئەنجومەنی خەڵکەوە ‘ ڕێکخرابوو بە هاوکاری لایەنە چەپ و سۆشیالیست و نقابییەکان کە داوایان لە حکومەت دەکرد کە لەبری هێڕشكردنە سەر کرێکاران و کەمدەرامەتان باج لەسەر زۆر دەوڵەمەند و ساماندارەکان و کۆمپانیاکانیان زیاد بکات بۆ پڕ کردنەوەی ئەو بۆشاییەی کە لە بوجەدا هەیە .

حیزبی کرێکاران ( لەیبەر)  بەناوی ڕیفۆرمەوە دەستیان بۆ قوتی خەلکانی هەژاری بریتانیا بردووە، هەر لە بڕینی هاوکاری گەرمکردنی ماڵ بۆ لە سەروو 11 ملیۆن خانەنشینکراو کە بڕی ساڵانەی هاوکارییەکە لە نێوانی 200 و بۆ 300 پاوەند بوو ، هێڕش بۆ سەر کەسانی پەککەوتە و خاوەن پێداویستی تایبەتی و زیادکردنی بوجەی سوپا و کەرتی بەرگریی بریتانی و بەردەوامیدان بە سیاسەتی حوکمڕانانی پێشوو هەروەها دەرکردنی یاسای سەخت و خراپتر لە بەرانبەر پەنابەران و کۆچهێنەراندا تا ئەو ڕادەیەی کە سەرەکوەزیران وردە وردە مەیلە ڕایسستیییەکەی دەردەکەوێت بەتایبەت کاتێک کە باسی لە داخستنی چاپتەری کتێبی بابەتی هاوکاری و یارمەتی پەنابەران و کۆچبەران دەکات . ئەو سەبارەت بە کۆچهێنەران کە دێنە بریتانیا پیی وایە ئەوان زیانێکی بێئەندازەی بەم زەوییە سەوز و خۆشە گەیاندووە ، مەبەستی خاکی بریتانیایە.  بەڵام لە ڕاستیدا ئەمەی کە ئەو دەیڵێت شتێکی بێمانایە – کۆچهێنەر و هاتوان بۆ ئەم خاکە ئەم وڵاتەیان دروست کردووە . ئەو بەو وتە ڕایسستیانەی کە لە بەرانبەر خەڵکانی هاتوو بۆ ئەم وڵاتە کە لای ئەو مەترسی گەورەیان لەسەر بریتانیا دروست کردوو گەیستە ڕادەی  وتینی ” مەترسی ئەوەمان لەسەرە کە ببینە دوورگەیەکی نامۆکان”.

Anarchist FAQمێتاLatiniمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕان

C.7 Çi dibe sedema çerxa karsaziya kapîtalîst?

Çîroka karsaziyê ev têgîn e ku ji bo danasîna geşbûn û xwezaya hilweşîna kapîtalîzmê tê bikar anîn. Carinan îstîhdama tam heye, li ciyên kar her ku diçe zêdetir mal û karûbar hildiberînin, aborî mezin dibe û bi wê re mûçe jî çêdibe. Lêbelê, wekî ku Proudhon got, ev rewşa dilşah dom nake:

“Lê pîşesazî, di bin bandora milkê de, bi rêkûpêkek wusa pêş nakeve… Gava ku daxwazek dest pê dike, kargeh tijî dibin, û her kes diçe ser kar. Wê gavê karsazî jîndar dibe. … Di bin desthilatdariya milk de, kulîlkên pîşesaziyê ji bilî tacên cenazeyan li tu kesî nayên tevnandin. Karker hilberîna xwe kêm dike. Ji ber vê yekê, kêmbûna meaş û mesrefên li ser kargehan diqewime erzaniya giran a bazirganiyê. Deyndêrên ditirsiyan bi lez û bez fonên xwe vekişînin [û] hilberandin tê rawestandin û ked tê rawestandin. [ Malk Çi ye , rûp 191-192]

Çima ev dibe? Ji bo anarşîstan, wek ku Proudhon destnîşan kir, ew bi xwezaya hilberîna kapîtalîst û têkiliyên civakî yên ku ew diafirîne ( “serweriya milk” ) ve girêdayî ye. Mifteya têgihîştina çerxa karsaziyê ew e ku meriv têbigihîje ku meriv gotinên Proudhon bikar bîne, “Malîyet hilberan ji karkerê ku heqê wan dide bêtir difiroşe; ji ber vê yekê ne gengaz e.” [ Op. Cit. , r. 194] Bi gotineke din, hewcedariya sermayedar ku ji karkerên ku ew dixebitîne qezencê bike sedema bingehîn a çerxa karsaziyê ye. Ger çîna kapîtalîst nikaribe têra xwe nirxê zêde (qezenc, faîz, kirê) çêbike, wê demê ew ê hilberînê rawestîne, mirovan tasfiye bike, jiyan û civakan xera bike heya ku careke din têra xwe ji mirovên çîna karker bê derxistin. Wekî ku Proudhon got (bikaranîna têgîna “berjewendiyê” ji bo vegirtina hemî cûreyên nirxa zêde):

“Sedema bingehîn a rawestana bazirganî û pîşesazî, ji ber vê yekê, faîzê li ser sermayê ye, — ew faîza ku kalan bi yek lihevhatinê bi navê faîzê, gava ku ji bo bikaranîna pere dihat dayîn, lê nediwêrîbûn ku bi awayên kirêya xanî, çandinî-kirê, an qezencê mehkûm bikin: mîna ku cewherê tiştê ku deyn daye, dikare her û her heqdar be. [ Op. Cit. , r. 193]

Ji ber vê yekê çi bandor li ser asta nirxa zêde dike? Du çînên sereke yên zextê li ser hilberîna nirxa zêde hene, ya ku em ê jê re bibêjin “sûbjektîf” û “objektîf” (em ê ji niha û pê ve têgîna qazanc bikar bînin da ku nirxa zêde veşêrin ji ber ku ev kêmtir giran e û celebên din ên nirxê zêde girêdayî mîqdara ku ji karkerên li ser dikanê têne derxistin ve girêdayî ye). Zextên “subjektîf” bi xwezaya têkiliyên civakî yên ji aliyê kapîtalîzmê ve hatine afirandin, têkiliyên serdestî û bindestiyê yên koka îstîsmarê û berxwedana li dijî wan e. Bi gotineke din, zextên sûbjektîf encama wê yekê ne ku “malbûn despotîzm e” (bi gotina Proudhon) û berhema têkoşîna çînan e. Ev dê di beşa C.7.1 de were nîqaş kirin . Zextên objektîf girêdayî çawaniya karkirina kapîtalîzmê ne û dikevin du pêvajoyan. Ya yekem awayê ku bazar têra xwe agahdarî nadin hilberîneran ji bêhevsengiyên di nav bazarê de dûr dikevin. Bi gotineke din, ku bazar bi rêkûpêk rewşên ku ji bo bazarên taybetî pir zêde têne hilberandin çêdike û dibe sedema têkçûn. Faktora mebesta duyemîn bi pêvajoya ku tê de “hêza hilberanê her ku diçe zêdetir meyla li ser serfkirinê dike” (bi gotinên Proudhon bikar tîne), ango veberhênana zêde an zêde komkirin. Ev bi rêzê di beşên C.7.2 û C.7.3 de têne nîqaş kirin .

Berî ku em berdewam bikin, em dixwazin li vir tekez bikin ku her sê faktor bi hev re di aboriyek rastîn de tevdigerin û me ew bi tenê dabeş kirine da ku ji bo ravekirina pirsgirêkên ku di her yekê de têkildar in bibin alîkar. Têkoşîna çînan, “ragihandina” bazarê ku bêhevsengiyê çêdike û veberhênana zêde tev li hev dikin. Ji ber hewcedariyên pêşbaziya navxweyî (têkoşîna çînan) û derveyî (navbirrîket), kapîtalîst neçar in ku veberhênanên xwe li amûrên nû yên hilberînê bikin. Her ku hêza karkeran di dema geşbûnê de zêde dibe, sermayedar ji bo ku hewl bidin û li ber xwe bidin, nûjen dikin û veberhênanê dikin. Bi vî rengî, ji bo ku li ser hevrikên xwe berjewendiya bazarê (û bi vî rengî zêde qezencê) bistînin, pargîdaniyek li makîneyên nû veberhênan dike. Digel ku ev di demek kurt de ji bo pargîdaniyên kesane zêde dibe alîkar, ew di demek dirêj de dibe sedema veberhênana kolektîf û daketina berjewendiyan. Wekî din, ji ber nebûna danûstendina bi bandor a di nav bazarê de ku ji ber mekanîzmaya bihayê pêk tê, fîrmayan lez dikin ku bêtir mal û karûbaran di bazarên geşbûna taybetî de hilberînin, ji ber vê yekê dibe sedema hilberîna zêde û gemariya ku di encamê de dibe sedema hilweşandinê. Ev pêvajo bi agahdariya bêkêmasî ya ku ji hêla rêjeya faîzê ve hatî peyda kirin bileztir dibe, ku di encamê de veberhênan li hin beşên aboriyê kom dibe. Veberhênana zêde ya têkildar dikare çêbibe, her meylên heyî yên ji bo hilberîna zêde zêde bike û tevlihev bike û bi vî rengî îhtîmala krîzê çêbike. Wekî din, geşbûn pargîdaniyên nû û hevrikên biyanî teşwîq dike ku hewl bidin û para bazarê bistînin, ji ber vê yekê “pileya yekdestdariyê” di pîşesaziyê de kêm dike, û bi vî rengî nîşankirin û qezencên karsaziya mezin kêm dike (ku, di encamê de, dikare bibe sedema zêdebûna yekbûn û desteserkirina berbi dawiya geşbûnê).

Di vê navberê de her ku bêkarî kêm dibe hêza karkeran, bawerî û îradeya xwedîderketina li mafên xwe zêde dibe, ev dibe sedem ku marjînalên qazanciyê di xala hilberînê de hilweşin. Vê yekê bandora kêmkirina meylên veberhênana zêde heye ji ber ku karker li hember danasîna teknolojî û teknîkên nû li ber xwe didin. Meaşên bilind di heman demê de daxwazê ​​​​ji bo mal û karûbarên qedandî yên hilberandî diparêzin û tewra jî zêde dikin, dihêlin ku pargîdanî feydeyên potansiyel ên ku karkerên xwe afirandine nas bikin. Ji ber vê yekê zêdebûna mûçeyan bi zêdekirina lêçûn zirarê dide potansiyela hilberîna qezencê, di heman demê de ew îhtîmala bidestxistina qazancên li ser sûkê zêde dike ji ber ku pargîdanî nikanin sûd werbigirin ger daxwazek ji bo kelûmelên wan tune be û envanterên wan ên nefirotî li hev kom bibin. Bi gotinek din, meaş ji bo her pargîdaniyek taybetî lêçûn in lê mûçeyên ku pargîdaniyên din didin faktorek bingehîn e di daxwaziya tiştê ku ew hildiberîne. Ev bandora nakok a têkoşîna çînan bi bandora nakok a veberhênanê re li hev dike. Çawa ku razemenî dibe sedema krîzê ji ber ku bikêr e, têkoşîna çînan hem zêde komkirina sermayeyê asteng dike, hem jî daxwaziya giştî diparêze (ji ber vê yekê krîzê paşde dixe) û di heman demê de hêza kapîtalîst diherimîne û ji ber vê yekê jî marjînalên qazanciyê di xala hilberînê de (ji ber vê yekê bileztir dike).

Û divê em zanibin ku ev faktor di dema hilweşandinê de berevajî dixebitin, potansiyela boomek nû diafirînin. Di warê karkeran de, zêdebûna bêkariyê hêz dide sermayedarên ku ji pozîsyona lawaz a xebatkarên xwe sûd werdigirin da ku bi kêmkirina mûçeyan bimeşînin an jî hilberînê zêde bikin da ku berjewendiya pargîdaniyên xwe baştir bikin (ango nirxa zêde zêde bikin). Karker dê, bi gelemperî, rêjeya zêde ya îstîsmarê qebûl bike ku ev tê vê wateyê ku di kar de bimîne. Ev dibe sedema ketina meaşan û ji ber vê yekê, potansiyel, dihêle ku marjînalên qezencê zêde bibin. Lêbelê, kêmkirina meaşan dibe sedema daketina daxwaziya mal û karûbaran û ji ber vê yekê, bi giştî, bandora netîce ya qutkirina mûçeyan dibe ku daketinek giştî ya daxwazê ​​be ku dê hilweşînê xirabtir bike. Aliyek nakokî ya zextên objektîf ên di dema xetimandinê de jî heye. Mekanîzmaya bihayê belavbûna zanîna ku ji bo biryarên hilberandin û veberhênanê têne girtin asteng dike. Digel ku bi hev re maqûl e ku fîrmayên bêtir dest bi hilberandin û veberhênanê bikin, fîrmayên takekesî ji hev dûr in. Hêviyên wan neyînî ne, ew hêvî dikin ku hilweşîn berdewam bike û ji ber vê yekê dê nexwazin ku dîsa dest bi veberhênanê bikin. Di xetimînê de, gelek fîrma ji kar derdikevin ji ber vê yekê mîqdara sermaya sabît a di aboriyê de kêm dibe û ji ber vê yekê veberhênana zêde kêm dibe. Her ku veberhênana giştî dadikeve, ji ber vê yekê rêjeya navînî ya qezencê di aboriyê de dikare zêde bibe. Lê dîsa jî daketina veberhênanê tê vê wateyê ku pargîdaniyên di wî sektora aboriyê de dê bi daxwazek rawestayî re rû bi rû bimînin û li pêşberî pêşerojek ne diyar dê bibe kêşeyek li ser sektorên din. Wekî din, her ku pargîdan di bin “asta yekdestdariyê” ya her pîşesaziyê de zêde dibe, ev yek nîşan û qezenca karsaziya mezin zêde dike, dîsa jî rewşa giştî ya bazarê wusa ye ku tiştên wan nayên firotin.

Di dawiyê de, lêbelê, xitimandin dê bi dawî bibe (hinek anarşîst têgiha ku kapîtalîzm ji ber pêvajoyên aborî yên hundurîn wê xwe hilweşîne qebûl dikin). Hilberîna nirxa zêde ya ku ji ber bêkarîya zêde pêkan e, li gorî stokên sermaya sabit (kêmkirî) têra zêdekirina rêjeya qezencê dike. Ev yek kapîtalîstan teşwîq dike ku ji nû ve dest bi veberhênanê bikin û geşbûnek dest pê dike (boomek ku tovên dawiya xwe dihewîne). Ev pêvajo çiqas dirêj dikişîne, nikare pêşwext were pêşbînîkirin (ji ber vê yekê Keynes tekez kir ku di demek dirêj de em hemî mirin). Ev bi şert û mercên objektîf ve girêdayî ye, çi qas geşbûna berê zêde bû, bi polîtîkaya hukûmetê û çi qas amade ne ku mirovên çîna karker berdêlên krîza kapîtalîst bidin.

Ji ber vê yekê faktorên subjektîf û objektîv bi hev re têkilî û berevajî dikin, lê di dawiyê de qeyranek tenê ji ber ku pergal li ser keda meaş hatiye avakirin û hilberîner ji bo xwe hilber nakin, dê encam bide. Di dawiyê de ji ber ku kapîtalîzm hilberandina ji bo qazancê ye û dema ku çîna kapîtalîst ji ber çi sedemê dibe bila bibe rêjeyek têr a qazancê nestîne, krîzek çêdibe. Ger karker ji bo xwe hilberandin, ev faktora diyarker dê nebe pirsgirêk ji ber ku dê çînek kapîtalîst tune be. Heya ku ev pêk neyê, çerxa karsaziyê wê bidome, ji ber zextên “subjektîf” û “objektîf” – zextên ku rasterast bi cewhera hilberîna kapîtalîst û keda meaş a ku li ser bingeha wê ye ve girêdayî ne. Kîjan zext dê di her heyamek diyarkirî de serdest be dê bi hêza nisbî ya çînan ve girêdayî be. Rêyek ku meriv lê binihêre ev e ku dema ku mirovên çîna karker “pir xurt” an “pir qels” in dibe sedema hilweşîn. Ya berê tê wê wateyê ku em dikarin rêjeya îstîsmarê kêm bikin, bi girtina parek zêde ya nirxa zêde ya ku em hildiberînin rêjeya qezencê zexm bikin. Wateya paşîn tê wê wateyê ku em pir qels in ku em dev ji belavkirina dahatê bernedin ku di berjewendiya çîna kapîtalîst de were guheztin, ku di encamê de zêde kombûnek çêdibe û aboriyê dibe sedema têkçûna daxwaziya giştî. Salên 1960 û 1970 nimûneya klasîk e ku çi diqewime dema ku zextên “subjektîf” serdest in dema ku salên 1920 û 1930î yên “objektîf” li ser kar nîşan didin.

Di dawiyê de, divê were destnîşankirin ku ev analîz nayê wê wateyê ku anarşîst difikirin ku kapîtalîzm dê xwe hilweşîne. Li gel ku krîz neçar in û gelek caran rû didin jî, şoreş ne ​​wisa ye. Dema mirov pêdiviya veguherîna civakî bibîne û li ser mirovan weke berhema hilweşîna aborî neyê ferzkirin, encax bi şoreşa çîna karkeran wê kapîtalîzm ji holê bê rakirin.

Anarchist FAQمێتاLatiniمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕان

C.6 Ma dikare serdestiya bazarê ji hêla Karsaziya Mezin ve biguhezîne?

Bê guman, berhevkirina sermayê nayê wê wateyê ku di sûkek diyar de, serdestî dê her û her ji hêla heman pargîdaniyan ve bidome, çi dibe bila bibe. Lêbelê, rastiya ku pargîdaniyên ku serdestiya bazarê dikin dikarin bi demê re biguhezin sedemek mezin a kêfxweşiyê nîne (ferq nake ku alîgirên kapîtalîzma bazara azad çi dibêjin). Ev ji ber ku dema ku serdestiya bazarê di navbera pargîdaniyan de diguhezîne ev tê vê wateyê ku Karsaziya Mezin a kevn bi Karsaziya Mezin a nû tê guheztin :

“Gava ku olîgopolî di pîşesaziyek de derkeve holê, divê mirov nehesibîne ku avantaja reqabetê ya domdar dê her û her were domandin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [William Lazonick, Rêxistina Karsaziyê û Mîta Aboriya Bazarê , r. 173]

Texmîna ku dê bi demê re “asta yekdestdariyê” bilind bibe, eşkere ye û bi gelemperî, dîroka kapîtalîzmê piştgirî daye vê yekê. Digel ku serdemên bilindbûna konsantasyonê dê bi serdemên astên domdar an daketinê re werin navber kirin, meyla giştî dê ber bi jor be (em ê li bendê bin ku dereceya yekdestdariyê wekî xwe bimîne an jî di dema geşbûnê de dakeve û di daketina astên nû de rabe). Lêbelê her çend “asta yekdestdariyê” dakeve an pêşbazên nû li şûna yên kevin cîh bigirin, ew ne başbûnek mezin e ji ber ku guheztina pargîdanî bi zor bandora berhevdana sermaye an Karsaziya Mezin li ser aboriyê diguhezîne. Digel ku rû biguherin, pergal bi xwe heman dimîne. Bi vî rengî, heke ji bo demekê, bazarek ji hêla 6 fîrmayên mezin ve li şûna 4-an serdest be, hindik ferq dike. Gava ku asta nisbeten astengan dakeve, asta mutleq dikare zêde bibe û ji ber vê yekê pêşbaziyê li karsaziya mezin a damezrandî (çi neteweyî an biyanî) bisînor bike û ew asta mutleq e ku yekdestdariya çînî ya sermayê li ser kedê diparêze.

Ne jî divê em li bendê bin ku “asta yekdestdariyê” bi berdewamî zêde bibe, li gorî temenê bazarê û çerxa karsaziyê dê çerxên berfirehbûn û girêbestê hebin. Eşkere ye ku di destpêka bazarek taybetî de, ji ber ku çend pêşeng pîşesaziyek nû diafirînin, dê “pileyek yekdestdariyê” nisbeten bilind hebe. Dûv re gava ku pêşbaz têkevin sûkê dê asta berhevdanê dakeve. Bi demê re, dê ji ber têkçûn û hevgirtinê hejmara pargîdaniyan kêm bibe. Ev pêvajo di dema bom û hilweşandinê de zûtir dibe. Di geşepêdanê de, bêtir pargîdan hîs dikin ku dikarin hewl bidin ku li bazarek taybetî saz bikin an berfireh bikin, ji ber vê yekê “pileya yekdestdariyê” dakêşin. Lêbelê, di hilweşînê de asta konsantrebûnê dê bilind bibe her ku bêtir û bêtir fîrma diçin ser dîwaran an jî hewl didin ku bijîn da ku bijîn (mînak, di sala 1929-an de li Dewletên Yekbûyî 100 hilberînerên otomobîlan hebûn, deh sal şûnda tenê sê bûn). Ji ber vê yekê xala me ya bingehîn ne girêdayî meyla taybetî ya asta yekdestdariyê ye. Ew dikare hinekî dakeve wek ku, bêje, pênc fîrmayên mezin di heyama çend salan de li şûna sê pargîdaniyan serdestiya bazarê bibin. Rastî dimîne ku astengên li ber pêşbaziyê bi hêz dimînin û her îdiaya ku her aboriyek rastîn “pêşbaziya bêkêmasî” ya pirtûkên dersan nîşan dide red dike.

Ji ber vê yekê jî di nav bazarek pêşkeftî de, ya ku xwediyê asteke yekdestdar (ango kombûna bazarê ya zêde û lêçûnên sermayê yên ku astengiyan li ber ketina nav wê çêdike), dibe ku kêmbûn û her weha di asta kombûnê de zêde bibin. Lêbelê, ev çawa dibe girîng e. Pargîdaniyên nû bi gelemperî tenê di çar şertan de dikarin têkevin:

1) Sermayek têra wan heye ku ji bo lêçûnên sazkirinê û her windahiyên destpêkê bidin. Ev dikare ji du çavkaniyên sereke were, ji beşên din ên pargîdaniya wan (mînak Virgin ku diçe karsaziya cola) an jî pargîdaniyên mezin ji deverên / neteweyên din têkevin bazarê. Ya yekem beşek ji pêvajoya cihêrengbûnê ye ku bi Karsaziya Mezin ve girêdayî ye û ya duyemîn jî globalbûna bazaran e ku ji zextên li ser olîgopolên neteweyî pêk tê (li beşa C.4 binêre ). Her du jî pêşbaziyê di nav sûkek diyarkirî de ji bo heyamekê zêde dikin ji ber ku hejmara pargîdaniyên di sektora wê ya olîgopolîst de zêde bûye. Lêbelê, bi demê re, hêzên bazarê dê bibe sedema yekbûn û mezinbûnê, û asta yekdestdariyê dîsa zêde bike.

2) Ew alîkariya dewletê werdigirin da ku wan li hember pêşbaziya biyanî biparêzin heya ku ew karibin bi fîrmayên damezrandî re pêşbaziyê bikin û, bi awayekî rexneyî, berbi bazarên biyanî ve berfireh bibin: “Ji hêla dîrokî ve,” destnîşan dike Lazonick, “stratejiyên siyasî ji bo pêşdebirina aboriyên neteweyî parastin û piştgirîya krîtîk peyda kirine ji bo derbaskirina … astengên têketinê.” [ Op. Cit. , r. 87] Nimûneyek eşkere ya vê pêvajoyê, bêje, aboriya Dewletên Yekbûyî yên sedsala 19-an an jî, vê dawiyê aboriyên “Tiger” ên Asyaya Başûr-Rojhilatê ye (ev xwedî “pabendbûnek tund û hema bêje ji alîyê hukûmetê ve ji bo avakirina pêşbaziya navneteweyî ya pîşesaziya navxweyî” bi afirandina “siyaset û rêxistinên ji bo rêvebirina bazarê.” [ Robert Wade ], p.

3) Daxwaz ji dabînkirinê zêdetir dibe, di encamê de astek qezencê çêdibe ku pargîdaniyên din ên mezin di nav sûkê de diceribîne an jî fîrmayên piçûk ên ku berê li wir hene qezencên zêde dide, dihêle ku ew berfireh bibin. Daxwaz hîn jî di bazara herî olîgopolîtîk de jî rolek sînordar dilîze (lê ev pêvajo di dirêjahiya dirêj de astengiyên li ber têketinê / seferberiyê an meylên olîgopolîkî kêm dike).

4) Pargîdaniyên serdest bihayên xwe pir bilind dikin an jî dilrehet dibin û xeletiyan dikin, ji ber vê yekê rê didin fîrmayên din ên mezin ku di sûkê de pozîsyona xwe xera bikin (û, carinan, destûrê bidin pargîdaniyên piçûk ku berfireh bibin û heman tiştî bikin). Ji bo nimûne, di salên 1970-an de gelek olîgopolên mezin ên Dewletên Yekbûyî ji ber vê yekê ketin bin zexta olîgopolên Japonî. Lêbelê, wekî ku di beşa C.4.2 de hate destnîşan kirin , ev olîgopolên kêmbûyî dikarin bibînin ku kontrola wan a bazarê bi dehsalan berdewam dike û bazara encam hîn jî dê ji hêla olîgopolan ve were serdest kirin (wek ku pargîdaniyên mezin bi gelemperî bi mezinahiyên wekhev, an mezintir têne şûna wan).

Bi gelemperî hin an hemî van pêvajoyan bi yekcarî dixebitin û hin jî dikarin encamên nakok hebin. Mînakî, bilindbûna “globalîzmê” û bandora wê ya li ser “asta yekdestdariyê” ya di sûkek neteweyî ya diyarkirî de bigirin. Li ser asta neteweyî, “asta yekdestdariyê” dibe ku têkeve dema ku pargîdaniyên biyanî êrîşî bazarek diyarkirî dikin, nemaze ya ku hilberînerên neteweyî di kêmbûnê de ne (wek mînak di hilberîna Keyaniya Yekbûyî de di salên 1990-an de heya astek piçûk çêbû). Lêbelê, li ser asta navneteweyî dibe ku dereceya berhevdanê baş rabûbe ji ber ku tenê çend pargîdan dikarin bi rastî li ser astek cîhanî pêşbaziyê bikin. Bi heman awayî, dema ku “asta yekdestdariyê” di nav bazarek neteweyî ya taybetî de dibe ku dakeve, hevsengiya hêza (aborî) ya di nav aboriyê de dibe ku ber bi sermayeyê ve biçe û ji ber vê yekê ked di rewşek qelstir de bihêle da ku daxwazên xwe pêş bixe (bêguman ev yek bi “globalîzmê” re bûye – li beşa D.5.3 binêre ).

Werin em pîşesaziya pola ya Dewletên Yekbûyî wekî mînakek bifikirin. Di salên 1980-an de bi zêdebûna lêçûnên sermayê yên ku jê re dibêjin “mini-mills” hatin dîtin. Mînî-karbxane, beşê pîşesaziyê yê nû, tenê piştî ku pîşesaziya pola ya Dewletên Yekbûyî ji ber pêşbaziya Japonî ber bi kêmbûnê ve çû pêş ket. Afirandina Nippon Steel, ku bi mezinahiya pargîdaniyên pola yên Dewletên Yekbûyî re têkildar e, faktorek sereke bû di bilindbûna pîşesaziya pola ya Japonî de, ku veberhênanek giran li teknolojiya nûjen kir da ku di 30 salan de hilberîna pola% 2,216 zêde bike (5,3 mîlyon ton di 1950 de heya 122,8 mîlyon heya 1980). Di nîvê salên 1980-an de, kargehên piçûk û îthalatê her yek çaryek ji bazara Dewletên Yekbûyî hebûn, digel ku gelek pargîdaniyên berê yên pola-yê berê xwe didin bazarên nû.

Tenê bi veberhênana 9 mîlyar dolarî ji bo zêdekirina pêşbaziya teknolojîk, birîna mûçeyên karkeran ji bo zêdekirina berberiya kedê, ji qanûnên hişk ên kontrolkirina gemariyê rehet dibe û (pir girîng) hukûmeta Dewletên Yekbûyî ku îthalatê ji çaryeka tevahiya bazara malê sînordar dike, dikare pîşesaziya pola ya Dewletên Yekbûyî sax bimîne. Kêmbûna nirxê dolar jî bi bihabûna îthalatê re bû alîkar. Bi ser de, fîrmayên pola yên Dewletên Yekbûyî her ku diçe bi “reqîbên” xwe yên Japonî ve girêdayî bûn, û di encamê de navendîbûn (û ji ber vê yekê komkirina) sermayê zêde bû.

Ji ber vê yekê, tenê ji ber ku pêşbaziya ji sermayeya biyanî di sûkek berê serdest de cîh afirand, sermaya damezrandî derxistin derve, bi destwerdana dewletê re ji bo parastin û alîkariya hilberînerên malê, beşek nû ya pîşesaziyê bû ku di bazara herêmî de cîh bigire. Digel ku gelek pargîdaniyên damezrandî girtî bûn û ber bi bazarên din ve çûn, û gava ku nirxê dolar daket ku bû sedem ku bihayên îthalatê zêde bibin û destwerdana dewletê pêşbaziya biyanî kêm bike, kargehên piçûk di rewşek hêja de bûn ku para bazara Dewletên Yekbûyî zêde bikin. Her weha divê were zanîn ku ev heyam di pîşesaziya pola ya Dewletên Yekbûyî de bi zêdebûna “hevkariya” di navbera pargîdaniyên Amerîkî û Japonî de hate destnîşan kirin, ku pargîdaniyên mezintir encam girt. Ev tê vê wateyê ku, di mijara mînî-kareyan de, çerxa damezrandina sermaye û berhevkirinê dê ji nû ve dest pê bike, digel ku pargîdaniyên mezin bi pêşbaziyê ve yên piçûktir derdixin derve.

Ne jî divê em texmîn bikin ku bazarên olîgopolîst tê wateya dawiya hemî karsaziyên piçûk. Dûr ji wê. Ne tenê fîrmayên piçûk hebûna xwe didomînin, karsaziya mezin bixwe jî dibe ku pîşesaziya heman pîvanê li dora xwe çêbike (di forma dabînkeran de an wekî pêşkêşkerên karûbaran ji xebatkarên xwe re). Em nîqaş nakin ku karsaziyên piçûk tune ne, lê ji bilî ku bandora wan li gorî dêwên cîhana karsaziyê sînordar e. Di rastiyê de, di nav sûkek olîgopolîtîk de, pargîdaniyên piçûk ên heyî her gav pirsgirêkek peyda dikin ji ber ku hin kes dikarin hewl bidin ku ji nîgarên xwe yên sazkirî mezintir bibin. Lêbelê, pargîdaniyên serdest bi gelemperî dê pargîdaniyek piçûktir bikirin, têkiliyên wê yên damezrandî bi xerîdar an dabînkeran re bikar bînin da ku çalakiyên wê bisînor bikin an zirarên demkî bihêlin û ji ber vê yekê bihayên wê li jêr lêçûna hilberînê daxin heya ku ew hevrikan ji karsaziyê derxîne an serokatiya xwe ya bihayê saz bike, berî ku dîsa bihayan zêde bike.

Ji ber vê yekê, xala me ya bingehîn ne girêdayî meylek taybetî ya asta yekdestdariyê ye. Ew dikare hinekî dakeve wekî, bêje, şeş fîrmayên mezin li şûna ku, bibêjin, çar, li sûkê serdest bin. Rastî dimîne ku astengên li ber pêşbaziyê bi hêz dimînin û her îdiaya ku her aboriyek rastîn “pêşbaziya bêkêmasî” ya pirtûkên dersan nîşan dide red dike. Ji ber vê yekê, dema ku pargîdaniyên rastîn ên têkildar dibe ku bi demê re biguhezin, aborî bi tevahî ji ber xwezaya kapîtalîzmê dê her gav ji hêla Karsaziya Mezin ve were nîşankirin. Awayê ku kapîtalîzm kar dike bi vî rengî ye — ji bo çend kesan qezenc dike li ser hesabê gelekan.

Anarchist FAQمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕانمێتاکوردیی-کورمانجی

ج.٤.٣ هەبوونا کارسازیا مەزن ژ بۆ تەئۆریا ئابۆری و کەدا مووچە تێ چ واتەیێ؟

ل ڤر ئەم باندۆرا کارسازیا مەزن ل سەر تەئۆریا ئابۆری و کەدا مەئاش دەستنیشان دکن. ب گۆتنێن مچال کالەجک، پێشبازیا بێکێماسی “تەخمینەک هەری نەرەئالیست”ە و “دەما کو رەوشا وێ یا راستینا مۆدەلەک بکێر تێ ژبیرکرن، دبە ئەفسانەیەک خەتەرناک.” [ژ ئالیێ مالجۆلم ج. ساویەر، تهە ئەجۆنۆمجس ئۆف مچال کالەجک ، ر. ٨] مخابن ئابۆرییا کاپیتالیستا سەرەکە ل سەر ڤێ ئەفسانەیێ هاتیە ئاڤاکرن . ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی، ل دژی “پاشڤەنگەک [بلندبوونا کارسازیا مەزنا د سالێن ١٨٩٠ان دە] بوو کو دەستهلاداریا ئابۆریا مارژینال، جیهانەک خەیالی یا گەلەک پارگیدانیێن پچووک… د پیشەیا ئابۆری دە هاتە یەک کرن.” ژ بەر ڤێ یەکێ، “[هەما] ژ تێگهیشتنا وێ، پۆستوولاسیۆنێن تەئۆریکییێن ئابۆریێن مارژینالێن د دەربارێ خوەزایا پارگیدانیان [و بازاران دە، دڤێ ئەم لێ زێدە بکن] خەلەتیەک راستیێ بوون.” [پائول ئۆرمەرۆد، ئۆپ. جت. ، رووپ. ٥٥-٥٦]

ئەڤ ژ ڤێ راستیێ تێ دیتن کو ئابۆرییا سەردەست، د پرانیا دیرۆکا خوە دە، د پرانیا دیرۆکا خوە دە ب باندۆر راستیا ئۆلیگۆپۆلی پاشگوهـ کریە. د شوونا وێ دە، ئابۆریێ مۆدەلا “پێشبازیا کامل” (کو نکارە هەبە و کێم جاران، هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەما هەبە) پاقژ کر و ئانالیزەک یەکدەستیێ (کو ئەو ژی کێمە). تشتەکی گرینگ، ئابۆریناسەک هین د سالا ١٩٨٤ان دە دکارە بزانبە کو “تەئۆریا ئابۆریا کەڤنەشۆپ… ب راستی ژ هێلا راڤەکرنا رەفتارێن ئۆلیگۆپۆلیستی ڤە پر هندک پێشکێشی دکە” تەڤی (ئان، دبە کو، ژ بەر کو ) ئەو “رەوشا بازارێ یا هەری گرینگا ئیرۆیین” بوو (وەک کو “نموونەیێن یەکدەستداریێ” “وەک پێشبازیا بێکێماسی تێنە دیتن … ” ب گۆتنەکە دن، ئابۆرییا کاپیتالیست “نزانە بەشا هەری گرینگا ئابۆرییا پیشەسازی یا نووژەن چاوا راڤە بکە.” [پەتەر دۆنالدسۆن، ئابۆری یا جیهانا راستین ر. ١٤١، رووپ. ١٤٠ و رووپ. ١٤٢]

پشتی دو دەهسالان، رەوش نەهات گوهەرتن. میناکی، پێشگۆتنەک سەرەکە یا ئابۆریێ دەستنیشان دکە “بەربەلاڤبوونا ئۆلیگۆپۆلی” و قەبوول دکە کو ئەو “ژ پێشبازیا بێکێماسی ئان یەکدەستداریێ پر هەڤپارە.” لێبەلێ، “ئانالیزکرنا ئۆلیگۆپۆلی دەردکەڤە کو هن کێشەیان پێشکێش دکە کو ژ بۆ واننە چارەسەریەک هێسانە” ژ بەر کو “ئانالیزکرنا ئۆلیگۆپۆلی ژ یا پێشبازیا بێکێماسی پر دژوارتر و تەڤلهەڤترە.” چما؟ “گاڤا کو ئەم هەول ددن کو ئۆلیگۆپۆلێ ئانالیز بکن، ئاوایێ رامانا گەلەمپەری یا ئابۆریناسان – دپرسن کا دێ کەسێن بەرژەوەندیخواز چاوا تەڤبگەرن، پشترە ئانالیزکرنا تێکلیا وان – ب قاسی کو ئەم هێڤی دکننە کار دکە.” پێ باوەر بن، هەر چەند،نە هەوجەیە کو مەرڤ “رێبازا ئاسایی” یا ئانالیزا ئابۆری ژ نوو ڤە بنرخینە دا کو رێ بدە وێ کو ئەو تشتەک مارژینال وەکی فۆرما هەری گەلەمپەری یا بازارێ ئانالیز بکە، ژ بەر کو، ب بەختەواری، “پیشەسازیێ عهەما-هەماع تەڤدگەرە مینا کو ئەو ب تەڤاهی رەقابەتێ بە.” [پائول کروگمان و رۆبن وەڵس، ئابۆری ، ر. ٣٨٣، رووپ. ٣٦٥ و رووپ. ٣٨٣] کیژان بکێرهاتییە.

ژ بەر کو ئۆلیگۆپۆلی ب کێمانی ژ سالێن ١٨٨٠ان ڤر ڤە ئابۆریا کاپیتالیست نیشان دایە، ئەو نیشان ددە کو چقاس ب راستیا ئابۆری یا سەرەکە رە ئەلەقەدارە. ب گۆتنەکە دن، نەئۆکلاسیکالیزم گاڤا یەکەم هاتە فۆرمولەکرن زێدە بوو (هەکە چار-پێنج فیرمایێن مەزن ژ پرانیا هلبەرینا پیشەسازیێ بەرپرسیار بن، دوورکەتنا ژ پێشبازیا بها هەما هەما ئۆتۆماتیک دبە و تێگینا کو هەمی فیرما هلگرێن بهایێنە، دەرەوەک ئەشکەرەیە). کو ئەکۆنۆمیستێن سەردەستنە ئەلەقەدار بوون کو راستیێن وەها د ناڤ مۆدەلێن خوە دە بجیهـ بکن، جەوهەرا ئیدەئۆلۆژیکا “زانستێ” نیشان ددە ( ژ بۆ نیقاشکرنا بێتر ل سەر خوەزایانە-زانستی یا ئابۆرییا سەردەست ل بەشا ج.١ بنێرە).

ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو راستی ب تەڤاهی هاتیە ژبیرکرن. د سالێن ١٩٣٠ان دە هن خەبات ل سەر “پێشبازیا بێکێماسی” ژ هێلا دو ئەکۆنۆمیستان (ئەدوارد چامبەرلن و ژۆئان رۆبنسۆن) ڤە سەربخوە هاتن کرن، لێ ئەڤ ئیستیسنا بوون و ئەڤ مۆدەل ژی پر د چارچۆڤەیا ئانالیتیکا کەڤنەشۆپی دە بوون، ئانگۆ هین ژی د ناڤ تەخمین و جیهانا ستاتیکا ئابۆریا نەئۆ-کلاسیک دە بوون. ڤان مۆدەلان تەخمین دکن کو د سووکەک دیار دە گەلەک هلبەرینەر و گەلەک خەریدار هەنە و ژ بۆ کەتن و دەرکەتنێ ئاستەنگی تونەنە، ئانگۆ تایبەتمەندیێن بازارەک رەقابەتێ یا یەکدەستدار هەما هەما ئەینی وەکی د پێشبازیا کامل دەنە، ژ بلی هلبەرێن هەتەرۆژەن. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو پێشبازیا یەکدەستدار پێشبازیەک مەزنا نە-بهایێ ڤەدهەوینە. ئەڤ بوو سەدەم کو رۆبنسۆن پاشێ خوە ژ خەباتا خوە دوور بخە و ل رێیێن راستتر (نەئۆکلاسیک) بگەرە کو ئابۆریەک ئانالیز بکە.

وەکی کو هاتە دەستنیشان کرن، ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک تەئۆریەک ل سەر “یەکدەستدار” هەیە، رەوشەک (وەک پێشبازیا بێکێماسی) کو کێم کێم هەیە . ب گوهنەدانا وێ خالا پچووک، ئەو ب قاسی وێ ئیدەئۆلۆژیێ کوور خەلەتە. ئەو دبێژە کو “یەکدەست” خرابە ژ بەر کو ئەو ژ بۆ بهایەک بلند هلبەرەک کێمتر چێدکە. بەرەڤاژی پێشبازیا بێکێماسی، یەکدەستدارەک دکارە بهایەک ل سەر لێچوونا مارژینال دەستنیشان بکە و ژ بەر ڤێ یەکێ ب بهایێ زێدە خەریداران ئیستسمار بکە. بەرەڤاژی ڤێ، بازارێن بێکێماسییێن رەقابەتێ ئەندامێن خوە نەچار دکن کو بهایێ ب لێچوونا مارژینال رە وەکهەڤ بکن. ژ بەر کو ئەو ل سەر تەخمینێن کو مە وەکی بەشا ج.١ وەکی بێواتە دەرخستیە هۆلێ ، ئەڤ تەئۆریا نەئۆ-کلاسیکا ل سەر پێشبازیا ئازاد و یەکدەستداریێ ب هەمان رەنگی نەدەرباسدارە. وەکی کو ستەڤە کەئەن دەستنیشان دکە، ژ “رەخنەیا مۆنۆپۆلان” یا نەئۆ-کلاسیک ” تو ماددەیەک” تونە ژ بەر کو “ب خەلەتی تەخمین دکە کو پارگیدانیا بێکێماسی یا رەقابەتێ رووبروویەک داخوازەک هۆرزۆنتییە”، کو ئەڤ یەک ژ بەر کەمبەرەک داکێشانا داکەتنا بازارێنە مومکونە. ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو “فیرمایا کەسانە و ئالیێن ئاستا بازارێ یا پێشبازیا بێکێماسی ناکۆکینە” و فەیدەیێن دیارێن پێشبازیێیێن د مۆدەلێ دە ژ “خەلەتیەک ماتەماتیکی یا تەڤلهەڤکرنا میقدارەک پر پچووک ب سفرێ رە” تێنە وەرگرتن. دگەل کو “گەلەک سەدەمێن باش هەنە کو مەرڤ ژ یەکدەستداران هشیار ببن… تەئۆریا ئابۆری یەک ژ وان پەیدا ناکە.” [ دەبونکنگ ئەجۆنۆمجس ، ر. ١٠٨، رووپ. ١٠١، رووپ. ٩٩، ر. ٩٨ و رووپ. ١٠٧]

ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ئابۆریناسان گوهـ نەدایە ئۆلیگۆپۆلا. هنەکان خوە ب پەیداکرنا مەنتقێن ژ بۆ پاراستنا وێ ڤە مژوول کرن، کو بنگەها وێ د وێ تەخمینێ دەیە کو “بازار دکارە هەر تشتی بکە، و کو رێزکنامە و کریارێن دژ-تروست خەلەت تێنە فکرین. یا یەکەم، تەئۆریسیەنان دەستنیشان کرن کو دەستکەفتیێن بکێرهاتییێن ژ هەڤگرتنێ دبە کو بهایێن هێ بێتر کێم بکە ژ هێزا یەکدەستدار دێ ببە سەدەما بلندبوونا وان. ئابۆریناس هەر وەها تەکەز کرن کو هەکە تێکەتنێ زێدە نەبن، دێ نرخان زێدە بکە.” د داویێ دە ژ هێلا پارگیدانیێن نوویێن کو دکەڤن ناڤ پیشەسازیێ دە ژ هۆلێ راکرن. ب راستهاتنەک پاقژ، ئات&ت شێورمەندێن ئابۆری وەکی بەشەک ژ بەرەڤانیا خوە یا ب سەد میلیۆن دۆلاران ئانتیترووست کر بوو، ب راستی هن ٣٠ ئابۆریناس ژ پێنج بەشێن ئابۆرییێن پێشەنگ د سالێن ١٩٧٠ان و دەستپێکا ١٩٨٠ان دە. [ئەدوارد س. هەرمان، “گەفتیا ژ هەڤگرتنێ: دکارە دژتروست جووداهیەک بکە؟” ، دۆلار و سەنسە ، نا. ٢١٧، گولان/هەزیران ١٩٩٨]

هێژایی گۆتنێیە کو ئەڤ “تەئۆریێن” نوو د هەمان تەخمینێن ئەکۆنۆمیستێن نەئۆ-کلاسیک دە جهـ دگرن و وەکی وان، ل سەر تێگینێن کو مە بەرێ ژ هۆلێ راکربوون بنگەهن. وەکی کو هەرمان دەستنیشان دکە، ئەو “ژ زێدە-هێسانکرن، ئینفوزیۆنەک خورتا ئیدەئۆلۆژیێ، و نەبوونا پشتگرییا ئامپیریکی دکشینن.” ئەو دەستنیشان دکە کو هەڤگرتن “پر جاران ژ هێلا فاکتۆرێن دن ڤە تێنە مۆتیڤە کرن ژ بلی زێدەکرنا کاریگەریێ — وەک داخوازا هێزا یەکدەستدار، ئاڤاکرنا ئیمپاراتۆریێ، کێمکرنا باجان، باشکرنا نرخێن ستۆجک، و تەورا وەکی ڤەگرتنەک ژ بۆ رێڤەبەریا نەباش (وەک دەما کو ئوس ستەئەل-ا کو خراب دمەشینە کۆنترۆلا ماراتهۆن ئۆئل کری). ئەنجاما ڤان مۆدەلان ب گەلەمپەری، ژ هێلا هەڤدەمی ڤە، ئەڤە کو بازارەک ئۆلیگۆپۆلیتیک “وەک کو” ئەو یەکی بێکێماسی رەقابەتێیە تەڤدگەرە و ژ بەر ڤێ یەکێنە هەوجەیە کو ئەم ژ زێدەبوونا سەردەستیا بازارێ ژ هێلا چەند پارگیدانیان ڤە مژوول ببن. پر خەباتێن پشتگرێن ئیدەئۆلۆژیکێن کاپیتالیزما “بازارا ئازاد” ل سەر ڤێ بنگەهێیە، ئانگۆ کو راستی “وەک کو” ئەو مۆدەلێ نیشان ددە (ل شوونا بەرەڤاژی، د زانستەک راستین دە) دخەبتە و، ژ بەر ڤێ یەکێ، هێزا بازارێنە تشتەکە کو مەرڤ پێ بفکرە (کو گەلەک ژ ڤان “تانکەیێن رامانێ” و جهێن زانینگەهێ ژ هێلا قورسەک کارسازیەک مەزن ڤە تێنە فینانسە کرن، وەکی کو ژ هێلا کارسازیەک مەزن ڤە تێنە فینانسە کرن. ئەڤ “زانیار” “وەک کو” ئەو ب رەنگەک بێئالی هاتنە فینانسە کرن تەڤدگەرن). ب گۆتنا هەرمان: “تەڤی کێماسیێن خوە، تەئۆریێن نوویێن لێبۆرینێ ب کووراهی باندۆر ل سیاسەتێ کریە، ژ بەر کو ئەو مەنتقەک رەوشەنبیری ژ رۆژەڤا دەستهلاتداران رە پەیدا دکن.” [ ئۆپ. جت. ]

دبە کو وەرە نیقاش کرن (و هەیە) کو کێماسیا ئەلەقەیا ئانالیزکرنا ئابۆریەک راستین ژ هێلا ئابۆریزان ڤە ئەڤە ژ بەر کو پێشبازیا ئۆلیگۆپۆلیست ب ماتەماتیکی مۆدەلا دژوارە. بەلکی، لێ ئەڤ ب تەنێ تخووبێن ئابۆریا نەئۆ-کلاسیک نیشان ددە و هەکە ئاموورا کو ژ بۆ پەیورەک تێ بکار ئانین نەگونجا بە، بێ گومان دڤێ هوون ئاموورێ بگوهەزینننە کو (ب باندۆر) خەباتا کو دڤێ وەرە کرن پاشگوهـ بکن. مخابن، پرانیا ئابۆریناسان ژ هلبەرینا مۆدەلێن ماتەماتیکییێن کو دکارن ل سەر تەئۆریێ پر تشت ببێژن لێ د دەربارێ راستیێ دە پر هندک ببێژن، هەز دکن. کو ئابۆری دکارە پر فرەهتر و تێکلدارتر ببە هەر گاڤ ئیهتیمالەکە، لێ کرنا ویا تێ ڤێ واتەیێ کو مەرڤ ل شوونا دانووستەندنێن مەنتقییێن کو ژ رۆبنسۆن جروسۆئە هاتنە دەرخستن، راستیەکنە خوەش کو ب هێزا بازارێ، چین، هیەرارشی و نەوەکهەڤیێ ڤە هاتی دەستنیشان کرن، وەرە هەسباندن. دەما کو یا پاشین دکارە مۆدەلێن ماتەماتیکی هلبەرینە دا کو بگهیژە ئەنجامان کو بازار ژخوە کارەکی باش دکە (ئان ژی، یا هەری باش، هن کێماسی هەنە کو دکارن ب دەستوەردانێن پچووکێن دەولەتێ ڤە وەرن سەرەراست کرن)، یا پێشین نکارە. یا کو، بێ گومان،نە سورپریزەکە کو ئابۆریناسێن نەئۆ-کلاسیک ب ڤی رەنگی ژێ هەز دکن (ب تایبەتی ژ بەر کۆک، دیرۆک و رۆلا وێ شاخێ تایبەتییێ ئابۆریێ).

ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو ئابۆری ل سەر مۆدەلەک کو تێ تەخمین کرن کو پارگیدانی ل سەر بازارێن کو ئەو کار دکن ت باندۆرەک تونەیە. ئەڤ تەخمین د پرانیا بازارێن راستین دە تێ بنپێکرن و ژ بەر ڤێ یەکێ ئەنجامێن نەئۆ-کلاسیکێن د دەربارێ ئەنجامێن پێشبازیێ دە نایێن پشتگری کرن. کو تەخمینێن ئیدەئۆلۆژیا ئەکۆنۆمیک ئەوقاسی بەرۆڤاژی راستیێنە، د هەمان دەمێ دە ل سەر خوەزایا “دلخوازی” یا کەدا ب مەئاش ژی نێرینێن گرینگ هەنە. گەر مۆدەلا رەقابەتێ یا کو ژ هێلا ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک ڤە هاتی پەژراندن وەرە گرتن، ئەمێ جووربەجوور جووربەجوور جووربەجوور خوەدیتیێ ببینن (کۆپەراتیف، خوە-کارسازیا بەرفرەهـ و کارکەرێن کو سەرمایە دگرن ژی د ناڤ دە) ژ بەر کو دێ “ئاستەنگێن تێکەتنێ”یێن کو ب کۆنترۆلا پارگیدانیێ ڤە گرێدایینە تنە بن. ئەڤنە وسایە — کارکەرێن کو سەرمایێ دستینن تونەیە و خوەکاری و کۆئۆپەراتیف کێمن. فۆرما کۆنترۆلێ یا سەردەست کەدا کرێکرنا سەرمایەیێیە (کۆلەتیا مەئاش).

ب مۆدەلەک کو ل سەر بنگەها “پێشبازیا بێکێماسی” هاتی دامەزراندن، ئالیگرێن کاپیتالیزمێ دکارن دۆزەک ئاڤا بکن کو کەدا ب مەئاش ڤەبژارکەک دلخوازی ​​یە — هەر تشتی، کارکەر (د سووکەک ووسا دە) دکارن سەرمایەیێ بکرن ئان ژی ب هێسانی کۆئۆپەراتیفان ئاڤا بکن. لێ راستیا بازارا “بەلاش” وسایە کو ئەڤ مۆدەل تونە – و وەکی تەخمینەک، ئەو ب گرانی خاپاندنە. گەر ئەم راستیا ئابۆریا کاپیتالیست ل بەر چاڤان بگرن، دڤێ ئەم زوو پێبهەسن کو ئۆلیگۆپۆلی فۆرما سەردەستا بازارێیە و کو ئابۆریا کاپیتالیست، ژ هێلا جەوهەرێ خوە ڤە، ڤەبژارکێن کو ل بەر دەستێ کارکەران هەنە سینۆردار دکە — کو ئەڤ تێگینا کو کەدا ب مەئاش هلبژارتیەک “دلخوازی”یە نەچار دکە.

گەر ئابۆریەک وسا سازکری بە کو کەتنا بازاران دژوار بکە و ژیان ب بەرهەڤکرنا سەرمایێ ڤە گرێدایی بە، وێ دەمێ ئەڤ ئاستەنگی ب قاسی بریارنامەیێن هوکوومەتێ ب باندۆرن. گەر کارسازیێن پچووک ژ هێلا ئۆلیگۆپۆلان ڤە بێنە زەخم کرن، وێ هنگێ شانسێ تێکچوونێ زێدە دبە (و ژ بەر ڤێ یەکێ زرارێ ددە کارکەرێن کو چاڤکانیێن هندکن) و هەکە نەوەکهەڤیا داهاتیێ مەزن بە، وێ هنگێ کارکەر دێ پر دژوار ببینن کو کەلوومەلێ کو ژ بۆ دەینکرنا سەرمایێ و دەستپێکرنا کۆئۆپەراتیفێن خوە هەوجە دکە ببینن. ژ بەر ڤێ یەکێ، مرۆڤ ل راستیا کاپیتالیزمێ (ل هەمبەری پرتووکێن دەرسێ) بنهێرە، دیار دبە کو هەبوونا ئۆلیگۆپۆلی ب سینۆردارکرنا ڤەبژارکێن ل سەر “بازارا ئازاد” ژ بۆ مرۆڤێن کەدکار، ئالیکاریا دۆماندنا کەدا مەئاش دکە. چۆمسکی ئەشکەرە دبێژە:

“ئەگەر وە وەکهەڤیا هێزێ هەبوویا وە دکاری بەهسا ئازادیێ بکرا، لێ دەما کو هەموو هێز ل جهەکی کۆم ببن، وێ دەمێ ئازادی هەنەکە. مرۆڤ بەهسا عبازارا ئازادع دکە.” بێ گومان، ئەز و تو ب تەڤاهی ئازادن کو ئەم ب گەنەرال مۆتۆرس رە هەڤرکیێ بکن. ئەو شەکلێ ئازادیێیە. پرەنسیبا کو ئازادی ب چ رەنگییە ڤە گرێدایییە کو تەنێ بژاردەیێن کو هوون ب رەنگەکی ئۆبژەکتیف ل گۆری یەک ئان پەرگالا دنا هێزێنە. [ زمان و سیاسەت ، ر. ٦٤١-٢]

وەکی کو مە د بەشا ج.٤ دە دەستنیشان کر ،یێن کو سەرمایەیا وان هندکن، بەرب بازارێن کو لێچوونێن سازکرنێیێن کێم و گرانیا وان کێمن تێنە داخستن. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئیددیئا دکن کو ئالیگرێن کاپیتالیزمێ، کارکەران هین ژی بژارتنەک هەیە. لێبەلێ، ئەڤ بژاردە (وەکی مە دەستنیشان کر) ژ هێلا هەبوونا بازارێن ئۆلیگۆپۆلیست ڤە هنەکی بسینۆرە — ب راستی ئەو قاس سینۆردارە، کو ژ %١٠ێ نفووسا کارکەر کارکەرێن خوەسەرن. وەکی دن، تێ ئیددیئا کرن، دبە کو هێزێن تەکنۆلۆژیک بخەبتن کو هەژمارا بازارێن کو لێچوونێن سازکرنێیێن کێم هەوجەنە زێدە بکن (بازارا کۆمپوتەرێ ب گەلەمپەری وەکی میناک تێ دەستنیشان کرن). لێبەلێ، پێشبینیێن ب ڤی رەنگی زێدەتری ١٠٠ سال بەرێ هاتن کرن دەما کو مۆتۆرا ئەلەکتریکێ د کارگەهان دە دەست ب شوونا مۆتۆرا هلمێ کر. “تەکنۆلۆژیێن نوو [یێن ١٨٧٠ان] دبە کو ب یەکینەیێن هلبەرینا پچووک و کارووبارێن نەناڤەندی رە لهەڤهاتی بوون. [رچارد ب. دو بۆفف، ئۆپ. جت. ، ر. ٦٥] ژ دیرۆکا کاپیتالیزمێ، ئەم خەیال دکن کو بازارێن کو ب تەکنۆلۆژیێن نوو ڤە گرێدایینە دێ ب هەمان رەنگی بچن (و دەلیل خویا دکە کو ڤێ یەکێ پشتگری دکن).

راستیا پێشکەفتنا کاپیتالیست ئەوە کو هەر چەند کارکەران ل بازارێن نوو ڤەبەرهێنان ژی بکن، یا کو لێچوونێن سازکرنێیێن کێم هەوجە دکە، دینامیکا پەرگالێ وسایە کو ب دەمێ رە ئەڤ بازار ژی دێ ژ هێلا چەند پارگیدانیێن مەزن ڤە ببن سەردەست. وەکی دن، ژ بۆ کو د ئابۆریەک ئۆلیگۆپۆلیس دە بژین، دێ کۆئۆپەراتیفێن پچووک د بن زەختێ دە بن کو کەدا ب مەئاش وەردگرن و وەکی دن وەکی فکارێن کاپیتالیست تەڤبگەرن. ژ بەر ڤێ یەکێ، تەڤی کو ئەم دەستوەردانا مەزنا دەولەتێ یا کو د سەری دە کاپیتالیزم ئافراندیە پاشگوهـ بکن ژی (ل بەشا ف.٨ بنێرە)، دینامیکێن پەرگالێ وهانە کو تێکلیێن سەردەستی و زۆردەستیێ هەر دەم ب وێ رە تێکلدارن — ژ بەر کو کریارێن رەقابەتێ وان دافرینە و ژ نوو ڤە ب هێز دکە (هەروەها ل بەشێن ژ.٥.١١ و ژ.٥-سەرمایەداریێ ل سەر جیهێن کۆئۆپەراتیفیزمێ بنێرە. خوە برێڤەبرن هەر چەند ئەو بکێرتر بن ژی).

ژ بەر ڤێ یەکێ باندۆرێن کۆمکرنا سەرمایەیێ ل سەر ڤەبژارکێن کو ژ مە رە ڤەکرینە مەزن و پر گرینگن. هەبوونا کارسازیا مەزن باندۆرەک راستەراست ل سەر جەوهەرا “دلخوازی” یا کەدا مەئاش دکە، ژ بەر کو ئەو ژ بۆ ئاوایێن هلبەرینا ئالتەرناتیف “ئاستەنگێن تێکەتنێ” پر ب باندۆر چێدکە. زەختێن کو د ئەنجامێ دە کارسازیا مەزن ل سەر پارگیدانیێن پچووک دکە، د هەمان دەمێ دە ژییانا کۆئۆپەراتیفان و خوە-کارکرنێ ژ بۆ مایینا وەکی کۆئۆپەراتیف ئوونە-کاردێرێن کەدا مەئاش کێم دکە، ب باندۆر وان وەکی ئالتەرناتیفێن راستین مارژینال دکە. وەکی دن، د بازارێن نوو دە ژی دینامیکێن کاپیتالیزمێ وسانە کو هەر دەم ئاستەنگێن نوو تێنە چێکرن، دیسا ڤەبژارکێن مە کێم دکن.

ب تەڤایی، راستیا کاپیتالیزمێ وسایە کو وەکهەڤیا فرسەندێ یا کو د مۆدەلێن “هەڤرکیا کامل” دە تێ ئیسباتکرن، تونەیە. و بێیی وەکهەڤیەک ووسا، کارێ مەئاش نایێ گۆتن کو د ناڤبەرا ڤەبژارکێن بەردەست دە هلبژارتنەک “دلخوازی”یە — ڤەبژارکێن بەردەست هەتا نوها بەر ب یەک ئالی ڤە هاتنە خێزکرن کو ئالتەرناتیفێن دن هاتنە مارژینال کرن.

Anarchist FAQمێتاLatiniمێتاكوردی - Kurdiمێتاوه‌رگێڕانمێتاکوردیی-کورمانجی

C.4.3 Hebûna Karsaziya Mezin ji bo teoriya aborî û keda mûçe tê çi wateyê?

 

Li vir em bandora Karsaziya Mezin li ser teoriya aborî û keda meaş destnîşan dikin. Bi gotinên Michal Kalecki, pêşbaziya bêkêmasî “texmînek herî nerealîst” e û “dema ku rewşa wê ya rastîn a modelek bikêr tê jibîrkirin, dibe efsaneyek xeternak.” [ji aliyê Malcolm C. Sawyer, The Economics of Michal Kalecki , r. 8] Mixabin aborîya kapîtalîst a sereke li ser vê efsaneyê hatiye avakirin . Bi awayekî îronîkî, li dijî “paşvengek [bilindbûna Karsaziya Mezin a di salên 1890-an de] bû ku desthiladariya aboriya marjînal, cîhanek xeyalî ya gelek pargîdaniyên piçûk… di pîşeya aborî de hate yek kirin.” Ji ber vê yekê, “[hema] ji têgihîştina wê, postûlasyonên teorîkî yên aboriyên marjînal ên di derbarê xwezaya pargîdaniyan [û bazaran de, divê em lê zêde bikin] xeletiyek rastiyê bûn.” [Paul Ormerod, Op. Cit. , rûp. 55-56]

Ev ji vê rastiyê tê dîtin ku aborîya serdest, di piraniya dîroka xwe de, di piraniya dîroka xwe de bi bandor rastiya olîgopolî paşguh kiriye. Di şûna wê de, aboriyê modela “pêşbaziya kamil” (ku nikare hebe û kêm caran, hema hema hema hema hema hema hema hema hema hema hema hema hema hema hema hema hema hema hema hebe) paqij kir û analîzek yekdestiyê (ku ew jî kêm e). Tiştekî girîng, aborînasek hîn di sala 1984-an de dikare bizanibe ku “teoriya aboriya kevneşop… bi rastî ji hêla ravekirina reftarên olîgopolîstî ve pir hindik pêşkêşî dike” tevî (an, dibe ku, ji ber ku ) ew “rewşa bazarê ya herî girîng a îroyîn” bû (wek ku “nimûneyên yekdestdariyê” “wek pêşbaziya bêkêmasî têne dîtin … ” Bi gotineke din, aborîya kapîtalîst “nizane beşa herî girîng a aborîya pîşesazî ya nûjen çawa rave bike.” [Peter Donaldson, Aborî ya Cîhana Rastîn r. 141, rûp. 140 û rûp. 142]

Piştî du dehsalan, rewş nehat guhertin. Mînakî, pêşgotinek sereke ya aboriyê destnîşan dike “berbelavbûna olîgopolî” û qebûl dike ku ew “ji pêşbaziya bêkêmasî an yekdestdariyê pir hevpar e.” Lêbelê, “analîzkirina olîgopolî derdikeve ku hin kêşeyan pêşkêş dike ku ji bo wan ne çareseriyek hêsan e” ji ber ku “analîzkirina olîgopolî ji ya pêşbaziya bêkêmasî pir dijwartir û tevlihevtir e.” Çima? “Gava ku em hewl didin ku olîgopolê analîz bikin, awayê ramana gelemperî ya aborînasan – dipirsin ka dê kesên berjewendîxwaz çawa tevbigerin, piştre analîzkirina têkiliya wan – bi qasî ku em hêvî dikin ne kar dike.” Pê bawer bin, her çend, ne hewce ye ku meriv “rêbaza asayî” ya analîza aborî ji nû ve binirxîne da ku rê bide wê ku ew tiştek marjînal wekî forma herî gelemperî ya bazarê analîz bike, ji ber ku, bi bextewarî, “pîşesaziyê ‘hema-hema’ tevdigere mîna ku ew bi tevahî reqabetê be.” [Paul Krugman û Robin Wells, Aborî , r. 383, rûp. 365 û rûp. 383] Kîjan bikêrhatî ye.

Ji ber ku olîgopolî bi kêmanî ji salên 1880-an vir ve aboriya kapîtalîst nîşan daye, ew nîşan dide ku çiqas bi rastiya aborî ya sereke re eleqedar e. Bi gotineke din, neoklasîkalîzm gava yekem hate formulekirin zêde bû (heke çar-pênc fîrmayên mezin ji piraniya hilberîna pîşesaziyê berpirsiyar bin, dûrketina ji pêşbaziya biha hema hema otomatîk dibe û têgîna ku hemî fîrma hilgirên bihayê ne, derewek eşkere ye). Ku ekonomîstên serdest ne eleqedar bûn ku rastiyên weha di nav modelên xwe de bicîh bikin, cewhera îdeolojîk a “zanistê” nîşan dide ( ji bo nîqaşkirina bêtir li ser xwezaya ne-zanistî ya aborîya serdest li beşa C.1 binêre).

Ev nayê wê wateyê ku rastî bi tevahî hatiye jibîrkirin. Di salên 1930-an de hin xebat li ser “pêşbaziya bêkêmasî” ji hêla du ekonomîstan (Edward Chamberlin û Joan Robinson) ve serbixwe hatin kirin, lê ev îstîsna bûn û ev model jî pir di çarçoveya analîtîka kevneşopî de bûn, ango hîn jî di nav texmîn û cîhana statîk a aboriya neo-klasîk de bûn. Van modelan texmîn dikin ku di sûkek diyar de gelek hilberîner û gelek xerîdar hene û ji bo ketin û derketinê astengî tune ne, ango taybetmendiyên bazarek reqabetê ya yekdestdar hema hema eynî wekî di pêşbaziya kamil de ne, ji bilî hilberên heterojen. Ev tê wê wateyê ku pêşbaziya yekdestdar pêşbaziyek mezin a ne-bihayê vedihewîne. Ev bû sedem ku Robinson paşê xwe ji xebata xwe dûr bixe û li rêyên rasttir (neoklasîk) bigere ku aboriyek analîz bike.

Wekî ku hate destnîşan kirin, aborîya neo-klasîk teoriyek li ser “yekdestdar” heye, rewşek (wek pêşbaziya bêkêmasî) ku kêm kêm heye . Bi guhnedana wê xala piçûk, ew bi qasî wê îdeolojiyê kûr xelet e. Ew dibêje ku “yekdest” xirab e ji ber ku ew ji bo bihayek bilind hilberek kêmtir çêdike. Berevajî pêşbaziya bêkêmasî, yekdestdarek dikare bihayek li ser lêçûna marjînal destnîşan bike û ji ber vê yekê bi bihayê zêde xerîdaran îstismar bike. Berevajî vê, bazarên bêkêmasî yên reqabetê endamên xwe neçar dikin ku bihayê bi lêçûna marjînal re wekhev bikin. Ji ber ku ew li ser texmînên ku me wekî beşa C.1 wekî bêwate derxistiye holê , ev teoriya neo-klasîk a li ser pêşbaziya azad û yekdestdariyê bi heman rengî nederbasdar e. Wekî ku Steve Keen destnîşan dike, ji “rexneya monopolan” ya neo-klasîk ” tu maddeyek” tune ji ber ku “bi xeletî texmîn dike ku pargîdaniya bêkêmasî ya reqabetê rûbirûyek daxwazek horizontî ye”, ku ev yek ji ber kemberek dakêşana daketina bazarê ne mumkun e. Ev tê vê wateyê ku “fîrmaya kesane û aliyên asta bazarê ya pêşbaziya bêkêmasî nakokî ne” û feydeyên diyar ên pêşbaziyê yên di modelê de ji “xeletiyek matematîkî ya tevlihevkirina mîqdarek pir piçûk bi sifirê re” têne wergirtin. Digel ku “gelek sedemên baş hene ku meriv ji yekdestdaran hişyar bibin… teoriya aborî yek ji wan peyda nake.” [ Debunking Economics , r. 108, rûp. 101, rûp. 99, r. 98 û rûp. 107]

Ev nayê wê wateyê ku aborînasan guh nedaye olîgopola. Hinekan xwe bi peydakirina mentiqên ji bo parastina wê ve mijûl kirin, ku bingeha wê di wê texmînê de ye ku “bazar dikare her tiştî bike, û ku rêzikname û kiryarên dij-trust xelet têne fikirîn. Ya yekem, teorîsyenan destnîşan kirin ku destkeftiyên bikêrhatî yên ji hevgirtinê dibe ku bihayên hê bêtir kêm bike ji hêza yekdestdar dê bibe sedema bilindbûna wan. Aborînas her weha tekez kirin ku heke têketinê zêde nebin, dê nirxan zêde bike.” Di dawiyê de ji hêla pargîdaniyên nû yên ku dikevin nav pîşesaziyê de ji holê rakirin. Bi rasthatinek paqij, AT&T şêwirmendên aborî wekî beşek ji berevaniya xwe ya bi sed mîlyon dolaran antîtrûst kiri bû, bi rastî hin 30 aborînas ji pênc beşên aborî yên pêşeng di salên 1970-an û destpêka 1980-an de. [Edward S. Herman, “Geftiya Ji Hevgirtinê: Dikare Dijtrust Cûdahiyek Bike?” , Dolar û Sense , na. 217, Gulan/Hezîran 1998]

Hêjayî gotinê ye ku ev “teoriyên” nû di heman texmînên ekonomîstên neo-klasîk de cih digirin û wekî wan, li ser têgînên ku me berê ji holê rakiribûn bingeh in. Wekî ku Herman destnîşan dike, ew “ji zêde-hêsankirin, înfuzyonek xurt a îdeolojiyê, û nebûna piştgirîya ampîrîkî dikişînin.” Ew destnîşan dike ku hevgirtin “pir caran ji hêla faktorên din ve têne motîve kirin ji bilî zêdekirina karîgeriyê — wek daxwaza hêza yekdestdar, avakirina împaratoriyê, kêmkirina bacan, başkirina nirxên stock, û tewra wekî vegirtinek ji bo rêveberiya nebaş (wek dema ku US Steel-a ku xirab dimeşîne kontrola Marathon Oil kirî). Encama van modelan bi gelemperî, ji hêla hevdemî ve, ev e ku bazarek olîgopolîtîk “wek ku” ew yekî bêkêmasî reqabetê ye tevdigere û ji ber vê yekê ne hewce ye ku em ji zêdebûna serdestiya bazarê ji hêla çend pargîdaniyan ve mijûl bibin. Pir xebatên piştgirên îdeolojîk ên kapîtalîzma “bazara azad” li ser vê bingehê ye, ango ku rastî “wek ku” ew modelê nîşan dide (li şûna berevajî, di zanistek rastîn de) dixebite û, ji ber vê yekê, hêza bazarê ne tiştek e ku meriv pê bifikire (ku gelek ji van “tankeyên ramanê” û cihên zanîngehê ji hêla qursek karsaziyek mezin ve têne fînanse kirin, wekî ku ji hêla karsaziyek mezin ve têne fînanse kirin. ev “zanyar” “wek ku” ew bi rengek bêalî hatine fînanse kirin tevdigerin). Bi gotina Herman: “Tevî kêmasiyên xwe, teoriyên nû yên lêborînê bi kûrahî bandor li siyasetê kiriye, ji ber ku ew mentiqek rewşenbîrî ji rojeva desthilatdaran re peyda dikin.” [ Op. Cit. ]

Dibe ku were nîqaş kirin (û heye) ku kêmasiya eleqeya analîzkirina aboriyek rastîn ji hêla aborîzan ve ev e ji ber ku pêşbaziya olîgopolîst bi matematîkî modela dijwar e. Belkî, lê ev bi tenê tixûbên aboriya neo-klasîk nîşan dide û heke amûra ku ji bo peywirek tê bikar anîn negunca be, bê guman divê hûn amûrê biguhezînin ne ku (bi bandor) xebata ku divê were kirin paşguh bikin. Mixabin, piraniya aborînasan ji hilberîna modelên matematîkî yên ku dikarin li ser teoriyê pir tişt bibêjin lê di derbarê rastiyê de pir hindik bibêjin, hez dikin. Ku aborî dikare pir firehtir û têkildartir bibe her gav îhtîmalek e, lê kirina wiya tê vê wateyê ku meriv li şûna danûstendinên mentiqî yên ku ji Robinson Crusoe hatine derxistin, rastiyek ne xweş ku bi hêza bazarê, çîn, hiyerarşî û newekheviyê ve hatî destnîşan kirin, were hesibandin. Dema ku ya paşîn dikare modelên matematîkî hilberîne da ku bigihîje encaman ku bazar jixwe karekî baş dike (an jî, ya herî baş, hin kêmasî hene ku dikarin bi destwerdanên piçûk ên dewletê ve werin sererast kirin), ya pêşîn nikare. Ya ku, bê guman, ne surprîzek e ku aborînasên neo-klasîk bi vî rengî jê hez dikin (bi taybetî ji ber kok, dîrok û rola wê şaxê taybetî yê aboriyê).

Ev tê vê wateyê ku aborî li ser modelek ku tê texmîn kirin ku pargîdanî li ser bazarên ku ew kar dikin ti bandorek tune ye. Ev texmîn di piraniya bazarên rastîn de tê binpêkirin û ji ber vê yekê encamên neo-klasîk ên di derbarê encamên pêşbaziyê de nayên piştgirî kirin. Ku texmînên îdeolojiya ekonomîk ewqasî berovajî rastiyê ne, di heman demê de li ser xwezaya “dilxwazî” ya keda bi meaş jî nêrînên girîng hene. Ger modela reqabetê ya ku ji hêla aborîya neo-klasîk ve hatî pejirandin were girtin, em ê cûrbecûr cûrbecûr cûrbecûr xwedîtiyê bibînin (koperatîf, xwe-karsaziya berfireh û karkerên ku sermaye digirin jî di nav de) ji ber ku dê “astengên têketinê” yên ku bi kontrola pargîdaniyê ve girêdayî ne tine bin. Ev ne wisa ye — karkerên ku sermayê distînin tune ye û xwekarî û kooperatîf kêm in. Forma kontrolê ya serdest keda kirêkirina sermayeyê ye (koletiya meaş).

Bi modelek ku li ser bingeha “pêşbaziya bêkêmasî” hatî damezrandin, alîgirên kapîtalîzmê dikarin dozek ava bikin ku keda bi meaş vebijarkek dilxwazî ​​ye — her tiştî, karker (di sûkek wusa de) dikarin sermayeyê bikirin an jî bi hêsanî kooperatîfan ava bikin. Lê rastiya bazara “belaş” wisa ye ku ev model tune – û wekî texmînek, ew bi giranî xapandin e. Ger em rastiya aboriya kapîtalîst li ber çavan bigirin, divê em zû pêbihesin ku olîgopolî forma serdest a bazarê ye û ku aboriya kapîtalîst, ji hêla cewherê xwe ve, vebijarkên ku li ber destê karkeran hene sînordar dike — ku ev têgîna ku keda bi meaş hilbijartiyek “dilxwazî” ye neçar dike.

Ger aboriyek wisa sazkirî be ku ketina bazaran dijwar bike û jiyan bi berhevkirina sermayê ve girêdayî be, wê demê ev astengî bi qasî biryarnameyên hukûmetê bi bandor in. Ger karsaziyên piçûk ji hêla olîgopolan ve bêne zexm kirin, wê hingê şansê têkçûnê zêde dibe (û ji ber vê yekê zirarê dide karkerên ku çavkaniyên hindik in) û heke newekheviya dahatiyê mezin be, wê hingê karker dê pir dijwar bibînin ku kelûmelê ku ji bo deynkirina sermayê û destpêkirina kooperatîfên xwe hewce dike bibînin. Ji ber vê yekê, mirov li rastiya kapîtalîzmê (li hemberî pirtûkên dersê) binihêre, diyar dibe ku hebûna olîgopolî bi sînordarkirina vebijarkên li ser “bazara azad” ji bo mirovên kedkar, alîkariya domandina keda meaş dike. Chomsky eşkere dibêje:

“Eger we wekheviya hêzê hebûya we dikarî behsa azadiyê bikira, lê dema ku hemû hêz li cihekî kom bibin, wê demê azadî henek e. Mirov behsa ‘bazara azad’ dike.” Bê guman, ez û tu bi tevahî azad in ku em bi General Motors re hevrikiyê bikin. Ew şeklê azadiyê ye. Prensîba ku azadî bi çi rengî ye ve girêdayî ye ku tenê bijardeyên ku hûn bi rengekî objektîf li gorî yek an pergala din a hêzê ne. [ Ziman û Siyaset , r. 641-2]

Wekî ku me di beşa C.4 de destnîşan kir , yên ku sermayeya wan hindik in, berbi bazarên ku lêçûnên sazkirinê yên kêm û giraniya wan kêm in têne daxistin. Ji ber vê yekê, îddîa dikin ku alîgirên kapîtalîzmê, karkeran hîn jî bijartinek heye. Lêbelê, ev bijarde (wekî me destnîşan kir) ji hêla hebûna bazarên olîgopolîst ve hinekî bisînor e — bi rastî ew qas sînordar e, ku ji %10ê nifûsa karker karkerên xweser in. Wekî din, tê îddîa kirin, dibe ku hêzên teknolojîk bixebitin ku hejmara bazarên ku lêçûnên sazkirinê yên kêm hewce ne zêde bikin (bazara komputerê bi gelemperî wekî mînak tê destnîşan kirin). Lêbelê, pêşbîniyên bi vî rengî zêdetirî 100 sal berê hatin kirin dema ku motora elektrîkê di kargehan de dest bi şûna motora hilmê kir. “Teknolojiyên nû [yên 1870-an] dibe ku bi yekîneyên hilberîna piçûk û karûbarên nenavendî re lihevhatî bûn. [Richard B. Du Boff, Op. Cit. , r. 65] Ji dîroka kapîtalîzmê, em xeyal dikin ku bazarên ku bi teknolojiyên nû ve girêdayî ne dê bi heman rengî biçin (û delîl xuya dike ku vê yekê piştgirî dikin).

Rastiya pêşkeftina kapîtalîst ew e ku her çend karkeran li bazarên nû veberhênan jî bikin, ya ku lêçûnên sazkirinê yên kêm hewce dike, dînamîka pergalê wisa ye ku bi demê re ev bazar jî dê ji hêla çend pargîdaniyên mezin ve bibin serdest. Wekî din, ji bo ku di aboriyek olîgopolîs de bijîn, dê kooperatîfên piçûk di bin zextê de bin ku keda bi meaş werdigirin û wekî din wekî fikarên kapîtalîst tevbigerin. Ji ber vê yekê, tevî ku em destwerdana mezin a dewletê ya ku di serî de kapîtalîzm afirandiye paşguh bikin jî (li beşa F.8 binêre), dînamîkên pergalê wiha ne ku têkiliyên serdestî û zordestiyê her dem bi wê re têkildar in — ji ber ku kiryarên reqabetê wan diafirîne û ji nû ve bi hêz dike (herweha li beşên J.5.11 û J.5-sermayedariyê li ser cîhên kooperatîfîzmê binêre. xwe birêvebirin her çend ew bikêrtir bin jî).

Ji ber vê yekê bandorên komkirina sermayeyê li ser vebijarkên ku ji me re vekirî ne mezin û pir girîng in. Hebûna Karsaziya Mezin bandorek rasterast li ser cewhera “dilxwazî” ya keda meaş dike, ji ber ku ew ji bo awayên hilberîna alternatîf “astengên têketinê” pir bi bandor çêdike. Zextên ku di encamê de karsaziya mezin li ser pargîdaniyên piçûk dike, di heman demê de jîyana kooperatîfan û xwe-karkirinê ji bo mayîna wekî kooperatîf û ne-kardêrên keda meaş kêm dike, bi bandor wan wekî alternatîfên rastîn marjînal dike. Wekî din, di bazarên nû de jî dînamîkên kapîtalîzmê wisa ne ku her dem astengên nû têne çêkirin, dîsa vebijarkên me kêm dikin.

Bi tevayî, rastiya kapîtalîzmê wisa ye ku wekheviya firsendê ya ku di modelên “hevrikiya kamil” de tê îsbatkirin, tune ye. Û bêyî wekheviyek wusa, karê meaş nayê gotin ku di navbera vebijarkên berdest de hilbijartinek “dilxwazî” ye — vebijarkên berdest heta nuha ber bi yek alî ve hatine xêzkirin ku alternatîfên din hatine marjînal kirin.