نووسینی: دانیێڵ گرین

و. لە عەرەبییەوە*: سەلام عارف

ئەگه‌ر قه‌ڵاچۆکردنی ئازادیخوازه‌کانی ناو شاره‌کان کارێکی سانا بووبێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ چه‌ند ناوك و شانه‌یه‌کی که‌م بوون، به‌ڵام له‌ باشووری ئۆکراین قه‌ڵاچۆکردنیان، هه‌روا سانا نه‌بوو، چونکه‌ جووتیار –ماخنۆ– توانیبووی ڕێکخستنێکی تۆکمه‌ی ئازادیخوازی له‌ لادێکاندا دروست بکات. ماخنۆ ته‌واو گه‌نج بوو که‌ به‌شدارییه‌کی به‌رچاوی کرد له‌ شۆڕشی 1905دا، به‌ گه‌نجی ئاشنای فکری ئازادیخوازی بوو، بڕوایه‌کی ته‌واوی به‌و بیرکردنه‌وه‌یه‌ بوو، ڕێژیمی قه‌یسه‌ر حوکمی له‌ سێداره‌دانی دابوو، دواتر ئه‌و حوکمه‌ی بۆ کرا به‌ هه‌شت ساڵ، ئه‌و هه‌شت ساڵه‌ی له‌ به‌ندیخانه‌ی –بوتکری– ته‌واو کرد. له‌ ماوه‌ی ئه‌و هه‌شت ساڵەدا‌ گرنگییه‌کی ته‌واوی دا به‌ خۆڕۆشنبیری و که‌ڵکێکی زۆری وه‌رگرت له‌ –بیار ئەرشینۆف– بۆ گه‌شه‌پێدانی ڕۆشنبیری و زانستی خۆی.

له‌ گه‌رمه‌ی شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ردا، ئه‌و بزووتنه‌وه‌ جووتیارییه‌، به‌ پێشڕه‌وی ماخنۆ، ئه‌و هه‌رێمه‌ی ته‌نیبوو. ئه‌و هه‌رێمه‌ حه‌وت ملیۆن که‌سی تیادا ده‌ژیا،280کم درێژییه‌که‌ی بوو و،250 کیلۆمه‌ریش پان بوو. سنووری باشووری ئه‌و هه‌رێمه‌ ده‌ریای –ئەزوف–بوو که‌ ده‌گه‌یشته‌وه‌ به‌نده‌ری –بردیانسك –غولای– بولیی ناوه‌ندی ئه‌و هه‌رێمه‌ بوو، ئه‌و جێگه‌یه‌ هه‌ر له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ چه‌قی یاخیبوون بووه‌ و ساڵی1905یش ئارام نه‌بووه‌ و شڵه‌قاو بووه‌.

په‌یمانه‌کانی –برست لیتوفسك– Brest-Litovsk بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ سوپای ئه‌ڵمانیا و سوپای نه‌مسا، ئۆکراین داگیر بکه‌ن و حکوومه‌تێکی کۆنه‌په‌رست دابمه‌زرێنن، ئه‌و حوکمه‌ته‌، هه‌موو ئه‌و زه‌وییانه‌ که‌ کاتی خۆی جووتیاران له‌ خاوه‌نموڵکه‌کانیان سه‌ندبوو، ئه‌و حکوومه‌ته‌ له‌ جووتیاره‌کانی سه‌ندنەوه ‌و داینه‌وه‌ به‌ خاوه‌نموڵکه‌کان، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌دا کرێکارانی کشتوکاڵ بۆ به‌رگریکردن له‌ ده‌ستکه‌وتنه‌کانیان ده‌ستیان دایه‌ چه‌ک و ڕاپه‌ڕینیان به‌رپا کرد، ده‌جه‌نگان دژی کۆنپه‌رستان له‌ هه‌مان کاتدا ده‌جه‌نگان دژی به‌لشه‌فیکه‌کان که‌ خۆیان کردبوو به‌ ژووردا و به‌ جۆرێکی نه‌شیاو و به‌بێ هیچ پاساوێك ده‌ستیان ده‌گرت به‌سه‌ر هه‌موو شتێکدا، ئه‌و ڕاپه‌ڕینه‌ چه‌کدارییه‌، که‌سێكی ئازادیخواز پێشه‌وایی ده‌کرد، جووتیاران به‌ (باوکه‌ ماخنۆ) بانگیان ده‌کرد.

ناوه‌ڕاستی ئه‌یلولی 1918، یه‌که‌م هه‌ڵمه‌تی سه‌ربازی ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ بۆ سه‌ر–غولاي بولیي– بوو، ڕێکه‌وتنی 11ی تشرینی دووه‌م بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ هێزه‌ ئه‌ڵمانیایی و نه‌مساوییه‌کان پاشه‌کشه‌ بکه‌ن، ئه‌وه‌ش به‌ره‌که‌ت بوو داباری به‌سه‌ر –ماخنۆ–دا و توانی بڕێکی زۆر چه‌ک و ته‌قه‌مه‌نی و پێداویستی تری ده‌ست بکه‌وێت.

بۆ یه‌که‌مجار له‌ مێژوودا، هێنده‌ی زروفی جه‌نگی ئه‌هلی بواری دا، بیروباوه‌ڕه‌کانی کۆمونیزمی ئازادیخواز پراکتیزه‌ بکرێن، له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا، خۆبه‌ڕێوه‌بردن په‌یڕه‌و ده‌کرا، هه‌موو ئه‌و زه‌وییانه‌ که‌ له‌ خاوه‌نموڵکه‌کان سه‌ندرابوون، جووتیاران به‌ هاوبه‌ش ده‌یانچاندن له‌ چوارچێوه‌ی –شاره‌وانییه‌کاندا– (کۆڕه‌ ئازاده‌کان بۆ کار) بیروباوه‌ڕه‌کانی برایه‌تی و یه‌کسانی ڕێزێکی زۆریان لێده‌گیرا، هه‌مووان؛ پیاو، ژن، مناڵ به‌پێی هێز و توانا به‌شدار بوون له‌ کارکردندا، هاوڕێ هه‌ڵبژێراوه‌کان بۆ فه‌رمانه‌کانی به‌ڕێوه‌بردن بۆ به‌شداریکردن ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کان، واته‌ که‌سێك نه‌بوو به‌ به‌رده‌وامی کاره‌که‌ی هه‌ر به‌ڕێوه‌بردن بێت.

کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان له‌وه‌ زیاتر که‌ خزمه‌تکار و جێبه‌جێکاری حه‌ز و پێداویستییه‌کانی جووتیاره‌کانی ئه‌و ناوچانه‌ بوون که‌ لێیان هه‌ڵبژێرابوون، هیچی تر نه‌بوون. ئا به‌و جۆره‌ یه‌که‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کان فیدرالی بوون، هه‌موو کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان له‌ چوارچێوه‌ی جۆرێکی ئابووریی فراواندا تێکه‌ڵ بوون که‌ پشتی به‌ یه‌کسانیی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ستبوو، به‌ باشترین شێوه‌ ڕه‌چاو ده‌کرا و ڕێزی لێده‌گیرا، ده‌بووایه‌ ئه‌و کۆڕانه‌ سه‌ربه‌خۆ بن و ڕێگه‌ به‌ هیچ حزبێکی سیاسی نه‌درێت توخنیان بکه‌ون، هه‌روه‌ها ڕێگه‌ به‌ هیچ پیاوێکیش نه‌درێت که‌ له‌ژێر په‌چه‌ی سۆڤیه‌ته‌وه‌ مه‌رامه‌کانی خۆی تێکه‌ڵ به‌و کۆڕانه‌ بکات، ده‌بووایه‌ ئه‌ندامانی ئه‌و کۆڕانه‌ کرێکاره‌ ڕه‌سه‌نه‌کان بوونایه‌ و به‌بێ هیچ که‌مته‌رخه‌مییه‌ك له‌ خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ڕه‌نجده‌راندا بوونایه‌.

لایه‌نگرانی –ماخنۆ– بچوونایه‌ته‌ هه‌ر شوێنێك، لافیته ‌و بڵاوکراوه‌یان به‌ دیواره‌کانه‌وه هه‌ڵده‌واسی ‌و به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی له‌و لافیتانه ‌و بڵاوکراوانه‌دا نووسرابوو ”ئازادیی جووتیاران و کرێکاران، ئازادیی خۆیانه‌، هیچ ناتوانێت له‌که‌داری بکات، کاری جووتیاران و کرێکاران کاری خۆیانه‌، ده‌بێت بزێو و گورجوگۆڵ بن و له‌ناو خۆیاندا ڕێک بکه‌ون له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا به‌و جۆره‌ که‌ خۆیان به‌ شیاوی ده‌زانن و گه‌ره‌کییانه ‌(…) ماخنۆییه‌کان، له‌ یارمه‌تیدان زیاتر، ناتوانن هیچی ترتان بۆ بکه‌ن، ئه‌و یارمه‌تیدانه‌ش له‌ بیروڕاده‌ربڕین و ئامۆژگاریکاریدا خۆیان ده‌نوێنن(…) به‌ هیچ کلۆجێك ناتوانن و نیازی ئه‌وه‌یان نییه‌ پێشڕه‌وی (حوکمڕانی)یان بکه‌ن”. پاییزی ساڵی 1920، ماخنۆییه‌کان ناچار بوون ڕێکه‌وتننامه‌یه‌ك مۆر بکه‌ن له‌گه‌ڵ سوڵته‌ی سۆڤیه‌تی. ماخنۆییه‌کان زیاتر جه‌ختیان له‌سه‌ر به‌ندێکی تایبه‌ت ده‌کرد که‌ زۆر به‌لایانه‌وه‌ گرنگ بوو، ئه‌و به‌نده‌ش بریتی بوو له ‌)ئه‌و ناوچه‌یه‌ که‌ چه‌کداره‌ ماخنۆییه‌کانی لێیه‌ جووتیاران و کرێکاران بۆیان هه‌یه‌ به‌ ئازادی خۆبه‌ڕێوه‌بردن له‌ دامه‌زراوه‌ ئابووری و سیاسییه‌کاندا پیاده‌ بکه‌ن، ئه‌و دامه‌زراوانه‌ له‌ شێوه‌یه‌کی فیدرالیی سه‌ربه‌خۆدا به‌پێی ڕێکه‌وتنه‌کان په‌یوه‌ندی ده‌که‌ن به‌ ئامێره‌ حکوومه‌تییه‌کانی کۆماری سۆڤیه‌ته‌کانه‌ و (ئه‌و داوایه‌ گفتوگۆکارانی سۆڤیه‌تی شڵه‌ژان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌و به‌نده‌یان جیا کرده‌وه‌، تا پرس بکه‌ن به‌ سوڵته‌ و سوڵته‌ ڕازیبوو.

یه‌کێك له‌ خاڵه‌ لاوازه‌کانی بزووتنه‌وه‌ی ماخنۆیی، که‌میی ڕۆشنبیریی ئازادیخوازی بوو، پچڕ پچڕ له‌ ده‌رەوه‌ یارمه‌تی ده‌درا، بۆ نموونه‌ یارمه‌تیی –خرکوف– و –کورسك– و ده‌سته‌ی ئازادیخواز –نبات– le tokin-Nabat ئه‌و ده‌سته‌ ئازادیخوازه‌ –فولین–به‌ڕێوه‌به‌ری بوو، ئه‌و ده‌سته‌یه‌ تابڵێی ده‌سته‌یه‌کی چالاك بوو، له‌ نیسانی 1919دا گۆنگره‌ی خۆی به‌ ڕێ کرد، له‌و کۆنگره‌یه‌دا، بانگی هه‌ڵوێستی یه‌کلاکراوه‌ی خۆیدا که‌ (دژی هه‌موو جۆره‌ به‌شداریکردنێكن له‌ کۆڕه‌ کرێکارییه‌کاندا، چونکه‌ ئه‌و کۆڕانه‌ به‌ته‌واوی کراون به‌ ئامێرێکی سیاسی و له‌سه‌ر سه‌کۆی سوڵته‌گه‌رایی و ناوه‌ندێتیی ده‌وڵه‌تخوازی ڕاوه‌ستاون، حکوومه‌تی به‌لشه‌فی به‌و بانگدانه‌ ناڕازی بوو، به‌ هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگ ناونووسی کرد، له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌موو جموجووڵه‌کانی–بنات–ی قەدەغە کرد.

ناچار، له‌ مانگی ته‌موزدا، –فولین– خۆی ده‌رباز ده‌کات و خۆی ده‌گه‌یه‌نێته‌ لای –ماخنۆ– له‌وێ له‌گه‌ڵ –بیار ئەرشینۆف– به‌شی ڕۆشنبیری و په‌روه‌رده‌ وه‌رده‌گرن، کۆنگره‌یه‌ك له‌ –ئەلکسندروفسك– به‌سترا –فولین– ئه‌رکی سه‌رۆکایه‌تیی کۆنگره‌که‌ی خرایه‌ ئه‌ستۆ، له‌و کۆنگره‌یه‌دا بڕیاری –بیروبۆچوونه‌ گشتییه‌کان– درا، تیایدا به‌ وردی تێگه‌یشتن ده‌رباره‌ی –کۆڕه‌ کرێکارییه‌ ئازاده‌کان– دیاری کرا.

له‌ هه‌موو کۆنگره‌کاندا به‌ یه‌کسانی نوێنه‌رانی جووتیاران و بزووتنه‌وه‌ی ماخنۆ ئاماده‌ دە‌بوون، له‌ڕاستیدا ئه‌و جۆره‌ ڕێکخستنه‌ بووبووه‌ باڵی میللی و ته‌واوکاری سوپای ڕاپه‌ڕیوی جووتیاران بوو، ئه‌و سوپایه‌ ته‌کتیکی شه‌ڕی پارتیزانی پراکتیزه‌ ده‌کرد، سوپایه‌کی نه‌سره‌وت و ماندوویینه‌ناس بوو، زۆر به‌ خێرایی جێگه‌گۆڕکێی ده‌کرد، جۆری ڕێکخستن له‌و سوپایه‌دا هه‌ر له‌سه‌ر هه‌مان پرانسیپی ڕێکخستنی ئازادیخوازی دروست بووبوو، سوپایه‌کی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ بوو، هیچ پله‌یه‌کیش ده‌ست نەدەخرا، ئەگه‌ر به‌ هه‌ڵبژاردن نه‌بووایه‌، ڕێکخستن و بنه‌ماکانی دیسپلین ته‌واو به‌ ئازادی بوو، ئه‌و بنه‌مایانه‌ لیژنه‌کان دایانده‌ڕشتن، دواتر کۆمه‌ڵه‌ گشتییه‌کان بڕیاریان ده‌دان، ئه‌وساکه‌ له‌لایه‌ن هه‌مووانه‌وه‌ ڕێزیان لێده‌گیرا.

سوپای ماخنۆ بووبووه‌ مایه‌ی سه‌غڵه‌تکردن و سه‌رلێشێواندنی –سوپای سپی– به‌ڵام سوپای سوور به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، چونکه‌ هه‌مان شێوازی جه‌نگاوه‌ری سوپای ماخنۆیان پیاده‌ نه‌ده‌کرد، سوپای سوور زیاتر شه‌ڕه‌کانیان خستبووه‌ ده‌وروبه‌ری شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌کان و سه‌ر هێڵه‌ ئاسنینه‌کان و فارگۆنی شه‌مه‌نه‌فه‌ره‌کانیشیان کردبوو به‌ قه‌ڵغان، کاتێکیش ته‌نگاو ده‌بوون به‌بێ خشپه‌ پاشه‌کشه‌یان ده‌کرد، زۆرجار جووتیاره‌کان به‌بێ چه‌ك به‌ جێ ده‌هێڵران، به‌و جۆره‌ دێهاته‌کانیان ده‌که‌وتنه‌ ژێر ڕه‌حمه‌تی دوژمنانی شۆڕشه‌وه‌،‌ هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش بوو، جووتیاران بڕوایان به‌و سوپایه‌ نه‌مابوو.

–ئەرشینۆف– نووسه‌ری یاده‌وه‌رییه‌کانی –الماخنوفتشینا– وتویه‌تی، شانازی له‌ناوبردنی شۆڕشی ئاوه‌ژوو –دنکین– ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڕاپه‌ڕیوه‌ ئازادیخوازه‌کان.

ماخنۆ هەمیشە ئه‌وه‌ی ڕه‌ت کردۆته‌وه‌ که‌ سوپاکه‌ی بخاته‌ ژێر ڕکێفی –ترۆتسکی–یەوه‌ که‌ ئه‌و کاته‌ سه‌رۆکی سوپای سوور بوو، سه‌رده‌می به‌یه‌که‌وه‌لکانی یه‌که‌کانی پاسه‌وانانی سوور، شۆڕشگێڕی مه‌زن!! –ترۆتسکی– به‌ ئه‌رکی خۆی زانی هێرش بکاته‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی ماخنۆ، له‌4 ی حوزه‌یرانی 1919دا به‌ فه‌رمانێك کۆنگره‌یه‌کی ماخنۆییه‌کانی قه‌ده‌غه ‌کرد و به‌وه‌ تاوانباریکردن که‌ به‌رەنگاری سوڵته‌ی کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان ده‌که‌ن له‌ ئۆکراین، ئیدانه‌ی کۆنگره‌که‌ی کرد و نوێنه‌ره‌کانیشی باڵبه‌ست کرد، ئه‌و ڕه‌فتاره‌ هه‌مان ڕه‌فتار بوو که‌ ستالینییه‌ ئیسپانیاییه‌کان دوای هه‌ژده‌ ساڵ دووباره‌ پیاده‌یان کرد بۆ لێدانی هێزی ئازادیخوازی له‌بریی یارمه‌تیدانی، (سوپای سوور و سوپای ماخنۆ) به‌ ناچاری دوو جار ڕێک که‌وتن بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی ده‌ستێوه‌ردان، یه‌که‌مجار ئازاری 1919 دژی –دنکین– دووه‌مجار هاوین و پاییزی1920 دژی هێزه‌کانی سپ،ی ئه‌وده‌مه‌ که‌ –ورانجل– ڕابه‌ری ده‌کرد، ماخنۆ توانی بیشکێنێت، به‌ڵام هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌و مه‌ترسییانه‌ نه‌ ده‌مان سوپای سوور ده‌ستی ده‌کرده‌وه‌ به‌ هه‌ڵمه‌ته‌کانی بۆ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی ماخنۆ.

کۆتایی تشرینی دووه‌می ساڵی 1920، سوڵته‌ی به‌لشه‌فیکه‌کان به‌پێی پیلانێك ئه‌فسه‌ره‌کانی ناوچه‌ی –قرم–ی بانگ کرد بۆ به‌شداریکردن له‌ ئه‌نجومه‌نی سه‌ربازیدا و هه‌موویانی گرت. هێدی هێدی له‌ چه‌ند هێرشێکدا ئه‌وانی تریشی چه‌ک کرد یا کوشنی–ماخنۆ– ته‌نیا مایه‌وه‌، ناچار هه‌ڵهات بۆ ڕۆمانیا و دواتر بۆ پاریس. ئه‌و ته‌مه‌نه‌ی مابووی به‌ده‌م هه‌ژاری و نه‌خۆشییه‌وه‌ به‌ سه‌ری برد، تا له‌ پاریس مرد و ئیسته‌ش گۆڕه‌که‌ی له‌ قه‌برسانی –پیرلاشێزه‌-. به‌و جۆره‌ داستانی –الماخنوفتشینا– کۆتایی هات.

–ئەرشینۆف– واته‌نی: ”داستانی بزووتنه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆی جه‌ماوه‌ری ڕه‌نجده‌ر بووه‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی گرنگ بۆ داهاتووی کرێکارانی دنیا.”

* ئەم وەرگێڕانە لەتەك دەقە فەرنسییەکەی بەراورد کراوە.

** وەرگیراو لە پەرتووکی (التحرریة من العقیدة الی الممارسة، دانیال غرین)…

Carol Ehrlich

و. لە فارسییەوە هەژێن

بەشی سێیەم:

بارگەرایی* (Situationism) و ئاناركۆ- فێمینیزم

گۆڕینی جیهان و ئاڵوگۆڕی پێكهاته‌ی ژیان یەكن و هەمان شتن.¹²

كه‌سایەتی بۆخۆی ڕامیارییە.¹³

ئەناركیسته‌كان ڕاهاتوون لەتەك گوێراگرتن له‌وەی گوایە ڕوانگه‌یه‌كیان نییە، كه‌ بتوانێت له‌ بنیاتنانی كۆمه‌ڵگه‌ی نوێدا یارمەتیدەر بێت. له‌ باشترین باردا، ڕەخنەگرانیان بەڕێزەوە دەڵێن ئەناركیزم پێمان ده‌ڵێت، كه‌ چی نه‌كه‌ین. بواری بیروكراسی یا دەسەڵاتی قوچكەیی (hierarchical authority) نەدەن ، مۆڵەت به‌ پارتە پێشڕه‌وه‌كان نەدەن، تا بڕیارەكان لە بری ئێوە بدەن، من پێشێل مەکە، هیچكه‌س پێشێل مەکە. له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌م ڕوانگه‌یه، ئەناركیزم بە هیچ شێوەیەك تیئۆری نییە. به‌ڵكو بریتییە لە كۆمه‌ڵه‌ پراكتیكێكی وریاگەراوانە (زەنگدەرانە)، دەنگی ویژدانی ئازادیخواز – هه‌رده‌م ئایدیالیست، هه‌ندێك كات كه‌مێك بێبەزەیی و جار جار فره‌تر نابه‌جێ، به‌ڵام یادهێنەرەوه‌ییه‌كی پێویست.

له‌م ورده‌گیرییه‌دا زۆر كرۆكی ڕاستیی هەن. به‌ هه‌مان شێوه‌، له‌ هزری ئەناركیستیدا جۆری زۆر بوونیان هه‌یه‌، كه‌ دەتوانن چوارچێوه‌ی تیئۆری بۆ لێكدانەوەی جیهان و ده‌ستبەكاربوون بۆ گۆڕینی ده‌سته‌به‌ر ده‌كەن. لەوانەیە بۆ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان، ئەوانەی كە دەیانه‌وێت “هه‌نگاو بۆ پەرەپێدانی تیئۆری خۆ-هوشیاری” ¹⁴ بنێن، له‌ بارگەراییدا وزه‌یه‌كی به‌هێز به‌ده‌ست دێنن.

گرنگی بارگەرایی (Situationism) بۆ لێكدانه‌وه‌یه‌كی ئەناركۆ- فێمینیستی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هوشیاری سۆسیالیستی لەمەڕ سەروەریی سەركەوتگەری سه‌رمایه‌داری و پێداگری ئەناركیستی له‌سه‌ر گۆرانی سه‌راپای كۆمه‌ڵگه‌ و ژیانی تایبەتی و جڤاكی پێكەوە كۆدەكاتەوە. ئەم خاڵە له‌مه‌ڕ سەركوتگەریی سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ گرنگی هه‌یه‌: زۆر جار ئاوا نیشان دراوە، كە ئەناركیسته‌كان له‌وە بەئاگا نین، كە سیسته‌می ئابووری زۆرینەی خەڵك بەهرەكێشی دەكات. به‌لام زۆرینەی سۆشیالیسته‌كان ( به‌تایبه‌ت ماركسیسته‌كان) لە ئاستی ئەو ڕاستییەدا نابینان، كه‌ خه‌ڵكی له‌ هه‌موو بوارەكانی ژیانیاندا دەچەوسێندرێنەوە؛ كار، به‌سه‌ربردنی كاته‌كانی دەستبەتاڵی، كولتوور، په‌یوه‌ندییه‌ كه‌سییه‌كان و هیتر و هیتریش. ئەوە ته‌نیا ئەناركیسته‌كانن پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرن، كه‌ خه‌ڵكی دەبێت به‌خۆی هه‌لومه‌رجی ژیانی خۆی بگۆڕێت – کەس ناتوانێت ئەمەی ئەنجام بدات. نه‌ پارت و نە سەندیكا و نە “ڕێكخەرەكان”، نه‌ لەلایەن هیچكه‌سی دیكه‌وه‌، ناتوانرێت ئەنجام بدرێت.

دوو چه‌مكی بنه‌ڕه‌تی بارگەرایی بریتین لە ”كاڵا-commodity” و ”خستنه‌ڕوو- spectacle ”ن. سه‌رمایه‌داری گشت په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی گۆڕیون بە په‌یوه‌ندی كالایی. بازار بەسەر هەموویاندا زاڵە. كەسەكان تەنیا بەرهەمهێنەر و بەكاربەر نین بە واتا ئابوورییە بەرتەسكەکەی، بەڵكو زۆرێك لە پێكهاتەی ژیانی ڕۆژانەیان لەسەر بنچینەی پەیوەندی كاڵایی دامەزراون. كۆمه‌ڵگه‌ بەكاربەرە وەك گشتێك- كۆمه‌ڵێك لە په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییەكان و پێكهاته‌كانیان، بەرهەمی سەرەكی ئابووری كاڵایین.¹⁵ ئەمە بە ناچاری نەك تەنیا خەڵکی لە کارەکەی، بەڵکو لەتەك سەراپای ژیانی نامۆ کردووە؛ بەهۆی بەکاربەریی (بە کاڵاکردنی) په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانەوە، تاك بووەتە بینه‌رێكی ناکارای ژیانی خۆی. به‌م جۆرە، خستنه‌ڕوو، كولتووره‌، كه‌ له‌ ئابووری كاڵاییەوە هەڵدەقوڵێت – شانۆکە ئامادەکراوە، ڕۆڵه‌كان دەگێڕدرێن، چه‌پڵه‌ لێده‌ده‌ین، كاتێك پێمانوایە کە خۆشحاڵین، دەم دادەڕین، كاتێك پێمانوایە كه‌ وەڕسین، به‌لام ناتوانین لە شانۆکە بچینە دەرەوە. چونكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی شانۆكه‌، جیهانێكی دیکە نییە، تا بۆی بچین.

له‌م دواییانه‌دا، سەرەرای ئەوەش، خەریکە شانۆی ‌كۆمه‌ڵایه‌تی دەستی بە داڕوخان کردووە و بەو جۆرە ئەگەری توانای بنیاتنانی جیهانێكی دیکە له‌ ده‌ره‌وه‌ی شانۆكه‌ بوونی هه‌یه‌ – ئه‌م جاره‌، دونیایه‌كی کەتواری، دونیایەك كه‌ تێیدا هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ ڕاستەوخۆ وەك بکەرێك (subject) بەشداری تێدا بکات، نەك وه‌ك بەرکارێك (object). ده‌ربڕینی بارگەرایی (situationist) بۆ ئه‌م ئەگەرە ”نۆژەكردنه‌وه‌ی ژیانی ڕۆژانه‌”یە.

چۆن ژیانی ڕۆژانه‌ نۆژەن دەكرێته‌وه‌؟ به‌ ئافراندنی بارودۆخگەلێك، کە ئەوەی وەك سیستەمی سروشتی شته‌كان دەردەکەوێت، تێکدەدات – ئەو بارودۆخانەی کە مرۆڤەکان لەنێو شێوازە خوپێوەگرتووەکانی بیرکردنەوە و رەفتاکردن دەهێنێتە ده‌ره‌وه‌. کەسەکان ته‌نیا له‌و باره‌دا توانای ئەنجامدانی ئەوەیان هەیە، تێکدانی شانۆ ساختەکە و ئابووری كاڵایی – واتە لەناوبردنی سەرمایەداری بە هەموو شێوەکانییەوە. ته‌نیا له‌و بارەدا دەتوانن، ژیانی ئازاد و دوور لە نامۆیی چێ بكه‌ن.

یەکانگیری (وێکهاتنەوەی) تیئۆری ئه‌ناركیزمی کۆمەڵگەرا له‌ته‌ك فێمینیزمی ڕادیكاڵ، لەسەر ئەم چالاکییە سه‌رنجڕکێشه‌. چه‌مكی كاڵا و خستنه‌ڕوو به‌ دیاریکراوی لە ژیانی ژناندا دەگونجێت. له‌ ڕاستیدا زۆرێك له‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان بە دوورودرێژی و وردەکارییەوە ئەمەیان ڕوون کردووە، بەبێ ئەوەی بیخەنە چوارچێوەی بارگەراییەوەSituationist ¹⁶ . بۆ شیکردنەوەی قوڵ و نیشاندانی ستەمکاریی لە ژنان وه‌ك بەشێکی ئۆرگانیك لە كۆمه‌ڵگه‌ وه‌ك گشتێك، مەرج نییە ژنان سەر بە چین و توێژی کۆمەڵایەتی دیاریکراو بن. ستەم له‌سه‌ر ژنان وەك بەشێك له‌ ستەم بەگشتی له‌ سه‌ر هەموو خەڵك بەهۆی ئابووری سه‌رمایه‌دارییەوەیە، به‌ڵام كه‌متر له‌ ستەم لەوانی دیکە نییه‌. بەپێچەوانەی – ڕوانگه‌ی بارگەراکانەوەSituationist –، بۆ ئەوەی چەوساوە بیت، پێویست نییە بەشێکی دیاریكراوی ژنان بیت؛ بۆ ئەوەی ستەم لێکراو ناو ببرێیت، پێویست نییە بەشێك بیت لە پرۆلیتاریا، بە شێوەی پیشەیی، وەك كرێكاری پیشه‌سازی، یا وەك كه‌سێك ناسەربەخۆی ئابووریی بیت. ئه‌نگۆ پێویستان بەوە نییە، كه‌ بەتامەزرۆیی چاوه‌ڕێی مانیفێستی سۆشیالیسته‌كان بمێننه‌وه‌، تا دیكته‌تان پێ بكه‌ن، کە لێهاتوویتان هه‌یه‌؛ وه‌ك كابانی ماڵ (بارهێنانه‌وه‌ی نه‌وه‌یه‌كی دیکە له‌ كرێكاران)، وه‌ك کرێکارێکی نووسینگه‌، وه‌ك خوێندكارێك یا فەرمانبەرێکی مامناوه‌ندیی ده‌وڵه‌ت ( بۆ ئەوەی به‌شێك بیت له‌ ”چینی كرێكاری نوێ”). ئه‌نگۆ پێویستان بەوە نییە، به‌شێك بن له‌ جیهانی سێیه‌م، یا هاوڕەگەزباز یا ژنێكی به‌سالاچوو یا وەرگری کۆمەکی کۆمەڵایەتی بن. هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ له‌ ئابووری كاڵاییدا به‌ركارن (objects)؛ هه‌موویان بینەرانی ناکارای -شانۆکەن. ئه‌وە ئاشكرایە، کە ژنان له‌ هه‌ندێك باردا بەبەراورد بە ژنانی دیکە له‌ ڕێوشوێنی زۆر خراپتردان، به‌ڵام، لە هەمان کاتدا هیچ كامیان له‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانیاندا ئازاد نین.

* Situationism ، بەداخەوە لەبەر جێكەوتەنەبوونی ئەم واژەیە لە زمانی كوردیدا و نەبوونی هاوواتای کوردیی واژەکە، ناجاربووم ئەم واژەیە پێشنیار بكەم بارگەرا، چونكە خودی واژەی (Situation) بە واتای : ڕێوشوێن، بابەت، بار، هەڵكەوتەی بار (موقع، موضوع، حالة، وضع) دێت و لەم بارەدا لە زمانی فارسیدا بە (موقعیت‌باوری) وەرگێڕدراوە. كە لە كوردییەكەیدا دەكاتە (باوەڕداریی بە دەستبەكاربوون لە كات و وشوێنی خۆیدا =بارگەرایی).

پەرواێز:

12. Strasbourg Situationists, Once the Universities Were Respected, 1968, p.38. 13. Carol Hanisch, “The Personal is Political”, Notes from the Second Year. N.Y.: Radical Feminism, 1970, pp. 76-78.

14. Leighton, op cit.

15. Point-Blank!, “The Changing of the Guard”, in Point-Blank, October 1972, p.16.

16. For one of the most illuminating of these early analyses, see Meredith Tax, “Woman and Her Mind: The Story of Everyday Life”, Boston: Bread and Roses Publication, 1970.

** ئەم بابەتە لە سایتی (خوشە) وەرگیراوە و بەداخەوە چەند ساڵە لە ئارادا نەماوە. لە وەرگێرانیدا بۆ سەر زمانی کوردی، لەتەك دەقە ئینگلیزییەکەی بەراورد کراوە.

Carol Ehrlich

و. لە فارسییەوە: هەژێن

بەشی دووەم:

فێمینیزمی ڕادیکاڵ و فێمینیزمی ئەنارکیست

گشت فێمینیسته‌ ڕادیكاڵەکان و فێمینیسته‌ سۆشیال–ئاناركیسته‌كان [ئەنارکۆ فێمینیستەکان– و.ک] سه‌رقاڵی كۆمه‌ڵێك كاروباری هاوبه‌شن: لەدەستخۆدابوونی جەستەی خود [سه‌ربه‌ستی هه‌ر تاكێك به‌سه‌ر جه‌سته‌ی خۆیدا]؛ جێگره‌وه‌ [ئەڵتەرباتیڤ] بۆ نێوکە–خێزان و پەیوەندی سێکسی ناهاوجۆر [heterosexuality] ؛ شێوازگه‌لی نوێی په‌روه‌رده‌كردنی منداڵ، كه‌ به‌خێوگه‌ران و خودی زاڕۆكانیش ڕزگار ده‌كات؛ ئابووری خۆ–دیاریگەر [self-determination]؛ كۆتاییهێنان بە چوارچێوە ڕەگەزییەکان لە پەروەدەدا، لە ڕاگەیاندنەکان و لە شوێنی كاردا؛ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی یاسا سەرکوتگەرەکان،كۆتاییهێنان بە دەسەڵاتداری پیاو، خاوه‌ندارێتی و چاودێری به‌سه‌ر ژناندا؛ خستنه‌ به‌رده‌ستی ئامرازگه‌لێك بۆ ژنان به‌ مه‌به‌ستی په‌ره‌دان به‌ شاره‌زایی و بەها پۆزه‌تیڤه‌كانیان؛ كۆتاییهێنان به‌ په‌یوه‌ندی سۆزیی سەرکوتگەرانە؛ ئه‌وه‌ش كه‌ سیتواتسیۆنییستەکان (Situationist) نێویان ناوه‌: “تازەکاری لە ژیانی ڕۆژانەدا“.

به‌م پێیه‌، شتگه‌لێكی فره‌ هه‌ن، كه‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان و فێمینیسته‌ ئه‌ناركیسته‌كان له‌سه‌ریان كۆكن. به‌ڵام فێمینیسته‌ ئه‌ناركیسته‌كان سه‌رقاڵی شتێكی زیاتر له‌وه‌ن. له‌بەرئەوەی كه‌ ئه‌ناركیستن، ئامانجیان كۆتاییهێنانه‌ به‌ هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌ ده‌سه‌لاتییەکان، به‌ هه‌موو پرسێك كه‌ تێیدا كه‌سه‌كان ده‌توانن ستەم لە یه‌كتر بكه‌ن. بەپێچەوانەوەی هه‌ندێك له‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كانەوە كه‌ ئه‌ناركیست نین، ئەنارکیستەکان باوه‌ڕیان به‌وه‌ نییە، كه‌ ئەگەر ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌ستی ژناندا بێت، بتوانرێت كۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ناسه‌ركوتگەرانە به‌ره‌وپێش ببڕێت. هه‌روه‌ها بە پێچەوانەی زۆرێك له‌ فێمینیسته‌ سۆشیالیسته‌كانەوە، باوه‌ڕیان به‌وه‌ نییە، كه‌ له‌ بزاڤگەلە جه‌ماوه‌رییەکانی ژێر ڕابه‌ری ده‌سته‌بژێردا، شتەکان بەرەو باشە بڕۆن. به‌كورتی، نه‌ ”دەوڵەتی كرێكاری” و نه‌ ”دایكسالاری”دا، کۆتایی به‌ ستەمکاری بەسەر هەموواندا نایێت. کەواتە، ئامانج به‌ده‌ستهێنانی ده‌سه‌ڵات نییه‌، بەو جۆرەی سۆشیالیستەکان پێی لەسەر دادەگرن، به‌ڵكو هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌.

به‌ پێچه‌وانه‌ی باوه‌ڕی باوەوە، گشت ئه‌ناركیسته‌ کۆمەڵگەراكان، سۆشیالیستن. بەو واتایەی، کە ئه‌وان ده‌یانه‌وێت سامان له‌ ده‌ستی كه‌مایه‌تیدا ده‌ربهێرێت و له‌نێو گشت تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دا دابه‌ش بكرێتەوە. هه‌روه‌ها پێیانوایە، كه‌ کەسەکان لە بری ژیان وەك تاكی لەیەك دابڕاو، پێویستیان بە هاریكاری یەكدی هەیە وەك کۆمەڵ. سەرەڕای ئەوە بۆ ئه‌ناركیسته‌كان، هەردەم پرسە سەرەکییەکان بریتین لە ده‌سه‌ڵات و پله‌بەندی كۆمه‌ڵایه‌تی (social hierarchy). ئه‌گه‌ر دەوڵەت – ته‌نانه‌ت دەوڵەتی نوێنه‌رانی كرێكارانیش– بەردەوام شێوه‌كانی زاڵبوون به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌ و هەندێك لە سایەیدا ئازاد نابن. ئەوە ئازادی کەسەکان ناگەیێنێت، تەنیا لەبەرئەوەی کە لە ژیاندا بن یا لە ڕووی ئابوورییەوە ئاسوودە بن. ئه‌وان ته‌نیا كاتێك ئازاد ده‌بن، كه‌ دەسەڵاتیان بەسەر ژیانی خۆیاندا هەبێت. ژنان، ته‌نانه‌ت زۆرتر له‌ زۆرینەی پیاوان، کەمترین دەسەلاتیان به‌سه‌ر ژیانیانی خۆیاندا هەیە. به‌ده‌ستهێنانی وه‌ها سه‌ربه‌خۆییەکی لەو جۆرە و دڵنیایی له‌وه‌ی كه‌ هه‌موو كه‌سێك لێی به‌هره‌مه‌نده‌، ئامانجی بنەڕەتی فێمینیسته‌ ئه‌ناركیسته‌كان [ئەنارکۆ–فێمینیستەکان]ە.

ده‌سه‌ڵات بۆ هیچ كه‌س و بۆ هه‌مووان: بۆ هه‌ر كه‌سێك دەسەڵات به‌سه‌ر ژیانی خۆیدا [چ ژن/ چ پیاو]، نه‌ك بەسەر كه‌سانی دیکەدا.7

له‌ پیادەکردندا

ئه‌مه‌ تیئۆرییە. ئەی لە پیادەکردندا چۆنه‌؟ دیسانەوە، لەمەشدا فێمینیزمی ڕادیكاڵ و فێمینیزمی ئەنارکیست خاڵی هاوبه‌شی فره‌تریان له‌ته‌ك یه‌كدا هه‌یه‌، تاوه‌كو ئەوەی له‌ته‌ك فێمینیزمی سۆشیالیستدا 8 هەیانە. هه‌ر دووكیان بۆ چێكردنی ڕێكخراوگه‌لی جێگره‌وه‌ [ئەڵتەرناتیڤ] كار ده‌كه‌ن و هه‌ر دووك ڕامیارییه‌ تاكەکەسییه‌كان فره‌تر په‌یگیرانه‌ ده‌گرنەبەر. فێمینیسته‌ سۆشیالیسته‌كان به‌ زۆری پێیان خۆش نییه‌، ئه‌م كارانه‌ وه‌ك یه‌كێك له‌ پێداویستییه‌كانی شۆڕش لەبەرچاو بگرن.

په‌ره‌پێدانی شێوه‌ جێگره‌وەكانی ڕێكخراوه‌كان به‌ واتای پێكهێنانی نەخۆشخانە (کلینکە) خۆ–کۆمەکییەکان له‌ بری مشتومڕ له‌ سه‌ر هه‌بوونی ته‌نیا یەك نه‌خۆشخانه‌ی بنه‌ڕه‌تی و ململانێ لەسەر لێژنە به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییەکەی. واته‌ گروپه‌ هه‌واڵیی و ڤیدیۆیی و ڕۆژنامه‌ییه‌كانی ژنان له‌ بری کەناڵی تێله‌فزیۆن و ڕۆژنامه‌ بازرگانییه‌كان؛ ژیانی به‌ كۆمه‌ڵ له‌ بری خێزانی دابڕاوی نێوه‌کی، نێوه‌ندەکانی پێڕاگه‌یشتن و وەستانەوە دژ به‌ لاقەکردن، هەرەوەزییەکانی كه‌رەسته‌ خۆراكییه‌كان، نێوه‌نده‌كانی چاودێری ڕۆژانه‌ی به‌رچاوی دایكان و باوکان، فێرگه‌ ئازاده‌كان، چاپه‌مه‌نییە هەرەوەزییەکان، گروپه‌ ڕادیۆییه‌ جێگره‌وه‌كان و هیدیکەش..

به‌ڵێ. پێكهێنانی ڕێكخراوه‌ جێگره‌وه‌كان به‌ پێكهاته‌گه‌لێك كه‌ لاسایی له‌ سه‌رمایه‌داری و نموونە قوچکەییەکان دەکەنەوە و بۆ ئێمه‌ ناسراون، ئه‌وه‌نده‌ به‌ كه‌ڵك نین. زۆرێك له‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان پێشتر ئه‌م بابه‌ته‌یان ده‌ستنیشان كردووه‌: هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ی، كه‌ ئه‌وان بۆ به‌دیهێنانی گۆڕان له‌ ڕوانگه‌ی ژناندا بەرامبەر جیهان و خۆیان ( له‌ ڕێگه‌ی ده‌سته‌ی هوشیارگه‌ره‌وه‌) كار ده‌كه‌ن و هەروەها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی، كه‌ ئەوان بۆ پێكهێنانی ئاڵوگۆڕ له‌ شێوه‌ی په‌یوه‌ندییەکانی كار و په‌یوه‌ندی به‌رامبه‌رانه‌ و هاریكاری نێوان کەسەکان ( له‌ ڕێگه‌ی ده‌سته‌ گچکه‌ بێ سه‌ركرده‌كانه‌وه‌، كه‌ تیایاندا هاوشان ئه‌ركه‌كان به‌ڕێوه‌ ده‌چن و شاره‌زایی و زانین هاوبه‌شیی دەکرێتەوە) چالاكی ده‌كه‌ن. ئه‌وان هه‌وڵیان ده‌دا، كه‌ وه‌ها كارێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ قوچکەیی (هەرەمیی)یەکاندا، كه‌ بێجگه‌ له‌ نایه‌كسانی بواری هیچ شێوازێكی دیکە نادەن، پیاده‌ بكه‌ن. به‌ دڵنیاییەوە، زانینی تیئۆری ئه‌ناركیستی و شێوازەکانی ڕێكخراوبوونی یارمه‌تیده‌ر ده‌بن. چه‌كداربوون به‌م زانینانه‌، فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان له‌ هه‌ندێك هه‌ڵه‌، كه‌ ئه‌نجامیان داون، دوور دەخاتەوە و لەوانەیە باشتر بتوانن له‌ دەست دژوارییگه‌لێك كه‌ له‌ هه‌وڵەکانیاندا بۆ گۆرانی خۆیان و كۆمه‌ڵگه‌، ڕووبه‌ڕوویان ده‌بنه‌وه‌، ڕزگارییان ببێت.

بۆ نموونه‌، مشتومری هه‌نووكه‌یی له‌ سه‌ر ”ژنانی به‌هێز–strong women” و بابەتگەلی زۆر نزیك و په‌یوه‌ست به‌ ڕابه‌ری له‌به‌رچاو بگرن. دەتوانرێت هەڵوێستی فێمینیستانی ڕادیكاڵ به‌م جۆره‌ كورت بکرێته‌وه‌:

1- ژنان ژێرچەپۆك ماونەتەوە، لەبەرئەوەی لەیەکدی دابڕاون و له‌ په‌یوه‌ندییەکی ده‌سه‌لاتخوازیی و ملکەچانەدا لەتەك پیاواندا یەکانگیر بوون.

2- پیاوان، ژنان ئازاد ناكه‌ن. ژنان به‌خۆیان ده‌بێت خۆیان ئازاد بكه‌ن. ئەم کارە مه‌یسه‌ر نابێت، ئه‌گه‌ر هه‌ر ژنێك بیه‌وێت به‌ ته‌نیا بۆ ئازادبوونی تێبکۆشێت. له‌به‌رئه‌وه‌ پێویستە ژنان به‌یه‌كه‌وه‌ له‌سه‌ر شێوازی یارمه‌رتی هەرەوەزییانە كار بكه‌ن.

3- “خوشكایه‌تی هێز بەخشە”، به‌ڵام ژنان ناتوانن خوشك بن، ئەگەر شێوازە پیاوانییەكانی زاڵبوون و ملکەچی کۆپی و دووبارە بکەنەوە.

4- شێوه‌كانی ڕێكخراوبوونی نوێ پێویسە پێشکەوتوو بن. سه‌ره‌تاییترین شێوه‌یان، ده‌سته‌ی گچكه‌ی بێسه‌ركرده‌ن؛ بنەما سەرەکییەکانیان یەکسانی (egalitarianism)، هاریكاری و پشتیوانی هەرەوزییانە و هاوبه‌شكردنی شاره‌زایی و زانینن.

ئه‌گه‌رچی زۆرێك له‌ ژنان ئه‌م بابه‌تانه‌یان په‌سه‌ند كردوون، به‌ڵام هاوکات ژنانێكی زۆرتر هه‌بوون، كه‌ په‌سه‌ندیان نه‌كردوون. هه‌ندێك له‌ هه‌نگاوی سه‌ره‌تاوه‌ دژ بوون؛ ئەوانی دیکە دەستبەجێ پێیانوابوو پیاده‌كردنیان دژوارە و بەداخەوە بەو سەرەنجامە گەیشتن، كه‌ ئاوا ئامانجگەلێکی جوان، هیچ كات کردەیی ناکرێنەوە.

پشتیوانەی ئایدیۆلۆجی بۆ ئه‌وانەی، بنه‌ماگەلێکی سه‌ره‌تایی کە “ئه‌ناركیسته‌ ناهوشیاره‌كان ”پێشنیاریان کردبوون، ڕه‌ت كرده‌وه‌، لە دووتوێی دوو به‌ڵگه‌نامەدا پێشکەش کرا، کە به‌ خێرایی له‌ ڕێی ڕۆژنامه‌كانی ئازادیی ژنان (women’s liberation) و ڕێكخراوه‌کاندا گشتیی (تعمم) کرایەوە. یەکەم بەڵگەنامە قسه‌كانی ئانسێلما دێڵ ئۆلیۆ (Anselma dell`Olio) بوون بۆ دووه‌م کۆنگرێسی ژنانی یه‌كگرتوو (United Women)، كه‌ له‌ مانگی مای 1970دا له‌ نیویۆرك سیتی به‌رپا كرا. قسەکانی به‌ نێونیشانی “ جیابوونەوە و خۆوێرانی له‌ بزاڤی ژناندا: وازنامه‌، خستنەڕووی به‌ڵگه‌كانی دێڵ ئۆلیۆی بۆ خۆكێشانه‌وه‌ی له‌ بزاڤی ژنان. دووه‌مین بەڵگەنامە “سەرکوتگەریی بێپەیکەرە”ی جۆرین (Joreen) بوو، كه‌ سه‌ره‌تا له‌ ساڵی 1972دا له‌ شه‌پۆڵی دووه‌م (The Second Wave)دا بڵاوكرایه‌وه‌. هه‌ر دووکیان کاراییان لەسەر بابه‌تگەلی پراکتیکە ڕێكخراوه‌یی و كه‌سییه‌كان، کە هێشتاکەش بۆ بزاڤی ژنان زۆر گرنگن، دانا.

“من هاتووم، كه‌ دوا قسه‌كانی خۆم له‌ته‌ك بزاڤی ژنان بكه‌م [هاتووم گۆرانی قازی قوڵنگ بۆ بزاڤی ژنان بچڕم]… من وێران بووم… لە سێ ساڵ و نیوی ڕابوردوودا بۆم دەرکەوت، كه‌ ژنان هه‌رده‌م له‌ دژی یەکدی دابەشێنراون، خۆوێرانگه‌رن و لێوانلێون لە توڕەیی ناکارا. من هیچ كات بیرم لەوە نەکردووەتەوە ، ڕۆژگارێکی ئاوا ببینم، ئه‌م توڕەییە، ئەوەی کە خۆی له‌ شێوه‌ یه‌كسانگه‌رایی ڕادیکالیزمی درۆینە له‌ ژێر ئاڵای ”لایەنگری ژنان”دا، وەرگێڕێتە سەر دەنگی ترسناکی فاشیستیی دژەڕۆشنگەریی چەپ و لەنێو بزاڤەکەدا بۆ بۆ تێكشكاندنی خوشكانێك كه‌ كشاونه‌ته‌ دواوه‌، سوود لە هەموو وردەکاریی و دادوەرییەکانی دادگەی کانگرۆو [دادگەی نهینی و.ک]ی کو کلاکس کلان (Ku Klux Klan) وه‌ربگرێت. بە دڵنیاییەوە پەنجە بۆ سه‌ر هێڕشگه‌لێكی كه‌سیی چ ئاشکرا و چ نه‌فره‌تێنه‌ر ڕادەکێشم، کە دەکرێنە سەر ژنانێك له‌ نێو بزاڤەکەدا، ئەوانەی ‌به‌ ڕه‌نج و ماندووبوون هەر پلەیەکی بەئامانجگەیشتنیان به‌ده‌ستیان هێناوه‌… ئه‌گه‌ر تۆ … کەسێکی سه‌ركه‌وتوو بیت، دەستبەجێ ناتۆره‌ی هه‌ڵپه‌رستی فریودەرت دوا ده‌خه‌ن، كرێگرته‌یه‌كی بێویژدان، كه‌ بۆ بەدەستهێنانی ناوبانگ و سامان، به‌سه‌ر جه‌سته‌ی بێگیانی خوشكانی له‌ خۆبوردوودا، كه‌ توانایییه‌كانی خۆیان خستووه‌ته‌ لاوه‌ و ئاره‌زووه‌كانی خۆیان كردوووه‌ته‌ قوربانی وەدیهاتنی سه‌رفرازی فێمینیزم … باز دەدەیت. ئه‌گه‌ر بەخت یارت نەبێ ، نەترسانە و بێپه‌رده‌ خۆت دەرببڕیت، به‌ شەیدای ده‌سه‌ڵاتداری، دەستەبژێریی، نه‌ژادپه‌رستی و سەرەنجام دزێوترین جنێو بەرامبەر گشت تۆمەتبارکراوان: پیاوانی بوونت دەدەنە پاڵ.” 9

كاتێك كه‌ ئانسێڵما دێڵ ئۆلیۆ ئەم ماڵئاواییە توڕەییەی له‌ بزاڤه‌كه‌ كرد، دوو شت ڕوویان دا: بۆ هه‌ندێك له‌ ژنان ئه‌م پرسیارەی وروژاند، ژنان چۆن ده‌توانن، كۆتایی به‌ په‌یوه‌ندی نایەکسانانەی ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان خۆیاندا بهێن، به‌بێ ئه‌وه‌ی یەکدی تێكبشكێنن. ئه‌وانی دیکە ڕێك به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌وه‌ ڕەفتاریان کرد: بیانوویەکی ئاسان بۆ ئه‌و ده‌سته‌ له‌ ژنان، كه‌ ژنانی دیکەیان به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ناخوشكانه‌ خستبووه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیان. هه‌ر كه‌سێك كه‌ له‌و كاته‌دا له‌ بزاڤی ئازادیخوازانه‌ی ژناندا به‌شداری هەبوو، ده‌یزانی، كه‌ ده‌ربڕینه‌كانی دێڵ ئۆلیۆ له‌لایه‌ن هه‌ندێك له‌ ژنانه‌وه‌ به‌م مۆدەوە وه‌رگێڕدران: خۆت به‌ پەیگیر، یا به‌هێز ، یا بەهرەدار ناوبهێنە و ئه‌و كات ده‌توانی ناپەسەندی، بێهەستی و ڕه‌فتاری سته‌مكارانه‌ به‌ باش ناو بهێنی. ژنانێك کە خۆیان وەك پاڵه‌وانانی تراجیدییەکان ناساند، گوایە به‌ ده‌ستی خوشكانی چاوتێبڕ (حسود) و ناحەزکار ( هه‌ڵبه‌ته‌ کەم بەهرەتر)ی خۆیان تێکشکێنراون، ده‌یانتوانی چاویان لە ده‌ربڕینی هاوده‌ردی هه‌ندێك له‌ ژنانی دیکە بێت.

به‌ هەمان شێوە، ژنانێك كه‌ له‌و كاته‌دا له‌ بزاڤه‌كه‌دا به‌شداربوون، ده‌زانن كه‌ زۆرێك له‌و جۆرە شتانەی كه‌ دێڵ ئۆڵیۆ وەك ڕوودراو لەبارەیانەوە قسەی کرد، نه‌ده‌بوو ڕوو بده‌ن. هه‌ڵبه‌ته‌ ته‌نیا هه‌بوونی دانشی تیئۆرییە ئه‌ناركیستییەکان، بۆ به‌رگرتن له‌ هێڕشه‌ کوێرانەکان بۆ سه‌ر ژنان، به‌س نیین. به‌ڵام له‌ تێکۆشانی فێربوونی رێگه‌ نوێیه‌كانی په‌یوه‌ندی و له‌ته‌ك یه‌كدی ڕەفتارکردن، وه‌ها دانشێك لەوانەیە (ته‌نیا لەوانەیە) بتوانێت به‌ر به‌ هه‌ندێك له‌ هه‌ڵه‌ وێرانگه‌ره‌كان بگرێت.

لە بەدبەختیدا [بەتوانجەوە]، هاندەری ئه‌و هه‌ڵانه‌، بێزاری فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان بوو له‌ شێوه‌ باوەکانی ده‌سه‌ڵات و په‌یوه‌ندی نامرۆڤانەی،كه‌سیی، كه‌ دەبنە هۆی زاڵبوونی ده‌سته‌یه‌ك کەس به‌ سه‌ر ده‌سته‌یه‌كی دیکە. كاتێك كه‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان و ئه‌ناركیسته‌كان قسه‌ له‌ له‌ناوبردنی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن، مه‌به‌ستیان له‌ لەناوبردنی هه‌موو ڕێكخراوه‌كان، هه‌موو فۆرمە کۆمەڵایەتییەکان، هه‌موو ئه‌و شێوازانەی کە بە هۆیانەوە كه‌سه‌كان ناچار دەکرێن، دژی یەکتر بن و ناچار دەکرین مل بەو ناچارییە بدەن.

گرفتێکی گەورە له‌مەڕ پێناسه‌کردنی سروشتی کینە له‌ بزاڤی ژناندا سه‌ری هه‌ڵدا. دوژمنایەتی بەرامبەر ژنی ”به‌هێز” پەرەی سەند، چونكه‌ ئەو کەسێك بوو، لایەنی كه‌م دەیتوانی ژنانی دیكه‌، کە به‌ به‌راورد به‌ خۆی کەمتر توانای دەربڕیناین هەبوو، کەمتر هوشیاربوون، كه‌متر پشتبه‌خۆبەستوو بوون، ناچار بکات. ناچارکردن زۆر له‌ هێزی جەستەیی یا ئابلۆقەی ئابووریی، ورد و زیرەکانترە. کەسێك ده‌توانێت کەسێکی دیکە، به‌بێ ئه‌وه‌ی کارەکەی لێبسێنێت، یا ئازاری بدات، یا بیخاتە زیندانەوە، ناچار بکات.

 پرسی ژنانی به‌هێز لەتەك بەرتەرییەکی سەرنجڕاکێش دەستی پێکرد. به‌ زۆری فرەتریان ده‌زانی، بێگومان دەمێك بوو، كه‌ توانیبوویان به‌سه‌ر پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی تێکشێنەر [گەوجکەر]دا زاڵ ببن؛ ئەوەی كه‌ دەستەمۆیی و ناده‌ربه‌ستبوون، كه‌م ڕوویی و گوێڕایه‌ڵی دەکردە ڕەوشتی نموونەیی–ڕەوشتێك كه‌ ژنانی فێر دەکرد، ئەگەر شتێك سه‌رقاڵی نه‌كردوون، پێبكه‌نن، كاتێك كه‌ هاوار له‌ گه‌رویاندایه‌، چپەچپ بكه‌ن و كاتێك كه‌ كه‌سێك بێشەرمانە مۆڕه‌یان لێ ده‌كات، چاوانی خۆیان خوار بكه‌ن. ژنانی به‌هێز ترسیان له‌ قسه‌كردن له‌ نێو خەڵکدا نەبوو، هیچ ترسیان له‌ ئه‌نجامدانی كاری پیاوانه‌، یا تاقیکردنەوەی شتی تازه‌ نه‌بوو. یا به‌و جۆره‌ دەردەکەوتن.

له‌ ده‌سته‌یه‌كی [گروپێکی] بچووکدا ژنێكی ”به‌هێز” له‌ته‌ك ژنێكی ”بێهێز–لاواز” دابنێ، ئەو لەتەك گرفتدا ڕووبەڕوو دەبێت: چۆن دەبێت خۆی نەسەپێنێت؟ چۆن شارەزاییەکانی كه‌ به‌ دژواری بەدەستیهێناون و پشتبەخۆبەستنەکەی له‌ته‌ك خوشكه‌كه‌ی به‌ش بكات؟ له‌ لایه‌كی دیکه‌وه‌ – ژنێكی ”لاواز” چۆن فێر ده‌بێت، كه‌ بەنوێنەری خۆیەوە ڕەفتار بکات؟ کەسێك چۆن ده‌توانێت ته‌نانه‌ت وێنای کۆمەکی ”ئالوێرانە” له‌ ڕێوشوێنێكی یه‌ك لایه‌نه‌وه‌ بکات؟ كاتێك كه‌ لەو ”خوشكایەتی”یەدا، ئه‌ندامی ”لاواز” هه‌ست بە یه‌كسانبوون له‌ته‌ك ئه‌ندامی ”به‌هێز”دا ناكات؟

ئەمانە پرسگه‌لێكی ئالۆزن، وێرای نەبوونی وه‌ڵامی ئاسان بۆیان. له‌وانه‌یه‌ نزیكترین وه‌ڵامێك كه‌ ده‌كرێت به‌ده‌ست بێت ئەو دروشمە ئه‌ناركیستییە بێت ”کەسانی به‌هێز، پێویستیان به‌ ڕابه‌ر نییه‌”. هەندێك له‌ ئێمه‌، ئەوانەی كه‌ فێربوون، مانه‌وه‌ی خۆیان له‌ زاڵبوون به‌سه‌ر كه‌سانی دیکەدا ده‌بیننه‌وه‌، هه‌ر وه‌ك هەندێکی دیکەمان، ئەوانەی كه‌ مانه‌وه‌ی خۆیان له‌ ملدان به‌ ده‌سه‌ڵاتدا ده‌بیننه‌وه‌، پێویستمان بە سەرلەنوێ کۆمەڵایەتییبوونەوەی خۆمان هەیە، به‌وەی خۆمان بەهێز بکەین، بەبێ ئەوەی یاری زاڵبوون و ملکەچبوون بكه‌ین، بەوەی ئەوەی بەسەرمان دێت بگرینه‌ ده‌ست، به‌بێ کۆنترۆڵکردنی کەسانی دیکە. ناتوانرێت کارێکی وا بە هەڵبژاردنی كه‌سانی شیاو بۆ کارگێڕیی یا به‌ په‌یڕه‌ویکردن له‌ هێڵ و ڕێڕه‌وی پارتێك ئەنجام بدرێت: هەروەها بە دانیشتن و بیرکردنەوە لە تاوانەکانمان ئەنجام بدرێت. ئێمە بەخۆمان، خۆمان و دونیاکەمان سەرلەنوێ لە ڕێی چالاکییەکانمانەوە، لە ڕێی سه‌ركه‌وتنە بچووکەکانمان و هەڵه‌ و سەرکەوتنە هەرە گچکەکانمانەوە، چێ دەکەینەوە. هەموو ئەمانە لە کاتێکدا ڕوودەدەن، کە ئێمە به‌هێزتر و بەخۆمان پشتئەستووتر بین.

ئه‌گه‌ر ئانسێلما دێڵ ئۆلیۆ، ڕه‌خنه‌ی لە ئه‌زموونی کەسیی فێمینیسته‌ ڕادیكاله‌كان گرت، جورین چەند پرسیارێکی سەختی له‌مه‌ڕ پەیكەرەی ڕێكخراوەیی ورووژاند. سەرکوتی بێ پەیکەرە10 [Structurelessness] نیشانی ده‌دات، كه‌ هیچ گروپێكی بێ پەیکەرە ناتوانێت بوونی هه‌بێت و كه‌سانێك كه‌ ئه‌و پاگه‌نده‌یه‌ ده‌كه‌ن، خۆیان فریو ده‌ده‌ن. هه‌موو گروپه‌كان پەیکەرەیان هه‌یه‌؛ جیاوازی له‌ ئاشكرابوون و ئاشکرانەبوونیدایە. ئه‌گه‌ر شاراوه‌ بێت، دەستەبژی شاراوە بوونیان هه‌یه‌ و گروپه‌كه‌ كۆنترۆڵ ده‌كه‌ن – هەروەها هه‌ریەك لە ڕابه‌ران و ڕابەرییکراوان، نكۆڵی له‌ بوونی ئه‌و كۆنترۆڵه‌ دەكه‌ن یا به‌ درۆی دەخه‌نه‌وه‌. بۆ سەرکەوتن بەسەر ئەو گرفتەدا، پێویستە گروپه‌كان کراوە پێکبهێندرێن، پەیکەرەیان بۆ دەستپێڕاگەییشتنی ئه‌ندامه‌تی ئاشکرا بێت.

به‌ بۆچوونی من، هه‌ر فێمینیستێكی ئه‌ناركیست شیكردنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌كەی ئەوی، تا ئەم خاڵە، لەوە بەولاوەتر نا، لا پەسەند دەبێت. چونكه‌ به‌و جۆره‌ی جورین وتی ”گروپه‌ بێپەیکەرە بێڕابه‌ره‌كان» له‌ كرداردا ناتوانن واوه‌تر له‌ قۆناخی قسه‌كردن، بەرەو کردەوە بڕۆن. نه‌ك ته‌نیا كراوەنەبوونی پەیکەرەی گروپەکان، به‌ڵكو بچووكنه‌بوونیان و پێدانه‌گرتنیان له‌ سه‌ر بەرزکردنەوەی ئاستی هوشیاری، ناکارای ده‌کردن.

جورین نه‌یگوت كه‌ گروپه‌كانی ژنان ده‌بێت پەیکەربەندییان به‌ شێوه‌ی قوچکەیی بێت. له‌ ڕاستیدا، ئەو بانگه‌وازی بۆ رابه‌ری دەکرد، ئەوەی كه‌ ”نانێوه‌ندییانه‌، کێشهاتەنی، كراوه‌ و كاتی” بێت؛ بۆ ڕێكخراوگه‌لێك بوو، كه‌ وەك وەڵامدانەوەی ڕێکخستن، دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان زۆرێنه‌ی کەسەكان، نۆرەییوونی ئەرکەكان، هاوبه‌شیكردنی شاره‌زاییه‌كان و بڵاكردنه‌وه‌ی زانیاری و سه‌رچاوه‌كان، بنیات بنرێن. گشت بنچینە ڕێکخراوەییە باشه‌كانی ئه‌ناركیسته‌ کۆمەڵگەرا (سۆشیالیستە)كان! به‌ڵام نكۆڵیكردنی ئەو له‌مه‌ڕ ڕۆشنگه‌ری و حه‌زی ئەو بۆ ڕێكخراوه‌ هەرێمی و سه‌رتاسه‌رییە گه‌وره‌کان له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ زۆر جەڕدراوانە بەشێك بوون لە شێوازە کۆنەکانی ئەنجامدانی شتەکان و به‌ شێوه‌یه‌كی نائاشکرا به‌ردوامی پەیکەرەی قوچکەیی لە لا پەسەند بوو.

گروپه‌ گه‌وره‌كان به‌ شێوه‌یه‌ك ڕێكده‌خرێن، كه‌ ده‌سه‌ڵات و بڕیاردان –به‌ كه‌مایه‌تییه‌ك ده‌سپێردرێن – هه‌ڵبه‌ته‌، مەگەر ئەوەی کەسێك قسه‌ له‌ تۆڕێكی ئاسۆیی هاوئاهەنگ له‌ هەرەوەزییە بچووكه‌كان بکات، ئەوەی کە ئەو ناوی نەهێناوە. گروپێكی وه‌ك (NOW) بەشەست هه‌زار ئه‌ندامه‌وه‌ له‌ ساڵی 1975دا، چۆن ده‌توانێت به‌و جۆره‌ ئه‌ركەکان بە نۆرەیی هه‌ڵسوڕێنێت، شاره‌زاییه‌كان هاوبه‌شیی بكات و مسۆگەر بكات، كه‌ هه‌موو زانیارییه‌كان و سه‌رچاوه‌كان له‌به‌رده‌ستی هه‌موواندا بن؟ بەدڵنیاییەوە كه‌ ناتوانێت. وه‌ها گروپگه‌لێك پێویستیان به‌ سەرۆك و لێژنه‌یه‌كی به‌ڕێوه‌به‌رایەتی و نووسینگه‌یه‌كی سەرتاسەری و ئه‌ندامه‌تییان هەیە، هه‌ندێك له‌ ئه‌ندامه‌كان لە گروپە خۆجێیەکاندان و هه‌ندێكی دیکەیان ئەندامی دابراو. هەژمارێکی کەم لە گروپگه‌لی ئاوا، دێمۆکراتی ڕاستەخۆی زۆریان تێدایە و زۆر کەمیان ئه‌ندامه‌كانیان فێری شێوازی نوێی كار و پەیوەندیگیری لەتەك یەکدی، دەکەن.

كارایی داخاوییانە (ئەفسوسانە)ی سەرکوتی بێپەیکەرە ئەوە بوو، کە ڕێكخراوە گەورەکان و پەیکەرەی فەرمی و کاری ڕاستەوخۆ (direct action) سەرکەوتووانەی پێکەوەگرێ دا، به‌جۆرێك کە ئه‌و په‌یوه‌ندانه‌ی له‌ هۆشی زۆرێكدا جێگیر كرد. زۆرێك له‌ ژنان پێیانوابوو، كه‌ بۆ خەبات دژی ستەمی كۆمه‌ڵایه‌تی، بوونی ڕێكخراوێکی گه‌وره‌ پێویسته‌ و هه‌رچی گه‌وره‌تر بێت، باشتره‌. وێناکردنەکە ئەوەیە هێز له‌ به‌رامبه‌ر هێزدا بەرەنگاری دەکات: به‌ چەکی دژە ئاسمانی فیل ناكوژی و میرییه‌كی باوكسالاریش به‌ گروپێكی بچووك ناڕوخێت. بۆ ژنانێك كه‌ بەڵگەهێنانەوەی ”هه‌رچی گه‌وره‌تر به‌كارتر” په‌سه‌ند دەکه‌ن، هه‌ڵبژێری ڕێكخراوه‌ییان به‌ گەورەیی گروپگه‌لی لیبراڵی وه‌ك NOW یا ڕێكخراوه‌ سۆشیالیستییه‌كان كه‌ ڕێکخراوەی جەماوەردارن، سنووردار کراوە.

وەك لە زۆر شتدا، ئاوا بەرچاو دەکەوێت، کە لۆجیك هەڵەیە. ”ستەمی كۆمه‌ڵایه‌تی” ئامرازێکە، توندڕەوییەکی ترسناك و گەوجکەرە، دەزگەیەکی ڕۆنراوە، به‌ شێوەیەكی فراوان لە واتادا، هەمان ستەمە کە بەسەر زۆرێكماندا ڕوودەدات . به‌ڵام ئەوە گرنگ نییه‌، ستەمەکان تا چ ڕاده‌یه‌ك گشتگیر بن، یا تا چ ڕاده‌یه‌ك شیاوی پێشبینی بن، به‌ زۆری هه‌میشە له‌لایه‌ن كه‌سێكه‌وه‌، بەرامبەرمان دەکرێت – ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سە وەك نوێنەری دەوڵەت، یا وەك ئەندامی نەژادی سەروەر، ڕەگەز یا چینێك دەستبەکار بێت. هێرشە گەورەکانی پۆلیس بۆ سەر کۆبوونەوەی هێزە کەمەکانی ئێمە، تەنانەت ئەفسەری پۆلیس یا سەرۆك (boss) یا هاوسه‌ر كه‌ بە ڕەگەزە پێشتر زاڵکراوەکەیەوە یا ڕۆلە ده‌سه‌ڵاتگه‌رایانەکەیەوە لە ساتە دیاریکراوەکانی ژیانی ڕۆژانه‌دا له‌ته‌ك ئێمه‌ سه‌روكاری هه‌یه‌. سەرکوتی ڕێكخراو (دەزگەییکراو) له‌ پێوانەیەکی فراوانتردا بوونی هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ ده‌گمه‌ن پێویستی بە هێڕشكردته‌سه‌ر له‌لایه‌ن گروپێكی گه‌وره‌وه‌ هەیە (له‌ راستیدا به‌ ده‌گمه‌ن ده‌توانرێت هێرشتی بكریێه‌ سه‌ر). تاكتیكه‌كانی جه‌نگی گەریلایی لەلایەن گروپە بچووكه‌كانەوە – هه‌ندێك جار ته‌نانه‌ت له‌لایه‌ن تاکە كه‌سێكه‌وه‌ – له‌م باره‌وه‌ زۆر بە جوانی تۆڵە دەکەنەوە.

كاراییه‌كی نه‌خواستراوی دیکەی ئاوەزی سەرکوتی بێپەیکەرە، دانەدان (تغذیة) بوو بە ئه‌ناركیسته‌ كڵێشه‌ییه‌كان stereotypes (خه‌ڵكی تا برسی نه‌بێت، هیچ قوت نادات). ( بێگومان، لە باری ئاساییدا خه‌ڵكی تا برسی نه‌بێت، هیچ قوت نادات.)، له‌ ڕاستیدا سۆشیال ئه‌ناركیسته‌كان دژی پەیکەرە ( structure) نین: ته‌نانه‌ت دژی ڕابه‌ریش نین، به‌مه‌رجێك هیچ بەرتەری و پاداشتێك له‌ ئارادا نه‌بێت،كاتیی بێت، سنووردار بێت، بۆ ئه‌ركێکی دیاریكراو بێت. سەرەڕای ئەوەش، ئه‌ناركیستەکان كه‌سانێکن، کە ده‌یانه‌وێت پێکهاتەی قوچکەیی هەڵوەشیننەوە، به‌ زۆری هەمیشە كلێشه‌یی بوون، كه‌ هیچ پەیکەرەیەكیان ناوێت. به‌داخه‌وه‌ ژنانی ئه‌ناركیست بە بێسەرەوەبەرەیی دەستەیەك، کە بەبێ ئاراسته‌ی دیاریکراو ده‌ڕۆن، وێنا کراون. بۆ نموونه‌ له‌ ساڵی 1976دا، کوێست «Quest» چەند پەرەگرافێکی لە هه‌ڤپه‌یڤینێك، کە له‌ته‌ك شارلۆت ببەنج «Charlott Bunch» و بێڤێرلی فیشه‌ر «Beverly Fisher» تۆڕی ڕادیۆیی فێمینیست له‌ ساڵی 1972 دا ئه‌نجامی دابوو، دووباره‌ بڵاوی كرده‌وه‌. بە شێوەیەك، کە سه‌رنجراكیشترین به‌شی هه‌ڤپه‌یڤینه‌كه‌ ئه‌وه‌ بوو، كه‌ دەرهێنەرانی کوێست هه‌ستیان كرد، كه‌ هێشتاكه‌ له‌ ساڵی 1976دا پرسەكان بابه‌تی ڕۆژن. 11 (“ئێمه‌ هه‌مان تێکشکانی ڕابه‌ری و پیاهەڵدانی بێپەیکەرەیی پێنج ساڵ له‌وه‌وبه‌ر دەبینین” ل. 13). به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ بەنج Bunch لەو بارەوە له‌و سه‌رده‌مه‌دا وتی، زۆر سه‌رنجڕاكێشیش بوو: بەپێی قسەکانی ئەو، پێداگرتن له‌سه‌ر چاره‌سه‌ری گرفتی پەیکەرە و ڕابه‌ری “ئارەزوویەكی به‌هێزی ئه‌ناركیستی، ئارەزوویەکی باش بوو، به‌ڵام ناكه‌تواری (ناواقیعی) بوو” (ل. 4). ئه‌ناركیستانێك كه‌ خەریکە بە ”ناكه‌تواربین” ناو ببرێن، تێده‌گه‌ن كه‌ ناكه‌توارییبوونەکە سەراپا له‌و گرفتانەدایە، كه‌ بزاڤی ژنان له‌ خۆڕێكخستنی خۆیدا له‌ته‌كیان ڕووبه‌ڕوو بووە: گرفتەکانی ڕابه‌رایەتی شاراوە، گرفته‌كانی هه‌بوونی ”ڕابه‌رەکان” کە لەلایەن ڕاگه‌یانده‌كانەوە دەسەپێندرێن، دژواری پەیوەندیگرتن لەتەك ژنانێکی هۆگر، به‌ڵام ناوابەستە (غیر ملتزم)، لە زۆری نوێنەرایەتی ژنان چینی نێوه‌نجیدا، كه‌ کاتی زۆریان بەدەستەوە هەبوو، گرفتی بێ فۆرمی بزاڤه‌كه‌، گرفتی كه‌مبوونی گروپه‌كانی كار، كه‌ ژنان ده‌یانتوانی پێوه‌یان په‌یوه‌ست بن، گرفتی دژایه‌تی له‌ته‌ك ژنانێك كه‌ حەزیان دەکرد خۆیان وه‌ك ڕابه‌ر یا پێشڕه‌و نیشان بده‌ن. تۆمه‌تنامه‌یه‌كی قورس! تاکو هەنووکە ئه‌م گرفتە زۆر کەتوارییانە، نه‌ ئه‌ناركیزم بووته‌ هۆی سەرهەڵدانیان، نه‌ له‌لایه‌ن پێشڕەوایەتییەوەAvantgardismیا ریفۆرمیزمه‌وه‌ چارەسەر نەکراون. بە لێدانی له‌زگه‌ی ”ئه‌ناركیزم” له‌ گرفتە ڕێكخراوه‌ییەکان، فێمینیستەکان چاوپۆشییان لە سوونەتە (tradition) دەوڵەمەندەکانی ئه‌ناركیزم كردووه‌ ، ئەمە له‌ کاتێکدا، کە هاوکات چارەسەرگەلێك پێشنیار دەکەن كه‌ ئه‌ناركیستین– هه‌رچه‌نده‌ له‌ رواڵه‌تدا وا دەردەکەوێت کە نازانن -. بەنج و فیشه‌ر شێوەیەك (مۆدێلێك) له‌ ڕابه‌رایەتیان هێناوه‌ته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ تێیدا هه‌موو كه‌سێك له‌ بڕیارداندا به‌شداره‌ و ڕابه‌رایەتی بۆ بارێکی دیاریکراو دەستنیشانکراوە و لە ڕووی كاتەوە سنوودارە. فیشه‌ر له‌سەر ”ڕابه‌رایەتی قوچکەیی كه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ندامگیری فراواندا وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ نییه‌»ڕه‌خنه‌ لە «NOW» ده‌گرێت (p. 9)، هەروا بەنچ ڕوونی دەکاتەوە: ”ڕبه‌رایەتی واته‌ که‌سەکان دەستپێشخەری دەکەن، كاروبارەكان دەگرنە ئەستۆ، بۆ دەستپێکردنی شتێك بۆچوون و وێناکردنیان هه‌یه‌، هەروەها لە بواری جۆراوجۆردا شاره‌زایییان نیشاندەدەن» (ل.8) چۆن پێشنیار دەکەن، ئێمە بەر بگرین لە بێده‌نگی ژنان له‌ چوارچێوەی تێگەیشتنە هه‌ڵه‌کاندا لە یه‌كسانیخوازی؟ ”ته‌نیا ڕێگه‌یه‌ك كه‌ ژنان ده‌توانن هێنانه‌خواره‌وه‌ی ژنانێك كه‌ به‌هێزن، ڕابگرن، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆیان به‌هێز بكه‌ن» (ل.12). یا به‌و جۆره‌ی كه‌ پێشتر وتمان کەسانی به‌هێز، پێویستیان به‌ ڕابه‌ر نییه‌.” بۆ پێشه‌وه‌!

پەراوێز:

7. Lilith’s Manifesto, from the Women’s Majority Union of Seattle, 1969. Reprinted in Robin Morgan (ed.), Sisterhood is Powerful. N.Y.: Random House, 1970, p.529.
8. The best and most detailed description of the parallels between radical feminism and anarchist feminism is found in Kornegger, op cit.
9. The speech is currently available from KNOW, Inc.
10. The Second Wave, 2:1, 1972.
11. “What Future for Leadership?”, Quest, 2:4, Spring 1976, pp.2-13.

بۆ خوێندنەوەی سەرچاوە ئینگلیزییەكەی :

http://www.anarcha.org/sallydarity/CarolEhrlich.htm

ئەم بابەتە لە سایتی (خوشە) وەرگیراوە و بەداخەوە چەند ساڵە لە ئارادا نەماوە. لە وەرگێرانیدا بۆ سەر زمانی کوردی، لەتەك دەقە ئینگلیزییەکەی بەراورد کراوە.

چیلی / سانتیاگۆ : ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانی خوێندکاران

دوێنێ 09ی ئۆگوستی 2011 لە وڵاتی چیلی زیاتر لە 100،000 خوێندکاران لە خۆپیشاندانێکی جەماوەرییدا بە دار و بەردەوە ڕووبەڕووی پۆلیسی بوونەوە و چەندین ئۆتۆمەبێل ئاگریان تێبەردرا . داواکاری نارازییان بریتی بوو لە چاکسازی لە سیستەمی خوێندندا.

دوێنێ 09ی ئۆگوستی 2011 لە سانتیاگۆ خوێندکاران خوازیاری گێڕانەوەی سەراپای سیستەمی خوێندن بۆ کەرتی گشتی، کە لە ئێستادا 90% خوێندندکاران واتە 3،5 ملیۆن و نیو خوێندکار لە سەرتاسەری وڵاتدا دەگرێتەوە. خوێندکاران سکاڵا لە کەموکوڕی و خراپی شوێن و پێداویستییەکانی خوێندن دەکەن.

هەڵبەتە ئەم ناڕەزایەتییە تازە نییە و لە چەند ساڵی رابوردوودا پێشینەی هەیە، هەر ئەمەش وای لە نارازییان کردووە، کە لە خۆپیشاندانەکاندا چەك هەڵگرن و کار بکێشێتە سوتاندنی دارو بەرد. لەو ولاتەدا ، کە خوێندن لە کەرتی گشتی (دەوڵەتی)دا دواڕۆژێکی باشی نییە و ئەو چانسە لەبەردەم خوێنداکارانی ئەم کەرتەدا نییە، کە بۆ خوێنداکارانی کەرتی تایبەتی دابین دەکرێت. بۆیە خوێندکاران ئەم جارە بە دار و بەرد و چەکەوە دەیانەوێت بە خێراترین کات فشاری جەماوەری بخەنە سەر دەوڵەت بۆ دروستکردنی ئاڵوگۆڕ و چاکسازی لە سیستەمی پەروەردە و خوێندندا.

هاوڕێیان، خوێنه‌رانی هێژا، سه‌کۆی ئه‌نارکیستانی کوردستان, وەك سەکۆی سۆشیالیستە ئازادیخوازەکان، پێویستی بە هاریکاری ،ڕەخنە، پشنیار، ڕێنوێنی، وتار و هەواڵ و ڕاپۆرتی خەباتی ڕۆژانەی جەماوەری ئێوەیە هەیە لە هەر کوێیەکی جیهاندا دەژین.

hevallan, xwêneranî hêja, sekoy enarkîstanî kurdistan, wek sekoy soşyalîste azadîxwazekan, pêwîstî be harîkarî , rexne, pişnyar, rênwênî, wtar û hewall û raportî xebatî rojaney cemawerî êweye heye le her kwêyekî cîhanda dejîn. anarkistan@activist.com

نووسینی: دانییل گرین

و. لە عەرەبییەوە بە بەراورد لەتەك دەقە فەرەنسییەکەی: سەلام عارف

خاڵی ده‌ستپێکردنی شۆڕشی 1917، شۆڕشی 1905 بوو. له‌و شۆڕشه‌دا، واته شۆڕشی ‌1905، ئامێرازێکی نوێ دروست بوو، ئه‌ویش سۆڤیه‌ته‌کان بوون، واته‌ سۆڤیەتەکانی کرێکاران و جووتیاران و سه‌ربازان. سۆڤێته‌کان له‌ گه‌رمه‌ی مانگرتنێکی خۆخۆیی گشتیی کارگه‌کانی –سان پیتەرسبورگ–دا دروست بوون، ئه‌و ده‌مه‌ نه‌بوونی بزووتنه‌وه‌ و دابونه‌ریتی سه‌ندیکایی له‌ ڕووسیا، بۆشاییه‌كی دروست کردبوو، به‌ڵام سۆڤیه‌ته‌کان به‌ دروستکردنی هه‌ماهه‌نگییه‌ك له‌ نێوان کارگه‌ مانگرتووه‌کاندا، توانیان ئه‌و بۆشاییه‌ پڕ بکه‌نه‌وه.

ئه‌و ده‌مه ‌ڤۆلین (Volin) سه‌ر به‌ ده‌سته‌یه‌کی گچکه‌ بوو، ئه‌و ده‌سته‌یه‌ په‌یوه‌ندییه‌کی پته‌وی هه‌بوو له‌گه‌ڵ کرێکاراندا. –ڤۆلین– ئه‌وکاته‌ له‌گه‌ڵ شایه‌تییەکه‌ی ترۆتسکی یه‌کانگیر بووه‌، ترۆتسکی به‌بێ بوغز و به‌بێ سووکایه‌تیپێکردن، له‌ پێشاندانی بیروڕای خۆیدا ده‌رباره‌ی 1905، وتویه‌تی: ”جموجووڵی سۆڤیه‌ته‌کان مانای ڕێکخستنی ئازادیخوازی ده‌به‌خشێ، بوونی کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان و دواتر پێشکه‌وتنیان، جێگه‌وپێگه‌ی ئازادیخوازییان به‌هێز کرد.”

ئه‌و تاقیکردنه‌وه‌یه‌ بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ شوێنەواری له‌ هۆشمه‌ندیی کرێکاریدا بەجێهێشت. کاتێك شۆڕشی 1917 به‌رپا بوو، سه‌رکرده‌کان وێنه‌ی حازرخۆرانی به‌ر سێبه‌ر قووت و ئاماده ‌بوون بۆ چنینه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌کانی شۆڕش. کرێکاران خۆخۆیی کارگه‌کانیان داگیر کرد، جارێکی دی کۆڕه‌کان له‌ خۆیانه‌وه‌ دروست بوونه‌وه‌، ئه‌وه‌ بووه‌ خورپه‌یه‌ك پسپۆڕانی شۆڕشی حه‌په‌ساند. لینین خۆی دانی به‌وه‌دا ناوه‌ و گوتویه‌تی: ”جه‌ماوه‌ری کرێکاری سه‌د جار له‌ به‌لشه‌فیکه‌کان چه‌پڕه‌وتر بوو.”

ده‌ستپێکردنی ئه‌و کۆڕانه‌ تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ گرنگ و سه‌نگین بوو، ده‌ستپێکردنی ڕاپه‌ڕینی 1917 ده‌بووایه‌ هه‌ر به‌ ناوی ئه‌وه‌وه‌ بووایه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ ئه‌و ده‌سپێکردنه‌ هێنده‌ زیندوو بوو، نه‌بوونی هاوتوخمی و تاقیکردنه‌وه‌ی شۆڕشگێڕانه‌ و ئاماده‌یی ئایدیۆلۆژی به‌زه‌قی پێوه‌ دیار بوو، هه‌ر ئه‌وه‌ش بوو وایکرد ببێته‌ پاروویه‌کی ئاسان بۆ حزبه‌ گچکه‌ سیاسییه‌ڕاڕاکان. حزبی به‌لشه‌فیك نه‌بێت، ڕێکخستنه‌کانی دی له ‌ڕووی ژماره‌ی ئه‌ندامه‌وه‌، هه‌موویان ڕێکخستنی گچکه‌ گچکه‌ بوون، له‌ڕاستیدا حزبی به‌لشه‌فی تاکه‌ هێزی شۆڕشگێڕیی ڕێکخراو بوو، که‌ ده‌زانرا چیی گه‌ره‌که‌، هیچ حزب و ڕێکخراوێكیش نه‌بوو بتوانێت شان بدات له‌ شانی، نه‌ له‌سه‌ر ئاستی سیاسی و نه‌ له‌سه‌ر ئاستی سه‌ندیکایی، کادری نایاب نایابیشی هه‌بوو، وه‌ك–ڤۆلین–گوتویه‌تی: جموجوڵێکی ”سەخت و گەرموگوڕ و برووسکەیی” هەبوو.

ئه‌و ده‌مه‌ی که‌ هێشتا ‌–ستالین– خونچه‌یه‌کی نادیار بوو له‌ناو خونچه‌کانی حزبدا، ئامێری حزب به‌ گومانه‌وه‌ ده‌یڕوانییه‌ کۆڕه‌کان و به‌ پێشبڕکێکاری هه‌راسانکاری خۆی ده‌زانی، سه‌ره‌تا هیچ هێزێك نه‌بوو به‌رگه‌ی ئه‌و کۆڕانه‌ بگرێت له‌ بواری به‌ هاوبه‌شیکردنی به‌رهه‌مهێناندا و ئه‌و به‌ هاوبه‌شیکردنه‌ له‌ ڕێگه‌ی که‌ناله‌کانی چاودێریی کرێکارییه‌وه‌ جێبه‌جێ ده‌کرا، به‌ڵام 14ی تشرینی دووه‌می 1917، به‌شداریکردنی کرێکاران له‌ به‌ڕێوه‌بردنی کارگه‌کاندا ڕەوایەتی پێدرا، به‌و جۆره‌ کرێکاران بۆیان هه‌بوو به‌شداری بکه‌ن له‌ دیاریکردنی نرخی تێچووندا (سعر الکلفة)،هه‌روه‌ها له‌ لابردنی نهێنیی بازرگانیدا. کرێکاران ده‌شیانتوانی خاوه‌نکاره‌کان ناچار بکه‌ن تا په‌رده‌ لا ببه‌ن له‌سه‌ر په‌یوه‌ندییەکان و ژماره‌کارییه‌کانیان –مراسلات و حسابات-.

–فیکتۆر سێرگ (Victor Serge) گوتویه‌تی: ”سه‌روه‌ره‌کانی شۆڕش ئه‌و حه‌ز و ویسته‌یان نه‌بوو له‌وه‌ زیاتر هه‌نگاو بنێن.” له‌ نیسانی 1918دا ”ئه‌وان هێشتا هه‌ر خوازیاری ئه‌وه ‌بوون که‌ به‌ به‌شداریی ده‌وڵه‌تی ڕووسی و سه‌رمایه‌ی ڕووسی کۆمپانیا تێکه‌ڵه‌کان دروست بکه‌ن.”، ”ده‌ستپێشخه‌ریی داماڵێنی خاوه‌ندێتی، ده‌ستپێشخه‌ریی جه‌ماوه‌ر بوو نه‌ك سوڵته‌.”

هه‌ر له ‌20ی تشرینی یه‌که‌می ساڵی 1917وه‌، له‌ کۆنگره‌ی یه‌که‌می لیژنه‌کانی کارگه‌راندا** پێشنیارێك کرا، پێشنیاره‌که‌ش ئه‌وه‌ بوو: ”با چاودێریی به‌رهه‌مهێنان و لیژنه‌کانی چاودێریکار، ته‌نها هه‌ر لیژنه‌کانی لێکۆڵینه‌وه‌ نه‌بن، به‌ڵکو (…) شانه‌کانی داهاتووش بن که‌ هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ ئاماده‌یی بۆ بکرێت تا بکرێنه‌ لیژنه‌کانی گواستنه‌وه‌ی به‌رهه‌مهێنان بۆ ناو ده‌ستی کرێکاران.”

ڕۆژانی شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ر ئا. پانکراتۆڤا A. pankratova گوتوییه‌تی: ”به‌رگریکردنی سه‌رمایه‌داران دژی پراکتیزه‌کردنی چاودێرکاریی کرێکاری و ده‌ستێوه‌ردانی کرێکاران له‌ به‌رهه‌مهێناندا، به‌ ئاسانی ڕاستی و سه‌رکه‌وتوویی مه‌یله‌ ئازادیخوازه‌کاییه‌کانی –ئه‌نارکیستییەکانی– سه‌لماند.”

وا بوو و ده‌ریشکه‌وت که‌ چاودێریی کرێکاری نیوه‌وناچڵ و په‌رشوبڵاو کاریگه‌ر نییه‌، ئه‌وه‌ش بووه‌ ئاسانکاری بۆ خاوه‌نکاره‌کان تا بتوانن بکه‌ونه‌ تێکدان و خراپکردن و شاردنه‌وه‌ی زه‌خیره‌کانیان و دزینی ئامرازه‌کانی، تا ده‌ست بکه‌ن بە کاری خێسه‌کردن و هه‌ڕه‌شه‌کردن له‌ کرێکاران، ناو به‌ ناو ده‌رکردنیشیان، لیژنه‌ی کارگه‌کانیان کردبووه‌ خزمه‌تکاران، ته‌نانه‌ت گه‌یشتبوونه‌ ئه‌و بڕوایه‌ش که‌ باشتر وایه‌ کارگه‌کانیان خۆماڵی بکرێن، به‌ڵام کرێکاران به‌ داگیرکردنی کارگه‌کان و به‌ڕێوه‌بردنیان، وه‌ڵامی ئەو هه‌موو پیلان و پێچاوپێچانه‌یان دایه‌وه‌.

کرێکاران له‌ پێشنیاره‌کانیادا ده‌یانوت: ”ئەگه‌ر بێت و به‌ڕێکردنی کارگه‌کان دابین نه‌کرێت، ئه‌وا ئێمه‌ داگیریان ده‌که‌ین.” ئا. پانکراتۆڤا وتویه‌تی: ”ئه‌و ده‌مه‌ به‌ هاوبه‌شیکردن گه‌ڕلاوژێیی و سه‌ره‌تایی بوو، زیاتر ده‌ست ده‌گیرا به‌سه‌ر ئه‌و کارگانه‌دا که‌ خاوه‌نه‌کانیان یا کوژرابوون، یا هه‌ڵهاتبوون.”

لینین ته‌واو له‌ یاریده‌دەره‌کانی خۆی ناڕازی بوو و ڕقی لێیان هه‌ڵسابوو، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش بوو فڕێی دانه ‌(ناوجه‌رگه‌ی داهێنانی میللیی زیندووه‌وه‌) و ناچاری کردن، که‌ زمانێکی ئازادیخوازانه‌ بدوێن و خۆبه‌ڕێوه‌بردنی کرێکاری ببێته‌ بناغه‌ی دروستکردنه‌وه‌یه‌کی شۆڕشگێڕانه‌، چونکه‌ ته‌نها هه‌ر ئه‌وه‌ ده‌توانێت هێنده‌ی تر گه‌رموگوڕیی شۆڕشگێڕانه‌ی جه‌ماوه‌ر بورووژێنێت، کاتێك کرێکارێك –بێکارێك– چێشتکارێك، ئه‌وانه‌ هه‌موویان ده‌بینن؛ ئه‌و هه‌موو کارگانه‌، هه‌موو زه‌وییانه‌، به‌ڕێوه‌بردنیان دراوه‌ته‌ ده‌ست هاوبه‌شییه‌کان کرێکارییه‌کان –خزمه‌تگوزاره‌کان، فه‌رمانبه‌ران، جووتیاران و لیژنه‌ دیموکراتییه‌کانی ئازووقه‌….تاد که‌ گه‌ل دروستی کردوون. ”کاتێك ‌هه‌ژاران ئه‌وانه‌ ده‌بینن و هه‌ستیان پێده‌که‌ن، ئیتر هیچ هێزێك نییه‌ بتوانێت سه‌ر بکه‌وێت به‌سه‌ر شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تیدا.” ئه‌و کاته‌شه‌ که‌ داهاتوویه‌کی ڕووناك ده‌رده‌که‌وێت له‌ به‌رده‌می کۆماری کۆڕه‌ میللییه‌کاندا –سۆڤێته‌کاندا-.

–فولین– وتویه‌تی:”بۆ چاوبه‌ستکردن و شێواندنی ئه‌قڵییه‌تی جه‌ماوه‌ر، حزبی به‌لشه‌فی چه‌ند دروشمێکی ئازادیخوازانه‌ی به‌رز کرده‌وه‌، دروشمی هه‌موو سوڵته‌ بۆ گه‌ل، جه‌ماوه‌ر خۆی به‌ غه‌ریزه‌ی خۆی پێیگه‌یشتبوو، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده‌، به‌ڵکو له‌ مانا ئازادیخوازییه‌که‌شی گه‌یشتبوو، ئه‌وه‌تا –ئەرشینۆڤ (Arshinov)- وتویه‌تی هزری سوڵته‌ی سۆڤیه‌تی لای کرێکاران ئه‌و مانایه‌ ده‌به‌خشێت که‌ خۆیان به‌ ئاره‌زووی خۆیان هه‌ڵسوکه‌وت ده‌که‌ن له‌ بواری کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریدا.”

سه‌ره‌تای 1918، له‌ کۆنگره‌ی سێیه‌می کۆڕه‌ کرێکارییه‌کاندا، لینین وتی: ”ئێسته‌ هزره‌کانی ئازادیخوازی –ئه‌نارکی– شێوه‌یه‌کی زیندووی له‌ به‌ر کردووه‌.” پاش ماوه‌یه‌کی که‌م، (6-8 ئازار)، لینین که‌وته‌ کارکردن بۆ ده‌رکردنی چه‌ند بڕیارێك، له‌وانه‌ ده‌رباره‌ی به‌هاوبه‌شیکردنی به‌رهه‌مهێنان له‌و جۆره‌یان که‌ ڕێکخراوه‌ کرێکارییه‌کان (سه‌ندیکاکان–لیژنه‌ی کارگه‌کان) ده‌یانبه‌ن به‌ڕێوه،‌ هه‌روه‌ها لابردنی کارمه‌ندی هه‌میشه‌یی، لابردنی پۆلیس و سوپا، یه‌کسانکردنی مووچه ‌و هه‌قده‌ستیش، به‌شداریکردنی هه‌موو ئه‌ندامانی کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان له‌ به‌ڕێوه‌بردنی کاروباری ده‌وڵه‌تدا، دواتر له‌ناوبردنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، هێدی هێدی و پله‌ به‌ پله. به‌هاری 1918، لە کۆنگره‌ی سه‌ندیکاکاندا، کارگه‌کانی وا پێناسه‌ کرد که‌ بریتین له ‌(شاره‌وانییه‌کان –کۆمونەکان– هاوبه‌شییه‌ به‌رهه‌مێنه‌ره‌کان و به‌کارهێنه‌ره‌کان که‌ خۆیان حوکمی خۆیان ده‌که‌ن)،ماکسیموف (Gregori Maximoff)ی ئەنارکۆ سه‌ندیکالیست، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ ده‌ڕوات و ده‌ڵێت: ”به‌لشه‌فیکه‌کان ته‌نها هه‌ر وازیان نه‌هێناوه‌ له‌ هزری پله‌ پله‌یی له‌ناوبردنی ده‌وڵه‌ت، به‌ڵکو وازیشیان هێناوه‌ له‌ سه‌رتاپای ئایدیۆلۆژیای مارکسیزم و تا ڕاده‌یه‌کی زۆر بوون به‌ ئازادیخواز (ئه‌نارکی).”

——————————-

* سه‌رچاوه‌: کتێبی –التحرریة من العقیدة الی الممارسة– نووسینی:دانییل گرین ل108 تا ل111

** ئه‌و کۆنگره‌یه‌ وا به‌ناوبانگ بوو، که‌ مه‌یلی ئازادیخوازی تێدا زاڵ بوو.

بریتانیا / لەندەن: هەڵچوون و پێکدادان لە گەڕەکی تۆتنام)ەوە بەرەو گەرەکەکانی ئێنفیلد و هاکنی و بریگستن و گەڕەکەکانی دیکە پەرەی سەندووە

پاش ئەوەی کە ڕۆژی پێنجشەممەی ڕابوردوو پۆلیس لە گەڕەکی تۆتنام تەقەی لە کەسێکی 29 ساڵە کرد و بووە هۆی کوژرانی، لە ڕۆژانی رابوردوودا پێکدادان و هەڵچوونێکی گشتی لەو گەرەکەدا بە هاوپستی و ئامادەیی خەڵکی ناڕازی لە گەرەکانی دیکەوە، تەقیییەوە، کە تا هەنووکەش بەردەوامە و بەرەو گەرەکەکانی دیکەش لەوانە گەڕەکی هاکنی و ئێنفیلد و بریگستن پەرەی سەندووە.

ئەوەی کە لە میدیای فەرمیدا دەخریتە ڕوو، خراپەکاری و وێرانگەری لاوان و کوشتنی کەسە 29 ساڵەکەش دەخەنە ئەستۆی خۆی، کە لە پاش خۆی 4 مناڵ بەجێماون. بەڵام ئەوەی ئاگاداری مێژووی ئەم گەڕەکە و پشتگوێخستن و ڕەفتاری پۆلیس لەم گەرەکەدا بیت، ئەوە دەزانیت، کە سەربوردەی ڕووداوەکان بۆ پێشتر و بۆ ڕامیاری دەستلێگرتنەوە (السیاسة تقشف)ی نیئۆلیبرالەکان دەگەێتەوە، کە تەنیا لەم گەڕەکەدا 20%ی دانیشتوانەکەی بێکارن و بەردەوام بێکار دەکرێن ، لە 13 ناوەندی لاوان، 8 دانەیان داخراون و 4 ناوەندی پیران و پەککەوتانیش داخروان، تەنیا لە ماوەی ئەم ساڵدا 10 هەزار کەس لە بۆرۆی هارینگەی کە یەکێك لە گەرەکەکانی (تۆتنام)ە، بێکار کراون. ئەمانە سەرەنجامی ئەو رامیارییەن، کە دەسەلاتدارانی بریتانیا دەستیان داوەتێ و بڕیارە بەو رامیارییە ”رامیاریی دەستلێگرتنەوەی خزمەتگوزارییەکان بە تایبەتیکردنەوەی کەرتە گشتییەکان و دەرکردنی کرێکاران و فەرمانبەران و بەرزکردنەوەی خەرجی خوێندن و زۆرێکی دیکە” بەتەمان 82 ملیۆن پاوەن لەو بۆرۆیە بگرنەوە، کە تەنیا لە ماوەی ئەم ساڵدا نزیکەی 43 ملیۆن پاوەندیان کەمکردووەتەوە و لە خزمەتگوزارییەکان بڕیوە، ئەمەش ڕاستەوخۆ کارایی لەسەر ژیانی دانیشتوانی گەڕەکە هەژارنیشینەکان دادەنێت و بەم جۆرە بووەتە هۆی تەقینەوەی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی وا، کە لە ماوەی کەمتر لە چەند کاتژێردا ئەو هەمووە هێزە کۆمەڵایەتییەی بۆ هەڵدەخرێنڕیت.

هەڵبەتە ئەمە کۆتایی پێکادان و هەڵچوونەکان نابێت، چونکە هەموو کارێکی سەرکوتگەرانە، بەرپەرچدانەوە و کاردانەوەی دژ بەدوای خۆیدا دەهێنیت و هێزەکانی دەوڵەتیش بۆ بەرگرتین بە ناڕەزایەتی خەڵك، بێجگە لە سەرکوت هیچ وەڵامێکی دیکە شك نابەن. لە ماوەی ئەم چەند ڕۆژەدا 156 کەس لە نارازییان گیراون و چەندانی دیکەش بریندار و کوتەککاری کراون، لە بەرامبەریشدا 35 پۆلیس بریندارن، لەوانەش 25 کەسیان بەرەو فریاگوزاری براون.

هاوڕێیان، خوێنه‌رانی هێژا، سه‌کۆی ئه‌نارکیستانی کوردستان, وەك سەکۆی سۆشیالیستە ئازادیخوازەکان، پێویستی بە هاریکاری ،ڕەخنە، پشنیار، ڕێنوێنی، وتار و هەواڵ و ڕاپۆرتی خەباتی ڕۆژانەی جەماوەری ئێوەیە هەیە لە هەر کوێیەکی جیهاندا دەژین.

hevallan, xwêneranî hêja, sekoy enarkîstanî kurdistan, wek sekoy soşyalîste azadîxwazekan, pêwîstî be harîkarî , rexne, pişnyar, rênwênî, wtar û hewall û raportî xebatî rojaney cemawerî êweye heye le her kwêyekî cîhanda dejîn. anarkistan@activist.com

ڕۆژی 06ی ئۆگوستی 2011 خۆپیشاندانی گشتی ڕێکخرا، کە تێیدا نزیکەی 350 هەزار کەس، دژی گرانی و نالەباری (سیستەمەکانی تەندروستی و خوێندن) و گرانی کرێخانوو، بەشدارییان کرد. ئەم خۆپیشاندانە سەرتاسەری بوو و لە باکوورەوە تا بیابانی نێگێڤ لە باشووری گرتووەتەوە. دروشمی سەرەکی خۆپیشاندانەکە ئەمە بوو ”گەل دادپەروەی دەوێت”، کە خەڵکی بە گشتی دەیانوتەوە. شایانی باسە مانگێك لەمەوبەر لە تەلئەبیبی پایتەخت بە بەرپاکردنی خێوەتگەی ناڕەزایەتی، لە دژی بەرزی کرێخانوو دەستی پێکرد و لە دێژەیدا ناڕەزایەتییەکان بەرەو سیستەمی تەندروستی و سیستەمی خوێندن و کەمکردنەوەی باج و خەراج پەرەیان پێدرا و هەروەها دەستپێشگەرانی ئەم ناڕەزایەتییە کۆمەڵایەتییە، لەسەر هەڵخڕاندن و ئامادەکاری و بەرەوپێشبردنی ناڕەزایەتییەکان بەردوامن و چاوەڕێ دەکەن بۆ سەرەتای مانگی داهاتوو (سێپتەمبەر) خۆپیشاندانی سەرتاسەری یەك ملیۆن کەسیی بێتە مەیدان.

هاوڕێیان، خوێنه‌رانی هێژا، سه‌کۆی ئه‌نارکیستانی کوردستان, وەك سەکۆی سۆشیالیستە ئازادیخوازەکان، پێویستی بە هاریکاری ،ڕەخنە، پشنیار، ڕێنوێنی، وتار و هەواڵ و ڕاپۆرتی خەباتی ڕۆژانەی جەماوەری ئێوەیە هەیە لە هەر کوێیەکی جیهاندا دەژین.

hevallan, xwêneranî hêja, sekoy enarkîstanî kurdistan, wek sekoy soşyalîste azadîxwazekan, pêwîstî be harîkarî , rexne, pişnyar, rênwênî, wtar û hewall û raportî xebatî rojaney cemawerî êweye heye le her kwêyekî cîhanda dejîn. anarkistan@activist.com