هاوڕێ ‘ زاهیر باهیر‘ لە هەڤپەیڤینێكی ڕۆژنامەوانیدا وەڵام بە کۆمەڵێك پرسیاری ڕۆژنامەی ‘هاووڵاتی‘ دەداتەوە 20. ئه‌یلول 2011

هاوڵاتی: ھەندێك لە چاودێرانی بیانی لایان وایە بەراورد بە ناوچەكانی تری عێراق ، ھەرێمی كوردستان گەلێك پێشكەوتنی ئابووری بەخۆوە بینیوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بزووتنەوەیەكی نارازی و گازندەیەكی زۆر لە ئەدای حكومەت و كاربەدەستانی ھەرێم ھەیە، بەتایبەتی لە بواری خزمەتگوزاری و ناعەدالەتییەوە، ئێوە لەو بارەوە راتان چییە؟

زاهیر باهیر: لە ڕاستیدا وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە گرانە، چونكە ئامارێكی ئاوامان لەبەردەمدا نییە، تاكو بتوانین ئەو بەراووردە بكەین. سەرەڕای ئەوانەش سەبارەت بە پێشكەوتن ڕوانگەی جیاجیا هەن، بە پێشكەوتنی ئابووریشەوە.

بەهەرحاڵ ئەوەندی من بزانم و لەم ماوە كەمەدا لێی تێگەییشتووم، تەنیا بزووتنەوەی ئاوادانكردنەوە دەبینم، كە ئەویش دروستكردنی هوتێل و دوكانی گەورە و سوپەرماركێتی قەبە و باڵاخانەی گەورە و بەرزە، كە زۆربەیان شوقەی نیشتەجێین. ئەمەش بەگشتی كۆمەڵگەی كردووە بەكاربەر (بەكارهێنەر) لەبری بەرهەمهێنەر.

بەڕای من ئەم هەوڵانە نیشانەی پێشكەوتنی ئابووری نین، كە باس لە پێشكەوتنی ئابووری دەكەین، واتە بە پیشەسازییكردنی وڵات و بەگەڕخستنی خەڵكانێكی زۆر لەو بوارەدا لەگەڵ برەوپێدانی بواری كشتوكاڵ. بەداخەوە ئەوەی كە دەیبینین تەنیا چەند كارگە و كارخانەیەكن، كە زۆربەیان كارخانەی بچووكی دروستكردنی بلۆك و خشت و كاشی و لەقتونانن (موعەلەبات).

ئەو بزووتنەوە ناڕازییەی كە لەم دواییەدا شێوەیەكی فەرمی بەخۆیەوە گرت، گەر مەبەسستان ئەوە بێت، یەكەم، هیچ پەیوەندییەكی بەوەوە نەبوو ، كە ئایا كوردستان پێسكەوتنێكی ئابووری بەخۆیەوە دیوە یا نە. بزووتنەوەیەك نەبوو، كە لەلایەن كرێكاران و فەرمانبەرانەوە ناڕەزایی خۆیان سەبارەت بە هەلومەرجی كاركردن بە هەموو شێوەكانییەوە دەربڕن، یا دژی بەرزكردنەوەی نرخی شتومەك و سەرجەمی پێداویستییەكانی ڕۆژانەی ژیان بن، یا سەبارەت بە كێشەی خانووبەرە و گەلێك لە كێشە كۆمەڵایەتییەكانی تر، كە ڕاستەوخو پەیوەندی بە ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیانەوە هەیە. بەڵكو بزووتنەوەیەكی سیاسی بوو و لە پێناو بەدەستهێنانی داخوازی سیاسیدا بوو، گەرچی ئەم بزووتنەوەیە لە سەرەتایدا واتە پێش ئیحتیواكردنی لەلایەن لایەنە سیاسیەكانەوە، بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی یا بزووتنەوەی خەڵكیی بوو. دووهەمیش هەر وڵاتێك كە لە ڕووی ئابووریەوە پێشكەوتوو بێت یا پێشكەوتووە، واتای ئەوە نییە، كە عەدالەتی كۆمەڵایەتی تێدا بەرقەرار دەبێت یا بەلایەنیكەمەوە ئەو كێشەیە كاڵ دەبێتەوە. بەڵكو بەپێجەوانەوە هەتا وڵات لە ڕووی ئابوورییەوە بەرەو پێشتر بڕوات، ناعەدالەتی كۆمەڵایەتی زیاتر دەبێت، چونكە جیاوازییە چینایەتییەكە لە هەموو بوارەكانی ژیاندا زیاتر دەبێت، واتە كەڵەكەبوونی زیاتری سامان و سەرمایەی زیاتر لە دەستی كۆمەڵە خەڵكێكی زۆر كەم و كۆمەڵێك كۆمپانیای گەورەوە، كە ئەمانەش وەكو هەمووان دەزانین لەسەر حسابی زۆربەی زۆری خەڵكی وڵاتەكەیە. كەواتە گەر ڕاشتان وابێت، ئەوا ئەو پرسیارە دێتە پێشەوە، كە ئەو پێشكەوتنە ئابوورییە لە بەرژەوندی كێیە؟ بەڕای من ئەو پێشكەوتنە ئابوورییە شتێكی زۆر كەمی لە باری ژیانی خەڵك گۆڕیوە، لە هەمان كاتیشدا فشارێكی زۆر زۆری خستۆتە سەر خەڵك، كە پێشتر نەبوو، بۆ نموونە كەم كەس هەیە، گەر لە پاڵ ئیشی یەكەمیدا ئیشی دووهەم نەكات، یا مووچەیەكی تری نەبێت، ناتوانێت بژی و باری ژیانی زۆر گران دەبێت. من لێرەدا لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا هەر ئەوەندە دەڵێم، چونكە لە پرسیارەكانی دواتردا ڕوونكردنەوەی زیاتری بەدوادا دێت.

هاوڵاتی: بەرای ئێوە بزووتنەوە جەماوەرییەكانی كوردستان و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی لە بەراورد بە بزووتنەوەی جەماوەری و رێكخراوەی مەندنی لە جیھاندا لەچ ئاستێكدا قەراریان گرتووە؟

زاهیر باهیر: پێشەكی دەبێت ئەوە ڕاست بكەمەوە، كە گەر مەبەستتان ئەو بزووتنەوەیە بێت، كە تێیدا خەڵك ڕژایە سەر شەقامەكان و لەگەڵ دەسەڵاتدا دواتر چنگاوشی یەكتر بوون، بزووتنەوەیەكی جەماوەری كوردستان نەبوو، چونكە ئەو بزووتنەوەیە، بەهەر هۆیەك بوو، لە چوارچێوەی سلێمانی و شارۆچكەكانی سلێمانی دەرنەچوو، كە لەكاتێكدا زۆربەی زۆری خەڵكی كوردستان لە شارەكانی هەولێرو دهۆك و كەركوك و شارۆچكەكانی سەر بەو شارانە نیشتەجێن.

ئەوە ڕاستە، كە لە سەرانسەری كوردستاندا ناڕەزایی و گازەندەی خەڵكی لە ئەدای حكومەت هەبوو، بەڵام ئەو ناڕەزاییە نەیتوانی بگاتە قۆناغی بزووتنەوەیەكی جەماوەری كە لە هەقەتدا دەربڕی خواست و پێداویستییە ڕۆژانەییەكانی خەڵكی خۆیان بێت. ڕاستە لە سلێمانی ناڕەزاییەكان قۆناغی گلەیی و بناشتی بەجێهێشت، بەڵام هەر زوو قۆسترایەوە و بۆ نێو كێشمانكێشی سیاسی نێوان لایەنەکان (دەسەڵات و دەسەڵاتخوازان) پەلكێش كرا .

لە وەڵامی بەشەكەی تری پرسیارەكەتاندا، دڵنیاتان دەكەمەوە، كە جیاوازییەكی گەلێك گەورە لە نێوانی ئەم بزووتنەوەی ئێرە و جیهانی سەردەمدا هەیە. هەرچی بزووتنەوەكەی ئێرە بوو –ئەوەی كە بینرا–، زیاتر بزووتنەوەیەكی سیاسی بوو، گەرچی پرسی گەندەڵی و ناعەدالەتی كۆمەڵایەتیشی تێوە ئاڵابوو، چونكە هەتا ئەگەر نەك هەر لە سلێمانیشدا، بەڵكو لە سەرانسەری عێراقیشدا، سەركەوتنی بەدەست بهێنایە، نەكێشە كۆمەڵایەتییەكانی لابەلا دەكردەوە و نە ناعەدالەتی كۆمەڵایەتیشی بنەبڕ دەكرد. چونكە لە هەموو حاڵەتێكدا كۆتایی بە گۆڕینی دەموچاوەكان و دەستی دەستیپێكردنی دەسەڵات دەهات.

هەرچیش بزووتنەوە جەماوەرییەكانی جیهانییەکانن، بە تایبەت لە ئەورپادا، بزووتنەوەی خەڵكە و كێشە سیاسیەكان بەو مەفهومەی كە بیەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست، بەهیچ شێوەیەك ڕێڕەوی ئەو بزووتنەوانە نەبووە و نییە. هەموو داخوازییەكانیان لە خواست و پێداویستییەكانی ڕۆژانەیاندا ڕەنگ دەدەنەوە.

بزووتنەوەی خەڵكی لەوێ زۆر دەمێكە تەجاوازی سیاسەت و كێشەی سیاسی كردووە، زۆر دەمێكە ئەوە دەرك كراوە، كە حیزبە سیاسییەكان لە ڕاستیانەوە بۆ چەپیان و بۆ سۆشیالیست و كۆمونیستەكانیان، ململانێی سەرەكی نێوانیان سیاسیانەیە و لەپێناو دەسەڵات گرتنەدەستدایە، نەك بۆ چەسپاندنی عەدالەتی كۆمەڵایەتی و لەناوبردنی جیاوازییە ئابووری و ئەرکیی و مافییەکانی نێوان چینەكان و کەسەکان.

تازەترین بزووتنەوەی ئەم ڕۆژانە، بزووتنەوەی خەڵكە بە موسولمان جولەکە و مەسیحییەوە، بە ئاییندار و بێئایینەوە لە ئیسرائیلدا بزووتنەوەیەك كە ئەوە ماوەی هەشت هەفتەیە بەردەوامە و لە چەند ڕۆژێكدا زیاتر لە ٣٠٠ هەزار خەڵك لە سەر شەقامەكان بوون، كە دواجاریان ڕۆژی شەممە 03.09.11 بوو، گۆڕەپان و شوێنە گشتیەكانیان بە هەڵدانی چادرو دەواری بچووك داگیر كردبوو. داخوازییەكانیان زۆر بوون، بەڵام هەرە سەرەكیەكانیان پێنج داخوازی بوون: كێشەی خانووبەرە، ناعەدالەتی كۆمەڵایەتی، پرسی بەرزبوونەوەی نرخی شتومەك بەتایبەت سوتەمەنی؛ بەنزین و گاز و كارەبا و گازوایل، بەخۆڕاییكردنی خوێندن و لەگەڵ كێشەی دایەنگە و بەتەنگەوەهاتنی ساواكانیان. لەوێ باسی دەسەڵاتگرتنەدەست و گۆڕانكاری لە دەسەڵاتدا نەبوو، چونكە خەڵكی لەوێ دەزانن، کە لە گەمەی سیاسیانەی نێوانی چەپ و ڕاستدا، ئەو كێشانە گەر خراپتر نەبن، ئەوە هەر وەكو خۆی دەمێننەوە.

خەسڵەتی سەرەكی ئەم جۆرە بزووتنەوانە، كێشانی هێڵێكی جیاكەرەوەیە لە نێوان بزووتنەوەی حیزبیانە و بزووتنەوە جەماوەریەكەدا، هەر لە پێكهاتە كۆمەڵایەتیەكەیەوە تا داخوازییەكانی، هەروەها لە گرتنەبەری ڕێگەی جیاجیا لە بەدەستهێنانی داخوازییەكانیشیدا.

سەبارەت بە ڕێكخراوە مەدەنییەكانیش، بەكورتی دەڵێم ئەوەی كە پێی دەگوترێت ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی كە بە ئینگلیزی پێی دەڵێن None Government Organisation ، كورتكراوەكەی NGO . ئەمانە زۆر لە ڕێكخراوە جەماوەری و كۆمەڵایەتییە سەربەخۆکان جیاوازن و جۆرێكی دیكەن لە ڕێكخراوەی كارتۆنی، بەڵام وەك پرۆژەی دەوڵەت و دەسەڵاتی هەرێمی نا، بەڵكو وەك پرۆژەی ناوەندە جیهانییەكان، بە مەبەستی دەستەمۆكردنی بزووتنەوە كۆمەڵایەتییە سەربەخۆیییەكان، كە وەك كاردانەوە بەرامبەر كاركرد و نەهامەتییەكانی بازاڕی ئازاد و دەسەڵاتە پارێزەرەكانی، سەر هەڵدەدەن. ڕێكخراوە بەناو مەدەنییەكان لە هەر كوێیەك بن یەك ئامانجیان هەیە، زەمینەسازی بۆ كۆنترۆڵی بزووتنەوە ناڕەزاییەكان لەلایەن دەسەڵات و ئۆپۆزسێونە فەرمییەكانەوە، دەكەن. ئەم شتە لە ئەمەریكاوە تا كوردستان هەر یەك شتە و یەك ئامانج لە پشتییەوە خۆی مەلاس داوە.

هاوڵاتی: چۆن دەروانییتە پەروەردەی دەرونی لاوان و سیستەمی خوێندن و پەروەردەی خێزانی، ئایا لاتان وایە لەبەراورد بە رابردوو گۆرانكاریەكی گەورە ھاتۆتە ئاراوە؟ ئەگەر نەھاتۆتە ئاراوە كێ لەوە بەرپرسیارە؟

زاهیر باهیر: پەروەردەی دەروونی لاوان قۆناخێكی جیا نییە لە قۆناخی پەروەردەكردنی منداڵێتی لە ناو خێزاندا، كە ساوایە و دواتریش كە پێ دەنێتە قۆناخی پەروەردەكرنەوە، لە قوتابخانە و پەیمانگە و زانكۆكاندا، پەروەردەی دەروونیی لە سایەی سیستەمە فێرکاریی و پەروەردەییەکەدا دەبێت. بە واتایەکی تر بازنەی زنجیرەیەكی لەیەك نەبچڕاون و بناغەكەشی پەروەردەكردنی ناو خێزانە.

لە ڕاستیدا دروستبوونی قەیرانی دەروونی لە تەمەنی لاوێتیدا و تێشكانی لاوان ، لای من شتێكی سەرسوڕهێنەر نییە، چونكە پەروەردە لە قۆناخی یەكەمیدا كە پەروەردەی ناو خێزانە، لە كۆمەڵگەی ئێمەدا بەشێوەیەكی نادروست كاری لەسەر دەكرێت، هەتا لە كۆمەڵگەیەكی هەرە مەدەنیشدا، ئەو كۆمەڵگەیە خێزانێكی نموونەیی پێشكەش بە كۆمەڵگە نەكردووە، بگرە كۆمەڵگەی مەدەنی خێزان هەڵدەوەشێنێتەوە.

پێویست ناكات من ڕیزبەندی شتە خراپەكانی پەروەردەی ناوخێزان بكەم، بەڵام زۆر بەگرنگی دەزانم، كە تەنیا ئیشارەت بە دووان لەوانە بدەم. یەكەمیان: تەماشاكردنی منداڵ وەكو منداڵێك، كە دەبێت هەمووشتێكی فێر بكرێت و بەپێی عەقڵی گەورە بڕوات و پەروەردە بێت، منداڵ بكرێتە پاشكۆی گەورە و بەوەوە وابەستە بێت، بە وشەیەكی تر منداڵ كە خۆی موبادیرە، ئێمە هەر زۆر بەزوویی هەوڵدەدەین، ئەو موبادەرەیەی لێ بسێنینەوە و دەستەمۆی بكەین و بە عەقڵی خۆمان و بە پێی خواستی خۆمان كۆنترۆڵی بكەین، لە هەموو داهێنانەكانی خودی خۆی دایماڵین، واتە هەر لە سەرەتاوە دەبینە ڕێگر لەبەردەم گەشە تەبیعییەكەیدا. ئەمەش واتە بوارێكی كەم بۆ منداڵەكە دەهێڵینەوە، تاكو گەشەی فیكری بە سروشتی بكات.

دووهەمیان: مۆرككردنی یاخوود لە قاڵبدانی منداڵە، كە بە ئینگلیزی پێی دەڵێنLabel . لە كۆمەڵگەی ئێمەدا و لە زۆربەی كۆمەڵگەكانی تریشدا ئەو لەقاڵبدانە، ئەو مۆركدانە لە منداڵ، هەیە ، بۆ نمونە دەڵێین منداڵە موسڵمانەكە، جووەكە، مەسیحیەكە ، منداڵە كوردەكە، عەرەبەكە.. هتد. ئەمە لە خۆیدا هەڵەی. چونكە منداڵ منداڵە و ئایینی نییە، ڕەنگ، ڕەگەز یا نەتەوەی نییە، بەڵكو ئێمە بۆیان دروست دەكەین یا دەیاندەینێ و ڕیگەیان پێنادەین، تاكو خۆیان گەیشتنە تەمەنی ڕوژدێنی، بەخۆیان هەڵیبژێرن. دەتوانین بڵیین منداڵی خێزانە موسڵمانەكە، جووەكە یا مەسیحیەكە، خێزانە كوردەكە. لەمەش خراپتر ئێمە هەر لە سەرەتاوە لە قاڵبی سیاسیشیان دەدەین، دەمانەوێت خۆمان چی بین منداڵەكانیشمان هەمان شت بن، جا ئیتر یەكێتی بین، پارتی بین، كۆمونیست بین یا ئیسلامی بین. بەمەش هەر لە سەرەتاوە سروشتی دڵپاكیی منداڵییان لێ دەسێنینەوە و هەر لەو ساتەوە ڕق و كینەو تۆوی دووژمنایەتیان تێدا دەچێنین.

جا كە ئەمە هەر لە سەرەتاوە پەروەردەكردنەكەمان بێت, چۆن دەتوانرێت منداڵیك بە عەقڵیكی سەلیمەوە ئامادە بكرێت بۆ قۆناخی داهاتووی؟ ئەمەی كە ئێمە دەیكەین، داخستنی مێشكی منداڵەكانمانە، عەرز كردنیانە بۆ دانانی كاریگەری هەموو شتە خراپەكانی كۆمەڵگە و دەوروبەرەكەی. لە چەند وشەیەكدا واتە شت سەپاندن بەسەریاندا و نەهێڵانەوەی ئیختیار بۆیان.

پەروەردەی ڕاستی ئەوەیە، كە تۆ هەموو زانیارییەكان بخەیتە بەردەم منداڵەكە و وازی لێ بێنیت ، كە خۆی بەبیركردنەوەی خۆی بگاتە سەرئەنجامێك یا بڕیارێك.

سەبارەت بە پەروەردەو سیستەمی خوێندن و پەروەردەی لاوان. گەرچی ئێمە لە بانگێشەی ئیعلامی و كاروباری كۆمەڵایەتی و ئیدارەی قوتابخانەكان و زانكۆكاندا، ئاوا نیشاندەدەین كە ئێمە لە قۆناخی پەروەردەی سەردەمی بەعسمان تێپەڕاندوە، بەلام گەر بە وردی تەماشا بكەیت، هەمان شێوازی سەردەمی بەعس بەڕێدەكەین، ئەمەش، گەرچی گۆڕانكارییەكی كەمیش لە مەنهەجی ئەو سەردەمەدا كرابێت، بەڵام شێوازی هەڕەمی و ڕێكخستنی ریزەكانی پەروەردەو فێركردن، ئیدارەدانی قوتابخانەكان، ڕۆڵی دەسەڵات و پارتەكان، كاریگەری خۆیان بەتەواوی لەسەر پەیڕەو و پڕۆگرامی خوێندنیش داناوە.

بۆ ئەوەی درێژەی پێنەدەم، دەتوانم لە چەند دێڕێكدا كرۆكی بۆچوونم سەبارەت بە پەروەردەی دەروونی لاوان بخەمە ڕوو. پەروەردەی دەروونی لاوان، ناتوانێت شتێك و دیاردەیەكی جیا لە پرسە كۆمەڵایەتییەكانی دیكە بێت. چونكە پەیوەندی دەروونی لاوان،پەیوەندی بە سیستەمی خوێندنەوە هەیە، لە ئێستا و لە كۆنیشدا لە وڵاتانی خۆراواش سیستەمێكی هەڕەمییە وەك بەشێك لە سیستەمە سیاسییە هەڕەمیەكان. بۆیە قسەكردن و بیركردنەوە لە گۆڕینی ئەو سیستەمە ناتوانێت، لە دەرەوەی قسەكردن لە گشتێتی سیستەمە سیاسی و ئابووریەكە بێت، هەروەها هەر گۆڕانێك لەو بوارەدا پێویستی بە بزووتنەوەی كۆمەڵایەتی سەربەخۆی لاوان و هاوپشتی دایكان و باوكان هەیە. بەواتایەكی تر بەبێ ڕەخنە لە پێكهاتەی هەرەمیی شتەكان، قسەكردن لە گۆڕانی خواستراوی لاوان ئەستەمە و هەر هەوڵێكی وا، دەچێتە خانەی پاگەندە ڕواڵەتییەكانی ڕێكخراوە مەدەنییەكان.

دەبێت ئەوەش بڵێین، كە پەروەردەی لاوان هەر هەمان پەروەردەی دەروونی جیهانی سەرمایەدارییە. ئەو پەروەردە دەروونییە، ڕاستتر بەتەنگەوەنەهاتنی ژیانی خەڵكییە بە لاوانیشەوە، لە باشترین حاڵەتدا، لە كۆمەڵگە هەرە مەدەنییەكاندا دیاردەی خۆكوشتنی بەدوای خۆیدا بەكێش كردووە، ئەمە جگە لە پەنابردن بۆ ئەلكهول و مەوادە بەنگكێشەكان.

هاوڵاتی: ھەندێك لە ئابووری ناسان لایان وایە سیستەمی ئابووری كوردستان تێكەڵەیەكە لە سەرمایەداری دەوڵەتی و بازاری ئازاد، بەڵام لە راگەیاندنی پارتە دەسەڵاتدارەكاندا جەخت لەسەر بازاری ئازاد دەكرێتەوە، ئێوە، چۆن ئەوە دەبیننەوە؟

زاهیر باهیر: لە ڕاستیدا ئابووری كوردستان بناغەیەكی پتەوی نییە، تاكو بتوانێت لە بەرامبەر كۆمپانیا گەورە بییانییەكاندا خۆی ڕاگرێت. وەكو پێشتریش باسم كرد ئەوەی كە لە كوردستاندا هەیە، چەند كارگە و كۆمپانیایەكە كە لە پەنجەكانی دەست تێپەڕ ناكەن. هەندێك لەم كارگە بچووكانەش لەبەردەم کێبرکێی كۆمپانیا گەورەكانی بییانیدا بۆ ماوەیەكی كەمیش خۆیان ڕاناگرن. كەرتی ئابووری دەوڵەتیش ، ئەوەشی كە هەبووبێت ئێستا لە بچوكبوونەوە و لەناوچووندایە. ئەوەتا چەندەها نموونەی وەكو قوتابخانەی نموونەیی و ئەهلی و زانكۆی ئەهلی و خەستەخانە و كلینیكی ئەهلی لە زۆر بووندان و سیاسەتی فەرمی حکومەت و پارتەكانیشی بە ئاشكرا لە پشتی ئەو كارە ناهەموارانەوەن، كە ئەمەش دەستبەردانە لە هەموو قوتابخانە و زانكۆ و خەستەخانە دەوڵەتییەكان، سەرئەنجامیش بیانووی گەورە دەدرێتە دەست بۆ داخستنیان یا بەلایەنی كەمەوە بۆ بەتەواوی پەراوێزخستنیان، ئەمەش تەنیا لە بەرژەوەندی بەرپرسیاران و دۆستان و كەسە دەوڵەمەندە نزیكەكانیانە. من دڵنیام لە ئایندەیەكی نزیكدا ئەم سیاسەتە شوومەی حکومەت بە هاوكاری و هاندانی ئەمەریكا و وڵاتانی خۆراوا، هەرچیش تا ئێستا لە كەرتە دەوڵەتییەكان مابێت، دەگرێتەوە، مەگەر هێز و فشاری بزووتنەوەی خەڵكی بەری پێ بگرێت.

ئەمەی كە لە كوردستاندا هەیە، شتێكی شاز نییە، سیستەمی ئابووریی زۆربەی وڵاتان تێكەڵەیەكی لە بازاڕی ئازاد و لە مۆنۆپۆلكردنی بازاڕی تێدایە. گەرچی وەكو لە سەرەوە ئاماژەم پێكرد، ئەوەشی كە كەرتی دەوڵەتییە نمونەیەك نییە لە سیستەمی سەرمایەداری دەوڵەتی، كە لە ڕابوردوودا لە شورەوی كۆندا سەروەر بوو. سەرمایەی وەگەڕخراویش لە كوردستاندا بەشێكی گەورەی سەرمایەداری دەسەڵاتداران پێكدێنێت، بەڵام ئەمە ئابووری كوردستان ناگۆڕێت بە ئابووری مۆنۆپۆلی، بە سەرمایەداری دەوڵەتی، كە مەبەست لە خاوەندارێتی دەوڵەتییە ، کە زۆر جار بە كەرتی گشتی ناویش دەبرێت.

ئەوەی كە لە كوردستاندا بە بازاڕی ئازاد ناوی دەبەن، قسە هەڵناگرێت، بەڵام سەرمایەداری دەوڵەتی، بەواتای ئەو ڕۆڵ و نەخشەیەی كە دەوڵەتە سوشیالیستەكانی ڕوسیا و چین و كوبا و ئەوروپای خۆرهەڵاتی جاران ، لە پلان و ڕێكخستنی ئابووریدا دەیانبینی، یا ئەوەی بە جۆرێك لە وڵاتانی ئەسكەندنافی لە تێكەڵەی ئابووری دەوڵەتی و ئازددا دەوڵەتە ناسراوەكان بە خۆشگوزەران دەیانبینی، وانییە. ئەوەی لە كوردستان هەیە بەشێكە لە نەخشەی ملیۆنێرەكانی بازاڕی ئازاد و لەشكر و ناوەندەكانی ئەوان بۆ ئەوەی بەر بە هەر ئاڵوگۆڕێك بگرن، ئەوان نەخشەڕێژێییان بۆ پارتە فەرمانڕەواكان كردووە، كە كەرتی دەوڵەتی لە ڕێی فێڵی یاسایییەوە لە مەزاتخانەی بازاڕی ئازاددا بكەنە كەرتی تایبەتی پارتیی، واتە پێگەیاندنی ملیاردەرانی یەك شەووڕۆژی بۆ مسۆگەرکردنی پایەكانی بازاڕی ئازاد. ئەمە هەم جۆرێكە لە ڕوتانەوەی ئابووری دەوڵەت و هەم جۆرێك لە مسۆگەریی دەسەڵاتی سیاسی بە پاڵپشتی پیاوانی دەسەڵات و پارتەكان.

هاوڵاتی: لاتان وایە ئیستا ھەریمی كوردستان لە قەیرانیكی سیاسی و ئابووریدا دەژی، ئەگەر لاتان وایە لەقەیراندا دەژین بەرای ئێوە چیبكرێت بۆ قوتار بوون لەو قەیرانانە؟

زاهیر باهیر: ئەوە نكۆڵی لێ ناكرێت كە هەرێمی كوردستان نەك هەر لە قەیرانێكی ئابووری گەورەدا دەژی، بەڵكو لە قەیرانێكی گەورەی سیاسی و كۆمەڵایەتیشدا دەژێت. دەشتوانین بڵیین قەیرانێكە کە هەموو جیهانی بە كوردستانیشەوە گرتۆتەوە. تارمایی ئەم قەیرانەش كە باڵی ڕەشی لە ٢٠٠٨ وە بەسەر جیهاندا كیشاوە، لەوە ناكات ئابووری جیهانی وا بەئاسانی لە دەستی قورتار بێت. ئەمڕۆ بریتانیا و ئەمەریكای زۆر بەخەستی گرتۆتەوە، بەشێكی تری ئەوروپا، ئیرلەندە و یۆنان و پورتگالیشی گرتۆتەوە بەرەو ئیتالیا و ئیسپانیاش هەنگاوی گەورەی ناوە. تەنانەت هەرەسهێنانی دراوی یۆرۆ بە پێی لێكدانەوەی هەندێك لە ئابووریناسەكانی جیهان زۆر نزیكە. خۆ بەخۆ تێشكانی دراوی یۆرۆ تێشكانێكی گەورەی ئابووری بەسەر جیهاندا دەهێنێت چونكە ئابووری جیهانی تێهەڵكێشەیەكی ئاڵۆز و گەورەی ئابووری كەڵە وڵاتەكانە، كە تائێستاش دراوەكانیان وەكو پاوەندی ستێرلینی و دۆلاری ئەمەریكی و دراوی چین و یابان، لە پاڵ یۆرۆدا لە بازاڕ و بۆرسەكانی جیهاندا ئاڵووێریان پێدەكرێت، كە ئەمەش بەدەوری خۆی لە سەرانسەری جیهاندا كاریگەریەكی گەورە لە بەرزكردنەوی نرخی ئاڵتون دادەنێت.

ئەم بارودۆخە ئابوورییە نەك هەر پشێوی لە ناو خودی حكومەتەكاندا دادەنێت و بەرقەرارییان دەخاتە لەرزەوە، وەكو چۆن لە حاڵی حازردا بەو زەقیە لە ژاپۆندا دەیبینی كە لە ماوەی ٥ ساڵدا ٦ سەرەك شالیاران گۆڕاوە، بەڵكو ئەم حكومەتانە دەكەونە ژێر فشارێكی گەورەی بزووتنەوەی خەڵكەوە، كە هەر وەكو ئێستا لە سەرجەمی وڵاتانی ئەوروپی و ئیسرائیل و هیند و بەنگلادش و كۆریای باشووری و هەندێك لە وڵاتانی تر، هەن.

كوردستان وەكو ناوچەیەكی زۆر بچووكی ئەم جیهانە و هەروەها لە هەبوونی ئابوورییەكی ئاوا كە لەسەرەوە باسمان كرد لە پاڵ ڕژانی پارەیەكی بێشومار لەلایەن هەندێك لە خەڵكە دەوڵەمەند و دەسەڵاتدارانەوە كە نەك هەر ملیۆنەرانێكی زۆر زۆری دروست كردووە، بەڵكو ملیاردەرانێكی زۆریشی دروستكردووە، كە ئەم بارودۆخەش، كۆمەڵگەی كوردستانی كردووە بە كۆمەڵگەیەكی بەكار‌هێنەر لەوەی كە بیكاتە كۆمەڵگەیەكی بەرهەمهێنەر. ئەمەش مەترسی قەیرانە ئابووری و سیاسیەكە لەسەر زۆربەی زۆری خەڵكەی زیاتر دەكات.

بە كورتی ، ئەم هەرێمەش وەك هەموو وڵاتانی دونیا لە بارێكی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی ناهەمواردا دەژی، رەخنە لەمەش لە ڕەخنەی ڕۆشنبیرانی كوردەوە لە دەسەڵات، دەست پێناكات، كە گوایە لە كوردستاندا لە لایەن دەسەڵاتی سیاسییەوە لیبرالیزمی سیاسی برەوی پێنەدراوە، بۆیە گرفتی ئابووری و سیاسیان هەیە. خۆ ئەگەر لە رەخنەی لیبرالیزمەوە دەسست پێبكەین، ئەوا دەبێت لێیان بپرسین؛ ئەی بۆچی لیبرالیزمی ئەوروپی و ئەمەریكی ڕووبەڕووی بارێكی ئابووری و سیاسی ئێجگار ناهەموار بوونەتەوە؟ ڕەخنەی تری ڕۆشنبیری كورد لە كۆمەڵگەی كوردی پرسی مۆڕاڵ و عەقڵە خۆ گەر مۆڕاڵ بێت، ئەوە بەدڵنیاییەوە دەڵێم لەو كۆمەڵگە مەدەنییانەی كە ئەوان بانگەشەی بۆ دەكەن، تاكەكانی ئەو كۆمەڵگەیە لە پلەی بەرزی مۆڕاڵدان، هەروەها گەر كێشەكەش، كێشەی عەقڵ بێت، خۆ بە باوەڕی ئەوان ئەو كۆمەڵگە مەدەنییانە لەسەر شانی تاكە عەقڵدارەكانی دروست بوون، ئەمە بێجگە لەوەی كە پڕن لە ئابووریناسی شارەزا و پسپۆڕ، كەچی قەیرانەكەش زۆر بەخەستی گرتونییەتەوە.

هەرچیش سەبارەت بە وەڵامی بڕگەی كۆتایی پرسیارەكەتانە، دەربارەی ئەوەی چی بۆ قورتاربوون لەو قەیرانە بكرێت؟ من دەڵێم سیستەمی سەردەم، سیستەمی سەرمایەداری، سیستەمی فەوزایە، سیستەمێكە كە كار لەسەر كەڵەكەكردنی زیاتری سوود و سەرمایە دەكات ، نەك هەر سیستەمی جیاوازی چینایەتییە ، بەڵكو بە بەردەوامی كاریش لەسەر گەورەكردن و زیادكردنی ئەو جیاوازییە دەكات، سیستەمێكە كە بێبەرنامە و بێپلان و دژوارە و بۆیە دژ بە مانەوەی خۆی كار لەسەر مەحفكردنەوەی خۆی دەكات.

باسكردنی زیاتر لەسەر ئەوە، بواری ئەم دیدارە ڕێگەی پێنادات، بەڵام ئەوەندە دەڵێم كە كوردستان و كۆمەڵگەكەشی بەشێكن لەم سیستەمە. بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت كە ئیدی ئێمە لە ئێستادا دەبێت بە دروستكردنی پارت و ڕێكخراوی سیاسی، كار لەسەر داڕمانی جیهانیانەی ئەم سیستەمە بكەین، بەڵكو دروشمی من ئەمەیە: Think Globally Act Locally ، واتە جیهانی بیر بكەرەوە و لۆكەڵیانە چالاكی بكە. من لە زۆربەی نوسینەكانمدا بە دوورودرێژی لەسەر ئەو چالاكییانە نوسیومە و تەئكیدم لەسەر ئەوە كردۆتەوە، كە یەكەم: دەبێت گۆڕانكارییەكان لە بنەوە دەست پێ بكەن، نەك لە سەرەوە، دووهەم : گۆڕانكارییە بنەڕەتییەكان لە ڕێگەی پارت و ڕێكخراوە سیساسییەكانەوە ناكرێن، بەڵكو لە ڕێگەی بزووتنەوەی جەماوەرییەوە، دەكرێن و لە هەر شوێنێكدا بزووتنەوەی پارت و ڕێكخراوە سیاسییەكان بەهێزبێت، بزووتنەوەی جەماوەری لاوازە و پێچەوانەكەشی هەر ڕاستە.

هاوڵاتی: ھەندێك لایان وایە دیاردەی گەندەڵی و پاوانخوازی دەسەڵات لەھەرێمی كوردستان لەمەترسیەكانی دەرەكی زیاتر ھەرەشەن، بەرای ئێوە مەترسیترین ھەرەشە لە سەر ھەرێمی كوردستان چییە؟

زاهیر باهیر: بەڕای من مەترسییەكی وا لە سەر هەرێمی كوردستان نییە، چونكە ئەمان (دەسەڵاتداران) پەیوەندییەكی باشیان لەگەڵ وڵاتانی دەر و دراوسێ و جیهانیشدا هەیە و هیچ جۆرە گیروگرفتێكیان نییە. هاوبەرژەوەندێتی دەسەڵاتدارانی هەرێم و ناوچەكە زۆر بەزەقی دەبینرێت، وەكو نەبوونی هەڵوێستێكی بەردەوامی كاریگەر لە بەرامبەر بۆردومانكردن و كوشتنی نیشتەجێیانی سەر سنوورەكان، دەستتێوەردانی دەوڵەتانی ناوچەكە لە ژیانی خەڵكیدا و تەراتێنی ئابووری و سیاسی و تەنانەت دەستتێوەردانیان لە بواری خوێندن و پەروەردەدا وەك كردنەوەی زانكۆو پەیمانگەی سەر بەدراوسێكان و مافی دانانی مەرج بەسەر خودی هەرێم خۆیدا و بەسەر خەڵكی كوردستانیشدا.

دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان زیاتر پارێزگاری لە خەڵكانی بەرپرسیار و هاوەڵ و دۆستە نزیكە دەوڵەمەندەكانیان دەکات، كە بەدەیان سەرەداوی بەرژەوەندی ناوكۆیی بەیەكەوەی گرێداون. دەسەڵات كەمتر بەرژەوەندییەكانی كۆمەڵگەی كوردی بە خاك و كولتوور و هەتا زمانیشەوە دەپارێزێت. ئەمان بەرژەوەندی ناوكۆیی تایبەتی خۆیانیان چ لەگەڵ دەسەڵاتە بییانەكان و چ لەگەڵ كۆمپانییەكانیاندا هەیە. نمونەش لەم بوارەدا بیرە نەوتییەكان و هەڵكەندنی بیری تازەیە، یان دروستكردنی چەندەها بەنداوی ناپێویست، كە هەموو ئەمانە لەبەر خاتری سوود و بەرژەوەندی خۆیان و كۆمپانییە گەورە بیانییەکانە. نموونەی تر دروستكردنی جادەیەكی زۆرو سیاسەتی بە ئەنقەست فەرامۆشكردنی هۆیەكانی گشتی هاتووچۆ و یا كارنەكردن بۆ بیناكردنی. بە گرتنەبەری ئەم سیاسەتەش، كوردستان بووەتە بازاڕی ساغكردنەوەی سەیاراتی وڵاتانی بیانی، دروستكردنی زیاتری بەنزینخانەی ئەهلی و ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكی گەورە لەسەر ژیانی تاكەكانی ناو كۆمەڵگە، كە سەیارەیەكی بێئەژمار كەوتۆتە سەر شەقامەكان، كارێكی ئاوای كردووە، كە لێخوڕینی سەیارە واتە چوونە جەبهەی شەڕەوە. ئەمە جگە لە پیسكردنی ژینگە.

بەڕای من هەڕەشەیەكی گەورە لە سەر خەڵكی هەیە، نەك هەرێم، كە ڕۆژانە خەڵكی كوردستان ڕووبەڕووی دەبنەوە، لەوانە: بەرزبوونەوەی نرخی هەموو پێداویستییەكانی ژیان بە هاتوچۆشەوە، مەترسی هەڵگیرسانی شەڕی ئەهلی لە نێوان پارتی و یەكێتی یا بە هەردوكیان لەگەڵ پەكەكە و ئیسلامییەكاندا، كە لە هەموو ڕووەكانییەوە خەڵكی باجەكەی دەدا، نەك دەسەڵاتداران و دەوڵەمەندەكان، مەترسی بێكاری، مەترسی پیسكردنی ژینگە و فەرامۆشكردنی، مەترسی پەردەوازەیی و نامۆییبوون ، مەترسی نەبوونی موستەقبەل بۆ گەنجانی دەرچووی زانكۆكان و پەیمانگە و هاوچەشنەكانیان، مەترسی قەدەغەكردنی ئازادی و سەربەستیەكان، لە شانی ئەمانەشەوە، مەترسی زیاتر ئەوەیە كە بە دەسەڵات و ئۆپۆزیسۆن و ڕۆشنبیرەكانەوە و میدیای ئەهلیش لەگەڵیاندا بەردەوام پڕ بەدەم بانگی یەكێتی نەتەوەیی و دەسەڵاتی هەرێم، بە گوێی خەڵكدا دەدەن، بەوجۆرە بزووتنەوەی جەماوەری دەخەنەوە پاڵ دەسەڵات و بە ناوی پیرۆزی نیشتمان و نەتەوەوە، ئەو خواستانەی داخوازی مێژویی گەورەتریان لە پشتەوەیە، كە هەنگاونانە بەرەو پرۆسەی شۆڕش، لەبار دەبەن.

هەموو ئەمانەش ، واتە ئەم مەترسییە سامناكانە لەلایەن دەسەڵات و پارتە ئۆپۆسوێنەكانەوە لە سەر خەڵكی و بزووتنەوەكەیان، ئەنجام دەدرێن ، بە كۆنترۆلكردنیان و بە چەواشەكردنیان، لە بەكێشەكردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان كە ڕۆژانە دەستەویەخەی دەبنەوە، بۆ كێشەیەكی سیاسی ، ئیدی لەمەشدا جەوهەر و كرۆكی بزووتنەوەی جەماوەری و داخوازییەكانیان ون دەبێت و هەڵپە و حەماسی ناڕەزایان و خەڵكانی ڕاپەڕیو خامۆش دەكەن.

ڕودۆڵف ڕۆکه‌ر

و. لە فارسییەوە*: هه‌ژێن

ئه‌نارکیزم ڕه‌وتێکی دیاریکراوی هزرییە له‌ هزری کۆمه‌ڵایه‌تییدا، که‌ په‌یڕه‌وانی خوازیاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی چه‌پاوڵگه‌رییه‌ (monopolies) ئابوورییه‌کان و له‌ناوبردنی گشت ده‌زگه‌ ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ سه‌رکوتگه‌ره‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ن. له‌بری سیسته‌می ئابووریی سه‌رمایه‌داری، ئه‌نارکیسته‌کان خوازیاری کۆمه‌ڵه‌ ئازاده‌کانی گشت هێزه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ن، له‌سه‌ر بنه‌مای کاری هه‌ره‌وه‌زی، که‌ تاکه‌ ئامانجیان، دابینکردنی پێداویستییه‌کانی هه‌موو ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌. ئه‌وان له‌بری ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ هه‌نووکه‌ییه‌کان و دەزگە ڕامیارییە دابڕاو و بیرۆکراتیكه‌کانیان، خوازیاری فیدراسیۆنی کۆمیونیتییە ئازاده‌کانن، که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای هاوبه‌رژه‌وه‌ندێتی ئابووریی و کۆمه‌ڵایه‌تییان پێکه‌وه‌ په‌یوه‌ستن و به‌ هاریکاری بەرامبەرانە و ڕێکه‌وتنی ئازادانه‌، کاروباره‌کانیان جێبه‌جێ دەکه‌ن.

هه‌ر که‌سێك بە وردبینیییەوە له‌ گه‌شه‌ی ئابووریی و ڕامیاریی سیسته‌می کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌نووکه‌یی بکۆڵێته‌وه‌، بۆی ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌م ئامانجانه‌ له‌ بیرۆکەی یوتۆپیایی کەمایەتییەکی خەیاڵپەروەرەوە سه‌رچاوه‌ ناگرن، به‌ڵکو سه‌ره‌نجامی لوجیکییانه‌ی توێژینه‌وه‌ی قوڵی ناڕێکییه‌ کۆمڵایه‌تییه‌ جێکه‌وته‌کانن، که‌ له‌ته‌ك هه‌ر قۆناخێکی تازه‌ی بارودۆخی کۆمه‌ڵایه‌تیی هەنووکەییدا، خۆیان به‌ شێوه‌یه‌کی ئاشکراتر و زیانمەندتر دەخەنەڕوو. سه‌رمایه‌داری چه‌پاوڵگه‌رانەی هاوچه‌رخ و ده‌وڵه‌ته‌ سه‌رتاپاگیره‌کان، ته‌نیا دواقۆناخی په‌ره‌سه‌ندنێکن، که‌ به‌ ناچاریی بە لووتکه‌ی دەگات و دەرباز و کۆتاییه‌کی دیکەی نابێت.

په‌ره‌سه‌ندنی نه‌هامه‌تباری سیسته‌می ئابووریی هه‌نوووکه‌یی، که‌ بووه‌ته‌ هۆی که‌ڵه‌که‌کردنی تەواوی سامانی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ده‌ستی که‌مایه‌تیکی به‌رته‌ر و سه‌رکوتی به‌رده‌وامی جه‌ماوه‌ری به‌رینی خه‌ڵك، بواری بۆ کاردانه‌وه‌ی ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌نووکه‌یی ڕه‌خساندووه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ هه‌موو ڕوویه‌که‌وه‌ بووه‌ته‌ هاوه‌ڵدوانه‌ی. سیسته‌می هه‌نووکه‌یی، به‌رژه‌وه‌ندی زۆرینه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی مرۆیی، کردۆته‌ قوربانی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی چه‌ند که‌سێك و سه‌ره‌نجام به‌شێوه‌یه‌کی سیستیماتیك، په‌یوه‌ندی ڕاستینه‌ی نێوان مرۆڤه‌کانی له‌نێو بردووه‌. خه‌ڵکی ئەوەی له‌ بیری کردووه‌، که‌ پیشه‌سازی بۆخۆی ئامانج نییه‌، به‌ڵکو ده‌بێت ته‌نیا ئامرازێك بێت بۆ دابینکردنی ژیانی مرۆڤ و که‌ره‌سته‌ پێویستەکان و ده‌سه‌به‌رکردنی هه‌لی به‌هره‌مه‌ندبوون له‌ ڕۆشنبیرییه‌کی باڵاتری کولتووری. له‌ هه‌ر کوێ پیشه‌سازی ببێته‌ هه‌موو شتێك‌، له‌وێنده‌رێ کار گرنگی ئاکاریی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات و مرۆڤ ده‌بێته‌ هیچ، لێره‌وه‌ ڕێڕه‌وی سه‌رکوتگه‌رانه‌ی ئابووریی ده‌ست پێده‌کات، که‌ نه‌هامه‌تباریی شێوازه‌کانی کارکردن هیچیان له‌ سه‌رکوتگه‌ریی ڕامیاریی که‌متر نابێت. له‌ڕاستیدا سه‌رکوتی ڕامیاریی و ئابووریی، هه‌ردووك به‌شێوه‌یه‌کی هاوتا ته‌واوکه‌ری یه‌کدین و له‌ یه‌ك سه‌رچه‌شمه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن.

سیسته‌می کۆمه‌ڵایه‌تی هاوچەرخ، له‌ ناوه‌وه‌ڕا، ڕێکخستنی کۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌ر وڵاتێكی به‌سه‌ر چینی دژبه‌یه‌کدا دابه‌شاندووه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ش ڕا، بازنه‌ هاوبه‌شه‌ ڕۆشنبیرییه‌کانی، له‌ نه‌ته‌وه‌ دژبه‌یه‌که‌کاندا تێكشکاندووه‌؛ هه‌ردووك، چینه‌کان و نه‌ته‌وه‌کان، له‌ دوژمنایەتییەکی بێکۆتاییدا ڕووبەڕووی یه‌کدی ده‌بنەوە و به‌هۆی جه‌نگه‌ بەردەوامەکانیانەوە ژیانی کۆمه‌ڵایەتییان لە بارگرژیی به‌رده‌وامدا ڕاگرتووه‌. دوو جه‌نگی جیهانی له‌ نیو سه‌ده‌دا و شوێنەوارە ترسناکه‌کانیان و مه‌ترسی بەردەوامی هه‌رساته‌ ڕوودانی جه‌نگه‌ تازه‌کان، که‌ ئه‌وڕۆکه‌ باڵی به‌سه‌ر هه‌موو گه‌لاندا کێشاوە، ته‌نیا سه‌ره‌نجامی لۆجیکیانه‌ی وه‌ها بارودۆخێکی له‌ توانابه‌ده‌رن، که‌ بۆی هەیە ببێتە هۆی نه‌هامه‌تیی زیاتری جیهانی. هۆکاری ئاشکرای ئه‌وه‌یە، که‌ ئه‌وڕکه‌ زۆربه‌ی ده‌وڵه‌ته‌کان وابەستەەن، به‌شێکی زۆر له‌ داهاتی ساڵانه‌ی بەرهەمی کۆمەلایەتی بۆ به‌ناو پارێزگاری نه‌ته‌وه‌یی و دانه‌وه‌ی قه‌رزی جه‌نگه‌کانی پێشووتر بخه‌نه‌لاوه‌، ئەمە سه‌لمێنه‌ری ناله‌باری و چاره‌هه‌ڵنه‌گری بارودۆخی ئه‌وڕۆکه‌ییه‌؛ پێویستە بۆ هه‌ر که‌سێك ڕوون بێت، ئاساییشێك که‌ ده‌وڵه‌ت پاگه‌نده‌ی دابینکردنی بۆ تاکه‌کان ده‌کات، خه‌رجی له‌ سوودی زیاتره‌.

ده‌سه‌ڵاتی گەشەسێنی دابڕاوی بیرۆکراسی ڕامیاریی، کە له‌لانکه‌وه‌ تا گۆڕ ژیانی مرۆڤ، چاودێری و سه‌رپه‌رستی ده‌کات، ڕۆژ بە ڕۆژ ڕێگری زیاتر له‌سه‌ر ڕێی هاریکاری نێوان مرۆڤەکان دروست ده‌کات. سیسته‌مێك که‌ له‌ هه‌ر کارکردێکیدا خۆشگوزەرانی به‌شێکی زۆری خه‌ڵك و تەنانەت نه‌ته‌وه‌کان به‌ قوربانی هه‌وه‌سی خۆپه‌رستیی له‌پێناو ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندی ئابووریی که‌مایه‌تییه‌کی بچووك ده‌کات و به‌پێی پێداویستی ده‌بێته‌ هۆی تێكدانی په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایتییه‌کان و هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگی هه‌ر که‌س و لایەك دژی هه‌مووان. ئه‌م سیسته‌مه‌ ته‌نیا ڕێکخەری (نەزمبەخشی) ده‌سته‌بژێرانی دیار و کاردانەوەی کۆمەڵایەتییە، که‌ ئه‌وڕۆکه‌ به‌رجه‌سته‌بوونی ته‌واوه‌تی له‌ فاشیزمی نوێ و ده‌وڵه‌تی سه‌راپاگیردا ده‌رده‌که‌وێت. زۆر له‌ ده‌سه‌ڵاتخوازی پاشایه‌تی بێچه‌ندوچوونی سه‌ده‌کانی رابوردوو تێپەڕیکردووە و هەوڵ دەدات هه‌موو چالاکییه‌ مرۆییه‌کان بخاتە ژێر ڕکێفی ده‌وڵه‌تەوە. ” هەموو شتێك بۆ ده‌وڵه‌ت؛ هەموو شتێك له‌ ڕێی ده‌وڵه‌ته‌وه‌؛ ‌هیج شتێك بەبێ ده‌وڵه‌ت نابێت!” تیئۆلۆگی (اللاهوتی) بووه‌ته‌ بیرۆکەی دووبارەبووی ڕامیاریی نوێ، که‌ جیاوازی سیستەمەکەی له‌ته‌ك تیئۆلۆگی (اللاهوتیة) کلیساییدا ”خوا هه‌موو شتێكە و مرۆڤ هیچ”، لە باوەڕی ڕامیاریی نوێدا دەکاتە ”ده‌وڵه‌ت هه‌موو شتێکه‌ و هاووڵاتی هیچ” نییە. به‌ هه‌مان شێوه‌، کە ده‌ربڕینی “ویستی خوا” بۆ ڕه‌وایه‌تیدان به‌ ویستی (ئیرادەی) چینە بەرتەرەکان بەکار دەبرا، هەرواش ئه‌وڕۆکه‌ش له‌پشت په‌رده‌ی ”ویستی ده‌وڵه‌ت”ه‌وه‌، ته‌نیا به‌رژه‌وه‌ندی خۆپه‌رستانه‌ی ئه‌وانه‌ شاردراوه‌ته‌وه‌، کە خۆیان ڕاسپیردراو دەبینن، ئەم ویستە بە تێگەیشتنی خۆیان لێکبدەنەوە و به‌سه‌ر خه‌ڵکدا بیسەپێنن.

له‌ ئه‌نارکیزمی هاوچه‌رخدا، دوو ڕه‌وتی گه‌وره‌ به‌یه‌ك ده‌گه‌ن، که‌ لە پێش و له‌ ده‌می شۆڕشی فه‌ره‌نسه‌دا، ئاوا دەربڕینێکی بەرجەستەی لە ژیانی ڕۆشنبیریی ئەوروپادا هەبوون : سۆشیالیزم و لیبرالیزم. سۆشیالیزمی هاوچه‌رخ کاتێك گەشەی کرد، که‌ چاودێرانی وردبینی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ دڵنیاییەکی زۆره‌وه‌ بۆیان ده‌رکه‌وت، که‌ دەستوورە ڕامیارییەکان و گۆڕینی شێوەکانی میرایەتی (حکومه‌ت) هیچ کات ناتوانن ڕیشه‌ی گرفتە گه‌وره‌که‌، کە به‌ ”پرسی کۆمه‌ڵایه‌تی” ناوی ده‌به‌ین، چاره‌سه‌ر بکەن. لایەنگرانی به‌م سه‌ره‌نجامه‌ گه‌یشتن، که‌ یەکسانی کۆمەلایەتیی و باری ئابووریی لە بەرژەوەندی هەمووان لە توانادا نییە، تا کاتێك کە خه‌ڵك له‌سه‌ر بنچینه‌ی دارابوون و دارانەبوونی خاوەندارێتی به‌سه‌ر چینه‌کاندا دابه‌ش بووبن، چینگەلێك کە لەئارادابوونیان پێشوەخت هەر بیرۆکەیەکی کۆمەڵگەی کەتواریی دوور دەخاتەوە. به‌م جۆره‌ ئەو بڕوایە گەشە دەکات، که‌ ته‌نیا هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی چەپاوڵگەرییە ئابوورییه‌کان و دامەزراندنی خاوه‌ندارێتی هاوبه‌شی ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێنان، مەرجی لەتوانادابوونی هاتنەدی دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تییە، تەنیا بەو مەرجە کۆمه‌ڵگه‌، دەبێتە کۆمەڵگه‌یه‌کی ڕاستینه‌ و ئامانج لە کاری مرۆڤ، به‌هره‌کێشی نایێت، به‌ڵکو لەپێناو به‌خته‌وه‌ری هه‌موواندا ده‌بێت. به‌ڵام هه‌ر کە سۆسیالیزم دەستی بە کۆکردنه‌وه‌ی هێزه‌کانی کرد و بوو بە بزاڤێك، بە هۆی کارایی هەلومەرجی کۆمەڵایەتییەوە لە وڵاتانی جۆراوجۆردا، له‌ پڕ هەندێك جیاوازی له‌ تێڕوانیندا ده‌رکه‌وتن. ڕاستییه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌، که‌ هه‌موو چەمکە ڕامیارییەکان، له‌ تیئۆکراسییەوە (فەرمانڕەوایی ئایینی-theocracy) تا ئیمپراتۆری و دیکتاتۆری، کارایییان له‌سه‌ر به‌شگه‌لێکی دیاریکراوی بزاڤی سۆشیالیستی داناوە.

لە هەمان کاتدا، دوو ڕه‌وتی گه‌وره‌ی دیکە لە هزری ڕامیارییدا، کارایی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان له‌سه‌ر په‌ره‌سه‌ندنی بۆچوونه‌ سۆشیالیستییه‌کان دانا: لیبرالیزم، بە توندی هۆشمەندانی پێشکەوتووی وڵاتانی ئه‌نگلۆساکسۆن، به‌تایبه‌تی هۆڵه‌نده‌ و ئیسپانیا و چەمکی دێمۆکراسی هەژان، ئەوەی که‌ ڕۆسۆ له‌ ”ڕێکه‌وتنی کۆمه‌ڵایه‌تی”یدا ده‌ری بڕیبوو و هەروا کارایی بەرچاوی لەسەر نوێنەرانی لەنێو ڕابەرانی ژاکوبینگه‌ری فه‌ره‌نسه‌دا دانابوو. لە کاتیكدا کە لیبرالیزم له‌ تیئۆرییە کۆمەڵایەتییەکانیدا لە تاکه‌وه‌ ده‌ستی پێده‌کرد و هیواداربوو، کە ڕادەی کاکردەکانی ده‌وڵه‌ت تا کەمترین ڕادە سنووردار بکات، لە بەرامبەردا دێمۆکراسی له‌سەر چەمکێکی ئەبستراکتی کۆمەڵگەرایانە پێداگری کرد، ویستی گشتی ”general will”ی ڕۆسۆ، کە هەوڵی دەدا له‌ ده‌وڵه‌ت–نه‌ته‌وه‌دا پیادەی بکات. لیبرالیزم و دێمۆکراسی چه‌مکی به‌رجه‌سته‌ی ڕامیاریی بوون، به‌ڵام له‌وێوه‌ که‌ لایه‌نگرانی سه‌ره‌کی هەردووك زۆر به‌که‌می پرسه‌ ئابوورییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌یان لەبەرچاو دەگرت، په‌ره‌سه‌ندنی فرەتری ئەو بارودۆخە، به‌کرده‌وه‌ نەیدەتوانی لەتەك بنه‌ما سه‌ره‌تاییه‌کانی دێمۆکراسی بگونجێت و هەروا کەمتر لەتەك ئەوانەی لیبرالیزمدا دەهاتەوە. دێمۆکراسی بە دروشمی ”یه‌کسانی هه‌موو هاووڵاتیان له‌به‌رده‌م یاسا” و لیبرالیزم، بە دروشمی ”مافی مرۆڤ به‌سه‌ر خۆدا بوون”، هه‌دووكیان لە که‌توارییه‌کانی ئابووری سه‌رمایه‌داریدا شکستیان خوارد. تا کاتێك که‌ میلیۆنان مرۆڤ له‌ هه‌ر وڵاتێکدا ناچارن، کاری خۆیان به‌ که‌مایه‌تییه‌که‌ی که‌می داراکان بفرۆشن و ئه‌گه‌ر کڕیارێك به‌ده‌ستنه‌هێنن، تووشی خراپترین نه‌هامه‌تی ده‌بن، ئەوەی پێی دەوترێت “یه‌کسانی هەمووان له‌به‌ردەم یاسا”، هه‌ر لەو کاتەوەی کە یاساکان لەلایەن ئه‌وانەوە ده‌نووسرێنەوە، که‌ خۆیان بە خاوه‌نی سامانی کۆمه‌ڵایه‌تی دەزانن، تەنیا فێڵێكە لەوانەی کە بڕوایان پێی هەیە. به‌ڵام هەروا لە هەمان ڕێوە، ناتوانرێت قسه‌ له‌ “مافی تاك بەسەر خۆیدا” بکرێت، ئەو مافە لەوێدا کۆتایی دێت، کاتێك کە کەسێك بۆ ئەوەی نەمرێت، ناچار بێت خۆی بخاتە ژێر ڕکێفی ئابووریی که‌سێکی دیکەوە.

لە خاڵی ناوکۆیی لەتەك لیبرالیزمدا، ئه‌نارکیزم نوێنەرایەتی بۆچوونی ”کامه‌رانی و خۆشگوزاری تاك دەبێت له‌ گشت پرسە کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا پێوه‌ر بێت” دەکات. هه‌روه‌ها، وه‌ك خاڵی ناوکۆیی لەتەك نوێنەرایەتی فراوانی تێڕوانینی لیبرالی، ئەنارکیزم هەمان بۆچوونی ”که‌مکردنه‌وه‌ی ڕۆڵ و کارکردەکانی میرایەتی، تا کەمترین ئاست”ی هه‌یه‌. لایەنگرانی تا ئەوپەڕی ڕادە پەیگیرییان لەسەر ئەم بیرۆکەیە کردووە و خوازیاری لەنێوبردنی هەموو دامودەزگەکانی دەسەڵاتی ڕامیاریی له‌ ژیانی کۆمه‌ڵایەتیدا بوون. کاتێك جێفرسۆن [Jefferson ] چەمکی بناخه‌یی لیبرالیزمی به‌م شێوه‌یه‌ ده‌رده‌بڕێت ” باشترین میرایەتی ئه‌وه‌یه‌، که‌ که‌مترین فه‌رمانڕه‌وایی هەبێت ”. لای ئه‌نارکیستەکانیش وەك سۆرۆ (Thoreau) ده‌ڵێت : “ باشترین میرایەتی ئەوەیە، که‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ هیچ فه‌رمانروایی ناکات”.

وەك خاڵی ناوکۆیی لەتەك بنیاتنەرانی سۆشیالیزمدا، ئه‌نارکیسته‌کان خوازیاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گشت فۆرم و شێوه‌کانی پاوانگه‌ری ئابووریین و پێداگری لەسەر خاوه‌ندارێتی هاوبه‌شی زه‌مین و گشت ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێنان ده‌کەن، به‌جۆرێك که‌ سوودوه‌رگرتن لێیان، به‌بێ هه‌ڵاواردن، بۆ هه‌مووان لواو بێت؛ لەوێوە کە ئازادی کەسیی و کۆمه‌ڵایه‌تیی، ته‌نیا له‌سه‌ر بناخەی هه‌لومه‌رجی یه‌کسانی ئابووریی بۆ هه‌مووان دەتوانرێت ده‌سه‌به‌ر بکرێت. له‌نێو خودی بزاڤی سۆشیالیستیشدا، ئه‌نارکیسته‌کان نوێنەرایەتی ئەو ڕوانگه‌یە دەکەن، که‌ خه‌بات دژی سه‌رمایه‌داری، لە هەمانکاتدا ده‌بێت خه‌بات بێت دژ بە گشت ده‌زگه‌ سه‌رکوتگه‌رییه‌کانی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیارییش، چونکە به‌ درێژایی مێژوو، به‌هره‌کێشی ئابووریی، هه‌رده‌م شان بە شانی چه‌وسانه‌وه‌ی ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تی بووه‌. به‌هره‌کێشیی مرۆڤ لە مرۆڤ و زاڵبوونی (domination) مرۆڤ به‌سه‌ر مرۆڤدا، هاوەڵدوانەن و هەریەکەیان مه‌رجی مانه‌وه‌ی ئەوی دیکەیانە.

تا کاتێك لەنێو کۆمه‌ڵگه‌دا دوو دەستەی دژبەیەکی دارا و نه‌دار لە ڕووبەڕووبوونەدا بن، ده‌وڵه‌ت وەك ئامرازی پارێزگارییکردن لە بەرتەرییەکانی که‌مایه‌تی دارا، پێویستییەکی بێچەندوچوون دەبێت، تاوەکو بتوانێت پارێزگاریی لە خاوەنداییەتەکەی خۆی بکات. کاتێك ئه‌و باره‌ نادادوەرانە کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نامێنێت و نه‌زمی باشتری بەڕێوەبەرایەتی شتەکان جێی دەگرێتەوە، لەوێدا هیچ مافێکی تایبه‌ت به‌ فه‌رمی ناناسرێت و تەنیا ئامانجی سەرەکیی بەرژوەندی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگە دەبێت، دەبێت به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی کاروباری ئابورریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی جێگەی فه‌رمانڕه‌وایی سەرووخەڵکیی بگرێتەوە، یا وەك سانت سیمۆن (Saint Simon) دەڵێت ”ڕۆژگارێك دێت، کاتێك کە هونه‌ری فه‌رمانڕه‌واییکردن بەسەر مرۆڤدا ئاسەواری نامێنێت، هونه‌رێکی نوێ جێگه‌ی ده‌گریته‌وه‌، هونه‌ری به‌رێوه‌به‌بردنی شتەکان”. لەم ڕووەوە، ده‌توانرێت ئه‌نارکیزم به‌ جۆرێك له‌ سۆشیالیزمی خۆبه‌خشانه‌ (voluntary Socialism) دابنرێت.

ئه‌مە ئەو تیئۆرییه‌ش دەگرێتەوە کە لەلایەن کارل مارکس و په‌یڕه‌وانییەوە داڕێژراوە، ئەوەی که‌ ده‌وڵه‌ت، له‌ شێوه‌ی دیکتاتۆریی پرۆلیتاریادا، قۆناخێکی پێویستی [بێچەندوچوونی] گواستنه‌وه‌یه‌ بەرەو کۆمه‌ڵگەی بێچین، کە تێیدا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، پاش کۆتاییهاتن بە ململانێ چینایه‌تییەکان و له‌ناوچوونی خودی چینه‌کان، بەخۆی خۆی هه‌ڵده‌وه‌شینێته‌وه‌ و له‌سه‌ر تابلۆکان ون ده‌بێت. ئه‌م چەمکه‌، له‌مه‌ڕ سروشتی کەتواریی ده‌وڵه‌ت و گرنگیی لە مێژووی هۆکارەکانی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریدا، بەتەواوی بە هه‌ڵه‌دا چووە، بەتەنیا سەرەنجامی لۆجیکیانەی ئەوەیە، کە بە ماتریالیزمی ئابووریی ناودەبرێت، کە لە هەموو دیاردە مێژوویەکاندا، تەنیا کارایی بێچەندوچوون (بێگەڕانەوە)ی شێوازەکانی بەرهمهێنانی ئەو ساتە دەبینێت. لەژێر کارایی ئەم تیئۆریەدا خەڵكی وەك ”سەرخانێکی بێوێنەی دادوەرانە و ڕامیارانەی ژێرخانی ئابووری“، گشت جۆرە جیاوازەکانی ده‌وڵه‌ت و شێوه‌کانی دیکەی ده‌زگه‌کۆمه‌ڵایەتییەکانی لەبەرچاو گرت. له‌ ڕاستیدا هه‌ر به‌شێك له‌ مێژوو هه‌زاران نموونه‌ی ئەو ڕێگەیانەمان بۆ دەخاتە ڕوو، که‌ تیایاندا گەشەکردنی ئابووریی وڵاتان بە هۆی دەوڵەت و ڕامیاریی دەسەڵاتەکەیەوە، چەندین سەدە دواکەوتووە.

بەر لە سه‌رهه‌ڵدانی پاشایه‌تیی کلیسایی، ئیسپانیا، پێشکه‌وتووترین وڵاتی ئەوروپایی بوو و له‌ زۆربه‌ی بواره‌کانی به‌رهه‌مهێنانی ئابوورییدا، لە پله‌ی یه‌که‌مدا بوو. به‌ڵام پاش تێپەڕبوونی سه‌ده‌یه‌ك بەسەر سه‌رکەوتنی پاشایه‌تی مه‌سیحییدا، زۆربه‌ی پیشه‌سازییه‌کانی تەفروتونا بوون؛ ئه‌وی کە مابووه‌وه‌، له‌ خراپترین باردا بوو. له‌ زۆربه‌ی پیشەسازییه‌کاندا، گه‌ڕابوونه‌وه‌ سه‌ر شێوازه‌ سەرەتاییەکانی به‌رهه‌مهێنان. کشتوکاڵ له‌ناو چوو، کاناڵه‌کان و جۆگه‌کان وێران بوون و ناوچه‌گه‌لێكی زۆر له‌ وڵات بووبوونه‌ بیابان. سەرکوتگەریی خانزادان له‌ ئەوروپا، به‌ ”فەرمانە ئابوورییە” گەللایی (ئەحمەقانە)ەکانی و ”یاسادانانی پیشەسازی”ی، که‌ بچووکترین لادانی له‌ شێوه‌ پێشتر دیاریکراوه‌کانی به‌رهه‌مهێناندا به‌ تووندی سزا ده‌دا و مۆڵه‌تی هیچ داهێنان و پێشخستێکی نەده‌دا، بۆ ماوەی چه‌ندین سه‌ده‌ له‌ وڵاتانی ئەوروپایی به‌ری به‌ پێشکه‌وتنی پیشه‌سازیی گرتبوو و بووبووە ڕێگری گەشەی سروشتییانەی. ته‌نانه‌ت هەنووکەش پاش ئه‌زموونی ترسناکی دوو جه‌نگی جیهانی، ڕامیاریی دەسەڵاتی دەوڵەتە نەتەوەیییە گەورەکان جێگیر دەبێت و دەبێتە گه‌وره‌ترین ڕێگری بەردەم نۆژه‌نکردنه‌وه‌ی ئابووری ئەوروپا.

له‌ ڕوسیا، سەرەڕای ئەوەی که‌ دیکتاتۆری به‌ناو پرۆلیتاریا که‌تواریی بووه‌ته‌وە، ئامانجە تایبەتەکانی پارت به‌ری به‌هه‌ر جۆره‌ ڕێکخستنه‌وه‌یه‌کی نوێی ڕاستینەی سۆشیالیستیی ژیانی ئابووریی گرتووه‌ و وڵاتی ناچار بەکۆیلایەتی سه‌رمایه‌داری–دوڵه‌تی کردووە. دیکتاتۆریی پرۆلیتاریا، که‌ سادە بڕواکان پێیانوابوو قۆناخێکی ناچاریی گواستنەوەیە بەرەو به‌ سۆشیالیزمی ڕاسته‌قینه‌، ئه‌وڕۆکه‌ وەرگۆڕاوە بۆ سه‌رکوتێکی ترسناك و ئیمپریالیزمێکی نوێ، که‌ لە هیچ شتێکدا لەتەك دەوڵە فاشیستەکاندا جیاوازی نییە. پاگه‌نده‌ی ئەوە، تا کاتێك که‌ کۆمه‌ڵگه‌ هێشتا به‌سه‌ر چینی دژبەیەکدا دابه‌ش بووبێت، هەر دەبێت دەوڵەت درێژەی هەبێت، له‌به‌ر ڕۆشنایی گشت ئه‌زموونه‌ مێژوویه‌کاندا، لە نوکته‌یه‌کی بێتام بەولاوەتر نییه‌.

هه‌موو جۆرێك له‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی، بۆ پاراستنی ئەوەی کە لەپێناویدا سەریهەڵداوە، جۆرێکی تایبه‌ت له‌ کۆیله‌تی مرۆڤ دەسەپێنێت. دەوڵەت بەڕووی دەرەوەدا، بەو جۆرەی کە دەرکەوێت، له‌ په‌یوه‌ند به‌ دەوڵەتانی دیکە، بۆ ڕەوایەتیدان بەبوونی خۆی، جۆره‌ دوژمنایه‌تییه‌کی ده‌ستکرد دروست دەکات، هه‌روا له‌ ناوه‌وه‌ش ڕا، وەك مەرجی سەرەکی مانەوەی، کۆمەڵگە بەسەر هۆز و توێژ و چینه‌کاندا دابەش دەکات. گه‌شه‌ی بیرۆکراسی بۆلشه‌ڤیکی له‌ ڕوسیا، له‌ژێر نێوی دیکتاتۆری پڕۆلیتاریا – که‌ هیچ کات، بێجگه‌ له‌ دیکتاتۆری تاقمێکی بچووك به‌سه‌ر پرۆلیتاریا و ته‌واوی خەڵکی ڕوسیادا، شتێکی دیکە نه‌بووه‌– تەنیا نموونه‌یه‌کی تازەیە له‌ ئه‌زموونه‌ کۆنە مێژووییه‌کان، که‌ بێئەژمار هه‌موو جارێك خۆی دووباره‌ کردووه‌ته‌وه‌. ئەم چینە سه‌روه‌رە تازەیە، که‌ تاکو ئه‌وڕۆکه‌ به‌ خێرایی به‌ره‌و ئاریستۆکراسییەکی نوێ گەشە دەکات، به‌ هه‌مان ڕۆشنی، که‌ چین و توێژە بەرتەرەکان لە وڵاتانی دیکە له‌ جەماوەری خه‌ڵك جیان، له‌ جەماوەری جوتیاران و کرێکارانی ڕوسیه‌ جیا بووەته‌وه‌. ئه‌م باره‌ هێشتاکە تواناپروکینتر ده‌بێت، کاتێك که‌ دەوڵەتی سه‌رکوتگه‌ر، مافی سکاڵاکردنی چینه‌کانی خواره‌وه‌ لە بارودۆخی جێگیر ڕەت بکاتەوە و هه‌ر ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕێنێك بە مه‌ترسییەك بۆ سەر گیانیان تەواو بێت.

به‌ڵام تەنانەت پلەیەکی بەرزتریش لە یه‌کسانی ئابووریی، له‌وه‌ی که‌ له‌ ڕوسیا بوونی هەیە، ناتوانێت مسۆگه‌رییه‌ك بێت، له‌ به‌رامبه‌ر نادادوه‌ری ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی. به‌ ته‌نیا یه‌کسانی ئابووری، ناکاتە ئازادی کۆمه‌ڵایه‌تی. ڕێك هه‌ر ئه‌م خاڵه‌یه‌، که‌ هیچ یه‌ك له‌ فێرگە سۆشیالیستییه‌ دەسەلاتگەراکان لێی تێنه‌گه‌یشتوون. لە زینداندا، لە تەکیەدا (الدير – cloister) ، یا سەربازگەکاندا پلەیەکی بەرز لە یەکسانی ئابووریی بەدی دەکرێت، هەروەك چۆن گشت زیندانیان لە زیندانێکدا، هەمان سەرپەنا، هەمان خواردن، هەمان پۆشاك (uniform) و هەمان ئەركیان بۆ دیاری دەکرێت. ده‌وڵه‌تی کۆنی ئینکا (Inca) له‌ پێرۆ و ده‌وڵه‌تی یەسوعی (Jesuit) له‌ پاراگوای، دابینکاری یه‌کسانی ئابوورییان بۆ هه‌موو دانیشتوانیان، وەك سیستەمێکی جێگیر، دابین کردبوو، به‌ڵام له‌ته‌ك ئه‌وه‌شدا، لەوێدا دڕندەترین سه‌رکوتگری سەروەر بوو و مرۆڤ وەك ڕۆبۆت کایەی دەستی سەران بوو و هیچ کارایی لەسەر بڕیارەکانی نەبوو. بەبێ هۆ نه‌بوو، که‌ پرۆدۆن لە ”سۆشیالیزم”ی بێ ئازادیدا، خراپترین شێوە لە شێوەکانی کۆیله‌تی بەدی دەکرد. ئارەزووی دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تیی، ته‌نیا کاتێك ده‌توانێت به‌ دروستی پەرەبسێنێت و کارایی دابنێت، که‌ هه‌ستی ئازادیخوازیی و لێپرسراوه‌تی له‌ مرۆڤدا گه‌شه‌ بکات و پشتی پێ ببەستێت. به‌ واتایه‌کی دیکە، سۆشیالیزم یا ئازادیخوازانەیە یا هەر بوونی نییە. له‌ بەفەرمیناسینی ئەم ڕاستییەدا، به‌ڕاستی و قوڵی بەڵگەکانی دروستی ئه‌نارکیزم ده‌گه‌ین.

ده‌زگه‌کان له‌ ژیانی کۆمه‌ڵگه‌دا هەمان کار دەکەن، که‌ ئه‌ندامه‌ فیزیکییه‌کان لە گژوگیا و گیانداراندا ئه‌نجامی ده‌ده‌ن، ئه‌وان ئه‌ندامەکانی جه‌سته‌ی کۆمه‌ڵگه‌ن. ئه‌ندامه‌کان به‌ شێوەی خۆسەرانە گەشە ناکه‌ن، به‌ڵکو بنەڕەتیان بۆ هه‌ندێك پێداویستی دیاریکراوی دەوروبەری مادیی و کۆمەڵایەتیی دەگەڕێتەوە. گۆڕانی هه‌لومه‌رجی ژیان، گۆڕانی ئه‌ندامەکان بەرهەم دەهێنێت. به‌ڵام ئه‌ندامـێك، هه‌میشه‌ ئه‌رکێكی دیاریکراو یا پەیوەندیدار ئەنجام دەدات، که‌ لەپێناو ئەنجامدانیدا گەشەی کردووە. هەروەها هەر لەتەك ئەوەی کە چیدی ئەرکەکەی بۆ بوونەوەرەکە پێویستی نامێنێت، بەرە بەرە لەنێو دەچێت یا دەگەڕێتەوە دۆخە سەرەتاییەکەی.

هه‌مان شت بەسەر ده‌زگه‌ کۆمه‌لایه‌تییه‌کاندا دەگونجێت. ئه‌وانیش، به‌ شێوەیەکی خۆسەرانە دروست نابن، به‌ڵکو بۆ دابینکردنی پێداویستی دیاریکراوی کۆمه‌ڵایەتی دێنە بوون. هەر لەم ڕێگەیەوە دەوڵەتی هاوچەرخ گەشەی کردووە، پاش ئەوەی که‌ بەرتەرییە ئابوورییەکان و دابه‌شبوونە چینایه‌تییەکان و لەتەکیدا یەکانگیر بوون، دەستی بە بەرجەستەکردنی هەرچی زیاتری خۆی لە چوارچێوەی سیستەمی کۆمەڵایەتیی کۆندا کرد. چینه‌ دارا تازه‌ دروستبووه‌کان پێویستییان به‌ ئامرازی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی هه‌بوو، بۆ ئەوەی پارێزگاری له‌ بەرتەرییە ئابووریی و کۆمه‌ڵایه‌تییەکانی خۆیان لە بەرامبەر جه‌ماوه‌ری خه‌ڵکدا بکه‌ن. به‌م جۆره‌ هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تیی گونجاو بۆ گەشەکردنی ده‌وڵه‌تی هاوچەرخ، وه‌ك دەزگەی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی، بۆ سه‌رکوتکردنی چینە ناداراکان و ژێرچەپۆکخستنیان پێكهات: ئەم ئەرکە هۆی سەرەکی بوونییەتی. لە ڕەوتی گەشەکردنە مێژووییەکەیدا شێوه‌ دەرەکییەکانی گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتووه‌، به‌ڵام هەردەم ئەرکەکانی وەك خۆیان ماوه‌ته‌وه‌. تەنانەت بەردەوام خۆیان بەو ئەندازە فراوانکردووەتەوە، کە پشتیوانگەرانی خوازیاریبوون، کە خۆیان لە بواری چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی دیکەدا بخەنە گەڕ. ڕێك به‌و جۆره‌ی که‌ ناتوانرێت کارکردی ئه‌ندامێکی ژیان خۆسەرانه‌ بگۆڕدرێت، بۆ نموونه‌، که‌س ناتوانێت به‌ چاوانی ببیستێت یا به‌ گوێیه‌کانی ببینێت، هه‌رواش له‌ توانای هیچ که‌سێکدا نییه‌، بتوانێت بە حەزی خۆی دەزگەی چه‌وسانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی، [دەوڵەت]، بگۆڕیت بە ئامرازی ڕزگارکردنی چه‌وساوان.

ئه‌نارکیزم ڕێگه‌چاره‌ی ئامادەکراوی هه‌موو گرفته‌ مرۆییه‌کان نییه‌، یا ئوتۆپیای نه‌زمی کۆمه‌ڵایه‌تی بێ که‌موکوڕیی نییە (به‌و شێوەی کە زۆر جار ناوبراوە)، لەو کاتەوەی، بەپێی بنچینەکانی، هەموو نەخشەڕێژیی و چەمکە بێچەندووچوونەکان ڕەتدەکاتەوە، باوه‌ڕی به‌ هیچ ڕاستییه‌کی بێچه‌ندوچوون یا هیچ دوائامانجێکی دیاریکراو بۆ پێشکه‌وتنی مرۆڤایەتی نییه‌، به‌ڵکو باوه‌ڕی به‌ پێگەیینی (الكمال– perfectibility) ناکۆتای شێوازە کۆمه‌ڵایه‌تییەکان و هه‌لومه‌رجەکانی ژیانی مرۆڤ هه‌یه‌، که‌ هه‌رده‌م له‌ دووی شێوەی باڵاتری خۆدەربڕینن و لەبەر ئەم هۆیە، هیچ که‌س ناتوانێت هیچ پێناسەیەكی کۆتایی یا ئامانجێکی دیاریکراویان بۆ دەستنیشان بکات. ترسناکترینی شێوه‌کانی ده‌سه‌ڵات ڕێك هه‌ر ئه‌وه‌یانه‌، که‌ هەردەم هه‌وڵ دەدات بە زۆر هەمەڕەنگی شێوه‌کانی ژیانی کۆمه‌لایه‌تی له‌نێو چوارچێوەی دیاریکراو و بنەمای (قواعد-norm) تایبەتدا بیگونجێنێت. هه‌رچەندێك لایه‌نگرانی خۆیان به‌ به‌هێزتر بزانن، هەوڵدەدەن هەرچی زیاتر بوارەکان ژیانی کۆمه‌ڵایەتی بخه‌نه‌ خزمه‌تی خۆیانه‌وه‌. کارایی له‌سه‌ر کارکردی گشت هێزه‌ ڕۆشنبیرە داهێنەرەکان گه‌وجگه‌رانه‌تر ده‌بێت و لە هەمووی خراپتر کارایییەتی لەسەر پێشکه‌وتنی هزریی و کۆمه‌ڵایه‌تی و پێشبینی سەردەمی ئێمە، بە ڕۆشنییەکی ترسێنەرەوە نیشانی دەدات، کە بۆی هەیە چ دێوودرنجێکی ترسناکی هۆبز لێڤیاسان (Thomas Hobbes’ Leviathan) گەشە پێبدرێت. زاڵبوونی ته‌واوەتی ده‌زگه‌ی ڕامیاریی به‌سه‌ر هۆش و جه‌سته‌ی مرۆڤه‌کان و لە قاڵبدانی تێڕوانین و هه‌ست و ڕه‌فتارە مرۆییەکاندا، تەنیا به‌پێی بنەما سەپاوەکانی سه‌روه‌ران و دواجار مراندنی گشت کولتورە هزرییە ڕاستینەکان، مەیسەر دەبێت.

ئه‌نارکیزم ته‌نیا دان بە واتای ڕێژه‌یی بۆچوونه‌کان، دەزگەکان و هه‌لومه‌رجه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا دەنێت. هەر لەبەرئەوەیە، کە سیسته‌مێکی کۆمه‌ڵایه‌تی خۆداخەر و و جێگیر نییه‌، به‌ڵکو ئاراستەیەکی دیاریکراوە له‌ گەشەی مێژوویی مرۆڤایەتیدا، که‌ بەپێچەوانەی دەمڕاستی هزری گشت دەزگە ئایینی و ڕامیارییه‌کانەوە، لەپێناو گەشەی ئازادانەی به‌ربه‌ستنەکراوی تاکەکان و هێزه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان تێده‌کۆشێت. هەروەها لای ئەنارکیستەکان ته‌نانه‌ت ئازادیش ڕێژەییە نه‌ك چه‌مکێکی بێچه‌ندوچوون، بەو پێیەی، کە به‌رده‌وام تێده‌کۆشێت ڕەهەندەکانی فراوانتر بکات و لە ڕێگەی جۆراوجۆرەوە کارایی لەسەر بازنەکانی دیکە دابنێت. بۆ ئه‌نارکیستەکان، ئازادی چه‌مکیکی ئەبستراکتی فیلۆسۆفیی نییه‌، به‌ڵکو توانایەکی بەرجەستەی زیندوویە، بۆ بەدیهێنانی پەرەپێدانی تەواوەتی هەموو توانایی و بەهرەکانی گشت مرۆڤێك، که‌ سروشت پێی به‌خشیوە، تاوەکو لەبواری کۆمه‌ڵایەتییدا بیانخاتە گەڕ. ئەم گەشەی سروشتییانەی مرۆڤ چەندێك کەمتر لەلایەن دەستەمۆگەرانی کلیسایی و ڕامیاریی دەستیتێوەربدرێت، که‌سێتی تاکه‌کان کارامه‌تر و هاوسه‌نگتر ده‌بێت و لەوەش زیاتر ئاستی هوشیاری کۆمه‌ڵگه‌ پەرەدەسێنێت. له‌به‌ر ئه‌م هۆیەیه‌، که‌ هه‌موو سه‌رده‌مە ڕۆشنبیرییە گەورەکان لە مێژوودا، سه‌رده‌می لاوازیی ڕامیاری بوون، لەبەرئەوەی سیسته‌مه‌ ڕامیارییه‌کان هه‌میشه‌ لەسەر بنەمای میکانیکی دامەزراون نەك گەشەی ئۆرگانیکی هێزە کۆمەڵایەتییەکان. ده‌وڵه‌ت و ڕۆشنبیری دژەبەیەکن، لەتوانادا نییە پێکه‌وه‌ بگونجێندرێن. نییتشه‌ (Nietzsche)، که‌ ئه‌نارکیست نه‌بوو، زۆر بە ڕۆشنی دانی بەمەدا نا، کاتێك کە نووسی “سەرەنجام هیچ که‌س ناتوانێت زیاتر له‌وه‌ی که‌ هه‌یه‌تی، خه‌رج بکات. ئه‌مه‌ بۆ تاکه‌سه‌کانیش هەر وایە، بۆ نه‌ته‌وه‌کانیش هەر وایە. ئه‌گه‌ر کەسێك خۆی بخاتە پێناو دەسەڵات، لوتکەی ڕامیاری، کشتکاری، بازرگانی، پارلامانتاریزم یا کاروباری سه‌ربازی– ئه‌گه‌ر کەسێك‌ ئەو هەمووە هۆکارانە، پەیگیری و ویست و خۆ–سەروەری (self-mastery) بخاتە لاوە، تاکو خودێکی ڕاستەقینە بۆ شتێك پێکبهێنێت، ئیدی بۆ شتەکانی دیکە هیچی نییە. کولتوور و ده‌وڵه‌ت –بوار نەدەن لەو بارەوە، که‌س بخەڵەتێت– دوژمنی یه‌کدین: دوڵه‌تی کولتووری تەنیا بیرۆکەیەکی هاوچه‌رخه‌. یەکیان لەسەر ئەوی دیکەیان دەژی، یەکیان لەسەر حسابی ئەوی دیکەیان پەرەدەسێنێت. هه‌موو سه‌رده‌مه‌کانی هەڵکشانی [پڕشنگداری] کولتوور، سه‌رده‌می داکشانی [پوکانەوەی] ڕامیاریین. هه‌رچییه‌ك لە هەستی کولتوورییدا گەورە [پڕشنگدار] بێت، ناڕامیارییه‌، بەڵکو دژه‌ ڕامیارییشه‌“.

له‌ هەر شوێنێك کارای ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاری له‌سه‌ر هێزه‌ داهێنه‌ره‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ تا کەمترین ئاست کەم بکرێتەوە، لەوێدا ڕۆشنبیری به‌باشترین شێوە پەرەدەسێنێت، چونکه‌ سەروەری ڕامیاریی هه‌میشه‌ هەوڵ بۆ یه‌كجۆرکردن دەدات و ده‌خوازێت هه‌موو لایه‌نێك لە لایەنەکانی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی بخاته‌ ژێرڕکێفی خۆی. لێرەدایە، کە ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی ده‌که‌وێته‌ ناکۆکییه‌کی بێچەندوچوون لەبەرامبەر چاوەڕوانییە پەرەپێدەرە کولتوورییە ئافه‌رێنه‌ره‌کاندا، که‌ هەردەم لە گەڕاندان بەدوای شێوە و مەیدانی نوێی چالاکی کۆمەڵایەتی و ئازادی دەربرین وزۆرێکی دیکە – فرەلایەنی و ئاڵوگۆڕی به‌رده‌وامی شته‌کان، پێویستییەکی زیندوون بۆ کۆمەڵگە، بەهەمان ڕادەی پێویستبوونی فۆرمە بەستووەکان [نەگۆڕەکان]، ڕێنوێنییە مردووەکان و سەرکوتی بیرۆکەکان بۆ پارێزگاری لە دەسەڵاتی ڕامیاریی. هه‌موو کارێكی سه‌رکه‌وتوو، کارایی لەسەر ئارەزوومەندی بۆ هەڵکشان [پێگەیین] زیاتر و سروشی قوڵتر دادەنێت، هه‌ر فۆرمێکی نوێ دەبێتە مژەدەری ئەگەری پێشکه‌وتنی نوێ. به‌ڵام ده‌سه‌ڵات هه‌رده‌م هه‌وڵ ده‌دات شته‌کان به‌و جۆره‌ی که‌ هه‌ن، بە خەیاڵ ئاسوودەییەوە لەنگەرخستوو، بیانهێڵێته‌وه‌. بە درێژایی مێژوو، ئه‌مه‌ هۆکاری گشت شۆڕشه‌کان بووە. دەسەڵات تەنیا خەریکی وێرانگه‌رییه‌، هه‌رده‌م لە هەوڵی یەخسیرکردنی هەموو دیارده‌یەك لە دیاردەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی بووە، لەنێو کۆتوبەندی بنەماکانیدا. دەربرینی هزریی دەسەڵات دۆگمایەکی مردووە، فۆرمە فیزیکییەکەی هێزیکی دڕەندەیە. ئه‌م گه‌وجییەی ئامانجەکانی، هەروا مۆری خۆی له‌ نوێنه‌رانی ده‌دات و به‌ زۆری دەیانکاتە گه‌مژه‌ و دڕنده‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌رچی لە بنەڕەتدا خاوه‌نی باشترین بەهرە بوو بن. که‌سێك که‌ بە بەردەوامی هه‌وڵبدات بەزۆر هەموو شتێك بترنجێنێتە نێو سیستەمی میکانیکییەوە، دواجار به‌خۆشی ده‌بێت بە ده‌زگه‌یه‌ك و هه‌موو هه‌سته‌ مرۆییه‌کانی له‌ ده‌ست ده‌دات.

هه‌ر له‌م تێگه‌یشتنه‌وە بوو، که‌ ئەناکیزمی هاوچەرخ له‌دایك بوو و هێزی ئاکاریی خۆی خستەڕوو. ته‌نیا ئازادی ده‌توانێت لە کاری گه‌وره‌دا سروشبەخشی مرۆڤ بێت و ئاڵوگۆڕی هزری و کۆمه‌ڵایه‌تی بێنێتە بوون. هونه‌ری کەسی فەرمانڕەوا، هیچ کات هونه‌ری فێرکردن و سروشبەخشین نەبووە بۆ ڕێکخستنی نوێی ژیان. ناچارییەکی دڵتەنگگەرانە، که‌ [هونەری فەرمانڕەوایی] ده‌یسه‌پێنێت، ته‌نیا فەرماندانێکی سه‌ربازیی بێگیانە و هه‌ر جۆره‌ داهێنانێك له‌ ده‌می له‌دایکبووندا لەبار دەبات و تەنیا کۆیلە باردەهێنێت، نەك کەسی ئازاد. ئازادی کرۆکی ژیانه‌، هێزی به‌ره‌وپێشبه‌رە لە هه‌موو په‌ره‌سه‌ندنە هزریی و کۆمه‌ڵایەتییەکاندا، ئافەرێنەری هه‌موو ئاسۆیەکی نوێیە بۆ داهاتووی مرۆڤایەتی. ئازادی مرۆڤ له‌ به‌هره‌کێشی ئابووریی و سەرکوتی هزریی و ڕامیاریی، کۆمه‌ڵایه‌تی، که‌ له‌ فیلۆسۆفی ئه‌نارکیزمدا لە بەرزترین ئاستدا دەربڕدراوە، مەرجی یەکەمی گەشەکردنی باڵاترین کولتووری کۆمەڵایەتی و مرۆڤایه‌تی نوێیه‌.

* ئەم وەرگیانە لەتەك دەقە ئینگلیزییەکەی بەراورد کراوە..

سەرچاوەی دەقە ئینگلیزییەکەی :

http://theanarchistlibrary.org/HTML/Rudolf_Rocker__Anarchism_and_Anarcho-Syndicalism.html#toc1

سەرچاوەی دەقە ئاڵمانییەکەی : http://www.anarchismus.at/txt2/rocker4.htm

سەرچاوەی دەقە فارسییەکەی : http//khushe.org ، بەداخەوە لە ئیستادا ئەم سایتە نەماوە.

زاهیر باهیر

سلیمانی 13.08.11

لە گەمەی ڕامیارییدا پێویستت بەوە نییە، كە بەرنامەی سەرومڕ و بنەڕەتی گۆڕانی تەواوی كۆمەڵگەت هەبێت، جونكە پرسەكە لە گۆرینی دەموجاوەكان و دەستی دەستیكردنی دەسەڵاتدا، كۆتایی دێت. ڕامیارەكان خۆیان پێشوەخت و هەر لە سەرەتادا ئەوانە دەزانن، بەڵام هەمیشە وا پێوویست دەكات، كە بۆ گەیشتن بە مەرامەكانیان، بەرگی داخوازییەكانی خەڵكی و ناوبانگی ڕیفۆرمی بەبەردا بكەن و بە دروشمی بریقەدار و هاتوهاوار و هەراوهۆریای سەر شەقاماكان و بلندگۆكان و شەڕە دەنوكی نێو میدیاكانیان، بیڕازێننەوە.

ئەمە نەك هەر لە کوردستانی ئێمەدا، بەڵكو لە سەرجەمی هەموو ئەو دەوڵەت و میرییانەی كە پرۆسێسی گەمەی ڕامیاریی هەڵبژاردن دەگرنە بەر، هەر وایە.

چونكە باسەكەی من لەسەر کوردستانە بەگشتی و بزووتنەوەی گۆڕانە بەتایبەتی، بۆیە من لێرەدا بە كورتی پەنجە بۆ هەندێك بوار ڕادەكێشم، كە لە ڕاستیدا دەتوانرا هەندێك لەو ڕیفۆرمانە بكرانایەتە داخوازی سەرەتایی بۆ دەستپێكردنی هەندێك گۆڕانی بنەڕەتی. بەڵام لەبەرئەوەی كێشەی سەرەكی لای گۆڕان دەستبردن بۆ ئەو گۆڕانكارییە بنەڕەتییە نەبووە و نییە، بۆیە سەرەتا و كۆتاییەكەشی بە قۆستنەوەی زەمینەی گەندەڵی مەوجود، بە قۆستنەوە و ئیحتیواكردنی ناڕەزایی خەڵكی بۆ مەبەستی ڕامیاریی، كۆتایی هات ، ئەمەش نائومێدیەك و تیشكانێكی دیکەی لە مێژووی خەڵكانی ناڕازاییدا تۆماركرد.

من لێرەدا بە كورتی پەنجە دەخەمە سەر خاڵە لاوازەكانی لیستی گۆڕان و بزووتنەوەی گۆڕان چ لە ڕوی پێكهاتەی بزووتنەوەكەوە و چ لە ڕووی لایەنە لاوازەكانییەوە:

١- لیستی گۆڕان، لیستێكە زۆربەیان بێجگە لە ئەندامە گەنجەكانی، یا لە سەركردایەتی یەكێتی نیشتمانی یا لە كادیرە پێشكەوتووە كۆنەكانی هەمان پارت بوون، كە ئەگەر هەموو دەسەڵاتێكیشیان لەناو یەكێتیدا نەبووبێت، ئەوا دەسەڵاتێكی گەلێك فراوان و باڵایان هەبووە و ئێستاش نەك هەر كاروباری خۆیان دەڕوات، بەڵكو دەتوانن یارمەتی خەڵكی تریش بدەن، كە كارێكیان بە یەكێتی هەبێت. ئەمەش واتە ئەوەی كە خۆیان هەر لە سەرەتاوە گەندەڵ بوون و بەگەندەڵی ماونەتەوە، واتە خۆیان لە دەسەڵات و پارە و موڵكیەتێك،كە لە سەردەمی تورەقیاندا بەدەستیان هێناوە، دانەماڵیوە. هەروا لەو كاتەدا نەك هەر خۆیان گەندەڵ بوون، بەڵكو برەویشیان بەگەندەڵیش داوە و نە لە پێشتر و نە لەو سەردەمەشدا و نە لە ئایندەشدا هەوڵیان بۆ چەسپاندنی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی نەداوە و ناشدەن. ئەم خەڵكانە كەوتنە ژێر كاریگەری بزووتنەوەی ناڕەزایی خەڵكییەوە و ئیدی ڕیزەكانی یەكێتی نیشتمانییان بەجێهێشت.

٢- لیستی گۆڕان وەك ڕێکخستنێكی ڕامیاریی پێکهاتوو لە کۆنە رامیارانی ناوچەیەکی دیاریکراوی هەرێم (سلێمانی)، بۆ ئەوەی بتوانن بە خێرایی بزووتنەوەی گۆرانخوازی خەڵکی لە هەرێمی کوردستاندا دەستەمۆ بکەن و بۆ بەدەسەلاتگەیشتن و سەرخستنی جەنگی دەسەلاتخوازانەیان بەرامبەر کۆنە ڕەقیبەکانی پارتی بەرامبەر (پدک) و تازە ڕەقیبەکانی نێو پارتی دایك (ینک) بەکاری بهێنن، جەنگی دژە-بنەماڵەیان راگەیاند و شارچییەتی و ناوچەگەرییان کردە چەقی ڕەوایی هەڵمەتەکەیان. وەها ڕامیاییەك هەم لە بەرخوردییان بەرامبەر بەشەکانی دیکەی ناوچەکەی خۆیان و هەم لە سەرەنجامی هەڵبژاردنەکاندا دەردەکەوێت. بەم جۆرە لەلایەك لە ناوچەکانی دیکەدا گومان لەسەر بزووتنەوەکە (بزووتنەوەی گۆران) لەژێر دۆمینەتی لیستی گۆران دادەنێت و لەلایکی دیکەوە، خودی بزووتنەوەکە لە ئامانجە سەرەتاییەکانی دوور دەخاتەوە و دەیکاتە مەقاشێك بۆ گەییشتن بە پارلەمان و مسۆگەریی دەسەڵاتی کەسانێك کە پێشتر لە ناو (پارتی دایك)دا دەسەڵاتیان کەوتبووە مەترسی یا چانسی بەدەستهێنانی وەها دەسەلاتێکیان نەبوو. ئەگەر بە وردی سەرنجی کارکردی قسەگەرانی لیستی گۆران (نەك بزووتنەوەی گۆران) لە ناوچە جیاجیاکانی هەرێم و تەنانەت بەشەکانی پارێزگەی سلێمانی، پێکهاتەی دەزگە و لیست و سەرکردایەتی و سەرەنجامی هەڵبژاردنەکان بدەین، بەڵگەی سەلماندی ئەو شتانەی کە من لێرەدا ڕیزم کردوون، زۆر بە ئاسانی بەدەست دەهێنرێن.

٣- گۆڕان پلانی سەرومڕ یا ڕامیارییەكی ستراتیجی بۆ کوردستان و كۆمەڵگەكەی نییە. بزووتنەوەی گۆڕان لەسەر بنەمای یەك پرس، یەك كەیس، كە گەندەڵییە خۆی دروست كردووە، هەر ئەمەش لەپاڵ هەندێك پرسی دیکەی بچووكدا، بووەتە كەیسی سەرەکی لەلای ئەوان. بەڵام وەكو هەمووان دەزانین گەندەڵی ناوەرۆكو تایبەتمەندییەتی سیستەمی سەردەمە، جا ئیتر لەهەر شوێن و جێیەكی ئەم سەرزەمینەدا بێت، تەنانەت لە ئەوروپاشدا ئەوە دەبینین، (بۆ زانیاری زۆرتر تكایە تەماشای بابەتی : گەندەڵی بە تەنها ڕواڵەت و خەسڵەتی کۆمەڵگایە یا ڕژێمی دیکتاتۆری نییە، کە لە ئازاری ٢٠٠٩ دا بڵاوم کردۆتەوە]

گەندەڵی لەناو جەرگەی ئەم سیستەمە هەڵقوڵاوە و بەشێكە لێی و پەیوەستە پێوەی. گەندەڵی ناتوانرێت لە كۆمەڵگەی چینایەتی، لە سیستەمی سەرمایەداری جیا بكەیتەوە، چونكە خودی سیستەمەكە لەسەر بنچینەی خاوەندارییەتی تایبەتی و پەیوەندی بەرهەمهێنانی نایەکسان و نادادوەر دروست بووە، لەسەر بنچینەی بێبەشبوون، نایەكسانی، نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی و گەلێكی دیکە. بەم شێوەیە ئەرکی سەرەكی ئەم سیستەمە، بەدەسەتهێنان و زیادكردنی زۆرتری قازانجە، هەر لەبەر ئەمەشە لە وەها سیستەمێکدا پارە و قازانج لە پێش مرۆڤەوەیە، واتە فەزڵی پارە بەسەر مرۆڤ و پێداویستیەكانی مرۆڤدا دەدات. لە ڕاستیدا گۆڕان و بزووتنەوەكەی ئەڵتەرناتیڤێكی دیکەیان نییە، بێجگە لە گۆڕینی دەموچاوەكان و دەستی دەستیپێكردنی دەسەڵات، بەڵام من دڵنیام ئەم بزووتنەوەیە، كە خوازیاری “گۆڕینی” دەموجاوەکانی دەسەڵاتە و لەسەر بارودۆخە ڕامیاریەكە و لەسەر دەسەڵاتیش بەهەر دوو باڵەكەیەوە، كاریگەری خۆی داناوە و دادەنێت، بەڵام ئەمەش واتای ئەوە ناگەیەنێت، هەمان كاریگەری لەسەركۆمەڵگەكە دادەنێت و داخوازییەكانی كۆمەڵگەكە دەهێنێتە دی. لە چەند وشەیەكدا دەتوانم بڵێم، ڕەنگە گۆڕانكاری لە دەسەڵات و ڕامیارییەكانی دەسەڵاتدا بكات، بەڵام بەدڵنیاییەوە دەڵیم، كە كۆمەڵگە ناگۆڕێت. بۆ پاساودانی قسەكانی سەرەوەم، ئەوە زۆر بەكورتی سەرنجی خوێنەر بۆ چەندخاڵێكی گرنگ، كە دەكرێت گۆڕانكاری لەوێوە دەست پێبكات، ڕادەكێشم:

– ئەوەی كە لیستی گۆڕان لە پرسی ئابووریدا دەیەوێت، بەگشتی ڕێكخستنەوەی شادەمارەكانی ئابوری و ڕێكخستنەوەی كۆمەڵگەیە بە شێوەیەك و لە شێوەیەكدا كە هەندێك لە خەڵكانی خۆیان و خەڵكانی دەوڵەمەند و كەسە ناودارەكان، دیسانەوە بەشی شێریان بەر بكەوێتەوە، واتە لە لایەكەوە هێڵانەوەی ئەو جیاوازییەی كە لەنێوانی خەڵكدا هەیە و كاركردنی زیاتریش بۆ زیادكردنی ئەو كەلێنە مەوجودەی، كە لە ئێستا هەیە.

– لیستی گۆران نە بەرنامەی بۆ پارێزگاری لە كەرتە خزمەتگوزارییەكانی سەر بەدەوڵەت هەیە و نە چاككردنی ئەوانەشی كە ماوەتەوە، پلانیان بۆ گشتییکردنی یا گێڕانەوەی ئەوانەی كە لە ئێستادا كراونەتە كەرتی تایبەتی نییە. پلانیان بۆ گشتییکردنی هیچ كەرتێكی تایبەتی نییە، پلانیان بۆ داخستنی سنوور لەبەردەم كاڵا و هەموو مەتریاڵێكی دیکە، كە تەنها بۆ پرسی سوود و قازانج و كەڵەكەكردنی پارەی زیاترە نییە، كە لەلایەن كۆمەڵێك بازرگانی ناوەوە و دەرەوە بەپشتیوانی یا بەشداری بەرپرسیاران لە سوود و قازانجێکدا كە بە دەست دێت، یاخود بەلایەنی كەمەوە باجیان لەسەر دانێن و باجەكەش بگەڕێتەوە بۆ میزانییەی دەوڵەت، تاكو پێداویستییەكانی خەڵكی پێ دابین بكرێت. پلانی بۆ دانانی باج لەسەر بزنس و كۆمپانییەكان و خەڵكانی دەوڵەمەند نییە، پلانی بۆ گۆڕینی سیستەمی پەروەردە و فێركردن نییە، یا بە لایەنی كەمەوە لە نەكردنەوەی فێرگە و زانكۆی تایبەتی و نمونەیی و سەر بە دەوڵەتانی ناوەکە نییە. پلانی بۆ چاككردن و پێشەوەچوونی سیستەمی چارەسەركردن وخەستەخانەكان نییە، پلانی بۆ پارێزگاریكردنی ژینگە نییە، بە پێچەوانەوە پلانی خراپكردن و وێرانكردنی ژینگەی هەیە. پلانی بۆ دروستكردنی سیستەمی هاتوچۆ لەناو خودی شار و شارۆچكەكان و بەیەكەوە بەستنەوەیان نییە، سیستەمێك كە بە نرخێكی هەرزان، لە كاتی خۆیدا بەبێ دواكەوتن بەڕێوە بچێت و لە هەمان كاتیشدا مسۆگەری پاراستنی ژیانی گەشتیاران و هاتووچۆگەرانی بكات، یا بیەوێت سیستەمێك دروست بكات تاكو شۆفێرەكان و ئۆتۆمەبێلەكانیشیان لە ئاستێکی وادا بن، كە مەترسی لەسەر ژیانی نەفەرەكانیان و خەڵكانێكیش، كە پیادە لە دەرەوەن و سەرقاڵی كاروباری خۆیانن، کەم بکاتەوە. پلانی بۆ دروستكردنی خانوو و سەرپەنای گونجاو بە كرێیەكی گونجاو و هەرزان نییە و هەروا پلان بۆ دابەشكردنیان بەسەر خەڵكانێكدا، كە ڕەوا و پێویستە و مافی خۆیانە كە پێیان بدرێت. پلانی بۆ چاككردن و دروستكردنی سیستەمێك لە نووسینگە و فەرمانگە و کارگێڕییەكان و شوێنە خزمەتگوزاریەكاندا بۆ خەڵكانی كەمئەندام نییە، تاكو وەكو هەر كەسێكی دیکە بەئاسانی و بەبێ گیروگرفت بێن و بچن و كاروباری بەبێ چاوەڕوانی یارمەتی خەڵكی خۆیان ڕاپەڕێنن، تاكو خۆیان بە منەتبار یان بە كەم نەزانن. پلانیان بۆ سنووردانان بۆ نرخی كاڵا و پێداویستییەكانی دیکەی ژیان و پاراستنی ژیان و مافی کڕیار و بەکاربەر لە کوالیتی و شیاوی بەکاربردنیدا نییە ، چونكە دیارە ئەمانیش باوەڕیان بە بازاڕی ئازاد هەیە.

– لیستی گۆڕان پلانی بۆ لادێكان و ئاوەدانكردنەوەیان و برەو پێدانی كشتوكاڵ لە کوردستاندا نییە، لەم بار و سەردەمەی ئێستادا نەك شارەكان قەرەباڵخ بوون و بە نەگەڕانەوە و کۆچکردنی خەڵكی لە لادێیەكانەوە فشاریان خراوەتە سەر و خەڵکی بەرهەمهێنەری لادێکان، كە پێشتر تا ڕادەیەك نەك هەر بەشی خۆیان میوە و سەوزە و دانەوێڵەیان هەبوو و بەرهەمهێنەر بوون و یارمەتی شارنشینەكانیشیان، پێدەدا، کەچی ئەمڕۆ بوونەتە بەکاربەری بێکار و بێبەرهەم.

– سەبارەت بە پڕۆگرامی پەروەردە و فێركردنكردنیش، هەر وەكو ئەوانەی سەرەوە بەردەوامییەتی بەهەمان پڕۆگرامی سەردەمی سەدام حوسەین دەدرێت. ئەگەر لە ئایندەشدا، گەر نیازی گۆڕانكارییەكیان هەبێت، لەوپەڕی حاڵەتدا بەهەمان یا لەو شێوە پڕۆگرامانە زۆر بە باشی ڕازی دەبن، كە ئەمڕۆ لە ئەمەریكا و وڵاتە ئەوروپیەكاندا پەیڕەو دەكرێن، كە سەرجەمی ئەوانەیش لە خزمەتی بزنسدان، هەر لە بچوكترین بزنسەوە تا كۆمپانییە گەورەكان بۆ كەڵەكەكردنی پارە و قازانجی زیاتر لەبریپەرەدان بە تەبایی و خۆشەویستی و هاوبەشیكردنی هەمو شتێك و گیانی بەتەنگەوەهاتن لە نێوانی فێریاران و خوێندكاران و مامۆستایاندا.

– سەبارەت بە پاشکۆیی کوردوستان و عێراق بە ئەمەریکاو بریتانیاو هاوپەیمانەکانیانەوە، گۆڕان هەڵوێست و سیاسەتێکی ڕونیان نیە. هیچ گلەیی و ناڕەزاییەکیان دەربارەی داگیرکرن و داگیرکەران یا سیاسەتی داگیرکەران و پلانیان سەبارەت بە ئابوری، میلیتەری و سەربازی و فێرکردن و پەروەردەکردن و سیاسەتی تازە لیبرال “لیبراڵی نوێ” نییە. هەروەها سیاسەتێکی ئاشکراو ڕونیشی سەبارەت بە دەسەڵاتدارانی ناوچەکەو کێشەی مەزهەبی و کەمایەتیە نەتەوەکانی ژێردەستیاندا ، نییە.

– دەربارەی سیستەمی بەڕێوەبردنی میریی و بەڕێوەبەرایەتییەكان و سەرتاپای دەزگە کۆمەڵایەتیەكانی ناو كۆمەڵگەدا، لیستی گۆڕان پێ لەسەر سیستەمی دیمۆكراتی پەڕلەمانتەری دادەگرێت و باس لە هەبوونی تەكنۆكرات لەدەسەڵاتدا دەكەن، كە ئەو دەسگەیانە لەبری ڕامیارییەكان بەڕێوەبەرن. واتە داماڵینی ئەو ئیدارانە لە ڕامیاری و ڕامیارەكان، گوایە بەپێی قسەکانی لیستی گۆڕان ئیدی بەمە خەڵكی بەتوانا جێگەی خەڵكانی بێتوانا و نە گونجا و ناسایستە دەگرنەوە. ئەوە ڕاستە بەم كارە هەندێك ڕیفۆرم دەكرێت و چارەسەری بەرتیل و بەخراپی بەكارهێنانی کارگێرییەكان دەكات، بەڵام من دڵنیام كە هەموو كادیرە پێشكەوتەكانی لیستی گۆڕان و سەركردەكانی ئەوە دەزانن، كە كێشە بنەڕەتییەكانی كۆمەڵگە هەر لە نرخی بەرزی كاڵا و پێداویستییەكانی خەڵكو كرێی خانووبەرە و بەنزین و نەوت و گاز و كارەبا و ئاو و هاتووچۆ و … هتد، لەتەك كێشەی دابەشكردنی داهات و سامان، نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی و جیاوازی چینایەتی و كێشەكە خەستتر دەكاتەوە، ئەوكاتەش هەموو بڕیارەكان لە دەستی ڕامیارییەكانەوە دەگوێزرێتەوە بۆ دەستی بزنسمانەكان و خاوەنكۆمپانییە گەورەكان، گەرچی لێرەش لە ئێستادا بڕیاری ڕامیاریەكانیش بڕیاری بزنسمانەکانە و لە بەرژەوەندی بزنس و خۆیان دەردەكرێت.

بەكورتییەكەی، ئەگەر لیستی گۆڕان دەسەڵاتیش بگرێتە دەست ، یاخود هەتا هەرە زۆرینەی جێگەکان لە دەسەڵاتدا بەدەست بهێنێت، دەتوانن گۆڕانكارییەكی زۆر كەمی وەكو: كەمكردنەوەی ببێکاری، ڕێكخستنەوەی فۆرم و قەوارەی ئەوەی كە لە خزمەتگوزارییە دەوڵەتییەكان ماوەتەوە، بەیاساییكردنی گەندەڵی ، تا ڕادەیەك خستنە شوێنی خەڵكی كارامە لە شوێنی خەڵكانی ناكارامە. دەستكورتكردنەوەی ڕامیارییەكان لە كاروباری فەرمانگە “سڤیلییەكان” و لەتەك هەبوونی جۆرێك لە سەربەستی لیبراڵییانە، كە ئێستاکەش بوونی هەیە. كەواتە، گەر كۆمەڵگەی كوردی بەختەوەر بێت، دەبێتە ‌كۆمەڵگەیەكی “سڤیلی“ وەك ئەوەی كە لە (ئەمەریكا و بەریتانیا و كەنەدا)دا دەیبینین. بەو شێوەیە گیروگرفتە بنەڕەتییەكانی وەكو: نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی، نەبوونی سەربەستی تەواو بۆ هەموو تاكەكانی كۆمەڵگە سەرەرای جوداییان لە هەموو ڕوویەكەوە، بێكاری و بێخانووبەرەیی، ویرانی پاراستنی ژینگە و ڕەچاونەکردنی مرۆڤ و بەرژەوەندییە هاوبەشەكان، گیروگرفتی دابەشكردنی بەرهەم و داهات و سامان، جیاوازی نێوان دەوڵەمەند و هەژار و گەلێكی دیکە هەر وەكو خۆیان دەمێنێتەوە و خەستر دەبننەوە، لەبەرئەوەی لە ڕوانگە و ئەڵتەرناتیڤی لیستی گۆرانیشدا مرۆڤەکان بەرکار (object) و سزاوار بە ملدان مشەخۆری و سەروەری کەسانێکی دیکەن. هەر ئەمەشە خاڵی هاوبەشی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن و ئایینەکان و هەموو دەسەلاتخوازان لە ڕاستەوە بۆ چەپ، هەر ئەمەشە دەزوولەی هۆنینەوەی گشت قۆناخەکان و سیستەم و دەسەڵاتە سەروو خەڵکییەکان و تەواوگەربوونیان بۆ یەکتری، ئەوەی کە قسەگەرانی سەربەدەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن ناوی دەنێن “پێداویستبوونی ئۆپۆزسیۆنێکی فەرمی و پارلەمانی”.

سێ لە چڵان، لە (قەزافی)ییەوە بۆ دیکتاتۆرەکانی خۆرهەڵاتی ناوەراست

هەرچەندە لە ماوەی چەند مانگی پێشوودا بە دەستتێوەردانی ولاتانی ناوچەکە و ئەوروپا و ئاسیا، ڕاپەڕینی سەربەخۆیی جەماوەریی خەڵکی ئازادیخوازی لیبیا بە جۆریك شکستی پێهێنرا و لە خەباتی جەماوەری و کۆمەڵایەتییەوە گۆڕدرا بۆ بەیەکدادانی سەربازی و کوشتارێکی زۆری لێکەوتەوە، بەڵام لەتەك ئەوەشدا لەقبوونی جێپیی دیکتاتۆرێك لە ناوچەکەدا بەجۆریك لە جۆرەکان کارایی لەسەر چارەنووسی دیکتاتۆرەکانی دیکەی ناوچەکە؛ چ دیکتاتۆرە ئیسلامییەکان و چ دیکتاتۆرە پڕۆ–ئەمەریکییەکان، دادەنێت و خەڵکی لیبیا لەژێر چەپۆکی دتکتاتۆرییەکی 42 ساڵە دێتە دەرەوە و هەناسەیەك دەدات و پێ دەنێتە قۆناخێکی دیکەوە، هەرچەندە لەوانەیە لە ناهاوسەنگی هێزی سەربەخۆی جەماوەری لەتەك هێزە چەکدار و ڕامیارییە پڕۆ–ئەوروپا و ئەمەریکییەکاندا دەستکەوت و گۆرانێکی بەرچاو و خواستراو دەستەبەر نەکات، بەڵام دیسانەوە خەڵك ئەزموونێك دەخاتە پشت سەری و دەکەوێتە کەتوارییکردنەوەی خەون و خەیاڵ و چاوەڕوانییەکانی، ئەمەش دەتوانیت وەك ئەزموونی تونس و میسر، زەمینەی هوشیارییەکی قوڵ لە ماوەیەکی کوردتدا گەڵاڵە بکات و بزاڤەکە بەرەو کارخانە و شوێنەکانی ژیان مل بنێت و ببێتە سەرەتای قۆناخێك لە خەباتی سەربەخۆی کۆمەڵایەتی.

دوێنێ شەو، هێزە بەرهەڵستکارە چەکدارەکان گەیشتنە نێو پایتەخت و دەستییان بەسەر زۆربەی شوێنەکاندا گرتووە و قەزافی دیکتاتۆر لەبەردەم خۆشی و شایی و هەلهەلەی خەڵکدا هەڵهاتووە و خۆی شاردووەتەوە. ئەم سەرکەوتنەی بەرهەڵستکارانی لیبیا کارایی لەسەر باری دەروونی دیکتاتۆرەکەی سوریە بەشار ئەسەد، کە ناچار بوو دەستبەجێ بێتە قسە و دەست بە هەرەشە بکات، دادەنێت. ڕۆژانی داهاتوو بۆ داهاتوو و چارەنووسی ناوچەکە، دەتوانن گرنگییەکی زۆریان هەبێت، بەتایبەت ئەوەی کە دیکتاتۆرەکانی دیکەی وڵاتانی ناوچەکە چ پڕۆ–ئەمەریکایی و چ دژە–ئەمەریکایی تووشی شؤك کردووە.

لە سالانی رابووردوودا دەوڵەتی لیبیا و دیکتاتۆرەکەی ڕۆڵی پۆلیسی سەرسنووری ئەوروپا و کوتەکی دەستی ڕێکخراوی فرۆنتێکس (Frontex | European Union Agency) دەبینی و بیابانەکانی لیبیای کردبوونە زیندانی بە کۆمەڵی هەزاران پەنابەری و کۆچەری وڵاتانی ئەفەریکی، کە لەتەك چەندین مەرگەساتی بە کۆمەڵ و کوشتار و ئەشکەنجەی جۆراوجۆری ڕووبەڕوودەبوونەوە.

چەند مانگ لەمەوبەر کاتێك کە جەماوەری ئازادیخوازی لیبیا لە هەڵچوونێکی جەماوەری سەربەخۆدا ڕاپەڕی، بەرژەوەندی ولاتانی ئەوروپی و ئەمەریکا کەوتە مەترسییەوە و بۆ قوتارکردنی بەرژەوەندییە نەوتییەکان و سنوورییەکانیان لە لیبیادا، کەوتنە کۆکردنەوەی جەنەڕاڵ و ئەفسەرەکانی سوپای لیبیا لەو شارانەدا کە ڕزگار کرابوون و ئۆپۆزسیۆنێکی مشەخۆر و گوێلەمستیان بەرجەستەکرد و داهاتووی بەرژەوەندی خۆیان لەو وڵاتەدا پێ مسۆگەر کرد و نایان دایە دەست دیکتاتۆرەکانی لیبیا و یەمەن و سعودیە و بەحرەین و … تد، تاوەکو بتوانن بە تۆمەتی سەربەخۆراوابوونی نارازییان، دەستییان لە کوشتاری چەند مانگەی جەماوەردا ئاوەڵا ببێت، بەتایبەت ئەوەی کە لەڕێگەی چەکی هەواییەوە ناتۆ و هاوپەیمانانی بۆمبارانی شارەکانیان دەکرد..

بە دڵنیاییەوە، ئەمڕۆ بۆ خەڵکی لیبیا ڕۆژێکی خۆش و مژدەبەخش دەبێت و بۆ ئازادیخوازانی سوریە و یەمەن و سعودیە و بەحرێن و عیراق و ئێران و چین و ولاتانی دیکە، هاندەر و ورەبەخش دەبێت…

نووسینی: ڕودۆڵف ڕۆکه‌ر

و. له‌ فارسییه‌وه‌: هه‌ژێن

بیرۆکە ئه‌نارکیستییەکان لە هەموو سەردەمە مێژووییەکاندا به‌رچاو ده‌که‌ون. لە ئەندێشەی حەکیمی چینی لائۆ– تسە (وانە و ڕێگەی ڕاست– The Course and The Right Way) و فیلۆسۆفانی دواتری یۆنانی و هێدۆنیسته‌کان (Hedonists) و سینیکه‌کان (Cynics ) و پەیرەوانی دیکەی لایەنگری ”مافی سروشتی”، بەتایبەت لە ئەندێشەی زێنۆ (Zeno) بنیاتنەری قوتابخانەی ڕەواقی (The Stoic ) و نه‌یاری ئەفلاتون دا، شوێنپای ئەم فیلۆسۆفییه‌ بەدی دەکرێت. ئەم ده‌ربڕینانه لە وانە عیرفانییه‌کانی کارپۆکراتیس لە (ئەسکەندەریە) دا هاتوون و کارایی بەرچاویان لەسەر هەندێك ئاراستە کریستییەکانی سەدەکانی نێوەراست لە فەرەنسە، ئاڵمان، ئیتالیا، هۆلەند و ئینگلاند هەبووە، کە بە زۆری ڕووبەڕووی توندترین سزا دەبوونەوە. لە مێژووی چاکسازییەکانی (بۆهێمیایی) دا، پیتەر چێلکیسکی (Peter Chelcicky) بەوپەری تواناوە پشتیوانی لەم باوەڕە کرد و لە پەرتوکەکەی خۆیدا «پاکیی باوەڕ»، هەمان هەڵسەنگاندنی بەرامبەر دەوڵەت و کلیسا خستەڕوو، کە چەند سەدە پاشتر تۆلستۆی بەوە گەیشت. لە نێوان مرۆڤدۆستانی دیکەدا، ڕابێلایس (Rabelais)یش دیارە، لە پیاهەڵدانی شاری خۆشبەختی (Theleme Gargantua)دا وێنایەك لە ژیان دەخاتەڕوو، کە لە گشت کۆتوبەندەکانی سەروەری ئازاد بووە. لە نێو لایەنگرانی دیکەی ئەندێشەی ئازادیخوازیدا، دەتوانین ناوی لو بوتیە (La Boetie) ، سیلویان مارشال Sylvain و لە هەمووان بەرچاوتر، دیدروت Diderot ناوبەرین، کە نووسینە درەشاوەکانی نیشانەیەکن لە ئەندێشەی ئازادبوونی لە هەر جۆرە دەمارگیرییەکی سەرکوتگەرانە.

لە هەمان کاتدا، پەرەسەندنی چەمکی ئەنارکیزم لە مێژووی تازەدا تێگەییشتنێکی ڕۆشنتری بە ژیان بەخشی و وەڵامدانەوەكی دەستەبەجێ بوو بە ڕەوتەکانی گەشەی کۆمەڵایەتی کە لە سەدەکانی دواتری مێژوودا هاتنە ئاراوە. بۆ یەکەمین جار ئەمە لەلایەن ولیەم گودوین (1756-1836)ەوە لە نووسینە سەرنجراکێشەکەیدا (لێکۆڵینەوەیەك لەمەڕ یەکسانی ڕامیاری و کارایی لەسەر خۆشبەختی و بەختەروەری گشتی (لەندەن 1793)دا ئەنجام درا. دەتوانین بڵێین کارەکەی گۆدوین، بەرهەمی پێگەیینی درێژماوەی چەمکە ڕادیکاڵە ڕامیاریی و کۆمەڵایەتییەکانی ئینگلاند بوو، کە لە جۆرج بوچانانGeorge Buchanan دەستپێدەکات و لە ڕیچارد هۆکەرRichard Hooker، گێرارد وینستانلی Gerard Winstanley، ئالگێرنۆن سیدنی Algernon Sidney، جان لۆكJohn Locke، ڕۆبێرت والاسRobert Wallace، جان بلێرزJohn Bellers، بە جێرمی بێنتام Jeremy Bentham، جۆزیف پریستلیJoseph Priestley، ڕیچارد پرایس Richard Price و تۆماس پاین Thomas Paine دەگات.

گۆدوین زۆر بە ڕۆشنی ئەوەی خستەڕوو، کە هۆی خراپکارییە کۆمەڵایەتییەکان، لە شێوەکانی دەوڵەتدا نییە، بەڵکو لە بوونی خودی دەوڵەتدایە. هەروەها ئەوەی خستەڕوو، کە مرۆڤ ناتوانێت ئازادانە و بە شێوەیەکی سروشتی لەتەك یەکدا بژین، بەبێ ئەوەی مەرجە ئابورییە پێویستەکان بۆ ئەم مەبەستە دابین بکرێن و هیچ کەس نەکەوێتە بەهرەکێشی کەسانی دیکە؛ ئەوەی کە زۆربەی قسەگەرانی ڕادیکالیزمی ڕامیاری لە ئاستیدا بە تەواوی چاویان نووقاندبوو. لەم ڕووەوە بوو،کە دواتر ناچاربوون بەرتەری فرەتر بە دەوڵەتێك بدەن، کە لە سەرەتادا دەیانویست بۆ لایەنی کەم بەرتەسکی بکەنەوە. بیرۆکەی گودوین لەمەڕ کۆمەڵگەی بێ دەوڵەت، خاوەنداریەتی کۆمەلایەتی (هەمووانیی هاوبەشی) زەوی و ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی لەبەرچاو دەگرت و پشتی بە ژیانی ئابووریی ئازادانەی بەرهەمهێنەران لە هەرەوەزییەکاندا دەبەست. بیرۆکەکەی گۆدوین کاراییەکی فراوانی لەسەر نێوەندە پێشکەتووەکانی کرێکارانی ئینگلاند و بەشە فرە کراوەکانی ڕۆشنبیرانی لیبراڵ هەبوو. لە هەمووی گرنگتر، بەشداری وی بوو لە بزووتنەوەی نۆپای سۆشیالیستی (ئینگلاند)دا، ئەوەی کە دواتر پەرەسەندنی بەرچاوی لە کارەکانی رۆبێرت ئۆئێنRobert Owen، جۆن گرەی John Gray و ولیام تۆمسۆن William Thompson دا لەخۆ گرت و بۆ ماوەیەکی درێژ ڕوخسارێکی ئاشکرای ئازادیخوازانەی وەهای لە خۆ نیشان دا، کە سۆشیالیستەکانی ئاڵمان و وڵاتانی دیکە هیچکات نەیانبوو.

هەروەها سۆشیالیستی فەرەنسی، چارلز فۆریە (1772 – Charles Fourier 1832)ش لەم مەیدانەدا کارایی داناوە و پێویستە لێرەدا لەتەك تێئۆرییەکەی لەمەڕ سەرنجراکێشی کار، وەك یەکێك لە پێشڕەوانی هزری ئازادیخوازانە ڕۆشنایی بخەینە سەر.

بەڵام کەسێك کە کارایی فرەتری لەسەر پەرەسەندنی تێئۆری ئه‌نارکیستی دانا، پییەر ژوزێف پرۆدۆن (1809- Pierre Joseph Proudhon 1865) بوو. یەکێك لە لێهاتووترین و پەیگیرانەترین نووسەرانی فرە لایەنی سۆشیالیزمی هاوچەرخ بوو. پرۆدۆن بە قوڵی ڕۆچووبووە ژیانی هزری و کۆمەڵایەتی سەردەمی خۆی و ئەمە کارایی لەسەر هەڵوێستی وی لە سەر وەڵامدانەوە بەهەر پرسێك دانابوو. لەبەر ئەوە داوەریکردن لەسەر وی لەسەر بنچینەی پێشنیارە کردەییە تایبەتەکانی، پێشنیارگەلێك کە وەك وەڵامدانەوە بە پێداویستییەکانی ئەو ساتە سەریان هەڵداوە، وەك ئەوەی دواتر هەندێك لە لایەنگرانی پێیهەستان، کارێکی نابەجێیە. لەنێو زۆربەی بیریارانی سۆشیالیستی ئەو سەردەمەدا، ئەو تەنیا کەسێك بوو، کە هۆی نالەباریی کۆمەڵایەتی بە قوڵترین شێوە تێگەیشتبوو و لەو بارەوە ڕوانگەی فراوانتری هەبوو. ئەو بێپێچوپەنا دژی هەموو سیستەمە دەستکردە کۆمەلایەتییەکان بوو و لە گەشەی کۆمەڵایەتیدا ئارەزوومەندیی هەمیشەیی بۆ شێوە نوێ و باڵاکانی ژیان کۆمەڵایەتی و هزری بەدی کرد؛ پێیوابوو کە ئەم گەشەکردنە ناتوانێت پابەندی هیچ فۆرمۆڵبەندییەکی ئەبستراکت (abstract)ی دیاریکراو بێت.

پرۆدۆن بەرهەڵستی کارایی سونەتیی ژاکۆبین (Jacobin)ی کرد، کە باڵی بەسەر هزری دیموکراتەکانی فەرەنسە و زۆرێك لە سۆشیالیستەکانی ئەو سەردەمەدا کێشابوو، بەهەمان پەیگیرییەوە دەستتێوەردانی دەوڵەتە نێوەندییەکان و چەپاوڵگەریی ئابووری لە ڕەوتی سروشتیی بەرەوپێشچوونی کۆمەڵایەتیدا ڕەتدەکردەوە. بۆ ئەو ڕزگارکردنی کۆمەڵگە لە ڕیشاڵی ئەو دوو وەرەمە (سرطانە)، ئەرکی سەرەکی شۆڕشی سەدەی نۆزدەهەم بوو. پرۆدۆن کومۆنیست نەبوو. ئەو خاوەندارێتی وەك بەرتەریدەری بەهرەکێشی ڕەتدەکردەوە، بەڵام دانی بە خاوەندارێتی ئامرازەکانی بەرهەمێناندا بۆ هەمووان دەنا، کە تێیدا لە ڕێی ڕێکەوتننامەی ئازادەوە گروپە پیشەسازییەکان کارایی لەسەر یەکدی دادەنێن، تا ئەو جێیەی کە ئەو مافە نەبێتە هۆی بەهرەکێشی کەسانی دیکە و بەرهەمی کارەکەش بە شێوەیەکی تەواو بخرێتە بەردەست ئەندامانی کۆمەڵگە. وەها کۆمەڵەیەك لەسەر بنەمای هاریکاری بەرامبەرانە (ئاڵووێریی)، بەهرەمەندیی هەمووانی لە مافی یەکسان و گۆڕینەوەی خزمەتگوزارییە کۆمەلایەتییەکان، دابین دەکات. ماوەی نێوەنجی کاری پێویست بۆ بەرهەمهێنانی هەر بەرهەمێك دەبێتە پێوەری نرخەکەی و پێكهێنەری بنەمایەك بۆ ئاڵووێری بەرامبەرانەی بەرهەمەکانی کار. بەمجۆرە سەرمایە لە هێزی جێکەوتە و ئاسایی خۆی بێبەش دەبێت و بەشێوەیەکی تەواو پابەندی کارکردی کار دەبێت. هەل بۆ هەمووان دەڕەخسێنێت، کە بەر بە سوودوەرگرتن لێی وەك ئامرزای بەهرەکێشی، بگرن. وەها شێوەیەك لە ئابووری هەرجۆرە دەزگەیەکی سەرکوتگەرانەی ڕامیاریی دەکاتە شتێکی زیادە و ناپێویست. کۆمەڵگە دەگۆرێت بۆ کۆی کۆمیونیتییە ئازادەکان، کە کاروبارەکانی خۆیان بەپێی پێداویستی ڕێکدەخەن. لەلایەن خۆیانەوە یا بە هاوبەشی لەتەك ئەوانی دیکە ئەنجام دەدەن و لەوێدا ئازادی بە واتای یەکسانی لەتەك ئازادی کەسانی دیکە دێت، نەك بەرتەسکگەرەوەی، بەڵکو وەك ئاساییشپارێزی و پشتیوانیگەری دەبێت. “هەرچەندی تاکەکان ئازادتر، سەربەستتر و ئامادەتر بن، بۆ کۆمەڵگە باشترە”.

ڕێکخراوەیی فێدرالیزم، که‌ پرۆدۆن داهاتووی نزیکی مرۆڤی تێدا ده‌بینی، هیچ به‌رته‌نگییه‌کی دیاریکراوی له‌بەردەم له‌توانادابوونی گەشەسەندنه‌ داهاتووییەکان دانانێت و فراوانترین زەمینە بۆ هه‌موو جۆره‌ چالاکییه‌ تاکیی و کۆمه‌ڵایه‌تییەکان ده‌ره‌خسێنێت. له‌ خاڵی دەستپێکی فیدراسیۆنەوە، پرۆدۆن بە هەمان شێوە دژایەتی ئامانجی کۆتایی یه‌کێتییە ڕامیاریی و نه‌ته‌وه‌ییەکانی ناسیونالیزمی تازه‌ پاگرتووی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ دەکات، که‌ که‌سانی ناوداری وه‌ك مازینی Mazzini، گاریبالدی Garibaldi، لێلێویلLelewel و که‌سانی دیکە قسەگەری بوون. له‌م بارەوە، ئەو زۆر له‌ هاوڕێ هاوچه‌رخەکانی ڕۆشنتر سروشتی ڕاستەقینەی ناسیونالیزمی ده‌ناسی. پرۆدۆن کاراییه‌کی زۆر به‌رچاوی له‌سه‌ر گه‌شه‌ی سۆشیالیزم دانا، به‌تایبه‌ت له‌ وڵاتانی لاتین.

بیرۆکەگه‌لی لە جۆری تێڕوانینە ئابووریی و ڕامیارییەکانی پرۆدۆن، له‌لایه‌ن لایەنگرانی به‌ناو (ئه‌نارکیزمی تاکگه‌را)ی وەك وه‌ك جوسیه‌ وارنJosiah Warren ، ستێفان پێرڵ ئاندرێوسStephen Pearl Andrews ، ویلیام بی. گرین William B. Greene ، لیساندەر سپونەرLysander Spooner ، بێنیامین توکەرBenjamin R. Tucker ، ئەزرا هێیوود Ezra Heywood ، فرانسیس دی. تاندی Francis D. Tandy و زۆرێکی دیکەەوە له‌ ئه‌مه‌ریکا پاگەندەیان بۆ دەکرا و پەرەیان پێدەدرا، هەرچەندە هیچ یه‌ك له‌وانه‌ نه‌یانتوانی بگه‌نه‌ دووربینی ڕوانگەی پرۆدۆن. تایبه‌تمه‌ندیی ئازادئەندێشی ئەم فێرگەیە ئەو ڕاستەیە، که‌ زۆربه‌ی بیریارانی ئەو فێرگەیە، بیرۆکە ڕامیارییه‌کانیان لە (پرۆدۆن)ەوە وەرنەگرتوون، به‌ڵکو له‌ سونەتی لیبرالیزمی ئه‌مه‌ریکاییه‌وه‌ هاتوون، به‌ جۆرێك که‌ توکەر ده‌توانێت پاگه‌نده‌ی ئه‌وه‌ بکات، که‌ ”ئه‌نارکیسته‌کان پێشەنگانی دێمۆکراتە (جێفرسۆن Jefferson)ییەکانن”.

یەکێك لە ده‌ربڕینە بێوێنەکانی بیرۆکە ئازادیخوازه‌کان، دەتوانرێت له‌ په‌رتووکەکەی ماکس شتینەر (یۆهان کاسپار شمیتJohann Kaspar Schmidt 1806 – 1856) تاك و خاوەندارییەتییەکەی (Der Einzige und sein Eigentum)دا، به‌ده‌ست بهێنرێت، که‌ زۆر زوو فه‌رامۆش کرا و کاراییه‌کی وەهای له‌سه‌ر بزاڤی ئه‌نارکیستی دانه‌نا. په‌رتووکەکەی شتینەر فرەتر کارێکی فیلۆسۆفییه‌، که‌ شوێنپای وابەستەیی مرۆڤی به‌وانەوە کە پێیاندەوترێت ده‌سه‌ڵاته‌ باڵاکان له‌ هه‌موو ڕێگە پێچاوپێچەکانییەوە هەڵگرتووه‌، هیچ سڵی لە نیگارکیشانی بەدەستهێنراوە زانستیییەکان لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەوە، نەکرد. ئه‌م په‌رتووکه‌ یەکێکە لەو یاخیبوونە ئاگاهانه‌ و بەئەنقەستانە، که‌ ڕێز بۆ هیچ ئوتوریته‌ك دانانێن، هه‌رچه‌نده‌ به‌ده‌سه‌ڵاتیش بێت. هەروەها لەبەرئەوە بە تەواوی هێزییەوە خوازیاری سه‌ربه‌خۆیی بیرکردنەوەیە.

ئه‌نارکیزم تین و وزەی شۆڕشگێڕانەی، لە میخائیل باکونین ( Michael A. Bakunin 1814-1876) وەرگرت، که‌ بیرۆکەکانی بە فێرکارییەکانی پڕۆدۆن پشتئەستوور بوون، به‌ڵام له‌ بواری ئابووریدا پەرەی پێدان، کاتێك کە شانبەسانی باڵی فیدرالیستی نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م، بانگەوازی بۆ خاوه‌ندارێتی گه‌لیانه‌ (به‌کۆمه‌ڵ)ی زه‌مین و ئامرزه‌کانی دیکەی به‌رهه‌مهێنان کرد و خوازیاری به‌رته‌سککردنه‌وه‌ی مافی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی بوو، تەنیا بۆ به‌رهه‌می کاری که‌سیی. هه‌روا (باکونین)یش نه‌یاری کۆمونیزم بوو، که‌ له‌ سه‌رده‌می ئەویشدا، تایبەتمەندییەکی فره‌ دەسەلاتگەرایانەی هه‌بوو، وه‌ك ئەوەی ئه‌وڕۆکه‌ له‌ بۆلشه‌ڤیزمدا خۆی نیشان دەداتەوە. – باکونین لەو بارەوە ده‌لێت: “من کۆمونیست نیم، چونکه‌ کۆمونیزم گشت هێزه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ له‌ ده‌وڵه‌تدا یه‌کده‌خا و به‌خۆی هه‌ڵیانده‌لوشێت؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ به‌ناچاری به‌ره‌و کۆکردنه‌وه‌ی گشت داراییه‌کان له‌ ده‌ستی ده‌وڵه‌تدا ملده‌نێت، لە کاتێکدا کە من خوازیاری له‌نێوبردنی ته‌واوەتی بنچینەکانی دەسەلاتگەرایی و چاودیریی میرایەتیم، که‌ تاوه‌کو ئه‌وڕۆکه‌، لەژێر پاگه‌نده‌ی مۆڕالیکردن و شارستانیکردندا، خه‌ڵکی لە کۆیلایەتیدا ڕاگرتووە و به‌هره‌کێشیی لێ ده‌کات“.

باکونین شۆڕشگێڕێکی په‌یگیر بوو و باوه‌ڕی به‌ چاره‌سه‌ری دۆستانه‌ و ئاشتیخوازانه‌ی کیشەکانی نێو کۆمه‌ڵگه‌ نه‌ده‌کرد. ئەو لەوە تێگه‌یشتبوو، که‌ چینه‌ فه‌رمانڕه‌واکان، کوێرانە و سه‌رسه‌ختانه‌ به‌ر به‌ هه‌ر لەتوانادابوونێك بۆ جەێبەجێکردنی چاکسازییە کۆمەلایەتییە گه‌وره‌کان ده‌گرن، بۆیە ته‌نیا ڕێگه‌چارەی له‌ شۆڕشی کۆمەڵایەتیی نێونه‌ته‌وه‌ییدا ده‌بینی، که‌ لە توانایدا هەیە گشت داموده‌زگه‌کانی دەسه‌ڵاتی ڕامیاریی و به‌هره‌کێشی ئابوورییی له‌نێو به‌رێت و له‌ جێی ئه‌واندا فێدراسیۆنی ئه‌نجومه‌نه‌ ئازاده‌کانی به‌رهه‌مهێنه‌ران و به‌کاربه‌ران بۆ دابینکردنی پێداویستییه‌ ڕۆژانه‌ییه‌کانی ژیانیان، به‌رپا بکات. له‌وێوه‌، که‌ ئه‌ویش وه‌ك زۆرێك له‌ هاوسه‌رده‌مه‌کانی، باوه‌ڕی به‌ نزیکی ڕوودانی شۆڕش هه‌بوو، دڵسۆزانه‌ هه‌موو هێزی خۆی خستبووه‌ پێناو یه‌کێتی که‌سانی شۆڕشگێڕ و ئازادیخواز له‌ نێوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی نێونەتەوەیی (ئینته‌رناسیونال)ی یەکەمدا، تا له‌به‌رامبه‌ر دیکتاتۆری یا هه‌ر جۆره‌ گه‌رانه‌وه‌یەك بۆ هه‌لومه‌رجی پێشێن، پارێزگاری له‌ شۆرشێك بکات، کە بەڕێوەیە. له‌به‌رئه‌وه‌یه‌، که‌ ده‌توانرێت له‌ زۆر ڕووه‌وه‌، ئەو به‌ بنیاتنه‌ری بزاڤی ئه‌نارکیزمی هاوچەرخ بژمێردریت.

یه‌کێكی دیکە له‌ تێئۆریدارێژه‌رە ناسراوەکانی ئه‌نارکیزم، پێته‌ر کرۆپۆتکین (Peter Kropotkin 1842-1921)بوو، که‌ خۆی بۆ بەکاربردنی ده‌ستکه‌وته‌کانی زانستی سروشتی هاوچەرخ لەپێناو پەرەدان بە چه‌مکی کۆمه‌ڵناسییانه‌ (sociological)ی ئه‌نارکیزم، تەرخان کردبوو. ئەو له‌ په‌رتووکە داهێنەرانەکەیدا ”هاریکاری بەرامبەرانە – هۆکاری گەشەکردن”، بە خستنەڕووی به‌ڵگه‌کانی خۆی، دژی داروینیزمی کۆمەلایەتی (Social Darwinism) وەستایەوە، که‌ لایه‌ندگرانی هه‌وڵیان ده‌دا به‌سودوه‌رگرتن له‌ تیئۆری داروینی –ململانێ له‌پێناو مانه‌وه‌ (the Struggle for Existence)، ئەوە بسەلمێنن، کە جەنگی بەهێز بەرامبەر لاواز، یاسایەکی نەگۆڕ (ئاسنینی)ی سروشتییە و مرۆڤیش دەگرێتەوە. لە ڕاستیدا ئەم چەمکە بە توندی لەژێر کارایی ڕێڕەو (مذهب)ی مالتوس (Malthus)یدا بوو، ئەوەی ”خشتەکی ژیان بۆ هەمووان بڵاونەکراوەتەوە و پێویستیان نییە، تەنیا دەتوانن خۆیان لەتەك ئەو ڕاستییەدا بگونجێنن”. کرۆپۆتکین نیشانی دا، که‌ وەها تێگەیشتنێك بۆ سروشت وەك مه‌یدانی بێسنووری جه‌نگ، ته‌نیا کاریکاتۆرێکه‌ له‌ ژیانی ڕاستەقینە، لە هاوشانی جه‌نگی دڕندانه‌ بۆ مانه‌وه‌، که‌ به‌ چنگ و کەڵبە ده‌کرێت، لە سروشتدا ئاراستەیەکی دیکەیش هه‌یه‌، که‌ خۆی له‌ پەیوەندی کۆمه‌ڵایه‌تی جۆره‌ لاوازه‌کان و هەوڵی مانەوەی جۆرەکان له‌سه‌ر بنه‌مای گەشەکردنی غەریزی کۆمه‌ڵایه‌تیی و هاریکاریی بەرامبەرانە ڕاوەستاوە. به‌م جۆره‌، مرۆڤ ئافه‌رێنه‌ری کۆمه‌ڵگه‌ نییه‌، به‌لكو کۆمه‌ڵگه‌ ئافه‌رێنه‌ری مرۆڤه‌، لەوەدا کە ئەو لەو جۆرانەی کە ئەویان لێوە هاتووە، غەریزەی کۆمەڵایەتیی بۆ لەپاش ماوە، ئەو توانایەی پێدەبەخشیووە کە بەتەنیا لە دەوروبەری یەکەمیدا لەبەرامبەر زاڵی جەستەیی (فیزیکی) جۆرەکانی دیکە پارێزگاری لە خۆی بکات و پێشکه‌وتنێکی چاوەڕواننەکراوی باڵاتر مسۆگه‌ر بکات. ئه‌مەی دووه‌میان هەروا کە له‌ پاشڕەوی بەردەوامی ئەو جۆراندا نیشاندراوه‌، کە تیایاندا حه‌زی ململانێی مانەوە تا هەنووکە بەسەر یەکەمیاندا، واتە ژیانی کۆمەڵایەتیدا، زاڵترە و ته‌نیا پشت به‌ هێزی جەستەیی خۆی دەبەستێت. ئه‌م بیرۆکە، ئه‌وڕۆکه‌ به‌رده‌وام له‌ ئاستێکی فراواندا لە بواری زانستی سروشتی و لێکۆڵینه‌وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا پێشوازی زیاتری لێ ده‌کرێت، بۆ لێکۆڵینەوە لەمەڕ گەشەکردنی مرۆڤ، گشت دەرگەکان بەڕوویدا ئاوەڵا کراون.

بەپێی تێڕوانینی کرۆپۆتکین، ئه‌م ڕاستییه‌ ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رکوتگه‌رترین هه‌لومه‌رجدا ڕاسته‌، که‌ فره‌تر په‌یوه‌ندییه‌ که‌سییه‌کانی مرۆڤ له‌ته‌ك هاوجۆرانی، لەسه‌ر بنەمای ڕێسا کۆمه‌ڵایه‌تییەکان، ڕێککەوتنی ئازاد و هاریکاری به‌رامبه‌رانه‌ ئه‌نجام ده‌درێن و به‌بێ ئه‌وانه‌، ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی هەرگیز له‌ توانادا نەدەبوو. ئه‌گه‌ر به‌م جۆره‌ نه‌بووایه‌، ته‌نانه‌ت به‌هێزترین ده‌زگه‌ سه‌پێنه‌ره‌کانی ده‌وڵه‌تیش نه‌یانده‌توانی نه‌زمی کۆمه‌ڵایه‌تی ته‌نانه‌ت بۆ ماوه‌یه‌کی کورتیش بپارێزن. سەرەڕای ئەوەش، ئەم شێوە سروشتییانەی ئاکار، که‌ له‌ قوڵایی سروشتی مرۆڤه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن، تاکو ئەمڕۆکەش بەهۆی ده‌ستێوه‌ردانی به‌رده‌وام و بەرئەنجامه‌کانی به‌هره‌کێسی ئابووریی و جێگیریی میریییەوە، کە نوێنەرایەتی شێوەیەكی دڕندانە لە شێوەکانی ململانێی مانەوە لە کۆمەڵگەی مرۆییدا دەکات، لەکار دەخرێن، پێویستە شێوەیەکی دیکە لە شێوەکانی هاریکاری ئازاد و یارمه‌تی به‌رامبه‌رانه‌ بەسەریدا زاڵ ببێت. هوشیاری لەمەڕ لێپرسراوه‌تی که‌سیی و توانای هاوده‌ری له‌ته‌ك که‌سانی دیکە، کە گشت ئاکارە کۆمەڵایەتییەکان و گشت بیرۆکەکانی یه‌کسانی کۆمه‌لایه‌تی دروست ده‌که‌ن، له‌ سایەی ئازادیدا باشتر گه‌شه‌ ده‌که‌ن.

هەروەك باکونین، (کرۆپۆتکین)یش، شۆڕشگێڕ بوو. به‌ڵام ئەو، وه‌ك ئێلیزە ڕێکلوس (Elisee Reclus) و ئه‌وانی دیکە، لە شۆڕشدا ته‌نیا قۆناخێکی تایبەتیی پرۆسیسی پەرەسەندنیی بەدی کرد، ئەوەش کاتێك دەردەکەوێت، که‌ هیوایەکی نوێی کۆمه‌ڵایه‌تیی لە گەشەسەندنی سروشتییانه‌ی خۆیدا بەڕادەیەك له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ به‌رته‌سك بکرێته‌وه‌، که‌ پێش ئەوەی وەك هۆکارێکی نوێ لە ژیانی مرۆڤدا بتوانێت کار بکات، ناچار بێت بە توندوتیژی قاوخە کۆنەکان بشکێنێت.

به‌ پێچه‌وانه‌ی هاریکاریگه‌رایی بەرامبەرانەی پرۆدۆن و کۆمه‌ڵگه‌رایی (باکونین)ەوە، کرۆپۆتکین بانگەوازی بۆ خاوه‌ندارێتی هاوبه‌ش کرد، نەك تەنیا ئامرزه‌کانی به‌رهه‌مهێنان، به‌ڵکو هەروا به‌رهه‌مەکانی کاریش، لەبەرئەوەی پێیوابوو لە باری هه‌نووکه‌یی تەکنۆلۆجیادا هیچ پێوه‌رێكی ورد بۆ نرخاندنی کار بوونی نییه‌. بەڵام، له‌لایه‌کی دیکەه‌وه‌، به‌ ئاراستەی ئاوەزگیرانەی شێوازه‌ هاوچەرخه‌کانی کارەوە، لە توانادا هەیە فراوانییەکی ڕێژەیی بۆ هه‌موو مرۆڤێك دابین بکرێت. ئەنارکیزمی کۆمونیستی، پێش کرۆپۆتکین لەلایەن که‌سانی وه‌ك ژوزیف دێجاك (Joseph Dejacque)، ئێلیزە ڕێکلوس (Elisee Reclus)، کارلۆ کافییرۆ (Carlo Cafiero) و که‌سانی دیکەوە پێشنیار کرابوو ، دره‌وشاوه‌ترین و به‌رجه‌سته‌ترین نموونه‌ی ئه‌م هزرە، کە لەلایەن زۆرینەیەکی بەرچاوی ئەنارکیستەکانی ئەمڕۆوە پەسەند کراوە، له‌ کاره‌کانی (کرۆپۆتکین)دا بوو.

لێره‌دا پێویسته‌ یادێکیش له‌ لیئۆ تۆلستۆی ( Leo Tolstoy -1828-1910) بکه‌ینه‌وه‌، که‌ له‌ مەسیحیەتی سەرەتایی و له‌سه‌ر بنچینەگەلێکی مۆڕالیی کە لە وانەکانی ئینجیلدا هاتوون، به‌ بیرۆکەی کۆمه‌لگه‌ی بێسەروەر گه‌یشت.

خاڵی هاوبه‌شی هه‌موو ئه‌نارکیستەکان خوازیاریی پێکهێنانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی خاڵییە له‌ هه‌موو ده‌زگه‌ رامیاریی و کۆمه‌لایه‌تییه‌ سەپێنراوەکان، کە لەبەردەم گەشەی مرۆڤایەتی ئازاد دا ڕێگرن. له‌م چەمکەدا، نابێت هاریکاریی بەرامبەرانە، کۆمه‌ڵگه‌رایی و کۆمونیزم به‌ واتای سیسته‌می ئابووریی داخراو لەبەرچاو بگیردرێن، که‌ بوار بۆ پێشکه‌وتنی زیاتر و بەردەوام ناهێڵێته‌وه‌، به‌ڵکو ئه‌مانه‌ ته‌نیا ئامرازی ئابووریین بۆ پارێزگاری له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی ئازاد. تەنانەت بۆی هه‌یه‌ له‌ هەموو شێوەکانی کۆمه‌ڵگه‌ی ئازادی داهاتوودا، شێوەی جیاوازی ئابووری هاریکاریی لە پاڵ یەکتردا هه‌بن، لەوێدا هه‌ر بەرەوپێشچوونێکی کۆمه‌ڵایه‌تی، پێویستە بۆ ئه‌زموونگیری ئازادانه‌ و تاقیکردنه‌وه‌ی کرده‌یی شێوازه‌ تازه‌کان، له‌ کۆمه‌ڵگه‌ ئازادی کۆمیونیتییە ئازادەکاندا هه‌موو هەلێك له‌ ئارادا ده‌بێت.

هه‌مان شت لەتەك هەموو شێوازە (method) جۆراوجۆره‌ ئه‌نارکیزم دەگونجێت. کاری لایەنگرانی بە دیاریکراوی، پەروەردە و ئاماده‌کاریی هزریی و ده‌روونیی خه‌ڵکه‌ بۆ ڕزگارکردنی کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی خۆیان. هه‌ر هه‌وڵێك بۆ سنووردارکردنی کارایی پاوانگه‌ری ئابووریی و ده‌سه‌لاتی ده‌وڵه‌ت، هه‌نگاوێكه‌ به‌ره‌و که‌توارییبوونه‌وه‌ی ئه‌م ئامانجه‌. هه‌موو په‌ره‌سه‌ندنێکی ڕێکخراوه‌ خۆبەشکارەکان له‌ بواری جۆراوجۆری چالاکییە کۆمەڵایەتییەکاندا به‌ ئاراسته‌ی ئازادی که‌سیی و دادپەروەریی کۆمه‌ڵایه‌تی، هوشیاری خه‌ڵکی قوڵتر و لێپرسراوه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تییان زیاتر ده‌کات و به‌بێ ئه‌مانه‌، بەدیهێنانی هیچ ئاڵوگۆڕێکی کۆمه‌ڵایه‌تیی له‌ توانادا نابێت. زۆربه‌ی ئه‌نارکیسته‌کانی ئەم سەردەمە لەو بڕوایەدان، کە وەها ئاڵوگۆرێکی کۆمه‌لایه‌تیی چه‌ندین ساڵ دەخایێنێت و کاری بنیاتنان و پەروەردەی پێویستە و به‌بێ هەڵچوون و بارگرژییەکی شۆڕشگێڕانه‌ کە تا هەنووکە هەموو بەرەوپێشچوونێکی کۆمەڵایەتی ئافراندووە، بەدیهاتنی لە توانادا نییە، هه‌ڵبه‌ته‌ تایبه‌تمه‌ندی وەها هەڵچوون و بارگرژییەك بە ڕادەی بەهێزیی بەرهەڵستیێکەوە بەستراوە، که‌ چینه‌ فه‌رمانرواکان بۆ به‌رگرتن له‌ که‌توارتیبوونه‌وه‌ی بیرۆکە تازەکان له‌ خۆیان نیشانده‌ده‌ن. هەچەندی بازنه‌کانی ڕێکخستنەوەی کۆمه‌ڵگه‌ بە ناوەڕۆکی ئازادیخوازیی و سۆشیالیزمەوە فراوانتر بن، ژانه‌کانی لە دایکبوونی ئاڵوگۆڕی کۆمه‌ڵایه‌تیی لە داهاتوودا که‌متر و ئاسانتر دەبن. تەنانەت شۆڕشه‌کان ده‌توانن تەنیا گەشە بە بیرۆکەگه‌لێك بدەن و پێبگەیێنن، که‌ هه‌نووکه‌ بوونیان هه‌یه‌ و بووەتە بەسێك لە هوشیاری مرۆڤ: به‌ڵام بەخۆیان ناتوانن بیرۆکەگەلێکی نوێ، یا دونیایەکی نوێ له‌ هیچه‌وه‌ بئافرێنن.

پێش ده‌رکه‌وتنی ده‌وڵه‌تە سەراپاگیرەکان له‌ ڕوسیه‌، ئیتالیا، ئاڵمان و دواتر له‌ پورتوگال و ئیسپانیا و هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی جیهانی دووه‌م، ڕێکخراوه‌ و بزاڤی ئه‌نارکیستی له‌ نزیکەی زۆربەی ولاتاندا بوونیان هه‌بوو. به‌ڵام وه‌ك هەموو بزاڤه‌ سۆشیالسیتییه‌کانی دیکەی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، که‌وتوونه‌ته‌ به‌ر سه‌رکوتی فاشیزم و هێرشه‌کانی سوپای ئاڵمان و ته‌نیا توانییان بە نهێنی بمێننەوە. له‌ پاش کۆتایی جه‌نگەوە، هه‌ستانه‌وه‌ی بزاڤه‌ ئه‌نارکیستییه‌کان له‌ گشت وڵاتانی ئەوروپای خۆراوایی شتێکی بەرچاوە. فیدراسیۆنی ئه‌نارکیستانی فه‌ره‌نسه‌ و ئیتالیا یەکەم پێکهاتنیان بەست، هەروەها ئه‌نارکیستانی ئیسپانیا که‌ هیشتاکه‌ هه‌زارانیان له‌ دوورخراوگه‌ن و به‌ زۆری له‌ فه‌ره‌نسه‌، به‌لجیکا و ئه‌فریکای باکووری دەژین بە هەمان کار هەستان و هه‌ر به‌و جۆره‌ ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌ ئه‌نارکیستییەکان له‌ زۆر ولاتی ئەوروپا و ئه‌مه‌ریکای باکوور و باشووری بڵاو ده‌کرێنەوە.

سه‌رچاوه‌ی وه‌رگێرانه‌ فارسییه‌که‌ی: http://khushe.ir

ئەم وەرگێڕانە لەتەك دەقە ئینگلزییەکەی بەراورد کراوە..

بۆ خوێندنەوەی دەقە ئینگلیزییەکەی:

http://theanarchistlibrary.org/HTML/Rudolf_Rocker__Anarchism_and_Anarcho-Syndicalism.html#toc2

بۆ خوێندنەوەی دەقە ئاڵمانییەکەی : http://www.anarchismus.at/txt2/rocker4.htm

میخائیل باکونین (1870)

و. له‌ فارسییه‌وه‌: هه‌ژێن

با له‌ بارودۆخی وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ی فه‌ره‌نسه‌، بکۆڵینه‌وه‌، که‌ تیایاندا بزاڤی سۆشیالیستی بووه‌ته‌ هێزێکی که‌تواریی…. پارتی کرێکارانی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان (S.D.W.P) و یەکێتی گشتی کرێکارانی ئاڵمان (G.A.G.W) که‌ فێردیناند لاساڵ دایمەزراندوون، هه‌ردووك سۆشیالیستن، به‌و واتایه‌ی که‌ ده‌یانه‌وێت په‌یوه‌ندی نێوان کرێکار و سه‌رمایه‌دار به‌ شێوازی سۆشیالیستیی بگۆڕن[هەڵوەشاندنەوەی سه‌رمایه‌داری]. هه‌م لاساڵییه‌کان و هه‌م پارتی ئایزناخ [نێوه‌که‌ی له‌ کۆنگره‌ی 7-9ی ئۆگوستی 1869 وه‌رگیراوه‌، که‌ له‌ ئایزناخ Eisenach به‌رپا کرا] به‌ ته‌واوی له‌ته‌ك یه‌کدی هاوڕان، که‌ بۆ ئه‌نجامدانی وه‌ها گۆڕانێك، بێچه‌ندوچوون پێویست ده‌بێت، که‌ سه‌ره‌تا ده‌وڵه‌ت ڕیفۆم بکرێت و ئه‌گه‌ر ئه‌م کاره‌ له‌ ڕێگه‌ی پاگه‌نده‌ی به‌رفراوان و بزاڤێکی کرێکاری یاسایی ئاشتیخوازه‌وه‌ نەتوانرا ئه‌نجام بدرێت، له‌و باره‌دا ده‌بێت ده‌وڵه‌ت به‌ زۆر ڕیفۆرم بکرێت، واته‌ لە ڕێگەی شۆڕشێکی ڕامیارییەوە.

گشت سۆشیالیسته‌کانی ئاڵمان له‌و باوه‌ڕه‌دان، که‌ ده‌بێت شۆڕشی ڕامیاریی پێش شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تیی بکەوێت. ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌کی کوشنده‌یه‌. هه‌ر شۆڕشێك که‌ پێش شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تیی ڕوو بدات، به‌ناچاری شۆڕشێکی بۆرجوازیی نوێ و بەتواناتر ده‌بێت – که‌ ته‌نیا ده‌توانێت به‌ سۆشیالیزمی بۆرجوازی کۆتایی بێت– واتە شێوازێکی فرە زیرەکانەتری پەردەپۆشکراوی بەهره‌کێشیی پرۆلیتاریا لەلایەن بۆرجوازییه‌وه‌. [بە هۆی ”سۆشیالیزمی بۆرجوازییەوە”، بەو جۆرە باکۆنین و هەروا مارکس دەریدەبڕن، واتە هاوکاریی نێوان سەرمایەدار و کرێکار، ”جەماوەر” و دەوڵەت. – لە ئاڵمانیا لە سەردەستی بیسمارك، لە سەردەمی ئێمەدا لەلایەن باڵی ڕاستی سۆشیال دێمۆکراتەکان ”سەرمایەدارە ڕۆشنبیرەکان” و لیبراڵەکانەوە بە گشتی بانگەوازی بۆ دەکرێت].

ئه‌م بنچینە درۆزنانه‌یه‌ – ئەو بۆچوونه‌ی که‌ شۆڕشی ڕامیاریی ده‌بێت پێش شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تیی بکەوێت–، لە ڕاستیدا بانگه‌وازێکی کراوه‌یە بۆ گشت ڕامیارانی بۆرجوا لیبراڵی ئاڵمان بۆ چوونە ناو پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان( S.D.W.P). ئه‌م پارته‌ له‌ زۆر بۆنەدا لەلایەن ڕابه‌رانییه‌وه‌ – نه‌ك له‌لایه‌ن ئه‌ندامانی ئاسایی خاوه‌ن بیری ڕادیکاڵییه‌وه‌— خرایه‌ ژێر فشار تاوه‌کو له‌ته‌ك دێمۆکراته‌ بۆرجواییه‌کانی پارتی گه‌ل(Volkspartei) بچێته‌ به‌ره‌وه‌، پارتێکی هه‌لپه‌رست، که‌ ته‌نیا سه‌رقاڵی ڕامیارییه‌ و به‌ توندی دژی بنچینەکانی سۆشیالیزمه‌. ئه‌م دژایه‌تییه‌، بە ڕۆشنی له‌ ڕێگه‌ی هێرشی دڕندانه‌ی قسه‌گه‌رانی نیشتمانپه‌روه‌ریی و چاپه‌مه‌نییه‌ فه‌رمییه‌کانه‌وه‌ دژی سۆشیالیسته‌ شۆڕشگێڕه‌کانی ڤییەنا به‌ فراوانی بەرپا کرا.

ئه‌م په‌لاماره‌ دژی سۆشیالیزمی شۆڕشگێڕانه‌، توڕه‌یی و نه‌یاریی زۆرینەی ئاڵمانییه‌کانی به‌رزکرده‌وه‌ و لیبکنێخت(Liebknecht) و ڕابه‌رانی دیکەیی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمانی به‌ شێوه‌یه‌کی په‌یگیرانه‌ شه‌رمه‌زار کرد. ئه‌وان ده‌یانویست کرێکاران ئارام بکه‌نه‌وه، بۆ ئه‌وه‌ی کۆنترۆلی خۆیان به‌سه‌ر بزاڤی کرێکاری ئاڵماندا بپارێزن و له‌ هه‌مان کاتدا، له‌ته‌ك ڕابه‌رانی بۆرجوا دێمۆکراتی پارتی گه‌ل دۆستایه‌تییان هه‌بێت؛ که‌ ڕابەرانی پارتی ناوبراو زوو تێگه‌یشتن، بە وه‌ستانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر بزاڤی کرێکاری ئاڵمان، که‌ به‌بێ پشتیوانی ئه‌و نه‌یانده‌توانی به‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاری بگه‌ن، هه‌ڵه‌یه‌کی تاکتیکی گه‌وره‌یان کردووه‌.

له‌م باره‌وه‌، پارتی گه‌ل، ڕیسای بۆرجوازیانه‌ی گرتەبەر، که‌ هیچ کات خۆیان نه‌که‌نه‌ شۆڕشگێڕ. هەرچەندە تاکتیکه‌کانیان بەشێوەیەکی لێزازانه‌ جێبەجێ دەکەن، هه‌میشە به‌م بنه‌مایه‌ پشتئه‌ستوورن: ڕاکێشانی پشتیوانی کارای خه‌ڵك بۆ ئه‌نجامدانی شۆڕشی ڕامیاریی، به‌ڵام چنیننه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌که‌ی بۆ خۆیان [پارتە ڕامیارەکان،و.ک]. تێڕوانینێکی لەو جۆرە بوو، که‌ پارتی گه‌لی ناچار کرد تاکو پاشەکشە لە ڕێوشوێنی دژه‌–سۆشیالیستیی خۆی بکات و ڕای بگه‌یێنێت، که‌ هه‌نووکه‌ ئه‌ویش پارتێکی سۆشیالیسته‌…. پاش ساڵێك له‌ دانیشتن و گفتوگۆ، ڕابه‌رانی پایه‌به‌رزی پارته‌ کرێکاریی و بۆرجوازییەکان به‌رنامه‌ی (ئایزناخ)یان په‌سه‌ند کرد و به‌ هێشتنه‌وه‌ی ناوی پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان (S.D.W.P.)، تاکه‌ پارتێکیان پێكهێنا. ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ لە ڕاستیدا تێکەڵەیەکی سەیر بوو لە به‌رنامه‌ی شۆرشگێڕانه‌ی کۆمه‌ڵه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی کرێکاران (ئینته‌رناسیونالی یەکەم،و.ک) و به‌رنامه‌ی هه‌لپه‌رستانەی ناوسراوی دێمۆکراسی بۆرجوازیی….

به‌شی(1)ی به‌رنامه‌که‌ له‌ ڕاستیدا له‌ته‌ك ڕامیاریی بنچینه‌یی و گیانی نێونه‌ته‌وه‌یی ناکۆکه‌. پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان ده‌یه‌وێت ده‌وڵه‌تێکی ئازادی گه‌لی دابمەزرێنێت. به‌ڵام واژه‌کانی ئازاد و گه‌ل، به‌ واژه‌ی ده‌وڵه‌ت، پوچ دەکاتەوه‌؛ ناوی نێونەتەوەیی ڕه‌تکردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت دەگەیێنێت. ئایا ڕێکخه‌رانی به‌رنامه‌کە له‌مه‌ڕ ده‌وڵه‌تی نێونه‌ته‌وه‌یی یا گەردووییه‌وه‌ قسه‌ ده‌که‌ن، یا ده‌یانه‌وێت ده‌وڵه‌تێك دابمەزرێنن، کە تەنیا هەموو وڵاتانی ئەوروپای خۆراوایی بگرێته‌وه‌ – ئینگلاند، فه‌ره‌نسه‌، ئاڵمان، وڵاتانی ئه‌سکه‌ندیناڤی، هۆڵه‌نده‌، سویسرا، ئیسپانیا، پۆرتوگال و وڵاتانی سلاڤی ژێرچەپۆکی نه‌مسا؟ نه‌خێر. گه‌ده‌ی ڕامیارییان ناتوانێت هاوکات ئه‌م هه‌مگه‌ وڵاتانه‌ هەرس بدات. سۆشیال دێمۆکراته‌کان به‌ شەیداییه‌که‌وه‌ که‌ ته‌نانه‌ت هه‌وڵی شاردنه‌وه‌ی ناده‌ن، ڕایده‌گه‌یێنن، که‌ ده‌یانه‌وێت وڵاتی باوکیان ئاڵمانی گەورە دامەزرێنن. هەروەها ئه‌مه‌ ئەو هۆکارەیە، که‌ تاکە ئامانجی پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان، دروستکردنی ده‌وڵه‌تی گشت ئاڵمان، لە یه‌که‌مین به‌شی به‌رنامه‌که‌یاندا دێت. ئه‌وان پێشی گشت نیشتمانپه‌روه‌رانی ئاڵمانییان داوه‌ته‌وه‌.

کرێکارانی ئاڵمان له‌ بری ئه‌وه‌ی خۆیان بخه‌نه‌ پێناو دروستکردنی ده‌وڵه‌تی گشت ئاڵمان، پێویستە به‌ هاوچینە چەوساوەکانیانەوە له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا په‌یوه‌ست بن، تاوه‌کو پشتیوانی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شی ئابووریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی خۆیان بکه‌ن. هەروەها پێویستە بزاڤی کرێکاریی هه‌ر وڵاتێك ته‌نیا پشت بە بنه‌ماکانی هاوپشتیی نێونه‌ته‌وه‌یی ببەستێت. … ئه‌گه‌ر له‌ ناکۆکی نێوان دوو ده‌وڵه‌تدا، کرێکاران به‌پێی بەشی (1)ی به‌رنامه‌ی سۆشیالی دێمۆکرات کار بکه‌ن، ئه‌وان به‌ پێچه‌وانه‌ی حه‌ز و بەرژەوەندی چینایەتییانەوە، له‌ دژی هاوڕێیانی کرێکاریان له‌ وڵاتانی دیکە، به‌ بۆرجوازی خۆییه‌وه‌ په‌یوه‌ست ده‌بن. به‌و جۆره‌، هاوپشتی نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌که‌نه‌ قوربانی نیشتمانپه‌روەری نه‌ته‌وه‌یی ده‌وڵه‌ت. ئه‌مه‌ ڕێك هه‌ر ئەو کاره‌یە، که‌ هەنووکە کرێکارانی ئاڵمان له‌ جه‌نگی فه‌ره‌نسه‌ (Franco-Prussian) پروسدا ده‌یکه‌ن. تا کاتێك کرێکارانی ئاڵمان لە هەوڵی دامەزراندنی ده‌وڵه‌تێكی نه‌ته‌وه‌ییه‌دا بن – ته‌نانه‌ت ئازادترین ده‌وڵه‌تی گه‌لی– ئه‌وا به‌ناچاری و بەتەواوەتی ئازادی خه‌ڵك دەکەنە قوربانی شکۆداری ده‌وڵه‌ت، سۆشیالیزم دەکەنە قوربانی ڕامیاری، دادپەروەری و هاوڕێیەتی نێونەتەوەیی دەکەنە قوربانی نیشتمانپه‌رستی. ئەستەمە لە یەك کاتدا بە دوو ئاراستەی جیاواز ببزوێی. سۆشیالیزم و شۆڕشی کۆمەڵایەتیی بەرەو وردوخاشکردنی دەوڵەت ملدەنێن:- سەرەنجام. ئەوانەی کە دەوڵەتیان دەوێت، دەبێت قوربانی بەڕزگاری ئابووریی جەماوەر بۆ چەپاوڵی ڕامیارییانەی پارتی بەرتەر بدەن.*

پارتی سۆشیال دێمۆکراتی ئاڵمان، قوربانی بە ڕزگاری ئابووریی و له‌ته‌کیشیدا ڕزگاری ڕامیاریی پرۆلیتاریا دەدات– یا ڕاستر بوترێت، دەربازبوون له‌ ڕامیارییەکان و ده‌وڵه‌ت – لەپێناو سه‌رکه‌وتنی دێمۆکراتی بۆرجوازی. ئه‌مه‌ به‌ ڕوونی له‌بەشی دووه‌م و سێیه‌می به‌رنامه‌ی سۆشیال دێمۆکراسی دێت. سێ بەندی یه‌که‌م له‌ بەشی دووه‌م له‌ هه‌موو ڕوویه‌که‌وه‌ له‌ته‌ك بنه‌ماکانی نێونەتەوەیی (ئینتەرناسیوناڵ)دا گونجاون: له‌ناوبردنی سه‌رمایه‌داری؛ یه‌کسانی ته‌واوی ڕامیاریی و کۆمه‌ڵایه‌تی؛ هه‌ر کرێکارێك ده‌بێت ته‌واوی به‌رهه‌می کاره‌که‌ی وه‌ربگرێت. بەڵام بەندی چواره‌م، ڕایدەگه‌یێنێت، کە ڕزگاری ڕامیاریی پێشمه‌رجی ڕزگاری ئابووریی چینی کرێکاره‌، به‌وه‌ی که‌ چاره‌سه‌ری پرسە کۆمه‌ڵایەتییەکان، ته‌نیا له‌ سایه‌ی ده‌وڵه‌تێکی دێمۆکراتیکدا چارەسەر دەبن، بەم جۆرە ئەو بنه‌مایانه‌ پوچه‌ڵ دەکاتەوە و کرده‌ییکردنه‌وه‌یان ئەستەم ده‌کات. خاڵی چواره‌م به‌گشتی ئه‌مه‌ ده‌ڵێت :

„ کرێکاران، ئه‌نگۆ کۆیله‌ و قوربانی کۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌دارین. ئایا ده‌تانه‌وێت خۆتان له‌و کۆتوبەندە ئابوورییانە ڕزگار بکه‌ن؟ هه‌ڵبه‌ته‌ که‌ ده‌تانه‌وێت و بێگومان مافی خۆتانه‌. به‌ڵام بۆ بەدیهێنانی داخوازییه‌کانتان، سه‌ره‌تا ده‌بێت ئه‌نگۆ یارمەتی ئێمە بدەن تاکو شۆڕشی ڕامیاریی بکه‌ین. پاشان، ئێمه‌ش یارمه‌تی ئێوه‌ ده‌ده‌ین، شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی بکه‌ن. بوارمان بدەن سه‌ره‌تا، به‌ هێزی ئێوه‌ ده‌وڵه‌تی دێمۆکراتی دابمه‌زرێنین، ده‌وڵه‌تێکی دێمۆکراتی باش وه‌ك ئەوەی لە سویسرا: ئەو کات، ئێمه‌ به‌ڵێنتان ده‌ده‌ینێ، که‌ هه‌مان ئەو دەستکەوتانە به‌ ئه‌نگۆ بده‌ین، که‌ هەنووکە کرێکارانی سویسرا لێیان به‌هره‌مه‌ندن ….” (سه‌رنجی مانگرتنه‌کان له‌ باسل و جنێڤ(Genève) بده‌ن، که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی دڕندانه‌ له‌لایه‌ن بۆرجوازییه‌وه‌ سه‌رکوت ده‌کرێن.)

بۆ خۆیەکلاییکردنەوە لەسەر ئەوەی کە ئەم فریوە باوه‌ڕنه‌که‌رده‌نییه‌، ڕێك ڕەنگدانەوەی ئاراستە و گیانی سۆشیال دێمۆکراسیی ئاڵمانییه‌، ناچار دەبێت له‌بەشی 3 بکۆڵدرێته‌وه‌، که‌ ته‌واوی ئامانجه‌ ده‌ستبه‌جێیەکانی ڕیز ده‌کات، تاوه‌کو ببێتە پێشەکی پاگه‌نده‌ی یاسایی و ئاشتیخوازیی و کەمپەینە هەڵبژاردنییەکانی پارت. ئه‌م داخوازییانه‌ ڕێك کۆپیکردنی به‌رنامه‌ی ناسراوی دێمۆکراسی بۆرجوازییه‌: مافی ده‌نگدانی گشتی له‌ته‌ك یاسادانانی ڕاسته‌خۆ لەلایەن گەلەوه‌؛ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گشت بەرتەرییە ڕامیارییه‌کان؛ جێگرتنەوەی سوپای هه‌میشه‌یی جێگر به‌ میلیشیای خۆبه‌خش و هاووڵاتیی؛ جیاکردنه‌وه‌ی کلیسا له‌ ده‌وڵه‌ت و فێرگه‌گان له‌ کلیسا، خوێندنی سه‌ره‌تایی به‌ خۆرایی و هەمووانی، ئازادی چاپه‌مه‌نی و کۆبوونه‌وه‌ و پێکهێنانی کۆمەڵەکان، جێگرتنەوەی گشت باجوخەراجە ناراستەوخۆکان بە یه‌ك سیسته‌می باجوخه‌راجی ڕاستەخۆ له‌سه‌ر داهات و بەرزبوونەوەی بەپێی بەرزبوونەوەی قازانجەکان.

ئایا ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ ئەوە ناسه‌لمێنیت، که‌ سۆشیال دێمۆکراته‌کان – بەتەواوی گرنگی بە ڕیفۆرمی ڕامیاریی لەمەڕ ده‌زگه‌کان و یاساکانی دوڵه‌ت دەدەن و سۆشیالیزم بۆ ئه‌وان خەونێکی پوچە، که‌ له‌ باشترین باردا له‌ داهاتوویه‌کی زۆر دووردا دێتەدی؟

ئه‌گه‌ر ئه‌و ڕاستییە نه‌بووایه‌، کە ئاره‌زوو و هه‌ستە ڕاسته‌قینه‌ و ڕادیکاڵەکانی ئه‌ندامانیان، واته‌ کرێکارانی ئاڵمان، زۆر واوه‌تر له‌م به‌رنامه‌ ده‌ڕۆن، ئایا دەماندەتوانی پاساوی ئەوە بکەین، که‌ بڵێن پارتی سۆشیالی دێمۆکراتی ئاڵمان، ته‌نیا به‌ مه‌به‌ستی سوودوه‌رگرتن له‌ جه‌ماوه‌ری کرێکاران وه‌ك ئامرازی ناهوشیارانە بۆ پتەوکردنی پێگه‌خوازیی ڕامیاریی بۆرجوا دێمۆکراته‌کانی ئاڵمان په‌یدا بووه‌؟

له‌م به‌رنامه‌دا ته‌نیا دوو به‌ش هه‌ن، که‌ ناسەرمایەگوزارییین و سه‌رمایه‌داران حەزیان لێناکەن. یه‌که‌میان، له‌ نیوه‌ی کۆتایی خاڵی 8 ی بەندی3 دایه‌، که‌ خوازیاری دیاریکردنی ڕۆژانه‌کارێکی ئاسایی (سنووردارکردنی کاتژێره‌کانی کارکردن)، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی کاری منداڵان و سنووردارکردنی کاری ژنانه‌؛ پێوەرگەلێك که‌ کۆمپانییە تایبەتەکان ده‌خه‌نه‌ له‌رزه‌وه‌. سەرمایەداران ئەوینداری شه‌یدای هەموو ئازادییکن، کە دەتوانن به‌ ئاراسته‌ی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان سوودی لێ وه‌ربگرن، ئه‌وان خوازیاری مافی به‌هره‌کێشی بێسنووری پرۆلیتاریان و به‌ توندی له‌ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت هه‌راسانن. سه‌ره‌رای ئه‌وه‌، سه‌رمایه‌دارانی بێچاره‌، که‌وتوونه‌ته‌ ڕۆژگارێکه‌وه‌، ناچار بوون تا ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت ته‌نانه‌ت له‌ ئینگلاند، که‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك سۆشیالیستی نییه‌، په‌سه‌ند بکه‌ن.

به‌شی دووه‌م، – بەندی 10 له‌بەشی 8– ته‌نانه‌ت له‌وه‌ گرنگ تر و سۆشیالیستی تره‌. خوازیاری یارمەتی، پشتیوانی و پارێزگاری و بایەخدانە بە هه‌ره‌وه‌زییه‌ کرێکارییه‌کان، بەتایبەت هه‌ره‌وه‌زییەکانی به‌رهه‌مهێنه‌ران ( به‌ گشت دابینکارییه‌ پێویسته‌کانه‌وه‌، بۆ نموونە ئازادی پەرەسەندن) لەلایەن ده‌وڵه‌وه‌ بووه‌. سەرمایەگوزارانی ئازاد (تایبەت)، ترسیان له‌ کێبركێ له‌ته‌ك هه‌ره‌وه‌زییه‌ کرێکارییه‌کاندا نییه‌، چونکه‌ سه‌رمایه‌داران ده‌زانن، که‌ کرێکاران، به‌ داهاتی که‌می خۆیانه‌وه‌، هیچ کات به‌خۆیان ناتوانن، به‌ ڕاده‌ی پێویست سه‌رمایه‌ کۆبکه‌نه‌وه‌، تاوه‌کو بتوانن ببنه‌ ڕکه‌به‌ری سه‌رچاوه‌ گه‌وره‌کانی چینی خاوه‌نکار … به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌ره‌وه‌زییه‌ کرێکارییه‌کان له‌لایه‌ن دەسەڵاتەوە بایەخیان پێبدرێت و لە پشتیوانی بەرفراوانی دەوڵەت بەهرەمەند بن، ده‌ست به‌ خه‌بات دەکه‌ن و بەرە بەرە سه‌رمایه‌ی تایبه‌تی و کۆمپانییە (پیشه‌سازیی و بازرگانییەکان) دەگرنەدەست، بەم جۆرە بارودۆخه‌که‌ پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌ …. بۆیە سه‌رمایه‌داران بە کردەوە له‌ته‌ك ده‌وڵه‌تدا دەکەونە ڕکەبەری و بێگومان ده‌وڵه‌ت لە هەموو سەرمایەداران به‌هێزترە. [ لە دووتوێی پەرەگرافی داهاتوودا دەردەکەوێت، کە باکونین یارمەتی دەوڵەت بۆ هەرەوەزییە کرێکارییەکان وەك بەشێك لە گواستنەوە لە سەرمایەدارییەوە بۆ سۆشیالیزمی دەوڵەتی دەبینێ.]

کرێکار له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ دادەمەزرێت– ئه‌مه‌ بنچینەیە، بنه‌مای کۆمونیزمی ده‌سه‌ڵاتگەرایە، بنەمای سۆشیالیزمی ده‌وڵه‌تییه‌.کاتێك کە ده‌وڵه‌تێك دەبێتە تاکە خاوەن (مالك)– له‌ کۆتایی سه‌رده‌می ڕاگوزاریی پێویست بۆ پێشکه‌وتنی کۆمه‌ڵگه‌ و به‌بێ ئاڵوگۆڕێکی وەها له‌ ڕێکخستنی هه‌نووکه‌یی بۆرجوازی له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، به‌ ڕێکخستنی ئاییندەی یه‌کسانی فه‌رمی بۆ هه‌مووان – دەگۆڕێت به‌ تاکە بانکدار، تاکە سه‌رمایه‌دار، تاکە بەرنامەداڕێژەر و تاکە به‌ڕێوه‌به‌ری گشت کاروبارە نیشتمانییەکان و بەخۆی تاکە دابه‌شگه‌ری ته‌واوی به‌رهه‌مه‌کان ده‌بێت. ئەمەی نموونەی باڵای بنچینه‌ی سەرەکیی کۆمونیزمی هاوچه‌رخه‌.

سەرچاوەی وەرگێڕانە فارسییەکەی : سایتی( کاوشگر) :

http://www.kavoshgar.org/Translations/Bakunin_SD.htm

ئەم وەرگێڕانە لەتەك دەقە ئینگلیزییەکەی بەراورد کراوە:

* دوو دێری دوایی ئەم پەرەگرافە لە وەرگێڕانە فارسییەکەدا ناهاتوون.

ئه‌نوه‌ر فه‌تاح محه‌مه‌دئه‌مین

من هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌وه‌ ده‌ڵێم نه‌خێر، هه‌ڵبه‌ته‌ كۆمه‌ڵێكی كه‌می كۆمه‌ڵ ئه‌و باوه‌ڕه‌یان هه‌یه‌ و به‌ هوشیاری و ناهوشیارییه‌وه‌ خاوه‌نی ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌ن، كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وایه‌تی له‌ سه‌روو هه‌موو به‌رژوه‌ندییه‌كانی دیكه‌وەیه‌، به‌ڵام كه‌سێك ده‌ستی به‌ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ نه‌بێت یان لە هه‌وڵی بەدەستهێنانی ده‌سه‌ڵاتدا نه‌بێت، هیچ پێناسه‌یه‌كی بۆ ئه‌و قسه‌یه‌ نییه‌، چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وایه‌تی خۆشباوەڕیییە (وه‌همه‌) و وشه‌یه‌كی بێوانایه‌ و لەوەش واوەتر ده‌ستكردی نه‌ته‌وه‌چییه‌كانه‌ بۆ بەدەستەوەگرتنی ده‌سه‌ڵآت یان بڕینی قاشێك له‌ كێكی ده‌سه‌ڵآت.

كۆمیونێتی له‌وخه‌ڵكانه‌ پێك دێت، كه‌ یه‌ك زمانیان یان چه‌ند زمانێكیان هه‌یه‌ و هه‌ر هه‌مووشیان له‌ دروستكردنی ئه‌و زمانه‌دا به‌شدارن، كه‌ مه‌رج نییه‌ هه‌موو دروستگه‌ری ئه‌و زمانه‌ كورد بنه‌چه‌یە بن یان هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیکە بن، یان هه‌ر كۆمیونتێكی دیکە بن، به‌ڵكو ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌ له‌شوێنك ده‌ژین، بۆ به‌رده‌وامیدان بە ژیان، پرۆسێسی دروستكردنی كۆمه‌ڵگەكه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌رشانیان، هەروه‌ها له‌ خۆشی و ناخۆشی ئه‌و كۆمه‌ڵگەیەدا به‌شدار ده‌بن و لەولاوە به‌شێك له‌ كه‌سه‌ ڕامیارەكانی كۆمه‌ڵگەکه ده‌یانه‌وێت خەون و داخوازییه‌كانی كۆمه‌ڵگەكه‌ بكه‌نه‌ دروشمسازی و نەتەوه‌كه‌ بكه‌نه‌ خاوه‌ن خه‌وێك، كه‌ به‌دەسەلاتگەیشتنی ئەو رامیارانە گشت خه‌ونه‌كان ده‌بنە به‌ واقیع، هه‌ڵبه‌ته‌ ئەم ئەرکە لەڕێی بە پارتییکردنی خەڵکەکە و لە سایەی پارته‌وه‌، كه‌ پارت بنەماڵەی فه‌رمانره‌وا دروست ده‌كات و نەتەوەی پێ ڕزگار ناكرێت، بەڵام وەك دەبینین نەتەوەی پێ داركاری ده‌كرێت و پێ گێل ده‌كرێت. به‌و دروشمانه‌ی كه‌ باس له‌ به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وەیی ده‌كەن، هه‌موو كاتێك پارت ترسێك له‌ كه‌سه‌كاندا دروست ده‌كات، كه‌ ئه‌و پارته‌ نه‌ته‌وەییانه‌ نه‌بن، ئیدی هه‌موو مه‌ڕه‌كان (خه‌ڵك) گورگی وڵاته‌ دراوسێكان ده‌یانخوات.

من ده‌ڵێم به‌شێكی کۆمەڵگە پشتگیری دروشمی به‌رژه‌وه‌ندی نشتمانی ده‌كات، كه‌ خۆشباوەڕییە. ئه‌وه‌تا خاوه‌ن پارته‌ نه‌ته‌وەیییه‌كان به‌ڕاست و چه‌پدا كوردستان هه‌راج ده‌كه‌ن و كردووشیانه‌ و هه‌ر له‌ژێر شه‌كانەوه‌ی ئه‌و ئاڵایه‌ی كه‌ لە ئاوات و داخوازییە مرۆییەکانی خەڵك پیرۆزتریان کردووە، لە راستیدا پارچە قوماشێك وەك نیشانەی دەسەلات و سەروەری چین یا پارتێك، پیرۆز نییه‌ و وەك دەبینین لەم سەر تا ئەو سەری دونیا دەسەڵاتدارەکان خاك و نەتەوه‌ و سامانە نیشتمانییەکە به‌یه‌كه‌وه‌ لە مەزادخانەی بازار–ئازاددا هه‌راج ده‌كرێن، ئەندامانی نەتەوە زیندانی ده‌كرێن و به‌رده‌وام بە شێوەی جۆراوجۆر ئەشکەنجە ده‌درێن، لەولاوە لەبەردەم دەسەلات و زاڵی کۆمپانییە جیهانلوشەکاندا تەنیا ڕۆڵی پاسەوانی بیرەنەوت و کارخانە و بانك و زیندانەکان دەبینن. گشت هەوڵی دەسەڵاتداران یا دەسەلاتخوازان لە دروستکردنی ئەو خۆشباوەڕییانەدا (سەروەری نەتەوە، نیشتمان، ئاڵا، بەرژەوەندی نەتەوەیی و هی دیکە) بەڵاڕێدابردن و چاوبەسی تاکەکانی کۆمەڵگەیە لە پرسە سەرەکییەکە کە پرسی بوونی چینە نایەکسان و دژ بەیەکانە و دەیانەوێت ئه‌وه‌ لە بیری خەڵك بەرنەوە، كه‌ كێشه‌ی چینایه‌تی له‌ناو کۆمەڵگەدا وه‌ك پشكۆ ده‌گه‌شێته‌وه‌ ، وەك (ئه‌نجلس) دەڵێت “كۆماری دیموكراتی ناتەبایی نێوان چیینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ناو نابات، به‌ڵكو به‌پێجه‌وانه‌وه‌ زه‌مینه‌ی به‌یه‌كدادانی ئه‌و دوو چینه‌ بۆ نه‌هێشتنی ئه‌و ناتەباییه‌ خۆش ده‌كات. هه‌موو ئه‌و دروشمانه‌ بێ بەها ده‌مێننه‌وه‌، ئه‌شێت بۆ ماوه‌یه‌ك كۆیله‌ پارێزگاری له‌ كۆیله‌یه‌تی خۆی بكات، له‌ دویدا یان ئه‌وه‌تا به‌ نێله‌ی ملمان ڕازی بیین، یان ئازادی له‌ هه‌موو چه‌وسانه‌وه‌یه‌ك و نادادپەروەرییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی بەدەست دەهێنین. گۆڕینی جۆری نێله‌ی ملمان، هیچ کات ئازادی نییه‌، به‌ڵكو به‌رده‌وامیی كۆیلەتییەكه‌مانه‌”.

وڵاتانی خۆرهەلات، ئاره‌زووی سه‌رۆك به‌ڕێوه‌یانده‌بات، نه‌ك شتێكی دیکە، ئیتر باش بێت یان خراپ، پرسەکە پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی خێزانه‌كه‌یانه‌ و گشت یاسا و پیرۆزییه‌كانی كۆمه‌لگە له‌سه‌ر كا‌خه‌ز به‌مردویه‌تی ده‌مێنێته‌وه‌ و بەو جۆرە ده‌سه‌ڵات و بنەماڵەی فه‌رمانڕه‌وا مافی ڕه‌هایان بۆ خۆیان مسۆگه‌ركردووه‌ و ده‌كه‌ن و ئەگەر یه‌كگرتنی خه‌ڵكی بۆ پاراستنی مافه‌كانی خۆی لە ئارادا نەبێت و خه‌بات بۆ سەپاندنی مافی ژیانیان بکەن و مسۆگه‌ر بكه‌ن، ئەوا هیچ شتێك نییه‌ بتوانێت سنوور بۆ ده‌سه‌ڵات و مشەخۆرییان دابنێت، بەڵێنی پیاوه‌ ڕامیارەكان چ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بن یان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات، یه‌ك شتن و جیاوازیان نییه‌، تەنیا ئامانجیان، فریودان و دەستی دەستی پێکردنی خەڵك و چاوبەسی خەڵکانی خۆشباوەڕە.

ئه‌وانه‌ی سامان و داهاتی نەتەوە لوش ده‌ده‌ن، هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ژێر دروشمی به‌رژه‌وه‌ندی نه‌تاوایه‌تییدا بۆ خۆیانی ده‌یبه‌ن و نەتەوه‌كه‌ی لێ بێبه‌ش ده‌كه‌ن. له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی‌ خۆیان هەر جەنگێك پێویست بێت، دەیکەن و هەزارانی ناهوشیار لە ئێمەی بۆ بەکوشت دەدەن، به‌ڵآم لەپێناو ژیان و داخوازی و خەونی ئەو نەتەوەدا کە بەناوییەوە دەسەڵاتداری دەکەن، ئامادە نین فلسێك لە سەرمایەکانیان یا ساتێك پشوو و خۆشی و گەشتەکانیان بکەنە قوربانی یا ببەخشن، بەڵام هەر کات هاوبەرژەوەند و هاوچینە ناوچەیی و جیهانییەکانیان داوایان لێ بکەن، تەنانەت ئامادە دەبن ئاو و هەوا و خواردن لە خەڵك یاساخ بکەن.

ئه‌گه‌ر سه‌یرێكی ده‌وروپشتی عیراق بكه‌ین له‌ پارته‌ شۆڕشگیره‌كانیانه‌وه‌ له‌ فه‌له‌سطین له‌ كوردستان ،عیراق، مصر، سوریا، لیبیا هتد، چۆن بونه‌ته‌‌ خوێنه‌خۆری نەتەوە وده‌یانكه‌ن به‌ خۆراكی ده‌بابه‌و تفه‌نگه‌كانیان، كه‌ به‌ده‌یه‌ها ساڵ نه‌یان توانییوه‌ گوله‌یه‌ك به‌رامبه‌ر ئه‌و كه‌س وڕژێمانه‌ بته‌قێنن كه‌ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌و پارتانه‌ كردویانه‌ به‌دوژمنمان، له‌پێناو مانه‌وه‌ی خۆیان.

وەك ئەزموون لەم دونیایەدا خه‌ڵك له‌سه‌ر داخوازی و پێداویستییه‌كانیان یه‌ك ده‌گرن، نه‌ك له‌سه‌ر دروشمێكی خەیاڵی كه‌ به‌رژه‌وه‌نی نه‌تەوایه‌تی پێده‌وترێت. له‌نه‌ته‌وه‌دا ده‌وڵه‌مه‌ند و هه‌ژار هه‌ن، كه‌ هیچ بەرژەوەندییەكی هاوبەش له‌نێوانیاندا نییه‌، كرێكارێكی ئینگلیز له‌تەك كرێكارێكی نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیکە له‌سه‌ر پێداویستییه‌كانی ڕۆژانه‌مان یه‌‌ك ده‌گرینه‌وه‌، نه‌ك لەسەر بنەمای نه‌ته‌وایه‌تیمان، كه‌ خۆی ئه‌و وشه‌ی نه‌ته‌وه‌ و نشتمانپه‌روه‌رییە هه‌ر له‌ خۆرهەڵاتدا زیندووه‌، تا ڕاده‌یه‌ك وا خۆشبەختانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی پراكتیكی نه‌ك تیئۆری، له‌ ئاوابووندایه‌.

پرسی چه‌وسانه‌وه‌ پرسێكی ئابوورییه‌، سه‌رمایه‌داری كوردستان، كرێكاری عیراقی به‌ته‌مه‌ڵ و ترسناك ده‌زانێت و بە بومبێكی ته‌وقیتكراوی ده‌زانێت، هەر بۆیە، لە کاتێکدا ڕێژەی بێکاری چ لەنێو دەرچوانی خوێندگەکان و چ لە بەش و ناوچەکاندا لە ئاستێکی زۆر بەرزدایە، کەچی كرێكار لە ده‌ره‌وه‌ی وڵاتیش دەهێنێت، چونکە زیاتر دەتوانێت ناجاریان بکات و بیانچه‌وسنێته‌وه‌ و مامەڵەیه‌كی زۆر نامرۆڤانه‌شیان له‌تەكدا بکات.

كالێفۆرنیا له‌ خۆرهه‌ڵاتی ئه‌مه‌رێكا، زه‌وی مه‌كسك بوو و فرۆشراوە به‌ ئه‌مه‌رێكا، ئێستا ئه‌گه‌ر وانه‌بایه‌، خه‌ڵكی كالیفۆرنیا له‌ جیاتی ئەوەی ئه‌مه‌رێكی بن، مه‌كسیكی ده‌بوون و هیچیش له‌ پرسەكان نه‌ده‌گۆڕا. بۆیه‌ بەڵگە له‌ نوسین و شاره‌زایی و قاڵبوون واتای له‌ بیروباوه‌ر زیاتره‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌مان بۆ ده‌سه‌لمێنێت، كه‌هه‌موو ڕۆژێك هه‌ڵسوكه‌وتی پارته‌ نەتەوەییه‌كانی دونیا خێراتر ڕووه‌و سه‌رەنوێلكی مێژوو مل ده‌شكێنن، هێزی چه‌پڵه‌لێدان و ورەی ڕامیاریی نەتەوەیی، بێجگه‌ له‌ ئەهریمەن دروستكردن، له‌ مێژوودا هیچی دیکەی ڵێ دروست ناكرێت.

ده‌وڵه‌ت به‌ ئازار و سه‌ركوتكردنی به‌شێكی زۆری كۆمه‌ڵ دیته‌ دی و به‌هۆی چه‌كداره‌كانیانه‌وه‌ پارێزگاری لێده‌كه‌ن و ڕوحی چه‌كداری هه‌مان شته‌ به‌هه‌ر جلێكه‌وه‌ بێت، هه‌مان روحییه‌تی هه‌یه‌، كه‌ پارێزگاری ده‌سه‌ڵاتی پارت و سه‌ركردایه‌تیه‌كه‌یه‌تی له‌لایه‌ك و ڕەشەكوژیی خه‌ڵكی له‌لایه‌كی دیکەوە دەکات. ئه‌وه‌تا له‌ هه‌موو دونیادا خه‌ڵكی به‌ره‌نگاری ناڕەوایەتی ده‌سه‌ڵات ده‌بێته‌وه‌، ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ت هی خێزان و چینی فه‌رمانڕه‌وایه‌،نه‌ك نەتەوە وه‌كو پیاوه‌ پارتییه‌كان كاوێژی ده‌كه‌ن، یاسا ته‌نها بۆ ڕاگرتنی خه‌ڵكی ژێرده‌سته‌ بوونی هه‌یه‌ و ده‌سه‌ڵاتداران ده‌پارێزێت، ته‌نها ئه‌و یاسایه‌، یاسایه‌ كه‌ ڕێکەوتنی کۆمەلایەتیدا بەرژەوەندی و خواستی کۆمەڵگە دابین دەکات، نه‌ك ئەو ملهوریاسایانەی کە به‌ ئاره‌زووی پارت و پارلەمانتاران دەسەپێندرێن. ئه‌وانه‌ی باوه‌ریان به‌ بەڵێن و په‌یمانی پارته‌، كه‌سانێكن، كه‌ ئاسۆی بیركردنه‌وه‌یان ته‌سك و نارۆشنه‌، وەك (ئه‌نجلس) ده‌ڵێت “ده‌سه‌ڵات ته‌نها له‌پێناو خاوه‌ن موڵكه‌كان و خزمه‌تكردنی په‌یوه‌ندییه‌كانیاندایه‌”.

نووسینی: دانیێڵ گرین

و. لە عەرەبییەوە*: سەلام عارف

ئەگه‌ر قه‌ڵاچۆکردنی ئازادیخوازه‌کانی ناو شاره‌کان کارێکی سانا بووبێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ چه‌ند ناوك و شانه‌یه‌کی که‌م بوون، به‌ڵام له‌ باشووری ئۆکراین قه‌ڵاچۆکردنیان، هه‌روا سانا نه‌بوو، چونکه‌ جووتیار –ماخنۆ– توانیبووی ڕێکخستنێکی تۆکمه‌ی ئازادیخوازی له‌ لادێکاندا دروست بکات. ماخنۆ ته‌واو گه‌نج بوو که‌ به‌شدارییه‌کی به‌رچاوی کرد له‌ شۆڕشی 1905دا، به‌ گه‌نجی ئاشنای فکری ئازادیخوازی بوو، بڕوایه‌کی ته‌واوی به‌و بیرکردنه‌وه‌یه‌ بوو، ڕێژیمی قه‌یسه‌ر حوکمی له‌ سێداره‌دانی دابوو، دواتر ئه‌و حوکمه‌ی بۆ کرا به‌ هه‌شت ساڵ، ئه‌و هه‌شت ساڵه‌ی له‌ به‌ندیخانه‌ی –بوتکری– ته‌واو کرد. له‌ ماوه‌ی ئه‌و هه‌شت ساڵەدا‌ گرنگییه‌کی ته‌واوی دا به‌ خۆڕۆشنبیری و که‌ڵکێکی زۆری وه‌رگرت له‌ –بیار ئەرشینۆف– بۆ گه‌شه‌پێدانی ڕۆشنبیری و زانستی خۆی.

له‌ گه‌رمه‌ی شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ردا، ئه‌و بزووتنه‌وه‌ جووتیارییه‌، به‌ پێشڕه‌وی ماخنۆ، ئه‌و هه‌رێمه‌ی ته‌نیبوو. ئه‌و هه‌رێمه‌ حه‌وت ملیۆن که‌سی تیادا ده‌ژیا،280کم درێژییه‌که‌ی بوو و،250 کیلۆمه‌ریش پان بوو. سنووری باشووری ئه‌و هه‌رێمه‌ ده‌ریای –ئەزوف–بوو که‌ ده‌گه‌یشته‌وه‌ به‌نده‌ری –بردیانسك –غولای– بولیی ناوه‌ندی ئه‌و هه‌رێمه‌ بوو، ئه‌و جێگه‌یه‌ هه‌ر له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ چه‌قی یاخیبوون بووه‌ و ساڵی1905یش ئارام نه‌بووه‌ و شڵه‌قاو بووه‌.

په‌یمانه‌کانی –برست لیتوفسك– Brest-Litovsk بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ سوپای ئه‌ڵمانیا و سوپای نه‌مسا، ئۆکراین داگیر بکه‌ن و حکوومه‌تێکی کۆنه‌په‌رست دابمه‌زرێنن، ئه‌و حوکمه‌ته‌، هه‌موو ئه‌و زه‌وییانه‌ که‌ کاتی خۆی جووتیاران له‌ خاوه‌نموڵکه‌کانیان سه‌ندبوو، ئه‌و حکوومه‌ته‌ له‌ جووتیاره‌کانی سه‌ندنەوه ‌و داینه‌وه‌ به‌ خاوه‌نموڵکه‌کان، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌دا کرێکارانی کشتوکاڵ بۆ به‌رگریکردن له‌ ده‌ستکه‌وتنه‌کانیان ده‌ستیان دایه‌ چه‌ک و ڕاپه‌ڕینیان به‌رپا کرد، ده‌جه‌نگان دژی کۆنپه‌رستان له‌ هه‌مان کاتدا ده‌جه‌نگان دژی به‌لشه‌فیکه‌کان که‌ خۆیان کردبوو به‌ ژووردا و به‌ جۆرێکی نه‌شیاو و به‌بێ هیچ پاساوێك ده‌ستیان ده‌گرت به‌سه‌ر هه‌موو شتێکدا، ئه‌و ڕاپه‌ڕینه‌ چه‌کدارییه‌، که‌سێكی ئازادیخواز پێشه‌وایی ده‌کرد، جووتیاران به‌ (باوکه‌ ماخنۆ) بانگیان ده‌کرد.

ناوه‌ڕاستی ئه‌یلولی 1918، یه‌که‌م هه‌ڵمه‌تی سه‌ربازی ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ بۆ سه‌ر–غولاي بولیي– بوو، ڕێکه‌وتنی 11ی تشرینی دووه‌م بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ هێزه‌ ئه‌ڵمانیایی و نه‌مساوییه‌کان پاشه‌کشه‌ بکه‌ن، ئه‌وه‌ش به‌ره‌که‌ت بوو داباری به‌سه‌ر –ماخنۆ–دا و توانی بڕێکی زۆر چه‌ک و ته‌قه‌مه‌نی و پێداویستی تری ده‌ست بکه‌وێت.

بۆ یه‌که‌مجار له‌ مێژوودا، هێنده‌ی زروفی جه‌نگی ئه‌هلی بواری دا، بیروباوه‌ڕه‌کانی کۆمونیزمی ئازادیخواز پراکتیزه‌ بکرێن، له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا، خۆبه‌ڕێوه‌بردن په‌یڕه‌و ده‌کرا، هه‌موو ئه‌و زه‌وییانه‌ که‌ له‌ خاوه‌نموڵکه‌کان سه‌ندرابوون، جووتیاران به‌ هاوبه‌ش ده‌یانچاندن له‌ چوارچێوه‌ی –شاره‌وانییه‌کاندا– (کۆڕه‌ ئازاده‌کان بۆ کار) بیروباوه‌ڕه‌کانی برایه‌تی و یه‌کسانی ڕێزێکی زۆریان لێده‌گیرا، هه‌مووان؛ پیاو، ژن، مناڵ به‌پێی هێز و توانا به‌شدار بوون له‌ کارکردندا، هاوڕێ هه‌ڵبژێراوه‌کان بۆ فه‌رمانه‌کانی به‌ڕێوه‌بردن بۆ به‌شداریکردن ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لای به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کان، واته‌ که‌سێك نه‌بوو به‌ به‌رده‌وامی کاره‌که‌ی هه‌ر به‌ڕێوه‌بردن بێت.

کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان له‌وه‌ زیاتر که‌ خزمه‌تکار و جێبه‌جێکاری حه‌ز و پێداویستییه‌کانی جووتیاره‌کانی ئه‌و ناوچانه‌ بوون که‌ لێیان هه‌ڵبژێرابوون، هیچی تر نه‌بوون. ئا به‌و جۆره‌ یه‌که‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کان فیدرالی بوون، هه‌موو کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان له‌ چوارچێوه‌ی جۆرێکی ئابووریی فراواندا تێکه‌ڵ بوون که‌ پشتی به‌ یه‌کسانیی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ستبوو، به‌ باشترین شێوه‌ ڕه‌چاو ده‌کرا و ڕێزی لێده‌گیرا، ده‌بووایه‌ ئه‌و کۆڕانه‌ سه‌ربه‌خۆ بن و ڕێگه‌ به‌ هیچ حزبێکی سیاسی نه‌درێت توخنیان بکه‌ون، هه‌روه‌ها ڕێگه‌ به‌ هیچ پیاوێکیش نه‌درێت که‌ له‌ژێر په‌چه‌ی سۆڤیه‌ته‌وه‌ مه‌رامه‌کانی خۆی تێکه‌ڵ به‌و کۆڕانه‌ بکات، ده‌بووایه‌ ئه‌ندامانی ئه‌و کۆڕانه‌ کرێکاره‌ ڕه‌سه‌نه‌کان بوونایه‌ و به‌بێ هیچ که‌مته‌رخه‌مییه‌ك له‌ خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ڕه‌نجده‌راندا بوونایه‌.

لایه‌نگرانی –ماخنۆ– بچوونایه‌ته‌ هه‌ر شوێنێك، لافیته ‌و بڵاوکراوه‌یان به‌ دیواره‌کانه‌وه هه‌ڵده‌واسی ‌و به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی له‌و لافیتانه ‌و بڵاوکراوانه‌دا نووسرابوو ”ئازادیی جووتیاران و کرێکاران، ئازادیی خۆیانه‌، هیچ ناتوانێت له‌که‌داری بکات، کاری جووتیاران و کرێکاران کاری خۆیانه‌، ده‌بێت بزێو و گورجوگۆڵ بن و له‌ناو خۆیاندا ڕێک بکه‌ون له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا به‌و جۆره‌ که‌ خۆیان به‌ شیاوی ده‌زانن و گه‌ره‌کییانه ‌(…) ماخنۆییه‌کان، له‌ یارمه‌تیدان زیاتر، ناتوانن هیچی ترتان بۆ بکه‌ن، ئه‌و یارمه‌تیدانه‌ش له‌ بیروڕاده‌ربڕین و ئامۆژگاریکاریدا خۆیان ده‌نوێنن(…) به‌ هیچ کلۆجێك ناتوانن و نیازی ئه‌وه‌یان نییه‌ پێشڕه‌وی (حوکمڕانی)یان بکه‌ن”. پاییزی ساڵی 1920، ماخنۆییه‌کان ناچار بوون ڕێکه‌وتننامه‌یه‌ك مۆر بکه‌ن له‌گه‌ڵ سوڵته‌ی سۆڤیه‌تی. ماخنۆییه‌کان زیاتر جه‌ختیان له‌سه‌ر به‌ندێکی تایبه‌ت ده‌کرد که‌ زۆر به‌لایانه‌وه‌ گرنگ بوو، ئه‌و به‌نده‌ش بریتی بوو له ‌)ئه‌و ناوچه‌یه‌ که‌ چه‌کداره‌ ماخنۆییه‌کانی لێیه‌ جووتیاران و کرێکاران بۆیان هه‌یه‌ به‌ ئازادی خۆبه‌ڕێوه‌بردن له‌ دامه‌زراوه‌ ئابووری و سیاسییه‌کاندا پیاده‌ بکه‌ن، ئه‌و دامه‌زراوانه‌ له‌ شێوه‌یه‌کی فیدرالیی سه‌ربه‌خۆدا به‌پێی ڕێکه‌وتنه‌کان په‌یوه‌ندی ده‌که‌ن به‌ ئامێره‌ حکوومه‌تییه‌کانی کۆماری سۆڤیه‌ته‌کانه‌ و (ئه‌و داوایه‌ گفتوگۆکارانی سۆڤیه‌تی شڵه‌ژان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌و به‌نده‌یان جیا کرده‌وه‌، تا پرس بکه‌ن به‌ سوڵته‌ و سوڵته‌ ڕازیبوو.

یه‌کێك له‌ خاڵه‌ لاوازه‌کانی بزووتنه‌وه‌ی ماخنۆیی، که‌میی ڕۆشنبیریی ئازادیخوازی بوو، پچڕ پچڕ له‌ ده‌رەوه‌ یارمه‌تی ده‌درا، بۆ نموونه‌ یارمه‌تیی –خرکوف– و –کورسك– و ده‌سته‌ی ئازادیخواز –نبات– le tokin-Nabat ئه‌و ده‌سته‌ ئازادیخوازه‌ –فولین–به‌ڕێوه‌به‌ری بوو، ئه‌و ده‌سته‌یه‌ تابڵێی ده‌سته‌یه‌کی چالاك بوو، له‌ نیسانی 1919دا گۆنگره‌ی خۆی به‌ ڕێ کرد، له‌و کۆنگره‌یه‌دا، بانگی هه‌ڵوێستی یه‌کلاکراوه‌ی خۆیدا که‌ (دژی هه‌موو جۆره‌ به‌شداریکردنێكن له‌ کۆڕه‌ کرێکارییه‌کاندا، چونکه‌ ئه‌و کۆڕانه‌ به‌ته‌واوی کراون به‌ ئامێرێکی سیاسی و له‌سه‌ر سه‌کۆی سوڵته‌گه‌رایی و ناوه‌ندێتیی ده‌وڵه‌تخوازی ڕاوه‌ستاون، حکوومه‌تی به‌لشه‌فی به‌و بانگدانه‌ ناڕازی بوو، به‌ هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگ ناونووسی کرد، له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌موو جموجووڵه‌کانی–بنات–ی قەدەغە کرد.

ناچار، له‌ مانگی ته‌موزدا، –فولین– خۆی ده‌رباز ده‌کات و خۆی ده‌گه‌یه‌نێته‌ لای –ماخنۆ– له‌وێ له‌گه‌ڵ –بیار ئەرشینۆف– به‌شی ڕۆشنبیری و په‌روه‌رده‌ وه‌رده‌گرن، کۆنگره‌یه‌ك له‌ –ئەلکسندروفسك– به‌سترا –فولین– ئه‌رکی سه‌رۆکایه‌تیی کۆنگره‌که‌ی خرایه‌ ئه‌ستۆ، له‌و کۆنگره‌یه‌دا بڕیاری –بیروبۆچوونه‌ گشتییه‌کان– درا، تیایدا به‌ وردی تێگه‌یشتن ده‌رباره‌ی –کۆڕه‌ کرێکارییه‌ ئازاده‌کان– دیاری کرا.

له‌ هه‌موو کۆنگره‌کاندا به‌ یه‌کسانی نوێنه‌رانی جووتیاران و بزووتنه‌وه‌ی ماخنۆ ئاماده‌ دە‌بوون، له‌ڕاستیدا ئه‌و جۆره‌ ڕێکخستنه‌ بووبووه‌ باڵی میللی و ته‌واوکاری سوپای ڕاپه‌ڕیوی جووتیاران بوو، ئه‌و سوپایه‌ ته‌کتیکی شه‌ڕی پارتیزانی پراکتیزه‌ ده‌کرد، سوپایه‌کی نه‌سره‌وت و ماندوویینه‌ناس بوو، زۆر به‌ خێرایی جێگه‌گۆڕکێی ده‌کرد، جۆری ڕێکخستن له‌و سوپایه‌دا هه‌ر له‌سه‌ر هه‌مان پرانسیپی ڕێکخستنی ئازادیخوازی دروست بووبوو، سوپایه‌کی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ بوو، هیچ پله‌یه‌کیش ده‌ست نەدەخرا، ئەگه‌ر به‌ هه‌ڵبژاردن نه‌بووایه‌، ڕێکخستن و بنه‌ماکانی دیسپلین ته‌واو به‌ ئازادی بوو، ئه‌و بنه‌مایانه‌ لیژنه‌کان دایانده‌ڕشتن، دواتر کۆمه‌ڵه‌ گشتییه‌کان بڕیاریان ده‌دان، ئه‌وساکه‌ له‌لایه‌ن هه‌مووانه‌وه‌ ڕێزیان لێده‌گیرا.

سوپای ماخنۆ بووبووه‌ مایه‌ی سه‌غڵه‌تکردن و سه‌رلێشێواندنی –سوپای سپی– به‌ڵام سوپای سوور به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، چونکه‌ هه‌مان شێوازی جه‌نگاوه‌ری سوپای ماخنۆیان پیاده‌ نه‌ده‌کرد، سوپای سوور زیاتر شه‌ڕه‌کانیان خستبووه‌ ده‌وروبه‌ری شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌کان و سه‌ر هێڵه‌ ئاسنینه‌کان و فارگۆنی شه‌مه‌نه‌فه‌ره‌کانیشیان کردبوو به‌ قه‌ڵغان، کاتێکیش ته‌نگاو ده‌بوون به‌بێ خشپه‌ پاشه‌کشه‌یان ده‌کرد، زۆرجار جووتیاره‌کان به‌بێ چه‌ك به‌ جێ ده‌هێڵران، به‌و جۆره‌ دێهاته‌کانیان ده‌که‌وتنه‌ ژێر ڕه‌حمه‌تی دوژمنانی شۆڕشه‌وه‌،‌ هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش بوو، جووتیاران بڕوایان به‌و سوپایه‌ نه‌مابوو.

–ئەرشینۆف– نووسه‌ری یاده‌وه‌رییه‌کانی –الماخنوفتشینا– وتویه‌تی، شانازی له‌ناوبردنی شۆڕشی ئاوه‌ژوو –دنکین– ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڕاپه‌ڕیوه‌ ئازادیخوازه‌کان.

ماخنۆ هەمیشە ئه‌وه‌ی ڕه‌ت کردۆته‌وه‌ که‌ سوپاکه‌ی بخاته‌ ژێر ڕکێفی –ترۆتسکی–یەوه‌ که‌ ئه‌و کاته‌ سه‌رۆکی سوپای سوور بوو، سه‌رده‌می به‌یه‌که‌وه‌لکانی یه‌که‌کانی پاسه‌وانانی سوور، شۆڕشگێڕی مه‌زن!! –ترۆتسکی– به‌ ئه‌رکی خۆی زانی هێرش بکاته‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی ماخنۆ، له‌4 ی حوزه‌یرانی 1919دا به‌ فه‌رمانێك کۆنگره‌یه‌کی ماخنۆییه‌کانی قه‌ده‌غه ‌کرد و به‌وه‌ تاوانباریکردن که‌ به‌رەنگاری سوڵته‌ی کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان ده‌که‌ن له‌ ئۆکراین، ئیدانه‌ی کۆنگره‌که‌ی کرد و نوێنه‌ره‌کانیشی باڵبه‌ست کرد، ئه‌و ڕه‌فتاره‌ هه‌مان ڕه‌فتار بوو که‌ ستالینییه‌ ئیسپانیاییه‌کان دوای هه‌ژده‌ ساڵ دووباره‌ پیاده‌یان کرد بۆ لێدانی هێزی ئازادیخوازی له‌بریی یارمه‌تیدانی، (سوپای سوور و سوپای ماخنۆ) به‌ ناچاری دوو جار ڕێک که‌وتن بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی ده‌ستێوه‌ردان، یه‌که‌مجار ئازاری 1919 دژی –دنکین– دووه‌مجار هاوین و پاییزی1920 دژی هێزه‌کانی سپ،ی ئه‌وده‌مه‌ که‌ –ورانجل– ڕابه‌ری ده‌کرد، ماخنۆ توانی بیشکێنێت، به‌ڵام هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌و مه‌ترسییانه‌ نه‌ ده‌مان سوپای سوور ده‌ستی ده‌کرده‌وه‌ به‌ هه‌ڵمه‌ته‌کانی بۆ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی ماخنۆ.

کۆتایی تشرینی دووه‌می ساڵی 1920، سوڵته‌ی به‌لشه‌فیکه‌کان به‌پێی پیلانێك ئه‌فسه‌ره‌کانی ناوچه‌ی –قرم–ی بانگ کرد بۆ به‌شداریکردن له‌ ئه‌نجومه‌نی سه‌ربازیدا و هه‌موویانی گرت. هێدی هێدی له‌ چه‌ند هێرشێکدا ئه‌وانی تریشی چه‌ک کرد یا کوشنی–ماخنۆ– ته‌نیا مایه‌وه‌، ناچار هه‌ڵهات بۆ ڕۆمانیا و دواتر بۆ پاریس. ئه‌و ته‌مه‌نه‌ی مابووی به‌ده‌م هه‌ژاری و نه‌خۆشییه‌وه‌ به‌ سه‌ری برد، تا له‌ پاریس مرد و ئیسته‌ش گۆڕه‌که‌ی له‌ قه‌برسانی –پیرلاشێزه‌-. به‌و جۆره‌ داستانی –الماخنوفتشینا– کۆتایی هات.

–ئەرشینۆف– واته‌نی: ”داستانی بزووتنه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆی جه‌ماوه‌ری ڕه‌نجده‌ر بووه‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی گرنگ بۆ داهاتووی کرێکارانی دنیا.”

* ئەم وەرگێڕانە لەتەك دەقە فەرنسییەکەی بەراورد کراوە.

** وەرگیراو لە پەرتووکی (التحرریة من العقیدة الی الممارسة، دانیال غرین)…

Carol Ehrlich

و. لە فارسییەوە هەژێن

بەشی سێیەم:

بارگەرایی* (Situationism) و ئاناركۆ- فێمینیزم

گۆڕینی جیهان و ئاڵوگۆڕی پێكهاته‌ی ژیان یەكن و هەمان شتن.¹²

كه‌سایەتی بۆخۆی ڕامیارییە.¹³

ئەناركیسته‌كان ڕاهاتوون لەتەك گوێراگرتن له‌وەی گوایە ڕوانگه‌یه‌كیان نییە، كه‌ بتوانێت له‌ بنیاتنانی كۆمه‌ڵگه‌ی نوێدا یارمەتیدەر بێت. له‌ باشترین باردا، ڕەخنەگرانیان بەڕێزەوە دەڵێن ئەناركیزم پێمان ده‌ڵێت، كه‌ چی نه‌كه‌ین. بواری بیروكراسی یا دەسەڵاتی قوچكەیی (hierarchical authority) نەدەن ، مۆڵەت به‌ پارتە پێشڕه‌وه‌كان نەدەن، تا بڕیارەكان لە بری ئێوە بدەن، من پێشێل مەکە، هیچكه‌س پێشێل مەکە. له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌م ڕوانگه‌یه، ئەناركیزم بە هیچ شێوەیەك تیئۆری نییە. به‌ڵكو بریتییە لە كۆمه‌ڵه‌ پراكتیكێكی وریاگەراوانە (زەنگدەرانە)، دەنگی ویژدانی ئازادیخواز – هه‌رده‌م ئایدیالیست، هه‌ندێك كات كه‌مێك بێبەزەیی و جار جار فره‌تر نابه‌جێ، به‌ڵام یادهێنەرەوه‌ییه‌كی پێویست.

له‌م ورده‌گیرییه‌دا زۆر كرۆكی ڕاستیی هەن. به‌ هه‌مان شێوه‌، له‌ هزری ئەناركیستیدا جۆری زۆر بوونیان هه‌یه‌، كه‌ دەتوانن چوارچێوه‌ی تیئۆری بۆ لێكدانەوەی جیهان و ده‌ستبەكاربوون بۆ گۆڕینی ده‌سته‌به‌ر ده‌كەن. لەوانەیە بۆ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان، ئەوانەی كە دەیانه‌وێت “هه‌نگاو بۆ پەرەپێدانی تیئۆری خۆ-هوشیاری” ¹⁴ بنێن، له‌ بارگەراییدا وزه‌یه‌كی به‌هێز به‌ده‌ست دێنن.

گرنگی بارگەرایی (Situationism) بۆ لێكدانه‌وه‌یه‌كی ئەناركۆ- فێمینیستی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هوشیاری سۆسیالیستی لەمەڕ سەروەریی سەركەوتگەری سه‌رمایه‌داری و پێداگری ئەناركیستی له‌سه‌ر گۆرانی سه‌راپای كۆمه‌ڵگه‌ و ژیانی تایبەتی و جڤاكی پێكەوە كۆدەكاتەوە. ئەم خاڵە له‌مه‌ڕ سەركوتگەریی سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ گرنگی هه‌یه‌: زۆر جار ئاوا نیشان دراوە، كە ئەناركیسته‌كان له‌وە بەئاگا نین، كە سیسته‌می ئابووری زۆرینەی خەڵك بەهرەكێشی دەكات. به‌لام زۆرینەی سۆشیالیسته‌كان ( به‌تایبه‌ت ماركسیسته‌كان) لە ئاستی ئەو ڕاستییەدا نابینان، كه‌ خه‌ڵكی له‌ هه‌موو بوارەكانی ژیانیاندا دەچەوسێندرێنەوە؛ كار، به‌سه‌ربردنی كاته‌كانی دەستبەتاڵی، كولتوور، په‌یوه‌ندییه‌ كه‌سییه‌كان و هیتر و هیتریش. ئەوە ته‌نیا ئەناركیسته‌كانن پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرن، كه‌ خه‌ڵكی دەبێت به‌خۆی هه‌لومه‌رجی ژیانی خۆی بگۆڕێت – کەس ناتوانێت ئەمەی ئەنجام بدات. نه‌ پارت و نە سەندیكا و نە “ڕێكخەرەكان”، نه‌ لەلایەن هیچكه‌سی دیكه‌وه‌، ناتوانرێت ئەنجام بدرێت.

دوو چه‌مكی بنه‌ڕه‌تی بارگەرایی بریتین لە ”كاڵا-commodity” و ”خستنه‌ڕوو- spectacle ”ن. سه‌رمایه‌داری گشت په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی گۆڕیون بە په‌یوه‌ندی كالایی. بازار بەسەر هەموویاندا زاڵە. كەسەكان تەنیا بەرهەمهێنەر و بەكاربەر نین بە واتا ئابوورییە بەرتەسكەکەی، بەڵكو زۆرێك لە پێكهاتەی ژیانی ڕۆژانەیان لەسەر بنچینەی پەیوەندی كاڵایی دامەزراون. كۆمه‌ڵگه‌ بەكاربەرە وەك گشتێك- كۆمه‌ڵێك لە په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییەكان و پێكهاته‌كانیان، بەرهەمی سەرەكی ئابووری كاڵایین.¹⁵ ئەمە بە ناچاری نەك تەنیا خەڵکی لە کارەکەی، بەڵکو لەتەك سەراپای ژیانی نامۆ کردووە؛ بەهۆی بەکاربەریی (بە کاڵاکردنی) په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانەوە، تاك بووەتە بینه‌رێكی ناکارای ژیانی خۆی. به‌م جۆرە، خستنه‌ڕوو، كولتووره‌، كه‌ له‌ ئابووری كاڵاییەوە هەڵدەقوڵێت – شانۆکە ئامادەکراوە، ڕۆڵه‌كان دەگێڕدرێن، چه‌پڵه‌ لێده‌ده‌ین، كاتێك پێمانوایە کە خۆشحاڵین، دەم دادەڕین، كاتێك پێمانوایە كه‌ وەڕسین، به‌لام ناتوانین لە شانۆکە بچینە دەرەوە. چونكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی شانۆكه‌، جیهانێكی دیکە نییە، تا بۆی بچین.

له‌م دواییانه‌دا، سەرەرای ئەوەش، خەریکە شانۆی ‌كۆمه‌ڵایه‌تی دەستی بە داڕوخان کردووە و بەو جۆرە ئەگەری توانای بنیاتنانی جیهانێكی دیکە له‌ ده‌ره‌وه‌ی شانۆكه‌ بوونی هه‌یه‌ – ئه‌م جاره‌، دونیایه‌كی کەتواری، دونیایەك كه‌ تێیدا هه‌ر یه‌ك له‌ ئێمه‌ ڕاستەوخۆ وەك بکەرێك (subject) بەشداری تێدا بکات، نەك وه‌ك بەرکارێك (object). ده‌ربڕینی بارگەرایی (situationist) بۆ ئه‌م ئەگەرە ”نۆژەكردنه‌وه‌ی ژیانی ڕۆژانه‌”یە.

چۆن ژیانی ڕۆژانه‌ نۆژەن دەكرێته‌وه‌؟ به‌ ئافراندنی بارودۆخگەلێك، کە ئەوەی وەك سیستەمی سروشتی شته‌كان دەردەکەوێت، تێکدەدات – ئەو بارودۆخانەی کە مرۆڤەکان لەنێو شێوازە خوپێوەگرتووەکانی بیرکردنەوە و رەفتاکردن دەهێنێتە ده‌ره‌وه‌. کەسەکان ته‌نیا له‌و باره‌دا توانای ئەنجامدانی ئەوەیان هەیە، تێکدانی شانۆ ساختەکە و ئابووری كاڵایی – واتە لەناوبردنی سەرمایەداری بە هەموو شێوەکانییەوە. ته‌نیا له‌و بارەدا دەتوانن، ژیانی ئازاد و دوور لە نامۆیی چێ بكه‌ن.

یەکانگیری (وێکهاتنەوەی) تیئۆری ئه‌ناركیزمی کۆمەڵگەرا له‌ته‌ك فێمینیزمی ڕادیكاڵ، لەسەر ئەم چالاکییە سه‌رنجڕکێشه‌. چه‌مكی كاڵا و خستنه‌ڕوو به‌ دیاریکراوی لە ژیانی ژناندا دەگونجێت. له‌ ڕاستیدا زۆرێك له‌ فێمینیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان بە دوورودرێژی و وردەکارییەوە ئەمەیان ڕوون کردووە، بەبێ ئەوەی بیخەنە چوارچێوەی بارگەراییەوەSituationist ¹⁶ . بۆ شیکردنەوەی قوڵ و نیشاندانی ستەمکاریی لە ژنان وه‌ك بەشێکی ئۆرگانیك لە كۆمه‌ڵگه‌ وه‌ك گشتێك، مەرج نییە ژنان سەر بە چین و توێژی کۆمەڵایەتی دیاریکراو بن. ستەم له‌سه‌ر ژنان وەك بەشێك له‌ ستەم بەگشتی له‌ سه‌ر هەموو خەڵك بەهۆی ئابووری سه‌رمایه‌دارییەوەیە، به‌ڵام كه‌متر له‌ ستەم لەوانی دیکە نییه‌. بەپێچەوانەی – ڕوانگه‌ی بارگەراکانەوەSituationist –، بۆ ئەوەی چەوساوە بیت، پێویست نییە بەشێکی دیاریكراوی ژنان بیت؛ بۆ ئەوەی ستەم لێکراو ناو ببرێیت، پێویست نییە بەشێك بیت لە پرۆلیتاریا، بە شێوەی پیشەیی، وەك كرێكاری پیشه‌سازی، یا وەك كه‌سێك ناسەربەخۆی ئابووریی بیت. ئه‌نگۆ پێویستان بەوە نییە، كه‌ بەتامەزرۆیی چاوه‌ڕێی مانیفێستی سۆشیالیسته‌كان بمێننه‌وه‌، تا دیكته‌تان پێ بكه‌ن، کە لێهاتوویتان هه‌یه‌؛ وه‌ك كابانی ماڵ (بارهێنانه‌وه‌ی نه‌وه‌یه‌كی دیکە له‌ كرێكاران)، وه‌ك کرێکارێکی نووسینگه‌، وه‌ك خوێندكارێك یا فەرمانبەرێکی مامناوه‌ندیی ده‌وڵه‌ت ( بۆ ئەوەی به‌شێك بیت له‌ ”چینی كرێكاری نوێ”). ئه‌نگۆ پێویستان بەوە نییە، به‌شێك بن له‌ جیهانی سێیه‌م، یا هاوڕەگەزباز یا ژنێكی به‌سالاچوو یا وەرگری کۆمەکی کۆمەڵایەتی بن. هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ له‌ ئابووری كاڵاییدا به‌ركارن (objects)؛ هه‌موویان بینەرانی ناکارای -شانۆکەن. ئه‌وە ئاشكرایە، کە ژنان له‌ هه‌ندێك باردا بەبەراورد بە ژنانی دیکە له‌ ڕێوشوێنی زۆر خراپتردان، به‌ڵام، لە هەمان کاتدا هیچ كامیان له‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانیاندا ئازاد نین.

* Situationism ، بەداخەوە لەبەر جێكەوتەنەبوونی ئەم واژەیە لە زمانی كوردیدا و نەبوونی هاوواتای کوردیی واژەکە، ناجاربووم ئەم واژەیە پێشنیار بكەم بارگەرا، چونكە خودی واژەی (Situation) بە واتای : ڕێوشوێن، بابەت، بار، هەڵكەوتەی بار (موقع، موضوع، حالة، وضع) دێت و لەم بارەدا لە زمانی فارسیدا بە (موقعیت‌باوری) وەرگێڕدراوە. كە لە كوردییەكەیدا دەكاتە (باوەڕداریی بە دەستبەكاربوون لە كات و وشوێنی خۆیدا =بارگەرایی).

پەرواێز:

12. Strasbourg Situationists, Once the Universities Were Respected, 1968, p.38. 13. Carol Hanisch, “The Personal is Political”, Notes from the Second Year. N.Y.: Radical Feminism, 1970, pp. 76-78.

14. Leighton, op cit.

15. Point-Blank!, “The Changing of the Guard”, in Point-Blank, October 1972, p.16.

16. For one of the most illuminating of these early analyses, see Meredith Tax, “Woman and Her Mind: The Story of Everyday Life”, Boston: Bread and Roses Publication, 1970.

** ئەم بابەتە لە سایتی (خوشە) وەرگیراوە و بەداخەوە چەند ساڵە لە ئارادا نەماوە. لە وەرگێرانیدا بۆ سەر زمانی کوردی، لەتەك دەقە ئینگلیزییەکەی بەراورد کراوە.