03/10/2021

دوێنێ شەمە، 02/10/21 بۆ جارێکی دیکەش خەڵکانێکی ئێکجار زۆر ڕاژانەوە سەر شەقامەکانی زۆرێك لە شارە سەرەکییەکانی بەرازیل بۆ دەستکێشانەوەی سەرۆکەکەیان، Jair Bolsonaro ، و دانی بە دادگا. 

ناڕەزاییەکانی خەڵکی دژ بە سیاسەتە خراپەکانێتی هەر لە مەیلی ڕاستڕەوێتی خۆی و حیزبەکەی و دروستکردنی بەتاڵە و گرانبوونی پێداویستییەکانی خەڵکی تا دەگاتە چارەسەری کۆرۆنا کە تا ئێستا نزیکەی 600 هەزار کەس لە وێ بەم نەخۆشییەو مردوون.

زاهیر باهیر

02/10/2021

‘کەیت وڵسن’ ئەو کچەیە [ ئافرەتەکەی ڕیزی پێشەوەیە لە وێنەکەداس] کە ماوەیەکی زۆرە  بۆ مافی مرۆبوون و ئازادیی سیاسیی، خۆی لەگەڵ چەند هاوڕێیەکیا لەم ڕۆژانەدا توانییان کەیسێك کە زیاتر لە دەیەیەکە پێوەی خەریکە و دەستی دەستی پێدەکرێت و حسابی بۆ ناکرێت و دوادەخرێت لە دیمەنێکی پڕ لەشەرمایەزاریی، لە دامەزراوەیەك کە پێیدەوترێت دادگا و دادوەریی ، لە نێو کۆمەڵێکدا کە مەشوورە بە مەدەنی و ڕێکردنی ئازادیی ، توانی کەیسەکەی بباتەوە، پۆلیسی بریتانیش پۆزشی تەواوی بۆ بهێنێتەوە و قەرەبووی ئەم هەموو ماوەیە و ئەم ئازار و سەریەشەشی بۆ بکرێتەوە.

‘کەیت وڵسن’  کچێکی چالاکی بواری ژینگە پارێزی و ژینگە دۆستی، کە لەگەڵ هەزاران کوڕان و کچانی گەنجی دیکەدا بووە  کە  چەندەها گروپی بەرگری و کەمپەینی گەورەیان بۆ پارێزگاری لە ژینگە،  هەر لە هەشتاکانەوە و دواتریش نەوەدەکان و ئێستاش، دروست کردوە و ئەم نەوە داوییەتە  دەست ئەو نەوە، بەردەوامبوون . 

پۆلیس هەر لە ساڵی 1968 وە تاکو ئەم دواییەش نەك هەر چاودێری گروپەکانی وەکو بەرگری لە لە ژینگە و چەپ و نقابە و پارتی سۆشیالیست وەرکەر و ئەنارکیستەکان و کەسانی سۆشیالیستی ئەکتیڤ،  کردووە بەڵکو زیاتر لە 139 کەسیان  لە ژن و لە پیاویان، بە ناو و شوناسنامەی ساختەوە  چوونەتە یاخود لە نزیکەوە چاودێری زیاد 1200 گروپیان لەو گروپانەی سەرەوە کردووە .  ئەم پۆلیسە سیخوڕانە نەك هەر بەشدارییان لەو گروپانەدا کردووە بەڵکو بۆ باشتر چاودێرییان و نزیکبوونەوە لێیان چەندەها پەیوەندی سێکسیشیان لەگەڵ كچان و کوڕانی ئەو گروپانەدا پەیداکردووە .

لە ساڵی 2003 دا ‘کەیت’ کە لە یەکێك لەو گروپانەدا چالاک بووە، یەکێك لەو پۆلیسانە بۆ نزیکەی دوو ساڵ پەیوەندی سێکسی لەگەڵیدا هەبووە و دواتر سیخوڕەکە  لەبەرجاو ونبووە ‘کەیت’-یش نەیزانیوە کە ئەوە سیخوڕ بووە بەسەریانەوە تاکو 2008 کە کەشف بووە ، ئیتر لەو کاتەوە ‘کەیت’ لە هەوڵی بەدادگا گەیاندنی ئەم سیخوڕەدا بووە بە هۆی بێ پارەیی و نادارایییەوە نەیتوانیوە پارێزەری بۆ بگرێت ئیدی خۆی و برادەرەکانی کەیسەکەیان سەروبەر گرتوەو گەیاندویانەتە دادگا.

هەر ‘کەیت’ بە تەنها نەبووە بەڵکو چەندەها کچی دیکەش ئەم پەیوەندییەیان هەبووە 3 کچیشیان منداڵیشیان لێیان هەبووە و دواتر سیخورەکان بە بیانویەك لە بیانوەکان خۆیان ونکردووە، یەکێك لەو منداڵانە کوڕێکە و تەمەنی 26 ساڵە .

ساڵی پار چەند دانیشتنێکی داداگا بۆ گەلێك لەو کەیسانە کرا کە کەیسەکانیش بە گوێرەی ساڵەکانە و لە کۆتایی هەفتانکانەوە دەستیپێکردووە، کە لە لایەن دادگاوە  لە وەختێکەوە بۆ وەختێکی دیکە بینراوە و دەبێنرێت کە هەندێکایان ماونەتەوە بۆ ئەمساڵ .

‘کەیت’ و هاوڕێکانی نەك هەر لە ڕوی سێکسییەوە بەکارهێنراون، بەڵکو نهێنی شەخسی  و ئازدیی خۆڕێکخستن و مافی مرۆڤیشیان لێزەوتکراوە  بۆیە دوای هەوڵ کۆششێکی زۆر کە کەیسەکە چووە دادگا و ‘ کەیت’ کەیسەکەی بردەوە. بردنەوەی کەیسەکە سەرکەوتنێکی دیکەی مرۆڤە بەرز و تێکۆشەرەکانە ، کەشفبوونی تاوان و تاوانبارێتی پۆلیس و دامەزراوەکەیانە ، دەرکەوتنی ئەرک و وەزیفەی راستەقینەی پۆلیسە لە کۆمەڵێكدا کە بەرگرییکردنە لە دەوڵەت و ئەم سیستەمە و بەردەوامیپێدانی،  کە هیچ جۆرە ئازادییەکی سیاسی تێدا نیە ئەوەندەی کە مەترسی لەسەر دەوڵەت و سیستەمەکە دروستبکات .

02/10/2021

چالاکوانانی بەرگری لە ژینگە لە بریتانیا کەمپەینی دانانی مادەی عەزلکردنی سەرما و شێ و تەڕیی خانوویان لە بریتانیا بۆ ماوەی 21 ڕۆژە ڕاگەیاندووە و تا ئێستاش زیاتر لە 10 چالاکی گرنگ و مەترسیداریان ئەنجامداوە و 115 کەس بەشدارییان تێدا کردووە و لەم چالاکییانەشدا 450 گرتن ڕویداوە کە بەشداربوی وا هەبووە کە چەند جارێك گیراوە.

ئەم کەمپەینە بۆ مەبەستی دانانی ئەو مادە عەزلە کراوە کە 29 ملیۆن خانو کە دزەی ئاو و شێیان هەیە، دەگرێتەوە، بۆ ئەم مەبەستەش داوا لە سەرەكوەزیرانی ئێرە دەکەن کە تا ساڵی 2030 ئەو گرفتانە چارەسەر بکرێت.  ئەوان دەڵێن دوو ڕێگا هەیە دەنا دەست لە چالاکییەکانیان هەڵناگرن، چالاکییەکانیان کراوە و بێ کۆتاییە ، ئەو دوو ڕێگایەش : ” یا دەبێت حکومەت ئەوە بکات، یاخود هەمومان بگیرێین”.

چالاکییەکان لە سەر مۆتۆڕوەی   1، 4 و 25 ڕوویداوە و بۆ ماوەیەکی زۆر هاتووچۆی سەیارەیان وەستاندووە بە گرێدانی خۆیان بە یەکدییەوە، یاخود خۆچەسپکردنیان  بە شەقامەکەوە بە چەسپی دووقولیی.

https://i.guim.co.uk/img/media/3ab6ecde36540490fb1e39c16d18e311b527ddd7/0_224_3500_2100/master/3500.jpg?width=605&quality=45&auto=format&fit=max&dpr=2&s=ad6d805b1306958437c5e919e9b1ca84

زاهیر باهیر

01/10/2021

دوو بڕیاری گەورەی  حکومەتی بریتانیا:

زاهیر باهیر

01/10/21

لە کاتێکدا وڵات بە قەیرانی بەنزین و غاز و گازۆیل و کەمیی خواردەمەنی و پیداویستییەکانی ژیانی خەڵکی و بەرزبوونەوەی نرخیان بە ڕادەیەکی ئێکجار زۆر،  کە دەستی ناوەتە بیناقاقای دانیشتوانی ئەم وڵاتە، تێدەپەڕێت،  حکومەت بە دوو بڕیار ئەوەندەی دیکە قەیرانی هەنووکەیی  لەسەر بەشێکی زۆری خەڵکی قوڵتردەکاتەوە.

بریاری یەکەم: کە ئافاتی کۆرۆنا گەیشتە بریتانیا حکومەت بۆ ڕێگرتن لە برسێتی و لە چونەسەر شەقامی خەڵكی و تەنگ هەڵچنین بە حکومەت ، بە دەوڵەت، وەکو گەلێك لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمەریکا لە 20/03/2020 بڕیاری دا کە کرێکاران کە چی تر ناتوانن کاربکەن لە ئۆفیس و شوێنی دیکەی سەرکاردا لە سەدا 80ی موچەکەیان پێبدرێت.  ئەم بڕیارە 11.6 ملیۆن کرێکار و کارمەندی بریتانی گرتەوە بۆ ئەمەش دەوڵەت 70 ملییار پاوەندی سەرفکردووە .  کە ئێستاش تا رادەیەك ژیان وەکو جارانی لێهاتۆتەوە هێشتا 1.6 ملیۆن کرێکار / کارمەند کە لە سەدا 5 تەواوی هێزی کاری بریتانیا دەکات،  تا کۆتایی مانگی تەموز هەر لەسەر لەسەر ئەو پلانە/پرۆژەیە بوون و دەژین .  بەشی زۆری ئەم کرێکار و کارمەندانە لە بەشی هاتو و چۆ و گەشتوگوزار و هوتێل و باڕ و چێشتخانەکانن.  بەڵام بە بڕیاری حکومەت دوێنێ ، 30/09  دواڕۆژی ئەوە بوو ئیتر لە ئەمڕۆوە 01/10، ئەو پلانە کاری پێناکرێت ، ئەمەش یانی ئەوەی کە ئەو کەسانەی کە تا ئێستا لەسەر ئەو پلانەن لەمەولا موچەیان نابێت و کارێکیش نییە کە چی تر بیکەن یاخود خاوەنکارەکانیان ناتوانن کاری پێشتریان بۆ مەیسەر بکەن .  بۆیە زۆرێك لەمانە دەچنە ڕیزی بێکاران و دواتریش بێ خانوو بەرە دەبن و ڕەنگە بچنە  بەرەی برسییان و هەژارەکانەوە.

بڕیاری دووهەم: ئەو کەسانەی کە پارەی کارکانیان کەم بوو یاخود کاریان بۆ خۆیاند دەکرد نەك بۆ خاوەنکارێك، پلانێك هەبوو لە وەرگرتنی  پارەیەکدا  کە پێی دەڵێن Universal Credit  کە پێشتریش ئەمە هەر هەبوو بەلام هەفتانە بەبڕی 20 پاوەند زیادرکرا ئەمەش یارمەتییەکی زۆری ئەو کەسانەی دەدا، کە لە ساڵێكد دەکاتە زیاتر لە هەزار پاوەند.  لە ئێستادا حکومەت بڕیاری داوە کە لە 6/10 وە ئەوە پارەیەش ببڕێت.  ئەمەش کارایی لەسەر زیاتر لە 1.6 ملیۆن کریکار و کارمەند دادەنێت.  بە گوێرەی وتارێکی گۆردن براونی کۆنە سەرەكوەزیرانی بریتانیا، کە لە ڕۆژی 3شەمە لە گاردیانی بریتانیا بڵاویکردەوە، لە ئێستادا لە سەدا 50 ئەو خێزانانەی کە 3 منداڵ یاخود زیاتریان هەیە لەژێر هێڵی برسێتییەوە دەژین و 500 هەزار کەسی تر دەخاتە خانەی هەژارییەوە هەر ئاواش 300 هەزار منداڵی تر هەژار دەکات و بەم شێوەیەش بڕی هەژاری منداڵان هەر لە 3 منداڵ، منداڵێك لە هەژاریدا دەژی .

کاتێك کە ئافاتی کۆرۆنا یەخەی پێگرتین زۆربەمان دەمانزانی کە جەنگێکی ناوخۆیە و هێڕشێکی گەورەیە بۆ سەر زۆربەی دانیشتوانی بریتانیا و شوێنەکانی دیکەش بەو شوێنەوارانەی کە ئێستا دەرکەوتون وەکو گرانی پێداویستییەکانی ژیان ، بەتاڵەی زیاتر ، کەمکردنەوەی کرێ و موچە، بڕین یاخود کەمکردنەوەی بیمەکان ، داخستنی سێنتەرەکانی گەنجان و زۆری مەلە و جیم و وەرزشکردن ، سەرکەوتنی کرێی پاس و قیتار و تکتی تەیار ، زیاتربوونی ژمارەی خێزانی بێ خانووبەرە ، بەررزبوونەوەی ژمارەی کەسانێك کە بە نەخۆشی خەمۆكی  و بێ هیواییەوە گیرۆدەدەبوون، هەڵوەشاندنەوەی مەوعیدی نەشتەرگەرییەکان و بەرزبوونەوی لیستی چاوەڕوانی بینینی دکتۆر و داخستنی کلینیکەکانی دکتۆر بە نەبینینی نەخۆش بە پاساوی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا، داخستنی باخچەی منداڵان و مەکتەب و زانکۆ و خوێندنگاکانی دیکە و لەمانەش گرنگتر لێدان لە بزوتنەوەی کرێکاران و هەموو بزوتنەوە و چالاکییە لۆکاڵییەکان و   زۆری تریش، بوون .

بە هۆی ئەوانەی سەرەوە گەلێکمان واماندەزانی کە ئەمە بزوتنەوەی کرێکاران و خەڵکی دەبوژێنێتەوە و بەهێزیان دەکات و  قەیرانەکە دەکرێت لەسەری دەوڵەت و خاوەنکار و کۆمپانیاکانا بشکێتەوە، بەڵام بەداخەوە کە پێچەوانەکەی ڕوویدا. 

بەشی شێری هۆکاری ئەمەش دەبەنگی چەپ و نقابە و کۆمۆنیست و سۆشیالیست و زۆرێکیش لە ئەنارکستەکان بوو کە هەموویان کەوتنە ئەو داوەی کە چەند ساڵێكە کاپیتاڵیزم بۆی ناوینەتەوە و بوین بە تەڵەکەوە . بڕوامان بە میدیای دەوڵەت کرد بەو هەموو درۆ و دەلەسەیەی کە لە ڕاگەیاندنەکانیانەوە و هەروەها لە سۆشیال میدیاشدا پێمان ڕادەگەیەنرا.

بە گوێرەی تێڕوانینی من و لێکدانەوەم بۆ بارودۆخەکەی ئێستا، بزوتنەوی کرێکاران و خەڵکی لانی کەم دەیەیەکی دیکە چووە دواوە ، سەرمایەداران بە وریایی و زیرەکی خۆیان توانییان ئێمە هەمومان بگەوجێنن و ئەوەی ویستیان بەجێیبگەیەنن.   

بریتانیا و ڕوبەڕووبوونەوەی قەیران:

زاهیر باهیر

28/09/2021

لە ماوەی دو هەفتە سێ گرفتی گەورە کە تا ڕادەی قەیران ڕووبەروی کۆمەڵی بریتانیا بووەتەوە .  گرفتی یەکەمیان، گرفتی کەمبوونەوەی کەرەسەکانی خۆراك  خوردەمەنی و خواردنەوە و شلەمەنییەکان بوو کە لە ئێستادا ئەو گرفتە بەرەو قەیران دەڕوات. ئەمەش بەهۆی کەمبوونەوەی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنەوەیە،  کە دووەم ئۆکسیدی کاربۆنیش بۆ زۆر شت، بۆ پێداویستی ڕۆژانەی خەڵك بەکاردەهێنریت،  لەوانە:  لە خواردنەوە گازییەکانا، لە پاراستنی بۆگەنکردنی  خواردەمەنی خۆراكی گوێزراوەدا، لە کەبسکردنی پێداویستییەکانی خەڵکی لە شۆپە گەورەکانا ، لە سڕکردنی گیانلەبەر و ئاژەڵدا پێش سەربڕینیان و بەکارهێنانی ئەم غازە لە دروستکردنی سەهۆڵی وشکدا.  پێویستی بوونی ئەم غازە ناتوانرێت لە ستایەڵی ژیانی ئێستاماندا دەستبەرداری ببین . 

گرفتی دووەم هەرەسهێنانی 4 کۆمپانیای وزە لە بریتانیا کە گەیاندنی غاز بۆ ژمارەیەکی زۆری دانیشتوانی نێو ماڵەکان و دوکانەکان ، دابین دەکات، تا ئەو ڕادەیە کە ئەمە کێشەی بۆ زیاتر لە 1.5 ملیۆن مەعمیلی ئەو کۆپمپانیانە دروستکردووە و دەبێت بەدوای کۆمپانیای دیکەدا بگەڕین دەنا بێ غاز دەمێننەوە.

گرفتی سێیەم کە نەك هەر خۆی بوەتە قەیران بەڵکو دوو گرفتەکەی پێشتریشی بۆ ڕادەی قەیران قوڵکردەوە، کە ئەویش کەمی بەنزینە .  ئەم گرفتە بوەتە هۆی داخستنی ژمارەیەکی زۆر لە بەنزینخانەکان و سەرەگرتنیێکی دوور و درێژ لەبەردەم ئەو بەنزینخانانەی کە بەنزینیان هەیە.

ئەم قەیرانە بە هۆی وەکو دەڵێن هاتنە دەرەوەی بریتانیا لە یەکێتی ئەورپاوە دروستبووە ، کە لێرەدا کارئاسایی بۆ سایەقی لۆری و تەنکەر و شاحینەکان نەکراوە نە بەدانی ڤیزە پێیان و نە بە کارائاساییکردن بۆ کارکردنیان .  زۆربەی ئەم سایەقانەش خەڵکانی ئەوروپا و ئەوروپای ڕۆژهەڵاتن ، بۆیە لێرە لە بریتانیا بەم هۆیەوە 100 هەزار سایەقمان نوقسانە بە بەراودە بە ئەڵمانیا لە 45 بۆ 60 هەزار سایەق و پۆڵۆنیا 124 هەزار سایەق . 

ئەم گرفتە گەوەرەیە حکومەتی بریتانی شپرزە کردووە و نازانن چۆن حەلی بکەن ، لە ئێستادا مۆڵەتی ڤیزەیان بە 5 هەزار سایەق داوە ، هەر ئاواش نامەیان بۆ سایەقە خانەنشینکراوەکان یا ئەوانەی کە لە ماڵەوە دانیشتون بە هۆکارێک، تاکو بگەڕینەوە سەر کارەکانیان بە هەندێك ئیمتیازەوە ، هاوکاتیش لە سەروبەندی دانی بڕیاردان کە لە بەشی سوپا بەشێکی زۆر بکەنە پاریزەری بەنزینخانەکان و بەشێکیشیان کە سایەقن لە بواری لێخوڕینی شاحینە و لۆری و تەنکەردا بەکاربانبهێنن.

خاڵی گرنگ لەم قەیرانەدا:

ئەوە ئاشکرایە کە ئێمە هەر لایەنە بەهێزەکەی ئەم سیستەمە زۆر زیاتر لە لایەنە لاوازەکانی دەزانین ، بەڵام گەر تەماشای ئەم بارو دۆخەی بریتانیا بکەیت دەبینیت کە ئەم سیستەمە کە جۆرێك لە ستایەڵی ژیانی بەسەردا سەپاندوین چەند لاوازە کە تەنها بە چەند سەد هەزار سایەقێکی تەنکەر و لۆری و شاحینە لە ماوەی ڕەنگە کەمتر لە مانگێکدا حکومەت بڕوخێنن و سیستەمەکەش زۆر زۆر لاواز و بێ دەسەلات بکەیت .

بۆچی و چۆن ؟

هەر لێرەدا چەند لایەنێکی ژیانی نێو کۆمەڵگە ببینە کە چۆن ئەم قەیرانەی ئێستا ئیفلیجی کردووە و گەر ئاواش بروات ژیان دەوەستێنێت ، جونکە هەموو شتێك بە نەوت و گازۆییل و بەنزین دەکرێت واتە ژیان بێ ئەوانە لە ئێستادا نامێنێت.  چەند نموونیەکی زۆر کەم:

• کە سایەقی لۆری و شاحینە و تەنکەرر ئیشی نەکرد یانی سوپەرمارکێتەکان بەتاڵ دەبن لە خواردنا ، سەفەری ناو خۆ،  بریتانیاو جیهان ، چوونە سەرکار ، ڕۆیشتن بۆ قوتابخانە ، بۆ شارەوانی ، منداڵبردن بۆ لای دایەن و باخچەی ساوایان، بۆ شوێنی دیکە هەمووی دەوەستێ.

• کە بەنزین نەبوو دکتۆر و نێرس و کارمەند و کرێکارانی پاکەرەوە ناگەنە خەستەخانەکانمان ، ئیسعاف ناتوانێت دەرچێت و نەخۆش بگەیەنێتە خەستەخانە.

• کە بەنزین نەبوو ئیتر دوکانەکان بە گەوەرە و بچوکیانەو ، سێنەری کۆمۆنێتییەکان، سێنتەری مەلە و جیم و وەرزشەکانی دیکە هەمووی دادەخرێی تەنانەت کارایی خۆی لەسەر مەرکەزی پۆلیسیش دادەنێت.

• لە ڕووداوی ئاگرکوژانەوەدا کرێکارانی ئاگرکوژێنەرەوە ناتوانن فریا بکەون و ئاگرەکان بکوژێننەوە.

• کاتێك کە خەڵك وەرزش ناکات ، سێنتەرەکان دادەخرێت ، ناگەنە پارکەکان توشی نەخۆشی دەرونی و خەمۆکی و لەشقورسی و زیادکردنی سەنگ و نەخۆشی دیکە دەبن .

• لێکدابڕانی تەواو دروستدەبێت .

• بە هۆی کەمی یا نەبوونی خۆراك و خوردەمەنییەوە برسێتی سەرهەڵدەدات.

ئەمانە بڕێکی کەمن لە کارایی نەبوونی سایەقی لۆری و شاحینە و تەنکەرەکان یاخود لە ڕوودانی مانگرتنیانا.

ئەمانە گەرچی بارودۆخی خەڵکی ناخۆش دەکات بەڵام هاوكاتیش هاندەرێکی زۆر باش دەبێت بۆ بیرکردنەوە لە ئەڵتەرناتیڤ لە لایەن خودی خەڵکەوە ، بیرکردنەوە لە گۆڕینی ستایەڵی ژیانیان، متمانەنەکردن بە حکومەت و سیاسی و دەسەڵات ، بە مارکێت و بازرگانیکردن بە پێداویستییەکانی ژیانەوە.