خوێندنهوه و سهرنجاندنی نامیلکهی “خهباتی ڕاستهوخۆ”، نووسینی ئێمیل پۆژێ، وهرگیرانی ههژێن.
زاهیر باهیر
14.01.2010
دوای ئهوهی که نامیلکهی وهرگێڕدراوی (خهباتی ڕاستهوخۆ)م خوێندهوه، بهپێویستم زانی که ڕا و تێبینیهکانی خۆم لهمهڕ ئهو بابهته گرنگ و سهردهمیانه، که له دهقه بنچینهییهکهدا زۆر بهکهمی باسییان لێوهکراوه، بخهمهڕوو.
ههڵبهته من وهکو ههمیشه به ئهرک و ماندوبوونی هاوڕێ (ههژێن) دهزانم بهتایبهتی له ئێستایدا که سهر قاڵی ******، ههروهکو چۆن ئهوهش ڕهچاو دهکهم، که هاوڕێ ههژێن توانایهکی نمونهیی ههیه ههم له نووسین و وهرگێڕان و زمانهوانی و لێکدانهوهی هزری و شیکردنهوهی باس و گیروگرفتهکان تادهگاته کاروباری تهکنیکی. بهڵام لهگهڵ ئهمانهدا جێهای داخه که له وهرگێڕانی ئهو نامیلکهیهدا کاتی خۆی به فیڕۆ داوه، که ههم لهبهر کۆنی و ناتهواوی و گهلێک شتی تریش، باوی نهماوه و بهسهرچووه. بۆ زیاتری ڕوونکردنهوهی سهرنجهکانم ئهوا پهنجه بۆ چهند کهموکوڕیهکی نامیلکهکه ڕادهکێشم:
زیاتر بخوێنەرەوە خوێندنهوه و سهرنجاندنی نامیلکهی “خهباتی ڕاستهوخۆ” →
(J.2.10) ئایا ڕەتکردنەوەی هەڵمەتی هەڵبژاردن ئەوە دەگەیێنێت کە ئهنارکیستەکان ناڕامیارین؟
و. له فهرهنسییهوه: سهلام عارف
ئهوه که ئهنارکیستهکان ناڕامیارین دووره له ڕاستییهوه، ئهوهی ههیه ئهنارکیستهکان ڕامیاری نین به پێناسه مارکسیستهکه. بۆ ڕامیاری ئهنارکیست تهنها ڕامیاری نییه و بهس، ئهنارکیست لهگهڵ گۆڕانی بنهڕهتیدایه، ئهنارکیست به پێناسهکردنی مارکسیستهکان تهنها نهخشهیهکی ئابووریه دهربارهی ههقدهست و ههلومهرجی کارکردن….هتد، دوای ئهوه مهسهلهکانی تر واز لێ دههێنن بۆ دهسهڵاتی کاپیتالیزم، ئهوهش ماڵوێرانییه بۆ چینی کارگهران.
دهربارهی ئهو مهسهلهیه باکۆنین وتویهتی کارگهران ناتوانن خۆیان له سیاسهت لادهن و وهلاوهی بنێن و خۆیان نهدهن له قهرهی، بهوهش کاپیتالیزم دهتوانێت بهباشی کۆنترۆڵی بکات. باکۆنین بڕوای وا بووه ئهنارکیست گرنگی تایبهت به بیروباوهڕی ڕامیاری و خهباتکردن دهدات، بهو مهرجهی لهناو دنیای کارکردنی چینهکانهوه بێت و ببێت، بڕواشی وا بووه که ئینتهرناسێۆنالیزم ناتوانێت تێکهڵ به سیاسهت نهبێت، ئهوهش خهباتکردن دژی بۆرژوازی دهیسهپێنێت، ئهنارکیست سیاسهتی بۆرژوازی ڕهتدهکاتهوهla philosophie politique de baconine .p.313 ڕهتکردنهوهی ههڵبژاردن له دژایهتیکردنی سیاسهتی بۆرژوازییهوه سهرچاوه دهگرێت، ئێمه ئاگاداری سیاسهتین و لێی غافڵ نین، ههروهها ئاگاداری موبارهزهی ڕامیارین، ئهنارکیستهکان ههموو کات سهنگیان بۆ موبارهزهی ڕامیاری داناوه و ههڵیانسگاندووه، بهڵام باکۆنین دژی ئهوه بووه زیادلهپێویست گرنگی بدرێته ئهو مهسهلهیه. ئهوهش لهوهوه بووه که ئهو بڕوای وا بووه و وتویهتی ئینتهرناسیوناڵ ڕێکخستنێکی ئینتهرناسیوناڵی چینی کارگهرانه–سهندیکا و گرووپهکانه– ئیتر بهسه سهرقاڵبوون به مهسهلهی ڕامیاریی فهلسهفییهوه.
زیاتر بخوێنەرەوە ئایا ڕەتکردنەوەی هەڵمەتی هەڵبژاردن ئەوە دەگەیێنێت کە ئهنارکیستەکان ناڕامیارین؟ →
(j.2.9 ) ئهنارکیستهکان لهبریی دهنگدان چی دهکهن؟
و. له فهرهنسییهوه: سهلام عارف
به ڕهتکردنهوهی ههڵبژاردنهکان و دهنگدان ئهنارکیستهکان له ڕووی ڕامیاریتهوه نابن به خهمنهخۆرهکان، نابن بهوانه که خۆیان له مهسهله سهرهکییه گرنگهکان بدزنهوه و گوێیان پێ نهدهن. هۆی سهرهکی که وای له ئهنارکیستهکان کردووه دهنگدان ڕهت بکهنهوه، ئهوهیه که دهنگدان به چارهسهر نازانن. ئهنارکیستهکان هێنده لاموبالات نین به لای مهسهله گرنگهکاندا گوزهر بکهن و گوێیان پێ نهدهن. وهکو باسمانکرد ئهنارکیستهکان دهنگدان و ههڵبژاردن به چارهسهر نازانن،. پاساوێکی تریش ههیه وایان لێ دهکات دهنگدان و ههڵبژاردنهکان ڕهت بکهنهوه، ئهویش ئهوهیه ههڵبژاردنهکان وامان لێ دهکهن وا بیر بکهینهوه که ئهوانهی ههمان ههڵوێست و بیروبۆچوونیان نییه کۆسپ و تهگهرهن له بهردهم دروسبوونی –ئۆتۆکارکردن–دا له شۆێنی کارهکانمان، کارگهکان، کێڵگهکان و گهڕهکهکان؛ واته دهبێته هۆی چاندنی ڕكوکینه له ناوماندا، که ئهوه خۆی دهبێته هۆیهکی سهرهکی بۆ دروستنهبوونی ئهلتهرنهتیڤێکی ئهکتیڤ، بهو جۆره دهنگدان سهرچاوهی گوێپێنهدان و گهڕهلاوژێ و کارتێکردنه.
زیاتر بخوێنەرەوە ئهنارکیستهکان لهبریی دهنگدان چی دهکهن؟ →
( J.2.8) ئایا دهنگنهدان دهبێته هۆی سهرکهوتنی ڕاست له ههڵبژاردندا؟
و. له فهرهنسییهوه: سهلام عارف
لهو بوارهدا ئهنارکیستهکان ههر ئهوهنده ناڵێن که دهنگ مهدهن، بهڵکو پشتگیری خۆڕێکخستنیش دهکات. ئهنارکیستهکان هیچ بهرژهوهندییهکیان نییه که لهگهڵ خاووخلیچکی و گوێپێنهدان بگونجێت، گهر بێت و ئهنارکیستهکان بتوانن کارێکی وا بکهن نیوهی دهنگدهران دهنگ نهدهن و بڕوایان به حکومهتهکان نهبێت و ئهوهش ببێته مایهی سهرکهوتنی ڕاست ئهوا ئهوه نهک ههر مهقبول نییه، بهڵکو خۆی له خۆیدا خهیاڵ و داڵغهیه به لای ئهنارکیستهکانهوه.vrnon richards l ;imposiblité de la démocratie social.p142 به واتایهکی تر گهر حزبێکی خاوهن دهسهڵات لهسهر ئاستی وڵاتێک زۆربهی زۆری خهڵک حکومهتێکیان ڕهت کردهوه و به دهنگهکانیان متمانهی خۆیان نهدایه، ئهوه دهبێته مایهی شهرمهزاری و ملکهچی بۆ سیاسهتمهداران که تهنها بڕوایان به توانا و دهسهڵاتی خۆیان ههیه ناچار دان بهو شهرمهزاری و ملکهچییهی خۆیاندا دهنێن. لهو کاتهشدا که سیاسهتمهداران حزبهکهیان تڕۆ و مایهپووچ دهبێت، ئهنارکیستهکان ههر جهخت لهسهر کاری دهنگنهدان دهکهنهوه و بهردهوام دهبن و سوورن لهسهر ههڵوێستی بڕوابوون به هێز و وزهی خۆ و به یهکگرتنهوه لهگهڵ تاکهکانی تر به هوشیاری و هۆشمهندیهکی بهرزهوه بۆ ڕێگهبهستن له فڕوفێڵ و تهڵهبازیی سیاسهتمهداران به ڕادیکال و ڕیفۆرمیستهکانیشهوه. ئێمما گۆڵدمان emma golman دهڵێت گهر ئهنارکیستهکان هێنده بههێز و بهتوانا بن تای تهرازووی ههڵبژاردنهکان بگۆڕن به جۆرێك چهپ بتوانێت هێزی کارگهران گرێ بدات به مانگرتنێکی گشتیهوه، یا بهزنجیرهیهک مانگرتنهوه، تهنانهت لهو حاڵهتهشدا کاپیتالیست خافڵ نییه و دهزانێت دهتوانێت فهرمانبهرهکانی بهرهی ڕاست و بهرهی چهپ بکڕێت یا هیچ نهبێت وایان لێ بکات کاریگهرییان نهبێت لهسهر ئهنجامهکان و بهشداریکردنهکان. vison sur le feu .p.90
زیاتر بخوێنەرەوە ئایا دهنگنهدان دهبێته هۆی سهرکهوتنی ڕاست له ههڵبژاردندا؟ →
(j.2.7 ) ئایا بهدڵنیاییهوه لهسهرمان پێویسته دهنگ به پارته ڕیفۆرمیستهکان بدهین، بۆ ئهوهی ڕوخساری ڕاستهقینهیان دهربکهوێت؟
و. له فهرهنسییهوه: سهلام عارف
ههندێک له حزبه سۆسیالیسته لینینیهکان وهک b.s.p و بێچووهکانی وهک ISO له ویلایهته یهکگرتووهکان وای بۆ دهچن که دهبێت هاندهری خهڵک بین بۆ دهنگدان بۆ کار و حزبه سۆسیال دیموکراتهکانی تر، لهبهر دوو هۆی سهرهکی:
یهکهم/ لهبهر ئهوه پاڵپشتی ئهو حزب و سهندیکایانه جهماوهره و گهر بێت و جهماوهر پاڵپشتی خۆی دهرنهخات به دهنگدان بۆیان وا دهردهکهوێت ئهو حزبانه گۆڕاون له کهمپی چینی کارگهراندا و وهرچهرخاون به لای کاپیتالیزمدا و نزیکن له کهپیتالیستهوه.
دووهم/ گهر جهماوهر دهنگ نهدات بهو حزبه سۆسیالیسته ڕیفۆرمیستانه تهواو ناسنامه خیانهتکارییهکهیان لای ئهندام و پارتیزانهکانیان دهردهکهوێت و نائومێد دهبن له حزبهکانیان ناچار دهبن به دوای حزبه سۆسیالیسته ڕاستهقینهکاندا بگهڕێن. a savoir les amies swp et ISO
زیاتر بخوێنەرەوە ئایا بهدڵنیاییهوه لهسهرمان پێویسته دهنگ به پارته ڕیفۆرمیستهکان بدهین، بۆ ئهوهی ڕوخساری ڕاستهقینهیان دهربکهوێت؟ →
(j.2.6 ) ئهو کاراییانه چین، که ڕادیکاڵهکان بهکاریان له ههڵبژاردنهکاندا دههێنن؟
و. له فهرهنسییهوه: سهلام عارف
ههندێک له ڕادیکالهکان دهیانهوێت لهگهڵ شیکردنهوهکانی ئێمهدا دهربارهی سنووری ههڵبژاردنهکان و دهنگدان جووت و هاوڕا بن، بهو مهرجه ئێمه –خهباتی ڕاستهوخۆ– بگونجێنین لهگهڵ ههڵبژارنهکاندا.
ئهوان لهو بوارهدا بوونهته خاوهنی داهێنانێکی تر، لایان وایه بهزاندنی سنووری ههڵبژاردنهکان –ئۆتۆجموجووڵ– بههێز دهکات، لای ئهوان بههێزبوونی ئۆتۆجموجووڵیش هۆیهکه له هۆیهکانی بههێزکردنی دهوڵهت و وازلێهێنانیهتی، واته دهوڵهت که ههر له دهستی دوژمنانی کارگهراندا بمێنێتهوه ئهوهش به بیروبۆچونی ئهوان ناماقوڵه و دهڵێن ئهوهی پیاوێکی ڕاستڕهو سڵی لێ ناکاتهوه دهرکردنی بڕیارێکه دژی کارگهران، بهڵام گهر له جێگهی ئهو ڕاستڕهوه ڕادیکالێک بێت سڵ دهکاتهوه و بڕیار دهرناکات دژی کارگهران و دژی ئهو جۆره بڕیار و فهرمانانه دهوهستێتهوه، به واتایهکی تر ئهوان به ئێمه دهڵێن نابێت دوورهپهرێز بین له دهوڵهت و واز له ئامێرهکانی بهێنین تا ههر به دهست دوژمنانی کارگهرانهوه بن و به ئارهزووی خۆیان تهراتێنیان تێدا بکهن و به کاریان بهێنن، ئهو بیروبۆچوونه ئهنتهرناسێۆنالی دووهم کاوتسکی، لینین پیادهیان کرد و هاوسهنگهری بوون له کۆنفرانسی190 ساڵی 1899بوو که ئهلکساندهر میلهراند alexander milerandی سۆسیالیست چووه کابینهی حکومهتی فهرهنسیهوه گوایه بۆ پاڵپشتیکردنی کرێکارانی مانگرتوو ههوڵی دا و داوای له حکومهت کرد به هانایانهوه بچێت، کهچی سهرباری ئهوهش ئهو داواکردنه کرێکاران و خۆشی ئهلێکسهندر نائومێد بوون و حکومهت نهک ههر یارمهتیی کرێکارانی نهدا، بهڵکو پهیتا پهیتا هێزی پۆلیس و سهربازی تهمێکهری دهنارده سهریان.peter neatrns syndicalisme révolutionair et du travail français p10 en1910
زیاتر بخوێنەرەوە ئهو کاراییانه چین، که ڕادیکاڵهکان بهکاریان له ههڵبژاردنهکاندا دههێنن؟ →
(J.2.5) بۆچی ئهنارکیستهکان پشتیوانی له دهنگنهدان دهکهن و کاراییهکانی چین؟
و. له فهرهنسییهوه: سهلام عارف
له بناغهدا پاڵپشتیکردنی ئهنارکیستهکان بۆ دهنگنهدان لهبهر ئهوهیه که کاری دهنگدان جێبهجێکردنی حهز و ئارهزووی ئهوانه؛ واته سیاسهتمهدارانه. ئهوهش دژی پرانسیپی ئهنارکیزمه.
Emma godman les anarchistes et électionvangurad111.jun jullet.135.p گهر ئێوه ههرهمی و پلهیی حکومهت ڕهت بکهنهوه، ئاشکرایه که حکومهت بهشداریی سهرهکی و کاریگهری سیستمهکهیه، گهر حکومهتتان ههڵبژارد له سووکایهتیکردن و جنێودان به پرانسیپهکان زیاتر هیچی تر ناگهیهنێت..1936.p لویژی گالانی lugi galani وتویهتی کهسێک له ڕووی ڕامیاریهوه لهو ئاستهدا بێت که بتوانێت ڕابهرهکهی خۆی ههڵبژێرێت، یا بهپێچهوانهوه خۆی ببێته ڕابهری ئهوان.la fin de anarchisme.p37 به واتایهکی تر لهبهرئهوهی ئهنارکیزم ههموو بیروبۆچوونێکی سهروهری و دهسهڵاتخوازی ڕهت دهکاتهوه، سهروهری و دهستبڵندیی سیاسهتمهداران، بهوانهشهوه که گوایه خاوهن بههرهی ڕزگارکردنی ئێمهشن. ئهمه ئهو حکومهت و حکومهتانهش دهگرێتهوه که خۆیان به، ههڵبژاردنی ئۆتۆنۆم و ئازاد، پهردهپۆش کردووه. ئێمه دهنگدان ڕهفز دهکهین، دهنگدان سهروهریی پێکهاتهی کۆمهڵایهتی دهسهلمێنێت، ئێمه به پرۆسه و ڕهفتاری ئهنارکی ههموو ئهرکه سهپێنراوهکان له لایهن دهوڵهتهوه ڕهت دهکهینهوه. پرۆسهی ئهنارکیزمیش ئهوهیه ههرچییهک پهیوهندی به ئازادیمانهوه ههیه خۆمان بڕیاری دهدهین و ڕێگه به هیچ کهس و لایهنێک نادهین بڕیار بۆ ئێمه بدات.
زیاتر بخوێنەرەوە بۆچی ئهنارکیستهکان پشتیوانی له دهنگنهدان دهکهن و کاراییهکانی چین؟ →
(J.2.4 ) ئایا بە دڵنیاییەوە دەنگدان بۆ پارتە ڕادیکاڵەکان کارا دهبێت؟
و. له فهرهنسییهوه: سهلام عارف
ئهو سیاسهتانه ههموو دهستکردن، وهستاکهشی دهسهڵاتی دهوڵهت؛ کاپیتالیستهکانن. لهگهڵ ئهوهشدا که دهرگای دهسهڵاتی دهوڵهت به ڕووی ههموو ناڕهزاییهکدا داخراوه، کهچی دهبینین دهنگدان شهرعیه له بازنهی دهسهڵاتی دهوڵهتدا، ئهوهش بهو مهرجهی گۆڕانکاریی کۆمهڵایهتی لهسهرخۆ و ڕووکهش بێت، نهک خێرا و ڕادیکال.
له پرۆسهی دیموکراتیدا ئامانجی ههموو حزبهکان دهستخستنی بهڕێوهبردنه، حزبه ڕامیارییهکان کهم تا زۆر پیشهیان داتاشینی وردهکارییهکانه تا گۆڕانکاری سنووردار بێت. وهکو باسمانکرد دهسهڵاتی دهوڵهت کراوه نییه به ڕووی ناڕهزایی دژی دهنگدان، به پێچهوانهوه دهنگدان شهرعیه به مهرجێک سنووری بهرژهوهندییهکانی دهوڵهت نهبهزێنێت. واته مهبهستی گۆڕانی ڕادیکال نهبێت، ئینکاری ئهوه ناکرێت که خێرایی قهیرانهکانی شارستانی پێویستی گۆڕانکاری زیاتر دهسهپێنێت، بهڵام ئهمه نابێت بمانخاته ئهو ههڵهیهوه که پشت ببهسین به پێشخستنی سیستمی ههڵبژاردنهکان، چونکه بۆ چارهسهری گرفتهکانمان دهبێت گرنگی تایبهت بدرێت به گۆڕانکاریی ڕادیکال.
زیاتر بخوێنەرەوە ئایا بە دڵنیاییەوە دەنگدان بۆ پارتە ڕادیکاڵەکان کارا دهبێت؟ →
(J .2.3) بهشدارییه ڕامیارییهکان له دهنگداندا كامانهن
و. له فهرهنسییهوه: سهلام عارف
له بنهڕهتدا مافی دهنگدان گونجاوه لهگهڵ بار و سیستمی ئێستادا، سۆسیالیستی ئازادیخوازی libertaire سکۆتلهندی جهیمس کێلمان james kelman ماوهیهکی زۆر سهرقاڵی ئهو مهسهلهیه بووه و وتویهتی:
“ بهپێی پڕوپاگهندهی دهوڵهت، هۆی نهچوونی له 85%ی دهنگدهران له ویلایهته یهکگرتووهکان ڕامیارییه، که خۆی لهڕاستیدا هۆکهی ئهوهیه که پرۆسهی دهنگدان گرنگییهکی ئهوتۆی نهماوه لای جهماوهر، خهڵکی ئارهزوومهندانه نایانهوێت ئهو زهحمهته بکێشن و بچن بۆ دهنگدان، تۆمارنهکردنی تهنها دهنگێکیش ڕهتکردنهوهی سیستمی ڕامیاری دهگهیهنێت، دهوڵهتیش بهشێکه له مهسهلهکه و سیستمهکه و ئهو ڕهتکردنهوهیه ڕهتکردنهوهی دهوڵهتیشه له ههمان کاتدا. دهنگدان به کهسێک یا به حزبێک، دهنگدانه به سیستمی ڕامیاری، ههرچۆنێک ڕاڤه بکرێت و شی بکرێتهوه ههر دهنگدانه به ئامێرهکه، واته پهسهندکردنیهتی. ئهو ئامێره لێرهدا مهبهست له حکومهته، لهبهر ئهوهی حکومهت دامهزراوهیهکی دهوڵهته، دهبێت بهردهوام گۆڕانی تیا بکرێت، چونکه تاکهڕێگهیه بۆ زامنکردنی تهمهندرێژیی دهوڵهت. خۆ گهر بێت و به پێچهوانهوه بێت، دهبێت ئهو سیستهم و ئامێره دهمودهست ههڵبوهشێنرێتهوه. بوون و بهردهوامبوونی ئهو ئامێره بهستراوه به گۆڕانکارییهکانهوه له سیستمی ڕامیاریدا، ههر لهبهر ئهوهشه ڕێگه به جهماوهر دراوه و دهدرێت ئامادهی گۆڕهپانه ڕامیارییهکان بن، خهڵکی ههر له سهرهتای تهمهنیانهوه له ویلایهته یهکگرتووهکان له خۆیندگهکان فێر دهکرێن ڕادههێنرێن که دهنگدان مافه و ئهرکیشه له ههمان کاتدا، زۆرجار بۆ ڕاهێنان ههڵبژاردن ئهنجام دهدرێت بۆ ههڵبژاردنی سهرۆکێک یا ئهندامانی فهرمانگه و ئهوه بهشێکی گهوره و گرنگه له کاری پهروهردهکردن بۆ داهاتوو لهو بوارهدا.
زیاتر بخوێنەرەوە بهشدارییه ڕامیارییهکان له دهنگداندا كامانهن →
www.facebook.com/anarkistan.net ***** sekoy-anarkistani-kurdiy-zman@riseup.net ***** https://i-f-a.org
Anarkistan ئەنارشیستان 
پێویستە لە ژوورەوە بیت تا سەرنج بنێریت.