سامح سعید عبود

رغم كل ما كتب عن الأناركية، فإن الكثيرين مازالوا يصفونها بالخيالية، رغم أنها تعتمد فى ممارستها لتغيير العالم على ما يسمى بالفعل المباشر، وهو بناء علاقات لا سلطوية وتعاونية فى قلب المجتمع القديم، وعلى هامشه،أو الحفاظ عليها والإكثار منها إذا كانت موجودة، آملين أن يصبح لذلك النوع من العلاقات السيادة الاجتماعية يوما ما، بعيدا عن أى شكل من أشكال الهندسة الاجتماعية، أو انتظار ليوم القيامة الثورية، وهم فى هذا يجسدون أفكارهم، الآن فى عالم الواقع، وليس فى عالم الخيال والشعارات والمهاترات النظرية،بالانخراط فيما هو عملى وفعال وممكن بدلا من الانغماس فى الاستعراض السياسى الذى يساعد على تثبيت الواقع لا تغييره، وإعادة إنتاج العلاقات القائمة لا تغييرها.
الأناركيون يتمسكون بالنظرة المادية للعالم التى هى نفسها نظرة العلم الطبيعى للعالم، فكما فى الطبيعة الحية، تحدث تغيرات مختلفة فى الجينات الوراثية، تؤدى لتغير فى صفات الكائنات الحية، مما يؤدى لتنوعها بمرور الوقت، وفى النهاية تبقى الكائنات الصالحة للبقاء، وتنقرض الكائنات غير الصالحة للبقاء. مما يؤدى لتطور الكائنات الحية، وهى العملية المسماة بالانتخاب الطبيعى، التى يقلدها الإنسان فيما يسمى بالانتخاب الصناعى، والتى تؤدى لوجود سلالات نباتية وحيوانية جديدة، لها صفات مرغوب فيها استهدفها البشر مسبقا، و لم تكن موجودة من قبل.
توجد علاقات تنافسية وصراعية بين الكائنات الحية من أجل البقاء، سواء بين أفراد الجنس الواحد أو بين الأجناس المختلفة، إلا أنها ليست العلاقات الوحيدة فى الطبيعة الحية، كما يستند فى ذلك أنصار الدارونية الاجتماعية، فالطبيعة الحية تمتلئ بجانب أشكال الصراع والتنافس بنماذج للعلاقات التعاونية والتكافلية سواء بين أفراد النوع الواحد، أو بين أفراد من نوعين مختلفين، وسواء كانت هذه أو تلك، فإن الدافع وراءها هو تحقيق مصلحة حيوية مشتركة لكلا الطرفين، هى البقاء، لا أى قيم أو مثل أو صور أو خيال مثل تلك التى يخلقها البشر، و لا توجد خارج عقولهم.
فى العلاقات ما بين أفراد من نوع واحد أو بين أفراد من نوعين، يوجد تنوع أيضا فى العلاقات ما بين علاقات سلطوية وعلاقات لا سلطوية، فإذ كانت بنية قطيع قرود الشمبانزى تقوم على أسس سلطوية وهرمية بين أفراده، فإن أشقائهم من أفراد قرود البونوبولو تقوم العلاقات فيما بينهم على أسس لا سلطوية ومساواتية.
فى أى مجتمع بشرى أيضا، يدخل البشر فى علاقات اجتماعية مختلفة، بعضها تعاونى وبعضها تنافسى، بعضها سلطوى وبعضها لاسلطوى، وما يحكم بقاء علاقات اجتماعية فى مجتمع ما، وانقراض علاقات اجتماعية أخرى، هو مدى صلاحيتها للبقاء، و هو مدى كفاءتها فى تلبية احتياجات البشر المادية وغير المادية، وهى عملية خاضعة فى جانب منها للانتخاب الطبيعى عبر التاريخ البشرى كله، فهكذا تسيدت العلاقات الرأسمالية منحية جانبا العلاقات ما قبلها، وفى جانب آخر هناك الانتخاب صناعى الذى يؤدى لتسيد نوع من العلاقات، وتهميش علاقات أخرى، ونموذجه التعاونيات اللاسلطوية القائمة بالفعل، والتى يناضل الأناركيون لتوسعها.
وفقا لهذا الفهم المادى للواقع الاجتماعى، وانطلاقا منه، يمارس الأناركيون ما يمكن أن نسميه بالانتخاب الصناعى للعلاقات الاجتماعية، بهدف زيادة العلاقات التعاونية واللاسلطوية فى المجتمعات البشرية، وتقليص العلاقات التنافسية والسلطوية، وهى عملية نضالية يومية طويلة الأمد، هدفها النهائى على المستوى الجماعى لكل البشر ولكل العلاقات فيما بينهم قد يتحقق فى المستقبل البعيد، أما أهدافها المرحلية، فتم تحققها لبعض الأفراد والجماعات، وعلى مستوى بعض العلاقات، عندما يسعون هم إليها فى حياتهم القصيرة، وهى عملية تحدث فعلا فى الواقع دون أى ضجيج استعراضى أو أحلام خيالية.
السر وراء تفضيل الأناركيين للعلاقات التعاونية واللاسلطوية التى يسعون لسيادتها اجتماعيا هو أنها أكثر كفاءة فى تحقيق احتياجات البشر المادية و غير المادية، و هى الأكثر تحقيقا لسعادتهم، وذلك على عكس العلاقات التنافسية والسلطوية فيما بين البشر الأقل كفاءة فى تحقيق احتياجات البشر المادية و غير المادية، والمسببة لمعظم آلامهم.
النظرة المادية للعالم لا تأخذ بخرافة الطبيعة الثابتة و النهائية للبشر، فالبشر ككل كائنات الطبيعة الحية وغير الحية، متغيرون ومتطورون، وأن الهدف من وراء تغيرهم وتطورهم هو البقاء الذى لا يكون سوى للأصلح منهم، وهم ككل الكائنات الحية لا يبقى منهم إلا المتكيفون مع ظروفهم الخارجية المختلفة، فمن الطبيعى أن لا يتكيف مع العلاقات التنافسية والسلطوية إلا المهيئون لذلك، ومن ثم تصبح فرصهم فى البقاء أكثر، إلا أنهم بالانخراط فى علاقات تعاونية و لا سلطوية فأنهم لابد من أن يتكيفوا معها، و إلا سوف يكون مصيرهم الانقراض.

زاهیر باهیر

له‌نده‌ن 18/10/11

له‌ کاتێکدا که‌ بزوتنه‌ه‌وه‌ی خه‌ڵکی دژی ئه‌و بار‌و دۆخه‌ ناهه‌مواره‌ی که‌ بانقه ‌سه‌ره‌کیه‌کانی جیهان و ده‌سگه‌ دراویه‌کانی جیهان، وه‌کو سند‌وقی دراوی جیهانی، بانقی نێو ده‌‌وڵه‌تی ، بانقی نێوه‌ندی ئه‌وروپی و کۆمپانیه‌ گه‌وره‌کانی جیهان، به‌هاوپشتی و یارمه‌تیدانی پارێزه‌ره‌کانیان که‌ ده‌سه‌ڵات و حکومه‌ته‌کانن ، خولقاندویانه‌، دنیای کاپیتاڵیزمی هێناوه‌ته‌ خرۆشان و ترس و له‌رزی بۆ ئه‌م سیسته‌مه‌و پارێزه‌رانی بڕیوه‌ته‌وه‌.

له‌ کاتێکدا که‌ زیاتر له‌ 4 هه‌فته‌یه‌ ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ له‌ ئه‌مه‌ریکادا ده‌ستی پێکردووه‌و زیاتر له‌ 130 شاری گه‌وره‌ی ئه‌مه‌ریکی گرتۆته‌وه‌ و به‌ده‌یان هه‌زار خه‌ڵکانی ته‌مه‌ن جیا ، ڕه‌نگ جیا، جێنده‌ر‌ جیا، نه‌ته‌وه‌ی جیا به‌ فیعل به‌شداری تێدا ده‌که‌ن و دروشمه‌که‌شیان ” ده‌ستی به‌سه‌ردا بگره‌ ، یا ده‌ست بگره‌ به‌سه‌ریدا” یه‌ که‌ پێشتر ” ده‌ست به‌سه‌ر وۆڵ ستریتدا بگره‌” بوو ، که‌ به‌ سه‌ده‌ها هه‌زاری تریش پشتگیری خۆیانیان بۆ ده‌ر بڕیوه‌و له‌ لایه‌ن زیاتریش له‌ 600 کۆمۆنێتیه‌وه‌ کۆمه‌کیان پێده‌کرێت .

له‌ کاتێکدا که له‌ زیاتر له‌ 80 وڵات له‌ ئه‌و‌روپاوه‌ بۆ یابان بۆ وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی دوور بۆ که‌نه‌دا بۆ هیند بۆ ئۆسترالیا، بۆ نویزله‌نده ‌ بۆ سه‌رجه‌می وڵاتانی ئه‌وروپای ڕۆژئاوا، بۆ وڵاتانی سکه‌ندناڤیا تا وڵاتانی ئه‌مه‌ریکای لاتینی ، وزه‌و به‌هره‌یان له‌ خۆپیشاده‌رانی ئه‌مه‌ریکاوه‌ وه‌رگرتوه‌ ،‌ ئه‌وه‌ بوو له‌ ڕۆژی شه‌مه‌ی ڕابوردوودا ، 15-10-2011، زیاتر له‌ 8000 خۆپیشاندان و ده‌ستبه‌سه‌راگرتن له‌ زیاتر له‌ 80 وڵاتدا به‌رده‌وام بووو‌ ئێستاش ده‌ست به‌سه‌راگرتنه‌کان له‌ ‌ له‌نده‌ن و مه‌دریدو به‌رشه‌لۆنه‌و سانتیاگۆو تۆکێوو گه‌لێک شوێنی تر هه‌ر به‌رده‌وامه‌. شایانی باسه‌ گه‌ر ئه‌وه‌ش به‌یادی خوێنه‌ر بهێنمه‌وه‌ که‌ سه‌ره‌تای ده‌سپێکردنی خۆپیشاندانه‌کان و ده‌ست به‌سه‌را گرتنه‌کان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ئه‌مساڵه‌وه‌ له‌ یۆنان و له‌ مانگی نیسانیشه‌وه‌‌ له‌ چیلی و دواتریش له‌ ئیسرائیل ده‌ستی پێکردوه‌و تا ئێستاش هه‌ر به‌رده‌وامه‌

له‌ کاتێکدا دڕنده‌یی ئه‌م سیته‌مه‌ جه‌ماوه‌رێکی گه‌لێک گه‌وره‌ی به‌ ڕه‌غمی هه‌موو جیاوازیه‌کانیان ، له‌ دژی خۆی خڕ کردۆته‌وه‌ و ئه‌م خه‌ڵکانه‌ش ‌ شه‌ڕی مان و نه‌مان ده‌که‌ن به‌ پشت و په‌نای خۆیان، چیتر ڕێگا به‌ خۆیان ناده‌ن که‌ بڕوا به‌ سیاسیه‌کان و حیزبه‌ سیاسیه‌کان بکه‌ن.

ئا له‌م کاته گرنگه‌دا ڕۆژنامه‌ لیبراڵه‌کانی وه‌کو ئاوێنه‌و هاوڵاتی و ماڵپه‌ڕی سبه‌ی و که‌ ناڵی که‌ی ئێن ئێن ، مێشێک له‌ لایان میوان نیه‌ ، له‌ دیوه‌خانه‌کانیان هه‌ر باس باسی کوردایه‌تی و حیزبایه‌تی و گه‌نده‌ڵی و باس و خواسی گه‌مه‌ی سیاسی و گچکه‌ کردنه‌وه‌ی نه‌هامه‌تی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی بۆ ‌ ڕووداوی بچووک و که‌م به‌ها ، به‌ دوور گرتنی هه‌موو کێشه‌کان له‌ سروشتی سیسته‌مه‌که‌و نه‌به‌ستنه‌وه‌یان به ‌ سیسته‌می سه‌رده‌مه‌وه‌ ، به‌ چه‌واشه‌ کردنی مرۆڤی کورد که ‌ گوایه ‌ كێشه‌کانیان به ‌ گۆڕینی ده‌موچاوه‌کان، له‌ ڕێگای پرۆسێسی هه‌ڵبژاردنی چاره‌ ڕه‌شه‌وه‌ ، لابه‌لا ده‌بێته‌وه‌. ‌

ئایه‌ بێده‌نگی ئه‌م ڕۆژنامانه‌و ‌ ئه‌م ڕۆشنبیره‌ لیبراڵانه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ گوێی گادا نووستوون؟

بێگومان نه‌خێر ، من پێموایه‌ وه‌کو گه‌لێک له‌ ئێمه‌ وردوو درشتی ئه‌وه‌ی که‌ ڕووی داوه‌و به‌رده‌وامه‌ به‌ باشی ده‌زانن‌. ئه‌وه‌ی که ئه‌مڕۆ ده‌یبینین و به‌رده‌وامه‌ ڕووداوێکی وا قه‌باره‌ بچووک، یا بێبه‌ها نییه‌. ئه‌وه‌ی که‌ تۆزێک بایه‌خی بۆ ژیان هه‌بێت، ئه‌وه‌ی که‌ شتێکی زۆر کورت و که‌میش سه‌باره‌ی به‌م قه‌یرانی ئابووریه‌ی جیهان که‌ له‌ ساڵی 2008 وه‌ ده‌ستی پێکردوه‌ ، بزانێت، ئێستاش ئاگاداره‌ له‌ بزوتنه‌وه‌ی ئه‌م خه‌ڵکه‌ له‌گه‌ڵ هۆی بزووتنه‌وه‌که‌و داخوازی بزوتنه‌وه‌که‌و پێکهاته‌ی بزووتنه‌وه‌که‌ وه‌ هه‌ر وه‌ها ئه‌و مه‌ترسیه‌شی که‌ بۆ ئه‌م سیسته‌مه‌ی دروست کردوه‌.

به‌ڵام ئه‌ی بۆ ئه‌مان بێده‌نگن؟ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ گه‌لێک ئاسانه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م ڕۆژنامانه‌ که‌ خۆیان به‌ ئه‌هلی و سه‌ربه‌خۆ داده‌نێن ، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا سه‌ربه‌خۆ نین، ئه‌مان ناتوانن باس له‌ بزووتنه‌وه‌یه‌کی ئاوا بکه‌ ن که‌ نه‌ پارتێکی سیاسی ، نه‌ سه‌رۆک و سه‌رکرده‌یه‌کی ناودار له‌ پشتیه‌وه‌یه‌تی ، له‌وه‌ش مه‌ترسیدارتر بۆ ئه‌مان ئه‌وه‌یه‌ ، ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ داوای هه‌ڵبژادن و گۆڕینی ده‌م و چاوه‌کان ناکات ، نه‌که‌وتۆته ‌و ناکه‌وێته‌ داوی سیاسیه‌کانه‌وه‌، ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ ناتوانرێت ده‌سته‌مۆ بکرێت نه‌ به‌ سازش و مفاوه‌زه‌ کردن له‌ گه‌ڵیداو نه‌ به‌ دانی پایه‌و پله‌و پاره به‌ تاکه‌کانی ناو بزوتنه‌وه‌که‌.

ئه‌مان، ڕۆژنامانه‌و ڕۆشنبیره‌ لیبراڵه‌کانیش ناتوانن خۆیان له‌ پاشکۆیه‌تی که‌سه‌ ناوداره‌ سیاسیه‌کان ، ده‌رکه‌ن، ناتوانن بازنه‌ی پارتایه‌تی و سیاسه‌ت کردن ببه‌زێنن، نه‌ک هه‌ر ناتوانن ده‌ستپێشکه‌ریش بکه‌ن به‌ڵکو ناشتوانن پشتگیری ئه‌وه‌ش بکه‌ن که‌ ده‌ستپێشکه‌ری کراوه‌.

ئه‌ی که‌ ئه‌مه‌ حاڵیان بیت و ‌ نه‌توانن خۆیان له‌ قه‌ره‌ی بزووتنه‌وه‌یه‌کی ئاوا مرۆڤ دۆست ، ژینگه‌ دۆست بده‌ن، چۆن ده‌توانن به‌ خۆیان بڵێن ڕۆژنامه‌ی ئه‌هلی سه‌ربه‌خۆ؟ یا ڕۆژنامه‌یه‌کی لیبراڵ؟ ئه‌مان که‌ ناوی‌ ڕۆژنامه‌ی لیبراڵیان له‌ خۆیان ناوه‌ هه‌رگیز ناگه‌ن به‌ پاژنه‌ی پێی ڕۆژنامه‌یه‌کی وه‌کو گاردیانی به‌ریتانی که‌ له‌و کاته‌وه‌ی که‌ خۆپیشاندانه‌کان و ده‌ست به‌سه‌راگرتنه‌کان له‌ ئه‌مه‌ریکا ده‌ستی پێکردوه‌، ڕۆژانه‌ له‌ 2 وتاره‌وه‌ تا 4 وتاری خه‌ستو خۆڵ و پڕ له‌ زانیاری ، بڵاو ده‌کاته‌وه‌، لیست و واژۆی که‌سانی ناوداری نووسه‌رو ئه‌کته‌رو ئه‌کادیمی زانکۆکان و ڕۆماننووس و ڕۆژنامه‌نوسه‌ ناوداره‌کان بڵاو ده‌کاته‌وه‌ ، له‌ کۆمه‌ک کردن و پشتگیری کردنی ئه‌و بزوتنه‌وه‌یه‌دا. به‌ڵام ڕۆژانامه‌یه‌کی وه‌کو ئاوێنه‌ ته‌نانه‌ت له‌ بڵاو کردنه‌وه‌ی وه‌رگێڕانی وتارێکی گاردیان بۆ زمانی کوردی که‌ له‌ ڕۆژه‌کانی سه‌ره‌تایی ده‌ست به‌سه‌راگرتنه‌که‌ وۆ‌ڵ ستریتدا نوسرابوو، ده‌ترسێت نه‌کو له‌ لایه‌ن سه‌رکرده‌ سیاسیه‌کانه‌وه‌ لۆمه‌ بکرێت، وه‌ڵامیشیان بۆ براده‌ره‌ وه‌رگێڕه‌که‌ ده‌ستی ده‌ستی پێکردن بوو له‌ نێوانی سه‌رنوسه‌رو خاوه‌ن ئیمتیازی ڕۆژنامه‌که‌دا له‌ بری ئه‌وه‌ی بوێرانه‌ بڵێن ” ئه‌م جۆره‌ وتارانه‌ چ وه‌رگێڕان بێت یا به‌ کوردی نووسرابێت ، سنووری سیاسی ئێمه‌ ده‌به‌زێنێت ، بڵاو کردنه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ وتارانه‌ له‌ فه‌رهه‌نگی خه‌بات و تێکۆشانی ئێمه‌دا نییه‌“.

هه‌رچیش سه‌باره‌ت به‌ ماڵپه‌ڕی سبه‌ی و که‌ ناڵی كه‌ی ئێن ئێنیش هه‌یه‌ ، به‌ هه‌ند وه‌رنه‌گرتنی ئه‌و بارو دۆخه‌ وه‌کو پێویست ، هه‌ر دیسان جێی سه‌رسوڕمان نییه‌ . ماڵپه‌ڕی سبه‌ی ته‌نها ئه‌مڕۆ 18-10-11 به‌ وێنه‌ به‌شێکی زۆر که‌می خۆپیشاندانه‌کانی بڵاو کردۆته‌وه‌ زۆر به‌ کورتیش چه‌ند دێڕیکی له‌سه‌ر ئه‌و ڕووداوه‌ مه‌زنه ‌ نووسیوه‌، ته‌نها وه‌کو ده‌فعی گله‌یی یاخود وه‌رگرتنی هه‌ڵوێستی سیاسی، نه‌ک سه‌پۆرت کردنی. ئه‌وان نایانه‌وێت که‌ هانده‌ری بزووتنه‌وه‌یه‌ک بن له‌ کوردستاندا که‌ ئه‌وان ڕابه‌ری نه‌بن ، خۆیان به‌رهه‌مه‌که‌ی نه‌چننه‌وه‌، چونکه‌ که‌سانی سیاسی له‌ ناو پارتدا ئه‌سبه‌قیه‌ت به‌ خۆیان ده‌ده‌ن زیاتر له‌ پارته‌کایان ، له‌ ناو کۆمه‌ڵگاشد پارته‌که‌یان زیاتر لا مه‌به‌سته‌ تا کۆمه‌ڵگه‌که‌یان، واته‌ به‌رژه‌وندی تاک و پارت له‌سه‌رو به‌رژه‌وندی تاکی ناو کۆمه‌ڵگه‌وه‌یه‌.

بێگومان ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی ماڵپه‌ڕی سبه‌ی و که‌ناڵی که‌ی ئێن ئێن ، لای من جێی سه‌ر سوڕمان نیه‌ من پێشم وایه‌ کوتو مت له‌ گه‌ڵ سیاسه‌تو هه‌ڵوێستیانا ده‌ڕوات ، چونکه‌ هه‌میشه‌ ئه‌مان له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دان که‌ کۆمه‌ک و پشتگیری حکومه‌ته‌کانی ده‌رودراوسێو ئه‌وروپاو ئه‌مه‌ریکاو که‌نه‌داو هه‌تد به‌ده‌ست بهێنن تاکو خه‌ڵکانی ئاسایی ناو کۆمه‌ڵگاکانیان. هه‌ر بۆیه‌ش هه‌مو چالاکی براده‌رانی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕانیش له‌ هه‌نده‌ران یا شه‌ڕه‌ ده‌نووکی نێوان خۆیان و یه‌کێتی و پارتیه‌ یا ڕاکێشانی سۆزو عه‌تفی چه‌ند په‌ڕله‌مانتارێک، په‌ڕله‌مانی ئه‌و وڵاتانه‌ یا ده‌سگه‌ داپڵۆسێنه‌ره‌کانیان. ئه‌و په‌ڕله‌مانتارانه‌ی‌ ، ئه‌و په‌ڕله‌مانانه‌ی، یا ئه‌و ده‌سگه‌ داپڵۆسێنه‌رانه‌ی که‌‌ پارێزه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌و کۆمپانیانه‌و ئه‌و بانق و دامو ده‌سگه‌ داراییه‌‌‌ جیهانی و ئه‌وروپیانه‌ن که‌ ئێستا خه‌ڵکی بزووتنه‌وه‌یه‌کی وا گه‌وره‌ی دروست کردووه‌ دژیان.

جا که‌ ئه‌مه‌ وابێت ئیدی ئێمه‌ بۆ ده‌بێت بێهیواو به‌گله‌یی بین له‌ ڕۆژنامه‌ و ماڵپه‌ڕو که‌ناڵه‌ لیبراڵه‌کان. به‌ڵام ئێمه‌ ده‌بێت له‌ خه‌می ئه‌وه‌دا بین که‌ به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ ڕۆژنامه‌یه‌ک و گۆڤارێک له‌ ئێستادا بهێنینه‌ کایه‌وه‌ تاکو له‌ قۆناغی داهاتودا که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستان پاش تێشکانی سه‌رجه‌می ئۆپۆزیشن و میدیاکه‌ی ، پێی تێده‌نێت‌ ، که‌ ئه‌م ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌ش ڕه‌چاوو ڕه‌نگدانه‌وه‌ی کێشه‌ ڕۆژانه‌‌کانی مرۆڤی ئاسایی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی ، بکات و بزووتنه‌وه‌که‌یان بباته‌ پێشه‌وه‌ تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی ته‌جاوزی ده‌سه‌ڵات به‌ هه‌موو چه‌شنه‌کانییه‌وه‌ بکات و سه‌رئه‌نجام بتوانێت هه‌موو بڕیاره‌کان بگه‌‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ خودی کۆمۆنێتیه‌که‌ تاکو هه‌موو ئه‌و بڕیارانه‌ و سه‌رئه‌نجامه‌کانیشیان به‌ هه‌ره‌وه‌زی بده‌ن و بچننه‌وه‌.

زاهیر باهیر

سلێمانی٢٤/٠٩/١١

 لیستی گۆڕان وەک بزوتنەوەیەک هەروەها وەک قەوارەیەکی ڕێکخراوەیی، بەڵام نەک وەک پارتێکی تەقلیدی ، لە مێژویەکی زۆر کورتدا توانی خەڵکانێکی زۆر ، تێکەڵ لە هەموو چین و توێژاڵەکانی ناو کۆمەڵگەی کوردی، لە ژێر دروشمی شەفافیەت و گەندەڵی و چاکسازی و دروستکردنی لیژنەی نەزاهەت و سەروەری یاسا، لە دەوری خۆی گرد بکاتەوە. وە لە ماوەی کەمتر لە دوو ساڵدا بە دوو ئەزمونی گەورەدا تێپەڕی. کە ئەو ئەزمونانە نیشانیداین، کە لیستی گۆڕان و سەرکردەکانیان هەر لەسەرەتاوە ئامانجیان گۆڕان نەبووە، بۆیە نەیانتوانیوە ئەو خەڵکانەی کە لە دەوریان کۆبووبوونەوە، ئاراستەیان بکەن بەرەو ئەو ئامانجانەی کە لە مانیفێستەکەیاندا هاتبوون. هەڵبەتە هۆکاری ئەمەش زۆرن بەڵام هەرە گرنگەکەیان: بە سیاسی کردنی کێشە کۆمەڵایەتیەکان بوو، هاوپەیمانیان لەگەڵ هێزو پارتە ئیسلامییەکاندا، نەڕۆیشتن لەگەڵ بزوتنەوەی خەڵکدا، نەکێشانی هێڵێکی جیا لە نێوان خۆیان و دەسەڵاتدا، هەروەها بەکار بردنەوەی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیەکە بۆ بە دەسەڵات گەیشتن وەکو ڕێکخراوە چەپ و ڕاستەکانی تر.

ئەو دوو ئەزمونەی کە من لێرەدا دەمەوێت باسیان لێوەبکەم، یەکەمیان ئەزمونی هەڵبژاردن و پەڕلەمانتاری بوو. گەرچی تێشکانی ئەم ئەزمونە لەلای گەلێکی وەک من کە ساڵانە لە کۆمەڵگە دیمۆکراسی و مەدەنیەکانی سەرجەمی ئەوروپاو ئەمەریکاو کەنەداو ئوسترالیاو وڵاتانی ئەسکەندناڤیا، دەیبینین، هەمیشە فەشەلی هێناوەو دەیهێنێ، واتە هەرگیز گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی لەو وڵاتانەدا ڕوی نەداوەو ڕوونادات .

با وەک نموونە هەڵبژاردنی ئەم دوایەی ئەمەریکا وەرگرین کە هەمیشە کێشمە کێشی سەرەکی لە نێوانی پارتی کۆماری و دیمۆکراتدا بوە، ئەوە بوو پاش دوو خولی دەسەڵاتداری پارتی کۆماری بەسەرکردایەتی سەرەک بووش، پاش ئەو کارەساتانەی بەسەر خەڵکی ئەمەریکی هات، پارتی دیمۆکرات بە سەرۆکایەتی ئۆبامە هەڵبژێردرا و مانیفێسەتەکەشی ٥ خاڵی سەرەکی بوو: یەکەم لابەلا کردنەوەی کێشەی فەلەستینیەکان و ئیسرائیلیەکان. دووهەم: داخستنی بەندیخانەی گوانتەنامۆ. سێهەم: کشانەوەی لەشکرەکەی لە عێراق و ئەفغانستان. چوارهەم بە خۆڕاییکردنی سیستەمی تەندروستی و چارەسەری ئەو ٣٩ ملوێن خەڵکەی کە ئەکسێسیان نەبوو بۆ سیستەمی تەندروستی و چارەسەر کردنیان بەبەلاش. پێنجەمیان چاککردنی باری ئابووری ئەمەریکا.

ئۆباما لە داخستنی گوانتەنامۆدا فەشەلی هێنا، مەسەلەی فەلەستینیەکان نەک هەر لابەلا نەبووەوە بەڵکو دوو هەنگاویش بەرەو دواوە گەڕایەوە بگرە تەنانەت ئەمەریکا ئامادە نییە بە پێی پەیمانەکەی ئۆسلۆی ١٩٩٣ ش بڕوات کە فەلەستینیەکان مافی دروستکردنی دەوڵەتی فەلەستینیان بە پێی سنورو قەوارەی فەلەستینی ساڵی ١٩٦٧ هەیەو ئۆرشەلیمی ڕۆژهەڵاتیش ببێتە پایتەختی و هەروەها گەڕانەوەی پەنابەرانیش بەپێی ئەو پەیمانە. ئەوەتا ئێستا ئەمەریکا هەقی ڤیتۆ لە دژی فەلەستینیەکان بۆ ئەو مافەیان، بەکار دێنێت. سەبارەت بە کشانەوەی لەشکرەکەشی لە عێراق و ئەفغانستان، نەک هەر ئەوەی نەکرد بەڵکو بەبڕی ٣٠ هەزاریشی لە ئەفغانستان زیاد کرد. باری ئابوری ئەمەریکاش نەک هەر باش نەبوو بەڵکو قەرزی ئەمەریکاو کورتهێنانی بوودجەیان گەیشتە ١٤ تریلۆن و ٣٠٠ ملیار دۆلاری ئەمەریکی. ڕێژەی بێکاری بە گشتی گەیشتۆتە لە سەدا ٩ و لە نێوەندی لاوانیشدا بەتایبەتی گەیشتۆتە لە سەدا ٢٣ لە سەدا ٢٣. ئەمە جگە لەوەی کە بە سەدەها هەزار کەس بێکارکەوتوە، هەر بە هۆی ئەوەوە بە سەدەها لەو بێکارانە خانوەکانیشیان لە دەستداوە.

هەرچیش مەسەلەی ئەکسێسی ئەو ٣٩ ملوێن خەڵکە بوو بۆ چارەسەر کردن ئەویش وەختێکی زۆرو قسەیەکی زۆریشی ویست هەتا ئەندامانی کۆنگریس قایل بکات بۆ بە ئەنجام گەیاندنی، ئەویش بە نیوە ناچڵی.

خۆ گەر بەریتانیاش بگریت ئەو یاری هەڵبژاردنە پتر لە ١٠٠ ساڵە هەر بە تەنها لە نێوانی پارتی موحافیزین و پارتی کرێکاراندا، بەردەوامەو دێت و دەچێت. لە ساڵی ١٩٨٥ وە کەلێنی نێوانی پارتی موحافیزین و کرێکاران لەسەرجەمی سیساسەتەکانیاندا، لە کەم بوونەوەدایە ، ئەوەش ڕاستی تێدایە گەر بڵێین جیاوازیەکانی نێوانیان زۆر زۆر کەمە. بەڕاستی ئەو وتەیەی کە سەدەیەکە وتراوە: (گەر هەڵبژاردن شتێکی بگۆڕێیایە، ئەوا دەمێک بوو یاساغ کرابوو)، دەقاو دەق ڕاستەو هەر بەڕاستیش دەمێنێتەوە.

لیستی گۆڕان و سەرانی لە تاقیکردنەوەی یەکەمیاندا کە هەڵبژاردن و بەدەستهێنانی کورسی پەڕلەمان بوو، تێشکان، چونکە نەیان توانی کە ئیجباری دەسەڵات بکەن نەک هەر بۆ کردنی تاقە گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی، بەڵکو تەنانەت بۆ ئەوەیشی کە خۆشیان دەیانویست، گەرچی ئەو دروشمانەش لە شتێکی ڕوکەش و ناوەرۆک پوچ زیاتر شتێکی تر نیە. بۆ نمونە شەفافیەت لە بوجەی حکومەتدا چیە؟ !!

لە بەریتانیاو ئەمەریکادا پاوەن بە پاوەن یا دۆلار بە دۆلاری بودجە ئاشکرا دەکرێت و لە پەڕلەمانیشدا قسەی تەواوی لەسەر دەکرێت، خەڵکیش دەتوانێت گوێی لێبگرێت یا بیبینێت، بەڵام کەسێک نیە کە بتوانێت ڕای هەبێت یا ڕای لێوەربگیرێت لە چونێتی دابەشکردنیدا، چونکە گەر ڕای خەڵکی بەریتانی وەربگیرێت لەو پارەیەی کە لە ئەفغانستان بۆ هێزی لەشکرو سەربازییان، سەرف دەکرێت، کەس ڕازی نابێت کە ساڵانە ٤.٥ ملیار پاوەند لەوێ و ٧٥٠ ملوێن پاوەند لە لیبیادا سەرفکرێت لە کاتێکدا پارە بۆ خەستەخانەکان و مەکتەبەکان و دایەنگاکان و باخچەو پارکەکان و خزمەتگوزاریەکانی تر قاتییە.

لە ئەمەریکاشدا کە زیاتر لە تریلۆنێک دۆلار تەخانکرا بۆ ڕزگار کردنی بانقەکان لە هەرەس هێنان، لە بری ئەوەی کە بدرێن بە دادگا بە هۆی ئەوەی دەستێکی باڵایان هەبوو لە قەیرانەکەی ٢٠٠٨ دا، هەروەها ٦٠٠ ملیار دۆلاریش لە جەنگی ئەفغانستاندا سەرف کراوە، کەچی لە هیچ کام لەمانەدا پرس بە کەسێک نەکراوە.

با تەماشایەکی ئەو کۆمەڵگا مەدەنییەی یا ئەو حکومەتە مەدەنییە لیبراڵەی کە ئەوان داوای دەکەن، بکەین: بۆ نمونە لە کۆمەڵگەی مەدەنی بەریتانیدا لە ژێر حوکمی لیبراڵدا ٥ ملوێن نەخوێنەوار هەیە، بەشێکی زۆر لە ١١ ملوێن لە ژمارەی خانەنشینکراوان ژیانێکی مەمرەو مەژی دەبەنە سەر، زیاتر لە ٢٠٠ هەزار منداڵ لە ژێر هێڵی برسێتیەوە دەژین، ئاسایش لە کوردوستاندا بەراورد ناکرێت بە ئاسایش لە پایتەختی کۆمەڵگەی مەدەنی کە لەندەنە.

پار دەرکەوت کە پۆلیس لە بەریتانیادا داتاباسەکەیان کە وێنەو ناوی قوتابیانێک کە لە مانگرتنەکان و خۆپیشاندانەکاندا بەشداریان کردبوو فرۆشتەوە بە کۆمپانییاکان تاکو ئەو تۆمارەیان هەبێت بۆ ئاگادار کردنیان لە جموجوڵی سیاسیان، ئەمەش یانی وەرنەگرتنی ئەو لاوانەی کە زانکۆ تەواو دەکەن یا قوتابخانە واز لێدەهێنن، هەر لەو کۆمەڵگە مەدەنیەدا ١٤ ملوێن کامیرای چاودێری هەیە بۆ ٦٠ ملوێن خەڵک، واتە هەر کامیرەیەک بۆ چاودێری کردنی٤ تا٥ کەس.

سەروەری یاساش یانی سەروەری یاسایەک کە پارێزگاری لە پەیوەندی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی سەردەم بکات، سەروەری یاسایەک کە لە پێناوی کەڵەکەکردنی زیاتری سەرمایەو قازانجی زیاتردا، سەروەری یاسا لە ناردنی پۆلیس و سیخوڕەکانی حکوموت بۆ ناو ڕیزەکانی برادەرانی ژینگەو، جەمعیات و ڕێکخراوە ئیسلامیەکان و ئەنارکیستەکان، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەو یاسایە یاساغی دەکات کە کەسێک بچێتە ناو ڕیزەکانی پۆلیس و دەسگا سیخوڕیکانەوە و میدیاکەشی ڕەجمی دەکات، ئەمە جگە لەوەی ماوەیەک لەمەو پێش پۆلیس بڕیارێکی دەرکرد کە لە گەڕەکەکاندا، لە شوێنی کاردا، هەرکەسێک ناسرا بە ئەنارکست، دەبێت پۆلیس ئاگادار بکرێتەوە لێیان. هەر ٣ هەفتە لەمەوپێش پۆلیس داوای لە مامۆستایان و فەرمانبەرانی زانکۆکان کرد کە ناوی ئەو قوتابیانەی موسڵمانن و ڕیشیان هەیە، کە بێتاقەت دیارن، کە سەردانی سایتە ڕادیکالە ئیسلامیەکان دەکەن، دەبێت ئاگاداری پۆلیس بکەنەوە. هەر ٣ هەفتە لەمەو پێش لە ٥ شارەوانی لەندەندا، لە ڕۆژی ٠٣–٠٩–١١ وە بۆ ماوەی مانگێک هەموو جۆرە خۆپیشاندانێک قەدەغە کراوە. سەروەری یاسا لە بەریتانیا ڕێگا دەدات کە کۆمپانیای ڤۆدۆ فۆن ٦ ملیار پاوەندو ٨٠٠ ملوێن پاوەند تەکسی لەسەرە نەیدات، هەروەها بارکەلی بانق کە بانقێکی جیهانیە تەنها ١٠٠ ملوێن پاوەند باج بدات کە ئەمەش بە ڕێژەی سەدی تەنها لەسەدا ١ دەکات لە کاتێکدا هەر بەپێی ئەو یاسایە بزنس و کۆمپانییە گەورەکان لە سەدا ٢٨ لە داهاتیان، باج دەیگرێتەوە. هەر ئەم یاسا سەروەرە بە رەوای بینی کە بەڕێوەبەرانی بانقەکان و ئەوانەی کە لە بۆرسەکاندا کاریان دەکرد، بە ڕای ئابوری زانەکان، گەورەترین قەیرانی ئابوریان لە ساڵی ٢٠٠٨ دا دروست کرد هیچیان بەرامبەر نەکرێت، کە تا ئێستاش ئەو قەیرانە نەک هەر نەڕەویوەتەوە، بەڵکو هەنذێک وڵاتی زۆر بە خەستی گرتۆتەوە، ئەمە لە کاتێکدا هەر ئەو یاسایە لەم ڕایاتەی ( هەڵچوون) مانگی ئاب کەلە هەندێک لە شارە گەورەکانی بەریتانیادا ڕوی دا و ١٧٣٦ کەسی تێدا دەستگیر کرا، کە هەنێک لەوانە لە ئێستادا دادگایی کراون، لەوانە ٦ مانگ بەندی سەپاند بەسەر یەکێک لەو گەنجانەدا کە تەنها تاوانەکەی بردنی ٣ بوتڵ ئاو بوو کە بایی تەنها ٣ پاوەندو نیو بوو و حوکمی ژنێکی گەنجیشی کە لە گەڵ منداڵەکەیدا دەژی بە جیا لە مێردەکەی، بە ٥ مانگ و نیو دا، کە تاوانی ئەمیش تەنها کڕینەوەی جوتێک پێڵاو بوو لە یەکێک کە لە دووکانێک هێنابویەوە لە کاتی ڕایەتەکەدا. گەنجێکی تریش ٤ ساڵی درا بە تەنگەدا، تاوانبار کرابوو کە گوایە لە سایتەکاندا تەرویجی بە توندو تیژی دابوو. سەروەری و عەدالەتی ئەم یاسایە گەیشتە رادەی بڕینی بیمەی بێکاری وکرێی خانوو بڕیاری دەرکردنی بەشێک لەو باوک و دایکانەی کە لە خانوەکانی شارەوانیدا، دەژین ، کە منداڵەکانیان بەشداری لەو ڕایاتەدا کردوە.

من دەتوانم لە بواری سەروەری یاساو دەبڵ ستادەرێتی کە کورد پێی دەڵێت بانێکەو دوو هەوا، دەیەها نمونەی تر بە دۆکۆمێنتەوە بهێنمەوە، ڕیزی بکەم، بەڵام لێرەدا من دەوەستم.

هەرچی سەبارەت بە گەندەڵیش هەیە لەو وڵاتە مەدەنییەدا من پێشتر بە باسێکی تایبەتی بە دۆکۆمێنتەوە لێی دوواوم، کە پێویست نییە لێرەدا دووبارەی بکەمەوە.

دووهەمیشیان ئەزمونی خڕدانی خەڵک و دەستکردن بە چالاکی سەر شەقام.

بۆ تێشکانی ئەم ئەزمونەشیان پێویستم بەوە نییە کە بە درێژی لەسەری بدوێم. لەلای هەموان ئاشکرایە کە گۆڕان لە بەڕێکردنی ئەم هەنگاوەشدا تێشکان، نەک نەیانتوانی هیچ شتێک لە داخوازیە سیاسییەکانیان بەدی بهێنن، بەڵکو بوونە هۆی لەباربردنی بزوتنەوەی خەڵکیش و بەهێز بوونی زیاتری دەسەڵاتیش.

بێگومان هۆکاری تێشکانی بزوتنەوەکە زۆرە بەڵام هەرە گرنگەکانیان هەندێک لەوانە بوون کە لەسەرەوە ناونوسم کردن، لەپاڵ گردکردنەوەو خەساندنی خەڵکی لە سەرای ئازادیدا، بەکارهێنانی هەمان تاکتیکە کۆنەکان لە شێوەیەکی خەتەرناکدا لەبەکارهێنانی توندوتیژو هەبوونی هەست و ڕۆحی شەڕەنگێزی لە ناو گەلێک لە گەنجاندا، کۆنترۆڵکردنی مایکرۆفۆنی گۆڕەپانەکەو پشتکردنە جەماوەرو هتد.

ئێستاش دەچمە سەر بەشی کۆتایی بابەتەکەم کە داهاتوی لیستی گۆڕانە وەکو ئەم قەوارە ڕێکخراوییەی کە هەیە ، کە بە ڕای من لە بەردەم دووڕییانیکدایە. یەکەمیان مانەوەی بەو شێوەیەی کە هەیە، کە نەک هەر ناتوانێت گۆڕانکاریەکی گەلیک بچوکیش بکات، بەڵکو دەبێت بە بزوتنەوەیەکی کۆنەپەرستانەی ڕێگر وەکو سەرجەمی بزوتنەوە سیاسیەکانی تر بە هەموو چەشنەکانییەوە، لە بەردەم بزوتنەوەی خەڵکیدا، جەماوەریدا، لەبەرئەوەی وەک هەر پێکهاتەیەکی هەرەمی تر ئامانجی سەرەتاو کۆتایی ئەویش هەیمەنە کردنە بەسەر کۆمەڵگەدا، بە جێگە گرتنەوەی ئەوانی تر. سەرئەنجام هەر ڕەخنەیەک لە لیستی گۆڕان بەبێ لێدان لە بنەما هەرەمیەکانی ئەم قەوارە تازەیە ، دەبێتە هۆی خۆشباوەڕکردنی جەماوەر بە لایەنێکی دەسەڵاتخوازی تر.

دووهەمیان دەشتوانێت ببێتە هێزێکی یارمەتیدەرو پاڵپێوەنەری بزوتنەوەی خەڵک، ئەویش بە بانگەشەکردنی فەشەلی خۆیان و دەستکێشانەوەی لیستی گۆڕان و سەرکردەکانیان لە سەرکردایەتی کردنی ئەو بزوتنەوەیە و خۆ بەدەمڕاست زانینیان. واتە پێلێنان لە هەڵەکانیان و لە سەرو هەمووشیانەوە داوای لێبوردن کردن لە جەماوەری ناڕازی سەبارەت بە کۆنترۆڵکردنیان و بە سیاسیکردنی کێشەو داخوازیە کۆمەڵایەتیەکانیان بە کێشەیەکی سیاسی و لەبار بردنی بزووتنەوە ئەسڵیەکە.

من پێموانیە لە بەردەم لیستی گۆڕاندا، وەک پێویست ئاڵتەرناتیڤی سێهەم سەرهەڵبدەدات، ئەوەیش مانای پووکانەوەی گۆڕانە لەم قەوارە و شێوەیەی ئێستایدا. کەواتە هەر ڕێگایەکیشیان بگرێتە بەر یانی پووکانەوە و تیاچوونی لیست و سەرانی گۆڕان لەم قەوارە و شێوەی ئێستایدا.

زاهیرباهیر

سلێمانی٢٤/٠٩/١١

لیستیگۆڕانوەکبزوتنەوەیەکهەروەهاوەکقەوارەیەکیڕێکخراوەیی،بەڵامنەکوەکپارتێکیتەقلیدی،لەمێژویەکیزۆرکورتداتوانیخەڵکانێکیزۆر،تێکەڵلەهەمووچینوتوێژاڵەکانیناوکۆمەڵگەیکوردی،لەژێردروشمیشەفافیەتوگەندەڵیوچاکسازیودروستکردنیلیژنەینەزاهەتوسەروەرییاسا،لەدەوریخۆیگردبکاتەوە. وەلەماوەیکەمترلەدووساڵدابەدووئەزمونیگەورەداتێپەڕی.کەئەوئەزمونانەنیشانیداین،کەلیستیگۆڕانوسەرکردەکانیانهەرلەسەرەتاوەئامانجیانگۆڕاننەبووە،بۆیەنەیانتوانیوەئەوخەڵکانەیکەلەدەوریانکۆبووبوونەوە،ئاراستەیانبکەنبەرەوئەوئامانجانەیکەلەمانیفێستەکەیانداهاتبوون. هەڵبەتەهۆکاریئەمەشزۆرنبەڵامهەرەگرنگەکەیان: بەسیاسیکردنیکێشەکۆمەڵایەتیەکانبوو،هاوپەیمانیانلەگەڵهێزوپارتەئیسلامییەکاندا،نەڕۆیشتنلەگەڵبزوتنەوەیخەڵکدا،نەکێشانیهێڵێکیجیالەنێوانخۆیانودەسەڵاتدا،هەروەهابەکاربردنەوەیبزوتنەوەکۆمەڵایەتیەکەبۆبەدەسەڵاتگەیشتنوەکوڕێکخراوەچەپوڕاستەکانیتر.

ئەودووئەزمونەیکەمنلێرەدادەمەوێتباسیانلێوەبکەم،یەکەمیانئەزمونیهەڵبژاردنوپەڕلەمانتاریبوو. گەرچیتێشکانیئەمئەزمونەلەلایگەلێکیوەکمنکەساڵانەلەکۆمەڵگەدیمۆکراسیومەدەنیەکانیسەرجەمیئەوروپاوئەمەریکاوکەنەداوئوسترالیاووڵاتانیئەسکەندناڤیا،دەیبینین،هەمیشەفەشەلیهێناوەودەیهێنێ،واتەهەرگیزگۆڕانکاریەکیبنەڕەتیلەووڵاتانەداڕوینەداوەوڕوونادات.

باوەکنموونەهەڵبژاردنیئەمدوایەیئەمەریکاوەرگرینکەهەمیشەکێشمەکێشیسەرەکیلەنێوانیپارتیکۆماریودیمۆکراتدابوە،ئەوەبووپاشدووخولیدەسەڵاتداریپارتیکۆماریبەسەرکردایەتیسەرەکبووش،پاشئەوکارەساتانەیبەسەرخەڵکیئەمەریکیهات،پارتیدیمۆکراتبەسەرۆکایەتیئۆبامەهەڵبژێردراومانیفێسەتەکەشی٥خاڵیسەرەکیبوو:یەکەملابەلاکردنەوەیکێشەیفەلەستینیەکانوئیسرائیلیەکان.دووهەم:داخستنیبەندیخانەیگوانتەنامۆ.سێهەم:کشانەوەیلەشکرەکەیلەعێراقوئەفغانستان.چوارهەمبەخۆڕاییکردنیسیستەمیتەندروستیوچارەسەریئەو٣٩ملوێنخەڵکەیکەئەکسێسیاننەبووبۆسیستەمیتەندروستیوچارەسەرکردنیانبەبەلاش.پێنجەمیانچاککردنیباریئابووریئەمەریکا.

ئۆبامالەداخستنیگوانتەنامۆدافەشەلیهێنا،مەسەلەیفەلەستینیەکاننەکهەرلابەلانەبووەوەبەڵکودووهەنگاویشبەرەودواوەگەڕایەوەبگرەتەنانەتئەمەریکائامادەنییەبەپێیپەیمانەکەیئۆسلۆی١٩٩٣شبڕواتکەفەلەستینیەکانمافیدروستکردنیدەوڵەتیفەلەستینیانبەپێیسنوروقەوارەیفەلەستینیساڵی١٩٦٧هەیەوئۆرشەلیمیڕۆژهەڵاتیشببێتەپایتەختیوهەروەهاگەڕانەوەیپەنابەرانیشبەپێیئەوپەیمانە.ئەوەتائێستائەمەریکاهەقیڤیتۆلەدژیفەلەستینیەکانبۆئەومافەیان،بەکاردێنێت.سەبارەتبەکشانەوەیلەشکرەکەشیلەعێراقوئەفغانستان،نەکهەرئەوەینەکردبەڵکوبەبڕی٣٠هەزاریشیلەئەفغانستانزیادکرد.باریئابوریئەمەریکاشنەکهەرباشنەبووبەڵکوقەرزیئەمەریکاوکورتهێنانیبوودجەیانگەیشتە١٤تریلۆنو٣٠٠ملیاردۆلاریئەمەریکی.ڕێژەیبێکاریبەگشتیگەیشتۆتەلەسەدا٩ولەنێوەندیلاوانیشدابەتایبەتیگەیشتۆتەلەسەدا٢٣لەسەدا٢٣.ئەمەجگەلەوەیکەبەسەدەهاهەزارکەسبێکارکەوتوە،هەربەهۆیئەوەوەبەسەدەهالەوبێکارانەخانوەکانیشیانلەدەستداوە.

هەرچیشمەسەلەیئەکسێسیئەو٣٩ملوێنخەڵکەبووبۆچارەسەرکردنئەویشوەختێکیزۆروقسەیەکیزۆریشیویستهەتائەندامانیکۆنگریسقایلبکاتبۆبەئەنجامگەیاندنی،ئەویشبەنیوەناچڵی.

خۆگەربەریتانیاشبگریتئەویاریهەڵبژاردنەپترلە١٠٠ساڵەهەربەتەنهالەنێوانیپارتیموحافیزینوپارتیکرێکاراندا،بەردەوامەودێتودەچێت.لەساڵی١٩٨٥وەکەلێنینێوانیپارتیموحافیزینوکرێکارانلەسەرجەمیسیساسەتەکانیاندا،لەکەمبوونەوەدایە،ئەوەشڕاستیتێدایەگەربڵێینجیاوازیەکانینێوانیانزۆرزۆرکەمە.بەڕاستیئەووتەیەیکەسەدەیەکەوتراوە:(گەرهەڵبژاردنشتێکیبگۆڕێیایە،ئەوادەمێکبوویاساغکرابوو)،دەقاودەقڕاستەوهەربەڕاستیشدەمێنێتەوە.

لیستیگۆڕانوسەرانیلەتاقیکردنەوەییەکەمیانداکەهەڵبژاردنوبەدەستهێنانیکورسیپەڕلەمانبوو،تێشکان،چونکەنەیانتوانیکەئیجباریدەسەڵاتبکەننەکهەربۆکردنیتاقەگۆڕانکاریەکیبنەڕەتی،بەڵکوتەنانەتبۆئەوەیشیکەخۆشیاندەیانویست،گەرچیئەودروشمانەشلەشتێکیڕوکەشوناوەرۆکپوچزیاترشتێکیترنیە.بۆنمونەشەفافیەتلەبوجەیحکومەتداچیە؟!!

لەبەریتانیاوئەمەریکاداپاوەنبەپاوەنیادۆلاربەدۆلاریبودجەئاشکرادەکرێتولەپەڕلەمانیشداقسەیتەواویلەسەردەکرێت،خەڵکیشدەتوانێتگوێیلێبگرێتیابیبینێت،بەڵامکەسێکنیەکەبتوانێتڕایهەبێتیاڕایلێوەربگیرێتلەچونێتیدابەشکردنیدا،چونکەگەرڕایخەڵکیبەریتانیوەربگیرێتلەوپارەیەیکەلەئەفغانستانبۆهێزیلەشکروسەربازییان،سەرفدەکرێت،کەسڕازینابێتکەساڵانە٤.٥ملیارپاوەندلەوێو٧٥٠ملوێنپاوەندلەلیبیاداسەرفکرێتلەکاتێکداپارەبۆخەستەخانەکانومەکتەبەکانودایەنگاکانوباخچەوپارکەکانوخزمەتگوزاریەکانیترقاتییە.

لەئەمەریکاشداکەزیاترلەتریلۆنێکدۆلارتەخانکرابۆڕزگارکردنیبانقەکانلەهەرەسهێنان،لەبریئەوەیکەبدرێنبەدادگابەهۆیئەوەیدەستێکیباڵایانهەبوولەقەیرانەکەی٢٠٠٨دا،هەروەها٦٠٠ملیاردۆلاریشلەجەنگیئەفغانستانداسەرفکراوە،کەچیلەهیچکاملەمانەداپرسبەکەسێکنەکراوە.

باتەماشایەکیئەوکۆمەڵگامەدەنییەییائەوحکومەتەمەدەنییەلیبراڵەیکەئەوانداوایدەکەن،بکەین:بۆنمونەلەکۆمەڵگەیمەدەنیبەریتانیدالەژێرحوکمیلیبراڵدا٥ملوێننەخوێنەوارهەیە،بەشێکیزۆرلە١١ملوێنلەژمارەیخانەنشینکراوانژیانێکیمەمرەومەژیدەبەنەسەر،زیاترلە٢٠٠هەزارمنداڵلەژێرهێڵیبرسێتیەوەدەژین،ئاسایشلەکوردوستاندابەراوردناکرێتبەئاسایشلەپایتەختیکۆمەڵگەیمەدەنیکەلەندەنە.

پاردەرکەوتکەپۆلیسلەبەریتانیاداداتاباسەکەیانکەوێنەوناویقوتابیانێککەلەمانگرتنەکانوخۆپیشاندانەکاندابەشداریانکردبووفرۆشتەوەبەکۆمپانییاکانتاکوئەوتۆمارەیانهەبێتبۆئاگادارکردنیانلەجموجوڵیسیاسیان،ئەمەشیانیوەرنەگرتنیئەولاوانەیکەزانکۆتەواودەکەنیاقوتابخانەوازلێدەهێنن،هەرلەوکۆمەڵگەمەدەنیەدا١٤ملوێنکامیرایچاودێریهەیەبۆ٦٠ملوێنخەڵک،واتەهەرکامیرەیەکبۆچاودێریکردنی٤تا٥کەس.

سەروەرییاساشیانیسەروەرییاسایەککەپارێزگاریلەپەیوەندیبەرهەمهێنانیکۆمەڵایەتیسەردەمبکات،سەروەرییاسایەککەلەپێناویکەڵەکەکردنیزیاتریسەرمایەوقازانجیزیاتردا،سەروەرییاسالەناردنیپۆلیسوسیخوڕەکانیحکوموتبۆناوڕیزەکانیبرادەرانیژینگەو،جەمعیاتوڕێکخراوەئیسلامیەکانوئەنارکیستەکان،بەڵاملەهەمانکاتدائەویاسایەیاساغیدەکاتکەکەسێکبچێتەناوڕیزەکانیپۆلیسودەسگاسیخوڕیکانەوەومیدیاکەشیڕەجمیدەکات،ئەمەجگەلەوەیماوەیەکلەمەوپێشپۆلیسبڕیارێکیدەرکردکەلەگەڕەکەکاندا،لەشوێنیکاردا،هەرکەسێکناسرابەئەنارکست،دەبێتپۆلیسئاگاداربکرێتەوەلێیان.هەر٣هەفتەلەمەوپێشپۆلیسداوایلەمامۆستایانوفەرمانبەرانیزانکۆکانکردکەناویئەوقوتابیانەیموسڵماننوڕیشیانهەیە،کەبێتاقەتدیارن،کەسەردانیسایتەڕادیکالەئیسلامیەکاندەکەن،دەبێتئاگاداریپۆلیسبکەنەوە.هەر٣هەفتەلەمەوپێشلە٥شارەوانیلەندەندا،لەڕۆژی٠٣–٠٩–١١وەبۆماوەیمانگێکهەمووجۆرەخۆپیشاندانێکقەدەغەکراوە.سەروەرییاسالەبەریتانیاڕێگادەداتکەکۆمپانیایڤۆدۆفۆن٦ملیارپاوەندو٨٠٠ملوێنپاوەندتەکسیلەسەرەنەیدات،هەروەهابارکەلیبانقکەبانقێکیجیهانیەتەنها١٠٠ملوێنپاوەندباجبداتکەئەمەشبەڕێژەیسەدیتەنهالەسەدا١دەکاتلەکاتێکداهەربەپێیئەویاسایەبزنسوکۆمپانییەگەورەکانلەسەدا٢٨لەداهاتیان،باجدەیگرێتەوە.هەرئەمیاساسەروەرەبەرەوایبینیکەبەڕێوەبەرانیبانقەکانوئەوانەیکەلەبۆرسەکانداکاریاندەکرد،بەڕایئابوریزانەکان،گەورەترینقەیرانیئابوریانلەساڵی٢٠٠٨دادروستکردهیچیانبەرامبەرنەکرێت،کەتائێستاشئەوقەیرانەنەکهەرنەڕەویوەتەوە،بەڵکوهەنذێکوڵاتیزۆربەخەستیگرتۆتەوە،ئەمەلەکاتێکداهەرئەویاسایەلەمڕایاتەی(هەڵچوون)مانگیئابکەلەهەندێکلەشارەگەورەکانیبەریتانیاداڕویداو١٧٣٦کەسیتێدادەستگیرکرا،کەهەنێکلەوانەلەئێستادادادگاییکراون،لەوانە٦مانگبەندیسەپاندبەسەریەکێکلەوگەنجانەداکەتەنهاتاوانەکەیبردنی٣بوتڵئاوبووکەباییتەنها٣پاوەندونیوبوووحوکمیژنێکیگەنجیشیکەلەگەڵمنداڵەکەیدادەژیبەجیالەمێردەکەی،بە٥مانگونیودا،کەتاوانیئەمیشتەنهاکڕینەوەیجوتێکپێڵاوبوولەیەکێککەلەدووکانێکهێنابویەوەلەکاتیڕایەتەکەدا.گەنجێکیتریش٤ساڵیدرابەتەنگەدا،تاوانبارکرابووکەگوایەلەسایتەکانداتەرویجیبەتوندوتیژیدابوو.سەروەریوعەدالەتیئەمیاسایەگەیشتەرادەیبڕینیبیمەیبێکاریوکرێیخانووبڕیاریدەرکردنیبەشێکلەوباوکودایکانەیکەلەخانوەکانیشارەوانیدا،دەژین،کەمنداڵەکانیانبەشداریلەوڕایاتەداکردوە.

مندەتوانملەبواریسەروەرییاساودەبڵستادەرێتیکەکوردپێیدەڵێتبانێکەودووهەوا،دەیەهانمونەیتربەدۆکۆمێنتەوەبهێنمەوە،ڕیزیبکەم،بەڵاملێرەدامندەوەستم.

هەرچیسەبارەتبەگەندەڵیشهەیەلەووڵاتەمەدەنییەدامنپێشتربەباسێکیتایبەتیبەدۆکۆمێنتەوەلێیدوواوم،کەپێویستنییەلێرەدادووبارەیبکەمەوە.

دووهەمیشیانئەزمونیخڕدانیخەڵکودەستکردنبەچالاکیسەرشەقام.

بۆتێشکانیئەمئەزمونەشیانپێویستمبەوەنییەکەبەدرێژیلەسەریبدوێم. لەلایهەموانئاشکرایەکەگۆڕانلەبەڕێکردنیئەمهەنگاوەشداتێشکان،نەکنەیانتوانیهیچشتێکلەداخوازیەسیاسییەکانیانبەدیبهێنن،بەڵکوبوونەهۆیلەباربردنیبزوتنەوەیخەڵکیشوبەهێزبوونیزیاتریدەسەڵاتیش.

بێگومانهۆکاریتێشکانیبزوتنەوەکەزۆرەبەڵامهەرەگرنگەکانیانهەندێکلەوانەبوونکەلەسەرەوەناونوسمکردن،لەپاڵگردکردنەوەوخەساندنیخەڵکیلەسەرایئازادیدا،بەکارهێنانیهەمانتاکتیکەکۆنەکانلەشێوەیەکیخەتەرناکدالەبەکارهێنانیتوندوتیژوهەبوونیهەستوڕۆحیشەڕەنگێزیلەناوگەلێکلەگەنجاندا،کۆنترۆڵکردنیمایکرۆفۆنیگۆڕەپانەکەوپشتکردنەجەماوەروهتد.

ئێستاشدەچمەسەربەشیکۆتاییبابەتەکەمکەداهاتویلیستیگۆڕانەوەکوئەمقەوارەڕێکخراوییەیکەهەیە،کەبەڕایمنلەبەردەمدووڕییانیکدایە. یەکەمیانمانەوەیبەوشێوەیەیکەهەیە،کەنەکهەرناتوانێتگۆڕانکاریەکیگەلیکبچوکیشبکات،بەڵکودەبێتبەبزوتنەوەیەکیکۆنەپەرستانەیڕێگروەکوسەرجەمیبزوتنەوەسیاسیەکانیتربەهەمووچەشنەکانییەوە،لەبەردەمبزوتنەوەیخەڵکیدا،جەماوەریدا،لەبەرئەوەیوەکهەرپێکهاتەیەکیهەرەمیترئامانجیسەرەتاوکۆتاییئەویشهەیمەنەکردنەبەسەرکۆمەڵگەدا،بەجێگەگرتنەوەیئەوانیتر. سەرئەنجامهەرڕەخنەیەکلەلیستیگۆڕانبەبێلێدانلەبنەماهەرەمیەکانیئەمقەوارەتازەیە،دەبێتەهۆیخۆشباوەڕکردنیجەماوەربەلایەنێکیدەسەڵاتخوازیتر.

دووهەمیاندەشتوانێتببێتەهێزێکییارمەتیدەروپاڵپێوەنەریبزوتنەوەیخەڵک،ئەویشبەبانگەشەکردنیفەشەلیخۆیانودەستکێشانەوەیلیستیگۆڕانوسەرکردەکانیانلەسەرکردایەتیکردنیئەوبزوتنەوەیەوخۆبەدەمڕاستزانینیان. واتەپێلێنانلەهەڵەکانیانولەسەروهەمووشیانەوەداوایلێبوردنکردنلەجەماوەریناڕازیسەبارەتبەکۆنترۆڵکردنیانوبەسیاسیکردنیکێشەوداخوازیەکۆمەڵایەتیەکانیانبەکێشەیەکیسیاسیولەباربردنیبزووتنەوەئەسڵیەکە.

منپێموانیەلەبەردەملیستیگۆڕاندا،وەکپێویستئاڵتەرناتیڤیسێهەمسەرهەڵبدەدات،ئەوەیشمانایپووکانەوەیگۆڕانەلەمقەوارەوشێوەیەیئێستایدا. کەواتەهەرڕێگایەکیشیانبگرێتەبەریانیپووکانەوەوتیاچوونیلیستوسەرانیگۆڕانلەمقەوارەوشێوەیئێستایدا.

هەستانەوەی بزووتنەوەی جەماوەری لە ئەمەریکا لە ساڵی ڕابوردوودا ڕەوتێکی ڕوولەسەر و بەرچاوی بەخۆوە گرتووە. چەند مانگ لەمەوبەر هاوکاتی سەرکەوتنی بزووتنەوەی جەماوەری لە هێنانەخوارەوەی دەسەڵاتی موبارەك لە میسر، خەڵکی هەرێمی ویکسن وەك دەستێکی ئەم هەستانەوەیە، پارڵەمانیان داگیر کرد و پەیامی هاوپشتییان بۆ خەڵکی ڕاپەڕیوی میسر و وڵاتانی ناوچەکە نارد و هەستانەوەی خۆیان وەك درێژەی زنجیرە راپەڕینەکانی باکووری ئەفەریکا و جیهانی عەرەب ناوبرد.

سەرەتا دروشمی خۆپیساندانەکانی ئەم سێ هەفتەیەی ڕابوردوو بریتی بوو لە ”دەست بەسەر وۆڵ ستریت دا بگرن”، بەلام لە درێژەی خۆپیشاندان و ڕووداوەکاندا دروشمەکەش رادیکاڵ و سەرتاسەری بوویەوە و گۆڕا بە ”دەستی بەسەردا بگرە” کە دەکاتە ئەوەی هەرچی لە موڵکی گشتی و میرییە، دەستی بەسەردا بگرە و بیگێڕەوە بۆ کۆمەڵگە و کۆمەڵایەتی بکەرەوە،

وەك درێژەی ئەو دەستپێکە هوشیارانە بزووتنەوەی جەماوەری لە ئەمەریکا لە خۆپیشاندان و دەستبەسەراگرتنی شوێنەکاندا بەردەوامە، کە سێ هەفتە لەمەوپێش (وۆڵ ستریت) بۆرسەی ئەمەریکی، وەك دژایەتی ئەو بارە ئابوورییەی کە ئەوێ و سەرجەمی وڵاتە ئەوروپیەکانی گرتۆتەوە، لەلایەن حەوت هەزار خۆپیشاندەرەوە داگیرکرا، کە لەلایەن کۆمپانییە گەورەکان و فەرمابەرە گەورەکانی بانکەکانەوە، خولقێنراوە و هەر بە هۆی ئەو بێکارییەوەبە سەدەها هەزار کەسی بێکار کردوەوە و بە هەزارەهای تریشی بێخانەولانە کردوە. لەلایەکی تریشەوە بە سەدەها هەزاری تر لە خوێنکارانی دەرچووی زانکۆکان هیچ پاشەڕۆژێکیان نییە و لە بەتاڵیییدا شەقامەکان دەکوتن.

داتاکان پێمان دەڵێن کە ڕێژەی بێکاری لە ئەمەریکا لە 9.1 % کە ٤٤% ئەمانەش زیاتر لە ٦ مانگە بێکارن. سێیەکی داهات و سامانی ئەمەریکا لە دەستی سێیەکی دانیشتوانەکەیدایە. لە 15.1% خەڵکەکەی لە ژێر هێڵی برسێتیەوەن، لە 88% کرێکاران و فەرمانبەرانی ئەمەریکی بەهۆی نەبوونی سەندیکاوە، نوێنەری سەندیکایان نییە. لە دوای قەیرانە گەورەکەی جیهانەوە، کە لە ساڵی ١٩٢٧ و ١٩٢٨ بوو، ئەمەریکا قەیرانی ئابووری وای بە خۆیەوە نەبینیوە.

بۆیە جێگەی سەرسوڕمان نییە، کە شەپۆلی خۆپیشاندانەکان و داگیرکردنی شوێنەکان ١٤٧ شاری ئەمەریکای گرتۆتەوە، کە (٧٠)یان لە شارە گەورەکانی ئەو وڵاتەن و زیاتریش لە (٧٠٠ ) خۆپیشادەر تەنها لە ڕۆژێکدا گیراوە، بەڵام خەڵکی ئەمەریکی سەپۆرتێکی گەورەیان دەکەن و هیوایەکی گەورەشیان بەوانەوە بەستۆتەوە.

لە درێژەی خۆپیشاندانەکانی مانگی ڕابوردووی وڵاتی چیلی، قوتابیان و خوێنکارانی زانکۆ ڕۆژانە دەڕێژنە سەر شەقامەکان و بەگرتنەبەری شێوازی جۆراوجۆر خەبات بۆ سەپاندنی داخوازییە ڕەواکانیان دەکەن.

لە مانگی ئایاری ئەم ساڵەوە خۆپیشاندانەکانی قوتابیان وخوێندکارانی چیلی بەردەوامن و ئێستا پێیان ناوەتە قۆناخێکی تازەوە، کە چۆکی بە دەوڵەت داداوە، تاکو گفتوگۆیان لەگەڵدا بکات. هێشتا ئەو خۆپیشاندان و دەستبەسەراگرتنانە هەر بەردەوامن و زیاتر قوتابیانی لە دەور گرد دەبێنەوە و سەپۆرتێکی زۆریشی لەلایەن باوکان و دایکان و خەڵکانی ترێیشەوە بۆ پەیدا بووە.
داواکاری خوێنکاران ئەوەیە، کە سیستەمی خوێندن بگەڕێتەوە بۆ سیستەمی ساڵەکانی شەستەکانی سەدەی رابوردوو، کە خوێندن خۆڕایی بووە، داوا دەکەن، کە خوێندن مافێکی ڕەوای خەڵکییە و نابێت وەك کاڵایەك لە بازاڕی کراوەدا بفرۆشرێت. ئەگەر خوێندکارانی زانکۆکان بیانەوێت زانکۆ تەواو کەن ئەوا لە ئێستادا دەبێت قەرز لە بانکەکان بە زێدەبایی 0،07% وەرگرن ، هەروەها بڕی قەرزەکەشیان سێ قات لە بڕی لایەنی کەمی داهاتی ساڵێك زیاترە، بۆیە خۆپیشاندان و داگیرکردنەکان زیاتر لە (٢٠٠) قوتابخانە و زیاتر (١٢) زانکۆشی گرتۆتەوە.

شایانی باسە، ئەگەر ئەو ڕاستییە بڵێین، کە قوتابییە کچەکان ڕۆڵێکی گەلێک مەزنیان لەمەدا هەیە ، کە لە هەندێک لە قوتابخانەکاندا زیاتر لە (١٠) جار بە پۆلیش دەرکراون و بەڵام ئەوان داگیریان کردووەتەوە. لە قوتابخانە دەستبەسەرگیراوەکاندا خوێندن لەلایەن مامۆستا خۆبەخشەکانەوە بەردەوامە و قوتابیانیش لە وانەکانیاندا بەردەوامن و هەموو ڕۆژێکیش کۆبوونەوەی خۆیان دەکەن و ڕا و تەگبیر و ئەرکەکانیان لە قوتابخانەدا ، دەخەنە دەنگدانەوە. خەڵکانی گەڕەک بە کێک و شیرینی، ڕۆژانە هاریکاریان دەکەن. بەپێی یاسای خوێندنی ئەو وڵاتە دەوڵەت پاپەندە، کە خواردنی قوتابیان لە کاتی قوتابخانەدا بدات، کاتێك کە زیاد لە پێویستی قوتابییەکان خۆیان خواردنیان هەبێت، زیادەکەی دەنێرنە دەرەوە بۆ خەڵکانی برسی.

لە دیمانەیەکدا لەگەڵ هەندێک لە قوتابیەکاندا، جەختیان لەسەر ئەوە کردۆتەوە، کە لە ماوەی ئەم (5) مانگەدا بە قەدەر ئەو چەن ساڵەی پێشتریان زیاتر شت فێر بوون، بەتایبەت سەبارەت بە ئابووری و قەیرانی ئابووری و سیاسی، هەروەها فێری ڕۆحی تەبایی و خۆشەویستی و هاریکاری و هاوبەشیکردن لە هەموو شتێکدا، بوون. پێویستە ئەوەش بڵێین، کە چەن ڕوڵێکیان بۆ خۆیان داناوە، تاکو هەموو کچان پێوەی پاپەند بن ، لەوانە: سێکسنەکردن لە فێرگە و زانکۆکاندا، نەکێشانی مادە بەنگکەرەکان و خواردنەوە ئەلکولییەکان.

ئێستا لێپرسراوانی قوتابخانەکان و خاوەنەکانیان ، کە پاگەندە بۆ وەرگرتنی پاسەوانی قوتابخانەکان دەکەن، هیچ مەرجێکیان نییە، جگە لەوەی کە بتوانن بەرگری لە دەستبەسەراگرتنی قوتابخانەکان بە بەکارهێنانی سەگ، کە لێزانین و شارەزاییش لە بەکارهێنانی سەگدا مەرج نییە.

هاوڕێ ‘ زاهیر باهیر‘ لە هەڤپەیڤینێكی ڕۆژنامەوانیدا وەڵام بە کۆمەڵێك پرسیاری ڕۆژنامەی ‘هاووڵاتی‘ دەداتەوە 20. ئه‌یلول 2011

هاوڵاتی: ھەندێك لە چاودێرانی بیانی لایان وایە بەراورد بە ناوچەكانی تری عێراق ، ھەرێمی كوردستان گەلێك پێشكەوتنی ئابووری بەخۆوە بینیوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بزووتنەوەیەكی نارازی و گازندەیەكی زۆر لە ئەدای حكومەت و كاربەدەستانی ھەرێم ھەیە، بەتایبەتی لە بواری خزمەتگوزاری و ناعەدالەتییەوە، ئێوە لەو بارەوە راتان چییە؟

زاهیر باهیر: لە ڕاستیدا وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە گرانە، چونكە ئامارێكی ئاوامان لەبەردەمدا نییە، تاكو بتوانین ئەو بەراووردە بكەین. سەرەڕای ئەوانەش سەبارەت بە پێشكەوتن ڕوانگەی جیاجیا هەن، بە پێشكەوتنی ئابووریشەوە.

بەهەرحاڵ ئەوەندی من بزانم و لەم ماوە كەمەدا لێی تێگەییشتووم، تەنیا بزووتنەوەی ئاوادانكردنەوە دەبینم، كە ئەویش دروستكردنی هوتێل و دوكانی گەورە و سوپەرماركێتی قەبە و باڵاخانەی گەورە و بەرزە، كە زۆربەیان شوقەی نیشتەجێین. ئەمەش بەگشتی كۆمەڵگەی كردووە بەكاربەر (بەكارهێنەر) لەبری بەرهەمهێنەر.

بەڕای من ئەم هەوڵانە نیشانەی پێشكەوتنی ئابووری نین، كە باس لە پێشكەوتنی ئابووری دەكەین، واتە بە پیشەسازییكردنی وڵات و بەگەڕخستنی خەڵكانێكی زۆر لەو بوارەدا لەگەڵ برەوپێدانی بواری كشتوكاڵ. بەداخەوە ئەوەی كە دەیبینین تەنیا چەند كارگە و كارخانەیەكن، كە زۆربەیان كارخانەی بچووكی دروستكردنی بلۆك و خشت و كاشی و لەقتونانن (موعەلەبات).

ئەو بزووتنەوە ناڕازییەی كە لەم دواییەدا شێوەیەكی فەرمی بەخۆیەوە گرت، گەر مەبەسستان ئەوە بێت، یەكەم، هیچ پەیوەندییەكی بەوەوە نەبوو ، كە ئایا كوردستان پێسكەوتنێكی ئابووری بەخۆیەوە دیوە یا نە. بزووتنەوەیەك نەبوو، كە لەلایەن كرێكاران و فەرمانبەرانەوە ناڕەزایی خۆیان سەبارەت بە هەلومەرجی كاركردن بە هەموو شێوەكانییەوە دەربڕن، یا دژی بەرزكردنەوەی نرخی شتومەك و سەرجەمی پێداویستییەكانی ڕۆژانەی ژیان بن، یا سەبارەت بە كێشەی خانووبەرە و گەلێك لە كێشە كۆمەڵایەتییەكانی تر، كە ڕاستەوخو پەیوەندی بە ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیانەوە هەیە. بەڵكو بزووتنەوەیەكی سیاسی بوو و لە پێناو بەدەستهێنانی داخوازی سیاسیدا بوو، گەرچی ئەم بزووتنەوەیە لە سەرەتایدا واتە پێش ئیحتیواكردنی لەلایەن لایەنە سیاسیەكانەوە، بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی یا بزووتنەوەی خەڵكیی بوو. دووهەمیش هەر وڵاتێك كە لە ڕووی ئابووریەوە پێشكەوتوو بێت یا پێشكەوتووە، واتای ئەوە نییە، كە عەدالەتی كۆمەڵایەتی تێدا بەرقەرار دەبێت یا بەلایەنیكەمەوە ئەو كێشەیە كاڵ دەبێتەوە. بەڵكو بەپێجەوانەوە هەتا وڵات لە ڕووی ئابوورییەوە بەرەو پێشتر بڕوات، ناعەدالەتی كۆمەڵایەتی زیاتر دەبێت، چونكە جیاوازییە چینایەتییەكە لە هەموو بوارەكانی ژیاندا زیاتر دەبێت، واتە كەڵەكەبوونی زیاتری سامان و سەرمایەی زیاتر لە دەستی كۆمەڵە خەڵكێكی زۆر كەم و كۆمەڵێك كۆمپانیای گەورەوە، كە ئەمانەش وەكو هەمووان دەزانین لەسەر حسابی زۆربەی زۆری خەڵكی وڵاتەكەیە. كەواتە گەر ڕاشتان وابێت، ئەوا ئەو پرسیارە دێتە پێشەوە، كە ئەو پێشكەوتنە ئابوورییە لە بەرژەوندی كێیە؟ بەڕای من ئەو پێشكەوتنە ئابوورییە شتێكی زۆر كەمی لە باری ژیانی خەڵك گۆڕیوە، لە هەمان كاتیشدا فشارێكی زۆر زۆری خستۆتە سەر خەڵك، كە پێشتر نەبوو، بۆ نموونە كەم كەس هەیە، گەر لە پاڵ ئیشی یەكەمیدا ئیشی دووهەم نەكات، یا مووچەیەكی تری نەبێت، ناتوانێت بژی و باری ژیانی زۆر گران دەبێت. من لێرەدا لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا هەر ئەوەندە دەڵێم، چونكە لە پرسیارەكانی دواتردا ڕوونكردنەوەی زیاتری بەدوادا دێت.

هاوڵاتی: بەرای ئێوە بزووتنەوە جەماوەرییەكانی كوردستان و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی لە بەراورد بە بزووتنەوەی جەماوەری و رێكخراوەی مەندنی لە جیھاندا لەچ ئاستێكدا قەراریان گرتووە؟

زاهیر باهیر: پێشەكی دەبێت ئەوە ڕاست بكەمەوە، كە گەر مەبەستتان ئەو بزووتنەوەیە بێت، كە تێیدا خەڵك ڕژایە سەر شەقامەكان و لەگەڵ دەسەڵاتدا دواتر چنگاوشی یەكتر بوون، بزووتنەوەیەكی جەماوەری كوردستان نەبوو، چونكە ئەو بزووتنەوەیە، بەهەر هۆیەك بوو، لە چوارچێوەی سلێمانی و شارۆچكەكانی سلێمانی دەرنەچوو، كە لەكاتێكدا زۆربەی زۆری خەڵكی كوردستان لە شارەكانی هەولێرو دهۆك و كەركوك و شارۆچكەكانی سەر بەو شارانە نیشتەجێن.

ئەوە ڕاستە، كە لە سەرانسەری كوردستاندا ناڕەزایی و گازەندەی خەڵكی لە ئەدای حكومەت هەبوو، بەڵام ئەو ناڕەزاییە نەیتوانی بگاتە قۆناغی بزووتنەوەیەكی جەماوەری كە لە هەقەتدا دەربڕی خواست و پێداویستییە ڕۆژانەییەكانی خەڵكی خۆیان بێت. ڕاستە لە سلێمانی ناڕەزاییەكان قۆناغی گلەیی و بناشتی بەجێهێشت، بەڵام هەر زوو قۆسترایەوە و بۆ نێو كێشمانكێشی سیاسی نێوان لایەنەکان (دەسەڵات و دەسەڵاتخوازان) پەلكێش كرا .

لە وەڵامی بەشەكەی تری پرسیارەكەتاندا، دڵنیاتان دەكەمەوە، كە جیاوازییەكی گەلێك گەورە لە نێوانی ئەم بزووتنەوەی ئێرە و جیهانی سەردەمدا هەیە. هەرچی بزووتنەوەكەی ئێرە بوو –ئەوەی كە بینرا–، زیاتر بزووتنەوەیەكی سیاسی بوو، گەرچی پرسی گەندەڵی و ناعەدالەتی كۆمەڵایەتیشی تێوە ئاڵابوو، چونكە هەتا ئەگەر نەك هەر لە سلێمانیشدا، بەڵكو لە سەرانسەری عێراقیشدا، سەركەوتنی بەدەست بهێنایە، نەكێشە كۆمەڵایەتییەكانی لابەلا دەكردەوە و نە ناعەدالەتی كۆمەڵایەتیشی بنەبڕ دەكرد. چونكە لە هەموو حاڵەتێكدا كۆتایی بە گۆڕینی دەموچاوەكان و دەستی دەستیپێكردنی دەسەڵات دەهات.

هەرچیش بزووتنەوە جەماوەرییەكانی جیهانییەکانن، بە تایبەت لە ئەورپادا، بزووتنەوەی خەڵكە و كێشە سیاسیەكان بەو مەفهومەی كە بیەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست، بەهیچ شێوەیەك ڕێڕەوی ئەو بزووتنەوانە نەبووە و نییە. هەموو داخوازییەكانیان لە خواست و پێداویستییەكانی ڕۆژانەیاندا ڕەنگ دەدەنەوە.

بزووتنەوەی خەڵكی لەوێ زۆر دەمێكە تەجاوازی سیاسەت و كێشەی سیاسی كردووە، زۆر دەمێكە ئەوە دەرك كراوە، كە حیزبە سیاسییەكان لە ڕاستیانەوە بۆ چەپیان و بۆ سۆشیالیست و كۆمونیستەكانیان، ململانێی سەرەكی نێوانیان سیاسیانەیە و لەپێناو دەسەڵات گرتنەدەستدایە، نەك بۆ چەسپاندنی عەدالەتی كۆمەڵایەتی و لەناوبردنی جیاوازییە ئابووری و ئەرکیی و مافییەکانی نێوان چینەكان و کەسەکان.

تازەترین بزووتنەوەی ئەم ڕۆژانە، بزووتنەوەی خەڵكە بە موسولمان جولەکە و مەسیحییەوە، بە ئاییندار و بێئایینەوە لە ئیسرائیلدا بزووتنەوەیەك كە ئەوە ماوەی هەشت هەفتەیە بەردەوامە و لە چەند ڕۆژێكدا زیاتر لە ٣٠٠ هەزار خەڵك لە سەر شەقامەكان بوون، كە دواجاریان ڕۆژی شەممە 03.09.11 بوو، گۆڕەپان و شوێنە گشتیەكانیان بە هەڵدانی چادرو دەواری بچووك داگیر كردبوو. داخوازییەكانیان زۆر بوون، بەڵام هەرە سەرەكیەكانیان پێنج داخوازی بوون: كێشەی خانووبەرە، ناعەدالەتی كۆمەڵایەتی، پرسی بەرزبوونەوەی نرخی شتومەك بەتایبەت سوتەمەنی؛ بەنزین و گاز و كارەبا و گازوایل، بەخۆڕاییكردنی خوێندن و لەگەڵ كێشەی دایەنگە و بەتەنگەوەهاتنی ساواكانیان. لەوێ باسی دەسەڵاتگرتنەدەست و گۆڕانكاری لە دەسەڵاتدا نەبوو، چونكە خەڵكی لەوێ دەزانن، کە لە گەمەی سیاسیانەی نێوانی چەپ و ڕاستدا، ئەو كێشانە گەر خراپتر نەبن، ئەوە هەر وەكو خۆی دەمێننەوە.

خەسڵەتی سەرەكی ئەم جۆرە بزووتنەوانە، كێشانی هێڵێكی جیاكەرەوەیە لە نێوان بزووتنەوەی حیزبیانە و بزووتنەوە جەماوەریەكەدا، هەر لە پێكهاتە كۆمەڵایەتیەكەیەوە تا داخوازییەكانی، هەروەها لە گرتنەبەری ڕێگەی جیاجیا لە بەدەستهێنانی داخوازییەكانیشیدا.

سەبارەت بە ڕێكخراوە مەدەنییەكانیش، بەكورتی دەڵێم ئەوەی كە پێی دەگوترێت ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی كە بە ئینگلیزی پێی دەڵێن None Government Organisation ، كورتكراوەكەی NGO . ئەمانە زۆر لە ڕێكخراوە جەماوەری و كۆمەڵایەتییە سەربەخۆکان جیاوازن و جۆرێكی دیكەن لە ڕێكخراوەی كارتۆنی، بەڵام وەك پرۆژەی دەوڵەت و دەسەڵاتی هەرێمی نا، بەڵكو وەك پرۆژەی ناوەندە جیهانییەكان، بە مەبەستی دەستەمۆكردنی بزووتنەوە كۆمەڵایەتییە سەربەخۆیییەكان، كە وەك كاردانەوە بەرامبەر كاركرد و نەهامەتییەكانی بازاڕی ئازاد و دەسەڵاتە پارێزەرەكانی، سەر هەڵدەدەن. ڕێكخراوە بەناو مەدەنییەكان لە هەر كوێیەك بن یەك ئامانجیان هەیە، زەمینەسازی بۆ كۆنترۆڵی بزووتنەوە ناڕەزاییەكان لەلایەن دەسەڵات و ئۆپۆزسێونە فەرمییەكانەوە، دەكەن. ئەم شتە لە ئەمەریكاوە تا كوردستان هەر یەك شتە و یەك ئامانج لە پشتییەوە خۆی مەلاس داوە.

هاوڵاتی: چۆن دەروانییتە پەروەردەی دەرونی لاوان و سیستەمی خوێندن و پەروەردەی خێزانی، ئایا لاتان وایە لەبەراورد بە رابردوو گۆرانكاریەكی گەورە ھاتۆتە ئاراوە؟ ئەگەر نەھاتۆتە ئاراوە كێ لەوە بەرپرسیارە؟

زاهیر باهیر: پەروەردەی دەروونی لاوان قۆناخێكی جیا نییە لە قۆناخی پەروەردەكردنی منداڵێتی لە ناو خێزاندا، كە ساوایە و دواتریش كە پێ دەنێتە قۆناخی پەروەردەكرنەوە، لە قوتابخانە و پەیمانگە و زانكۆكاندا، پەروەردەی دەروونیی لە سایەی سیستەمە فێرکاریی و پەروەردەییەکەدا دەبێت. بە واتایەکی تر بازنەی زنجیرەیەكی لەیەك نەبچڕاون و بناغەكەشی پەروەردەكردنی ناو خێزانە.

لە ڕاستیدا دروستبوونی قەیرانی دەروونی لە تەمەنی لاوێتیدا و تێشكانی لاوان ، لای من شتێكی سەرسوڕهێنەر نییە، چونكە پەروەردە لە قۆناخی یەكەمیدا كە پەروەردەی ناو خێزانە، لە كۆمەڵگەی ئێمەدا بەشێوەیەكی نادروست كاری لەسەر دەكرێت، هەتا لە كۆمەڵگەیەكی هەرە مەدەنیشدا، ئەو كۆمەڵگەیە خێزانێكی نموونەیی پێشكەش بە كۆمەڵگە نەكردووە، بگرە كۆمەڵگەی مەدەنی خێزان هەڵدەوەشێنێتەوە.

پێویست ناكات من ڕیزبەندی شتە خراپەكانی پەروەردەی ناوخێزان بكەم، بەڵام زۆر بەگرنگی دەزانم، كە تەنیا ئیشارەت بە دووان لەوانە بدەم. یەكەمیان: تەماشاكردنی منداڵ وەكو منداڵێك، كە دەبێت هەمووشتێكی فێر بكرێت و بەپێی عەقڵی گەورە بڕوات و پەروەردە بێت، منداڵ بكرێتە پاشكۆی گەورە و بەوەوە وابەستە بێت، بە وشەیەكی تر منداڵ كە خۆی موبادیرە، ئێمە هەر زۆر بەزوویی هەوڵدەدەین، ئەو موبادەرەیەی لێ بسێنینەوە و دەستەمۆی بكەین و بە عەقڵی خۆمان و بە پێی خواستی خۆمان كۆنترۆڵی بكەین، لە هەموو داهێنانەكانی خودی خۆی دایماڵین، واتە هەر لە سەرەتاوە دەبینە ڕێگر لەبەردەم گەشە تەبیعییەكەیدا. ئەمەش واتە بوارێكی كەم بۆ منداڵەكە دەهێڵینەوە، تاكو گەشەی فیكری بە سروشتی بكات.

دووهەمیان: مۆرككردنی یاخوود لە قاڵبدانی منداڵە، كە بە ئینگلیزی پێی دەڵێنLabel . لە كۆمەڵگەی ئێمەدا و لە زۆربەی كۆمەڵگەكانی تریشدا ئەو لەقاڵبدانە، ئەو مۆركدانە لە منداڵ، هەیە ، بۆ نمونە دەڵێین منداڵە موسڵمانەكە، جووەكە، مەسیحیەكە ، منداڵە كوردەكە، عەرەبەكە.. هتد. ئەمە لە خۆیدا هەڵەی. چونكە منداڵ منداڵە و ئایینی نییە، ڕەنگ، ڕەگەز یا نەتەوەی نییە، بەڵكو ئێمە بۆیان دروست دەكەین یا دەیاندەینێ و ڕیگەیان پێنادەین، تاكو خۆیان گەیشتنە تەمەنی ڕوژدێنی، بەخۆیان هەڵیبژێرن. دەتوانین بڵیین منداڵی خێزانە موسڵمانەكە، جووەكە یا مەسیحیەكە، خێزانە كوردەكە. لەمەش خراپتر ئێمە هەر لە سەرەتاوە لە قاڵبی سیاسیشیان دەدەین، دەمانەوێت خۆمان چی بین منداڵەكانیشمان هەمان شت بن، جا ئیتر یەكێتی بین، پارتی بین، كۆمونیست بین یا ئیسلامی بین. بەمەش هەر لە سەرەتاوە سروشتی دڵپاكیی منداڵییان لێ دەسێنینەوە و هەر لەو ساتەوە ڕق و كینەو تۆوی دووژمنایەتیان تێدا دەچێنین.

جا كە ئەمە هەر لە سەرەتاوە پەروەردەكردنەكەمان بێت, چۆن دەتوانرێت منداڵیك بە عەقڵیكی سەلیمەوە ئامادە بكرێت بۆ قۆناخی داهاتووی؟ ئەمەی كە ئێمە دەیكەین، داخستنی مێشكی منداڵەكانمانە، عەرز كردنیانە بۆ دانانی كاریگەری هەموو شتە خراپەكانی كۆمەڵگە و دەوروبەرەكەی. لە چەند وشەیەكدا واتە شت سەپاندن بەسەریاندا و نەهێڵانەوەی ئیختیار بۆیان.

پەروەردەی ڕاستی ئەوەیە، كە تۆ هەموو زانیارییەكان بخەیتە بەردەم منداڵەكە و وازی لێ بێنیت ، كە خۆی بەبیركردنەوەی خۆی بگاتە سەرئەنجامێك یا بڕیارێك.

سەبارەت بە پەروەردەو سیستەمی خوێندن و پەروەردەی لاوان. گەرچی ئێمە لە بانگێشەی ئیعلامی و كاروباری كۆمەڵایەتی و ئیدارەی قوتابخانەكان و زانكۆكاندا، ئاوا نیشاندەدەین كە ئێمە لە قۆناخی پەروەردەی سەردەمی بەعسمان تێپەڕاندوە، بەلام گەر بە وردی تەماشا بكەیت، هەمان شێوازی سەردەمی بەعس بەڕێدەكەین، ئەمەش، گەرچی گۆڕانكارییەكی كەمیش لە مەنهەجی ئەو سەردەمەدا كرابێت، بەڵام شێوازی هەڕەمی و ڕێكخستنی ریزەكانی پەروەردەو فێركردن، ئیدارەدانی قوتابخانەكان، ڕۆڵی دەسەڵات و پارتەكان، كاریگەری خۆیان بەتەواوی لەسەر پەیڕەو و پڕۆگرامی خوێندنیش داناوە.

بۆ ئەوەی درێژەی پێنەدەم، دەتوانم لە چەند دێڕێكدا كرۆكی بۆچوونم سەبارەت بە پەروەردەی دەروونی لاوان بخەمە ڕوو. پەروەردەی دەروونی لاوان، ناتوانێت شتێك و دیاردەیەكی جیا لە پرسە كۆمەڵایەتییەكانی دیكە بێت. چونكە پەیوەندی دەروونی لاوان،پەیوەندی بە سیستەمی خوێندنەوە هەیە، لە ئێستا و لە كۆنیشدا لە وڵاتانی خۆراواش سیستەمێكی هەڕەمییە وەك بەشێك لە سیستەمە سیاسییە هەڕەمیەكان. بۆیە قسەكردن و بیركردنەوە لە گۆڕینی ئەو سیستەمە ناتوانێت، لە دەرەوەی قسەكردن لە گشتێتی سیستەمە سیاسی و ئابووریەكە بێت، هەروەها هەر گۆڕانێك لەو بوارەدا پێویستی بە بزووتنەوەی كۆمەڵایەتی سەربەخۆی لاوان و هاوپشتی دایكان و باوكان هەیە. بەواتایەكی تر بەبێ ڕەخنە لە پێكهاتەی هەرەمیی شتەكان، قسەكردن لە گۆڕانی خواستراوی لاوان ئەستەمە و هەر هەوڵێكی وا، دەچێتە خانەی پاگەندە ڕواڵەتییەكانی ڕێكخراوە مەدەنییەكان.

دەبێت ئەوەش بڵێین، كە پەروەردەی لاوان هەر هەمان پەروەردەی دەروونی جیهانی سەرمایەدارییە. ئەو پەروەردە دەروونییە، ڕاستتر بەتەنگەوەنەهاتنی ژیانی خەڵكییە بە لاوانیشەوە، لە باشترین حاڵەتدا، لە كۆمەڵگە هەرە مەدەنییەكاندا دیاردەی خۆكوشتنی بەدوای خۆیدا بەكێش كردووە، ئەمە جگە لە پەنابردن بۆ ئەلكهول و مەوادە بەنگكێشەكان.

هاوڵاتی: ھەندێك لە ئابووری ناسان لایان وایە سیستەمی ئابووری كوردستان تێكەڵەیەكە لە سەرمایەداری دەوڵەتی و بازاری ئازاد، بەڵام لە راگەیاندنی پارتە دەسەڵاتدارەكاندا جەخت لەسەر بازاری ئازاد دەكرێتەوە، ئێوە، چۆن ئەوە دەبیننەوە؟

زاهیر باهیر: لە ڕاستیدا ئابووری كوردستان بناغەیەكی پتەوی نییە، تاكو بتوانێت لە بەرامبەر كۆمپانیا گەورە بییانییەكاندا خۆی ڕاگرێت. وەكو پێشتریش باسم كرد ئەوەی كە لە كوردستاندا هەیە، چەند كارگە و كۆمپانیایەكە كە لە پەنجەكانی دەست تێپەڕ ناكەن. هەندێك لەم كارگە بچووكانەش لەبەردەم کێبرکێی كۆمپانیا گەورەكانی بییانیدا بۆ ماوەیەكی كەمیش خۆیان ڕاناگرن. كەرتی ئابووری دەوڵەتیش ، ئەوەشی كە هەبووبێت ئێستا لە بچوكبوونەوە و لەناوچووندایە. ئەوەتا چەندەها نموونەی وەكو قوتابخانەی نموونەیی و ئەهلی و زانكۆی ئەهلی و خەستەخانە و كلینیكی ئەهلی لە زۆر بووندان و سیاسەتی فەرمی حکومەت و پارتەكانیشی بە ئاشكرا لە پشتی ئەو كارە ناهەموارانەوەن، كە ئەمەش دەستبەردانە لە هەموو قوتابخانە و زانكۆ و خەستەخانە دەوڵەتییەكان، سەرئەنجامیش بیانووی گەورە دەدرێتە دەست بۆ داخستنیان یا بەلایەنی كەمەوە بۆ بەتەواوی پەراوێزخستنیان، ئەمەش تەنیا لە بەرژەوەندی بەرپرسیاران و دۆستان و كەسە دەوڵەمەندە نزیكەكانیانە. من دڵنیام لە ئایندەیەكی نزیكدا ئەم سیاسەتە شوومەی حکومەت بە هاوكاری و هاندانی ئەمەریكا و وڵاتانی خۆراوا، هەرچیش تا ئێستا لە كەرتە دەوڵەتییەكان مابێت، دەگرێتەوە، مەگەر هێز و فشاری بزووتنەوەی خەڵكی بەری پێ بگرێت.

ئەمەی كە لە كوردستاندا هەیە، شتێكی شاز نییە، سیستەمی ئابووریی زۆربەی وڵاتان تێكەڵەیەكی لە بازاڕی ئازاد و لە مۆنۆپۆلكردنی بازاڕی تێدایە. گەرچی وەكو لە سەرەوە ئاماژەم پێكرد، ئەوەشی كە كەرتی دەوڵەتییە نمونەیەك نییە لە سیستەمی سەرمایەداری دەوڵەتی، كە لە ڕابوردوودا لە شورەوی كۆندا سەروەر بوو. سەرمایەی وەگەڕخراویش لە كوردستاندا بەشێكی گەورەی سەرمایەداری دەسەڵاتداران پێكدێنێت، بەڵام ئەمە ئابووری كوردستان ناگۆڕێت بە ئابووری مۆنۆپۆلی، بە سەرمایەداری دەوڵەتی، كە مەبەست لە خاوەندارێتی دەوڵەتییە ، کە زۆر جار بە كەرتی گشتی ناویش دەبرێت.

ئەوەی كە لە كوردستاندا بە بازاڕی ئازاد ناوی دەبەن، قسە هەڵناگرێت، بەڵام سەرمایەداری دەوڵەتی، بەواتای ئەو ڕۆڵ و نەخشەیەی كە دەوڵەتە سوشیالیستەكانی ڕوسیا و چین و كوبا و ئەوروپای خۆرهەڵاتی جاران ، لە پلان و ڕێكخستنی ئابووریدا دەیانبینی، یا ئەوەی بە جۆرێك لە وڵاتانی ئەسكەندنافی لە تێكەڵەی ئابووری دەوڵەتی و ئازددا دەوڵەتە ناسراوەكان بە خۆشگوزەران دەیانبینی، وانییە. ئەوەی لە كوردستان هەیە بەشێكە لە نەخشەی ملیۆنێرەكانی بازاڕی ئازاد و لەشكر و ناوەندەكانی ئەوان بۆ ئەوەی بەر بە هەر ئاڵوگۆڕێك بگرن، ئەوان نەخشەڕێژێییان بۆ پارتە فەرمانڕەواكان كردووە، كە كەرتی دەوڵەتی لە ڕێی فێڵی یاسایییەوە لە مەزاتخانەی بازاڕی ئازاددا بكەنە كەرتی تایبەتی پارتیی، واتە پێگەیاندنی ملیاردەرانی یەك شەووڕۆژی بۆ مسۆگەرکردنی پایەكانی بازاڕی ئازاد. ئەمە هەم جۆرێكە لە ڕوتانەوەی ئابووری دەوڵەت و هەم جۆرێك لە مسۆگەریی دەسەڵاتی سیاسی بە پاڵپشتی پیاوانی دەسەڵات و پارتەكان.

هاوڵاتی: لاتان وایە ئیستا ھەریمی كوردستان لە قەیرانیكی سیاسی و ئابووریدا دەژی، ئەگەر لاتان وایە لەقەیراندا دەژین بەرای ئێوە چیبكرێت بۆ قوتار بوون لەو قەیرانانە؟

زاهیر باهیر: ئەوە نكۆڵی لێ ناكرێت كە هەرێمی كوردستان نەك هەر لە قەیرانێكی ئابووری گەورەدا دەژی، بەڵكو لە قەیرانێكی گەورەی سیاسی و كۆمەڵایەتیشدا دەژێت. دەشتوانین بڵیین قەیرانێكە کە هەموو جیهانی بە كوردستانیشەوە گرتۆتەوە. تارمایی ئەم قەیرانەش كە باڵی ڕەشی لە ٢٠٠٨ وە بەسەر جیهاندا كیشاوە، لەوە ناكات ئابووری جیهانی وا بەئاسانی لە دەستی قورتار بێت. ئەمڕۆ بریتانیا و ئەمەریكای زۆر بەخەستی گرتۆتەوە، بەشێكی تری ئەوروپا، ئیرلەندە و یۆنان و پورتگالیشی گرتۆتەوە بەرەو ئیتالیا و ئیسپانیاش هەنگاوی گەورەی ناوە. تەنانەت هەرەسهێنانی دراوی یۆرۆ بە پێی لێكدانەوەی هەندێك لە ئابووریناسەكانی جیهان زۆر نزیكە. خۆ بەخۆ تێشكانی دراوی یۆرۆ تێشكانێكی گەورەی ئابووری بەسەر جیهاندا دەهێنێت چونكە ئابووری جیهانی تێهەڵكێشەیەكی ئاڵۆز و گەورەی ئابووری كەڵە وڵاتەكانە، كە تائێستاش دراوەكانیان وەكو پاوەندی ستێرلینی و دۆلاری ئەمەریكی و دراوی چین و یابان، لە پاڵ یۆرۆدا لە بازاڕ و بۆرسەكانی جیهاندا ئاڵووێریان پێدەكرێت، كە ئەمەش بەدەوری خۆی لە سەرانسەری جیهاندا كاریگەریەكی گەورە لە بەرزكردنەوی نرخی ئاڵتون دادەنێت.

ئەم بارودۆخە ئابوورییە نەك هەر پشێوی لە ناو خودی حكومەتەكاندا دادەنێت و بەرقەرارییان دەخاتە لەرزەوە، وەكو چۆن لە حاڵی حازردا بەو زەقیە لە ژاپۆندا دەیبینی كە لە ماوەی ٥ ساڵدا ٦ سەرەك شالیاران گۆڕاوە، بەڵكو ئەم حكومەتانە دەكەونە ژێر فشارێكی گەورەی بزووتنەوەی خەڵكەوە، كە هەر وەكو ئێستا لە سەرجەمی وڵاتانی ئەوروپی و ئیسرائیل و هیند و بەنگلادش و كۆریای باشووری و هەندێك لە وڵاتانی تر، هەن.

كوردستان وەكو ناوچەیەكی زۆر بچووكی ئەم جیهانە و هەروەها لە هەبوونی ئابوورییەكی ئاوا كە لەسەرەوە باسمان كرد لە پاڵ ڕژانی پارەیەكی بێشومار لەلایەن هەندێك لە خەڵكە دەوڵەمەند و دەسەڵاتدارانەوە كە نەك هەر ملیۆنەرانێكی زۆر زۆری دروست كردووە، بەڵكو ملیاردەرانێكی زۆریشی دروستكردووە، كە ئەم بارودۆخەش، كۆمەڵگەی كوردستانی كردووە بە كۆمەڵگەیەكی بەكار‌هێنەر لەوەی كە بیكاتە كۆمەڵگەیەكی بەرهەمهێنەر. ئەمەش مەترسی قەیرانە ئابووری و سیاسیەكە لەسەر زۆربەی زۆری خەڵكەی زیاتر دەكات.

بە كورتی ، ئەم هەرێمەش وەك هەموو وڵاتانی دونیا لە بارێكی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی ناهەمواردا دەژی، رەخنە لەمەش لە ڕەخنەی ڕۆشنبیرانی كوردەوە لە دەسەڵات، دەست پێناكات، كە گوایە لە كوردستاندا لە لایەن دەسەڵاتی سیاسییەوە لیبرالیزمی سیاسی برەوی پێنەدراوە، بۆیە گرفتی ئابووری و سیاسیان هەیە. خۆ ئەگەر لە رەخنەی لیبرالیزمەوە دەسست پێبكەین، ئەوا دەبێت لێیان بپرسین؛ ئەی بۆچی لیبرالیزمی ئەوروپی و ئەمەریكی ڕووبەڕووی بارێكی ئابووری و سیاسی ئێجگار ناهەموار بوونەتەوە؟ ڕەخنەی تری ڕۆشنبیری كورد لە كۆمەڵگەی كوردی پرسی مۆڕاڵ و عەقڵە خۆ گەر مۆڕاڵ بێت، ئەوە بەدڵنیاییەوە دەڵێم لەو كۆمەڵگە مەدەنییانەی كە ئەوان بانگەشەی بۆ دەكەن، تاكەكانی ئەو كۆمەڵگەیە لە پلەی بەرزی مۆڕاڵدان، هەروەها گەر كێشەكەش، كێشەی عەقڵ بێت، خۆ بە باوەڕی ئەوان ئەو كۆمەڵگە مەدەنییانە لەسەر شانی تاكە عەقڵدارەكانی دروست بوون، ئەمە بێجگە لەوەی كە پڕن لە ئابووریناسی شارەزا و پسپۆڕ، كەچی قەیرانەكەش زۆر بەخەستی گرتونییەتەوە.

هەرچیش سەبارەت بە وەڵامی بڕگەی كۆتایی پرسیارەكەتانە، دەربارەی ئەوەی چی بۆ قورتاربوون لەو قەیرانە بكرێت؟ من دەڵێم سیستەمی سەردەم، سیستەمی سەرمایەداری، سیستەمی فەوزایە، سیستەمێكە كە كار لەسەر كەڵەكەكردنی زیاتری سوود و سەرمایە دەكات ، نەك هەر سیستەمی جیاوازی چینایەتییە ، بەڵكو بە بەردەوامی كاریش لەسەر گەورەكردن و زیادكردنی ئەو جیاوازییە دەكات، سیستەمێكە كە بێبەرنامە و بێپلان و دژوارە و بۆیە دژ بە مانەوەی خۆی كار لەسەر مەحفكردنەوەی خۆی دەكات.

باسكردنی زیاتر لەسەر ئەوە، بواری ئەم دیدارە ڕێگەی پێنادات، بەڵام ئەوەندە دەڵێم كە كوردستان و كۆمەڵگەكەشی بەشێكن لەم سیستەمە. بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت كە ئیدی ئێمە لە ئێستادا دەبێت بە دروستكردنی پارت و ڕێكخراوی سیاسی، كار لەسەر داڕمانی جیهانیانەی ئەم سیستەمە بكەین، بەڵكو دروشمی من ئەمەیە: Think Globally Act Locally ، واتە جیهانی بیر بكەرەوە و لۆكەڵیانە چالاكی بكە. من لە زۆربەی نوسینەكانمدا بە دوورودرێژی لەسەر ئەو چالاكییانە نوسیومە و تەئكیدم لەسەر ئەوە كردۆتەوە، كە یەكەم: دەبێت گۆڕانكارییەكان لە بنەوە دەست پێ بكەن، نەك لە سەرەوە، دووهەم : گۆڕانكارییە بنەڕەتییەكان لە ڕێگەی پارت و ڕێكخراوە سیساسییەكانەوە ناكرێن، بەڵكو لە ڕێگەی بزووتنەوەی جەماوەرییەوە، دەكرێن و لە هەر شوێنێكدا بزووتنەوەی پارت و ڕێكخراوە سیاسییەكان بەهێزبێت، بزووتنەوەی جەماوەری لاوازە و پێچەوانەكەشی هەر ڕاستە.

هاوڵاتی: ھەندێك لایان وایە دیاردەی گەندەڵی و پاوانخوازی دەسەڵات لەھەرێمی كوردستان لەمەترسیەكانی دەرەكی زیاتر ھەرەشەن، بەرای ئێوە مەترسیترین ھەرەشە لە سەر ھەرێمی كوردستان چییە؟

زاهیر باهیر: بەڕای من مەترسییەكی وا لە سەر هەرێمی كوردستان نییە، چونكە ئەمان (دەسەڵاتداران) پەیوەندییەكی باشیان لەگەڵ وڵاتانی دەر و دراوسێ و جیهانیشدا هەیە و هیچ جۆرە گیروگرفتێكیان نییە. هاوبەرژەوەندێتی دەسەڵاتدارانی هەرێم و ناوچەكە زۆر بەزەقی دەبینرێت، وەكو نەبوونی هەڵوێستێكی بەردەوامی كاریگەر لە بەرامبەر بۆردومانكردن و كوشتنی نیشتەجێیانی سەر سنوورەكان، دەستتێوەردانی دەوڵەتانی ناوچەكە لە ژیانی خەڵكیدا و تەراتێنی ئابووری و سیاسی و تەنانەت دەستتێوەردانیان لە بواری خوێندن و پەروەردەدا وەك كردنەوەی زانكۆو پەیمانگەی سەر بەدراوسێكان و مافی دانانی مەرج بەسەر خودی هەرێم خۆیدا و بەسەر خەڵكی كوردستانیشدا.

دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان زیاتر پارێزگاری لە خەڵكانی بەرپرسیار و هاوەڵ و دۆستە نزیكە دەوڵەمەندەكانیان دەکات، كە بەدەیان سەرەداوی بەرژەوەندی ناوكۆیی بەیەكەوەی گرێداون. دەسەڵات كەمتر بەرژەوەندییەكانی كۆمەڵگەی كوردی بە خاك و كولتوور و هەتا زمانیشەوە دەپارێزێت. ئەمان بەرژەوەندی ناوكۆیی تایبەتی خۆیانیان چ لەگەڵ دەسەڵاتە بییانەكان و چ لەگەڵ كۆمپانییەكانیاندا هەیە. نمونەش لەم بوارەدا بیرە نەوتییەكان و هەڵكەندنی بیری تازەیە، یان دروستكردنی چەندەها بەنداوی ناپێویست، كە هەموو ئەمانە لەبەر خاتری سوود و بەرژەوەندی خۆیان و كۆمپانییە گەورە بیانییەکانە. نموونەی تر دروستكردنی جادەیەكی زۆرو سیاسەتی بە ئەنقەست فەرامۆشكردنی هۆیەكانی گشتی هاتووچۆ و یا كارنەكردن بۆ بیناكردنی. بە گرتنەبەری ئەم سیاسەتەش، كوردستان بووەتە بازاڕی ساغكردنەوەی سەیاراتی وڵاتانی بیانی، دروستكردنی زیاتری بەنزینخانەی ئەهلی و ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكی گەورە لەسەر ژیانی تاكەكانی ناو كۆمەڵگە، كە سەیارەیەكی بێئەژمار كەوتۆتە سەر شەقامەكان، كارێكی ئاوای كردووە، كە لێخوڕینی سەیارە واتە چوونە جەبهەی شەڕەوە. ئەمە جگە لە پیسكردنی ژینگە.

بەڕای من هەڕەشەیەكی گەورە لە سەر خەڵكی هەیە، نەك هەرێم، كە ڕۆژانە خەڵكی كوردستان ڕووبەڕووی دەبنەوە، لەوانە: بەرزبوونەوەی نرخی هەموو پێداویستییەكانی ژیان بە هاتوچۆشەوە، مەترسی هەڵگیرسانی شەڕی ئەهلی لە نێوان پارتی و یەكێتی یا بە هەردوكیان لەگەڵ پەكەكە و ئیسلامییەكاندا، كە لە هەموو ڕووەكانییەوە خەڵكی باجەكەی دەدا، نەك دەسەڵاتداران و دەوڵەمەندەكان، مەترسی بێكاری، مەترسی پیسكردنی ژینگە و فەرامۆشكردنی، مەترسی پەردەوازەیی و نامۆییبوون ، مەترسی نەبوونی موستەقبەل بۆ گەنجانی دەرچووی زانكۆكان و پەیمانگە و هاوچەشنەكانیان، مەترسی قەدەغەكردنی ئازادی و سەربەستیەكان، لە شانی ئەمانەشەوە، مەترسی زیاتر ئەوەیە كە بە دەسەڵات و ئۆپۆزیسۆن و ڕۆشنبیرەكانەوە و میدیای ئەهلیش لەگەڵیاندا بەردەوام پڕ بەدەم بانگی یەكێتی نەتەوەیی و دەسەڵاتی هەرێم، بە گوێی خەڵكدا دەدەن، بەوجۆرە بزووتنەوەی جەماوەری دەخەنەوە پاڵ دەسەڵات و بە ناوی پیرۆزی نیشتمان و نەتەوەوە، ئەو خواستانەی داخوازی مێژویی گەورەتریان لە پشتەوەیە، كە هەنگاونانە بەرەو پرۆسەی شۆڕش، لەبار دەبەن.

هەموو ئەمانەش ، واتە ئەم مەترسییە سامناكانە لەلایەن دەسەڵات و پارتە ئۆپۆسوێنەكانەوە لە سەر خەڵكی و بزووتنەوەكەیان، ئەنجام دەدرێن ، بە كۆنترۆلكردنیان و بە چەواشەكردنیان، لە بەكێشەكردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان كە ڕۆژانە دەستەویەخەی دەبنەوە، بۆ كێشەیەكی سیاسی ، ئیدی لەمەشدا جەوهەر و كرۆكی بزووتنەوەی جەماوەری و داخوازییەكانیان ون دەبێت و هەڵپە و حەماسی ناڕەزایان و خەڵكانی ڕاپەڕیو خامۆش دەكەن.

ترجمة: مازن کم الماز

إيما غولدمان
من مقال : الأناركية : ما تدعو إليه بالفعل

الأناركية هي الفلسفة ( الأخلاقية ) الوحيدة التي تجلب إلى الإنسان وعيه بنفسه , الذي يعتبر أن الإله , الدولة و المجتمع غير موجودين , و أن وعودهم فارغة و غير حقيقية , بما أنه يمكن تلبيتها فقط من خلال خضوع الإنسان . لذلك فإن الأناركية تعلم وحدة الحياة , ليس فقط في الطبيعة , بل أيضا في الإنسان . لا يوجد نزاع بين الغرائز الفردية و الاجتماعية , أكثر مما يوجد بين القلب و الرئتين : أحدها هو إناء جوهر الحياة الثمين , و الثاني هو مستودع العنصر الذي يبقي ذلك الجوهر قويا و نقيا . الفرد هو قلب المجتمع , الذي يحافظ على جوهر الحياة الاجتماعية , المجتمع هو الرئتين التي توزع العنصر الذي يبقي جوهر الحياة – الذي هو الفرد – نقيا و قويا .
( تعتقد الأناركية ) أن الثروة الحقيقية تتألف من الأشياء النافعة و الجميلة فقط . من الأشياء التي تساعد في خلق أجساد قوية و جميلة و خلق محيط يشجع الناس على أن يعيشوا فيه . لكن إذا كان الإنسان محكوما بأن يغزل القطن حول بكرة , أو أن يحفر منجما , أو يبني الطرق لثلاثين عاما , فلا توجد هناك أية إمكانية لأي كلام عن أية ثروة . ما يعطيه هذا الإنسان للعالم هي فقط أشياء رمادية و قبيحة , تعكس وجودا غبيا و قبيحا – وجودا أضعف من أن يعيش , و أكثر جبنا من أن يموت . غريب أن نقول أن هناك أشخاص يسبحون ( يدعون ) بأن هذه الطريقة المهلكة من الإنتاج المركزي هي أكثر إنجازات عصرنا مدعاة للفخر . إنهم يعجزون تماما عن إدراك أننا إذا استمررنا بالsubserviency للآلة فإن عبوديتنا ستكون أكثر كمالا من عبوديتنا لملوك الماضي . إنهم لا يريدون أن يعرفوا أن هذه المركزة ليست فقط نعي الحرية , بل أنها أيضا نعي الصحة و الجمال , نعي الفن و العلم , إن كل الأشياء مستحيلة في جو ميكانيكي , يسير مثل الساعة .
إن الشخصية الكاملة عندها تكون ممكنة فقط في حالة مجتمع يكون فيه الإنسان حرا في اختيار نمط عمله , و ظروف عمله , و يملك فيه الحرية في أن يعمل . شخص يكون صنع طاولة بالنسبة إليه , أو بناء منزل أو حراثة الأرض , هو نفس ما تمثله اللوحة ( الرسم ) للفنان أو الاكتشاف للعالم – نتيجة رغبة و شوق شديدين , و اهتمام عميق بالعمل كقوة خلاقة . هذا هو مثال الأناركية , التي يجب أن تتألف ترتيباتها الاقتصادية من اتحادات طوعية إنتاجية و توزيعية , تتطور تدريجيا نحو شيوعية حرة , كأفضل وسيلة للإنتاج مع أقل ما يمكن من الضياع ( الفاقد ) من الطاقة الإنسانية .

رودولف روكر

مثل مؤسسي الاشتراكية , يطالب الأناركيون بإلغاء كل الاحتكارات الاقتصادية و بالملكية المشتركة للأرض و لوسائل الإنتاج الأخرى , التي يجب أن يكون استخدامها متاحا للجميع دون أي تفريق , لأن الحرية الفردية و الاجتماعية ممكنة فقط على أساس وجود مزايا اقتصادية متساوية للجميع . داخل الحركة الاشتراكية نفسها يمثل الأناركيون وجهة النظر التي تقول بأن الحرب ضد الرأسمالية يجب أن تكون في نفس الوقت حربا ضد كل مؤسسات السلطة السياسية , لأن الاستغلال الاقتصادي في التاريخ قد سار جنبا إلى جنب مع الاضطهاد السياسي و الاجتماعي .

نقلا عن http://www.marxists.org/glossary/terms/a/n.htm#anarchism