ئەرشیفەکانى هاوپۆل: كوردی – Kurdi
بەشی كوردی پێگەی ئەناركیستان
شاڵاوی ڕەشبگیریی بۆ سەر ئەنارکیستەکان لە ئیستەنبوڵ
شاڵاوی ڕەشبگیریی بۆ سەر ئەنارکیستەکان لە ئیستەنبوڵ لە پاش خۆپیشاندانەکانی 1ی ئایار
شەوی (13ی ئایار) دەوڵەتی تورکی پەلامارێکی شەوانەی بۆ سەر ماڵ و ناوەندە کۆمەڵایەتییەکانی ئەنارکیستەکان لە ئیستەنبوڵ بەڕێخست. لەو پەلامارەدا 60 کەس دەستگیر کران. تا ئێستاکە ڕوون نییە، ئایا هەندێك لەو کەسانە ئەنارکیستن یا تەنیا خزم و هاوەڵی هەندێك لە ئەنارکیستەکانن.
ئاوا نیشان دەدرێت، کە ”هۆکاری” ڕوودانی ئەم پەلامارە لێپێچینەوە بێت بەرامبەر بە بەرهاویشتنی ئەنارکیستە یاخییەکان لە چالاکییەکانی1ی ئایاردا.
هەرچەندە ئەو گروپانەی کە بەر ڕەشبگیرییەکە کەوتوون، ئەنارکیستانی یاخی نین. یەکێك لە گروپەکان سۆشیال ئەنارکیست / ئەنارکۆ–کۆمونیستە بە ناوی “زەوی و ئازادی– toprak ve ozgurluk” گروپەکەی دیکەیان ”چالاکی ئەنارکیستی شۆڕشگێرانە – Devrimci Anarsist Faaliyet (DAF)”.
تاکو ئەم ساتە هیچ هەواڵێك لەبارەی ئەنارکیستانی زیندانکراوەوە نییە. مۆڵەتی قسەکردنیان لەتەك پارێزەکانیان نییە. دەوڵەتی تورکییە لەم دوایانەدا هانای تاکتیکی پەلاماری ڕەشبگیری بەرامبەر هەموو جۆرە ڕەوتە چەپەکان داهێناوە. بەو هۆیەوە تاکو ئێستا هەزاران ئەندامی پارتی یاسایی کوردی (BDP) و سەدان چەپگەرای بەبێ دادگەییکردن و ڕوونکردنەوەی تاوانیان بۆ ماوەی چەندین ساڵ زیندانی کردووە. ئەمە یەکەمین پەلاماری گشتگیرانە(ڕەشبگیرانە)یە دژی ئەنارکیستەکان.
هەندێك وێنەی پەلامارەکە بۆ سەر قاوەخانەی ئەنارکیستی (RAA):
http://anarsistfaaliyet.org/sokak/devrimci-anarsist-faaliyete-polis-baskini/ http://libcom.org/news/turkish-police-forces-caught-60-anarchists-night-raids-14052012 کورتە فیلمی ڕێپێوانی ئەنارکیستان لە ڕۆژی 1ی ئایاری 2012ی ئیستەنبول دا http://vimeo.com/41606943 سەرچاوەی هەواڵ: http://anarsistfaaliyet.org/
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
ئیسپانیا : خرۆشانەوەی خەڵك و دەستبەسەرداگرتنەوەی مەیدانەکانی مەدرید و بەرشەلۆنە
ئیسپانیا: گهڕانهوهی خهڵكی بۆ مهیدانهكان، كه پارساڵ دهستیان بهسهردا گرتبوون، له پاڵ ئهم باودۆخه تازهی ئهوروپادا، ڕهنگه گوڕێكی به بزوتنهوهی جهماوهری گهوره بدات
پاش ساڵێك بهسهر خۆپیشادانه گهورهكهی ئیساپانیا و بهردهوامی شهپۆلی دهستبهسهراگرتنهكان له گهلێك شاری ئیسپانیادا، ڕۆژی شهمه 2012.05.12 ، له یادی ساڵێك تێپهڕبوون بهسهر ئهو ڕووداوانهی پاردا زیاتر له 10 ههزار كهس له ههموو توێژاڵهكانی كۆمهڵگهی ئیساپانی له مهدرید و بهرشهلۆنه و گهلێك شاری دیکە ڕژانهوه سهر شهقامهكان و گهورهترین مهیدان له مهدرید و بهرشهلۆنه دەستیان بەسەردا گیرایەوە. لهولاشهوه لەلایەن دەسەڵاتەوە8 ههزار پۆلیس نێرراون بۆ تهوقكردنی مهیدانهكان و به ناڕهزاییكهرانیان ڕاگهیاند، كه ههتا سات 10ی شهو ماوەیان ههیه بۆ چۆلكردنی مهیدانهكان و بڵاوهكردنیان. دواتر پۆلیس هێڕشی كرده سهریان و زیاتر له 20 كهسیان له خۆپیشاندهران بریندار كرد و لهو ژمارهیهش زیاتر دهستگیر كران و پتر له 30 كهسیش ناو و ناونیشانیان لێوهرگیرا تاكو سزایان بدرێت.
ئهوهی كه بووەتە، هۆی ڕوودانی خرۆشانەوەی خەڵکی، وەستانەوە و بەرەنگاریی بارودۆخێکە کە ئافەرێنەرانی دەسەڵاتداران و سەرمایەدارانن و خەریکن باجەکەی بەسەر خەڵکیدا بسەپێنن، لەوانە:
یهكهم: خهڵكی ناتوانێت ئاوا دهستهووهستان دانیشێت، له كاتێكدا كه ڕێژهی بێكاران له ههڵكشاندا بێت، بهتایبهت له نێوان گهنجاندا، كه ئەم ڕێژەیە چووهته سهرووی له سهدا 50 و بارودۆخی ژیان بهرهوخراپتر بڕوات و هیوایهكیش نهبێت له ئایندهیهكی نزیكدا لهم بارودۆخه گرانه ڕزگاری بێت.
دووهم : ئهوه نزیكهی 6 مانگه میرایەتی تازه فهرمانڕهوایی دهكات، ئهو میرایەتییەی كه یهكێتی ئهوروپا و دهسگه دراوییهكانیان و سندووقی دراوی نێودهوڵهتی ئاوایان پێشبینی دهكرد ، كه له سایەی دهسڵاتدارانی تازهدا ئهم قهیرانهی كه ئیسپانیا تێی كهوتووه، بهرهو ڕهواندنهوه بڕوات یا بهلایهنی كهمهوه بتوانرێت كۆنترۆڵ بكرێت. بهڵام له ڕاستیدا وهكو چۆن پێشتر چالاکانی بزووتنەوەکە پێشبینیان كرد، بارودۆخهكه بەرەو خراپتربوون دهڕوات، نهك باشتربوون، ههروا دهرچوو.
بارودۆخی ئابووریی و كۆمهڵایهتیی ئیسپانیا بهو ڕادهیه خراپ بووه، كه لهم ڕۆژانهدا میرایەتی ئیسپانیا بهناچاری چوارهم بانکی ئیسپانیای كه ناوی Bankia یە کردە دەوڵەتی، واته كهوته ژێر دهسهڵاتی دهوڵهتهوه، ئهمه بێ لهوهش، ههر له مانگی ڕابوردوودا بوو، كه لهلایهن میرایەتی ئهرجهنتین|هوه، كۆمپانیای نهوت و گازی YPF، [كه له ساڵی 1999دا به 15 ملیارد دۆلار بە كۆمپانیای Repsol ی نهوتی ئیسپانی فرۆشرا و بوو بە بەشێك لە کەرتی تایبەتی و تهنها له سهدا 51 ی بۆ خودی ئهرجهنتین مابووەوه] دهستی بهسهردا گیرا و كردیهوه به موڵكی دهوڵهتی ئهرجهنتین. لهمهش خراپتر ئێستا سهرۆکشالیارانی ئیسپانیا دهیهوێت لهو پهیمانهی كه به یەکێتی ئهوروپا و دهسگه دراوییهكان، لەبەرامبەر داشكاندانی بڕی قهرزهكان و عهجزی میزانییەیان دابووی، كه لهلایهن ئهوانهوه بۆی دانرابوو، پاشگهز بێتهوه. ئهمه جگه لهوهی پهیتا پهیتاش بیانوو بۆ خۆدزینهوه له كۆبونهوهكانی سهرانی ئهوروپادا دهدۆزێتهوه، تاكو زیاتر فشاری نهخرێته سهر و شهرمهزارتر نهبێت.
گهر پێشتر هیوایهكی كز له باشبوونی ئابووری ئهوروپا و بهخۆداهاتنهوهی یورۆ و وڵاتانی بهكارهێنهری یورۆ ههبووبێت، ئهوا لە ئێستا دوای بەدەسەڵاتگەییشتنی سوشیالیستهكان له فهرهنسا و پارتی چهپ له یۆنان له ههڵبژاردنكهی ئهم دواییهی 05ی ئایاری 2012 كه بووه هۆی پهراوێزخستنی ئهو پارتانهی كه لهگهڵ ڕامیاریی دهستلێگرتنهوه (تهقهشوف) بوون، ئهو هیوایهش یا ههر نهما یا زیاتر كزبووه.
فرانسوا هۆڵهند، تازه سهرۆككۆماری فهرهنسەش كه ئهمڕۆ دهستبهكار دهبێت، تاکو ئێستا ههر لهسهر بهڵێنهكانی كه له مانیفێستی ههڵبژاردنهكهدا بهخهڵكی فهرهنسەی دابوون، بهردهوامه؛ لهوانە پرسی دابینکردن و ئافەراندنی كاری زۆر به هێنانهخوارهوی ڕێژهی بێكاری كه له سهدا 10 زیاتره، زیادكردنی باج لهسهر دهوڵهماندان، قسه و وتووێژکردن لهتەك ئەنجێلا مێركڵ سەرۆکشالیارانی ئهڵمانیا و دهسگه دراوییهكانی ئهوروپا لهبارەی ڕیفۆرمكردنی یورۆ و ههلومهرجهكانی كه پێوهی پهیوهستن و ڕزگاركردنی فهرهنسە لهو قهیرانه ئابوورییهی كه پیایدا تێدهپهڕێت و هتد..
ههرچیش یۆنانه نه میرایەتی سوشیالیست و نه لیبراڵ و نه خهڵكانی تهكنۆكرات و نه كۆمهك و یارمهتی یهكێتی ئهوروپا و دهسگه دراوییهكانیان و سندوقی دراوی نێودوڵهتی بهفریای نهگهیشتن. بگره قهیرانهكه وا خهستبووهتهوه، ههموو ئهو پارتانهی كه پێشتر لهتەك ڕامیاریی دەستلێگرتنەوەدا بوون و لهسهر ڕهچهتهی ناوەندە دراوییهكان، ڕێیان دهكرد، تاكو گیانیان تێدابێتهوه، بهههر ههموویان كهمتر لە لهسهدا50 ی دهنگیان هێناوه، كه هیچیان ماف و ڕەوایەتی دروستكردنی میرایەتییان نییه. ئهوهتا بۆ ماوهی 9 ڕۆژی ڕهبهقه، بهو ههموو ههوڵ و ڕاوێژ و تهگبیرهوه، كه دەیکەن و دهیدهن و بۆیان دهكرێت، نه كۆنه سهرۆکشالیاران و نه سهرۆكی یۆنان نهیانتوانیوه میرایەتییەك دروستكهن.
ئهوهی كه لهو ههڵبژاردنهی ئهم دوواییهی یوێناندا گرنگ بوو، کەمڕەنگبوونەوە و ڕهتكرانەوەی ڕۆلی پارتهكان بوو، وهكو ڕیفراندهمێك وابوو لهسهر ئهوان، لهههمان كاتیشدا ئهوهشی سهلمان، كهپارتە لیبراڵ و كۆنهپارێزهكان و سۆشیالیستهكان لهناو خهڵكانی ئاساییدا چهند بێبنەکە و بێكهسن. ئهوهی كه له ههموو پارتهكان زیاتر ڕهواجی ههبووه، پارتی چهپه، پارتی Syriza كه سهرۆكهكهی كوڕێكی گهنجه بهناوی Alexis Tsipras و ماوهیهكی زۆر نییه درستبووه، بهڵام لهتەك ئهوهشدا کە دووەمین زۆرینەی دەنگی هێبنا، کەچی هێشتا تەنیا نزیكهی لهسهدا17ی دهنگهكانی بەدەست هێناون و هۆی سهرهكی بەرەوپێشچوونیشی بۆ ئهوه دەگەڕێتەوە، كه ئهوان دژی مهرج و بهندهكانی یەکێتی ئهوروپا و دهسگه دراوییهكانن، كه بهسهر یۆناندا سهپاندویانن، ئهوان دهڵێن نابێت یۆنان بهو مهرجانهوه یورۆ قبوڵ بكات.
لهكاتێكدا كه ناتوانرێت میرایەتی دروستبكرێت، ئهگهری ههڵبژاردنێكی نوێ له مانگی ئایندهدا ههیه، بهڵام ڕاپرسییەکانیش ئهوه نیشان دهدهن، ئهم جاره ئهم پارته چهپه، كه لهم ههڵبژاردنهی دواییدا پلەی دووهمی هێناوه، جێگەی یهكهم بەدەستبهێنێت. بهڕای ئهوان له ههڵبژاردنی مانگی داهاتوودا له سهدا 35ی دهنگهكان دههێنێت، كه ئهمهش بۆ یهكێتی ئهوروپا زهنگێكی مهترسیداره، چونكه له ههردوو بارەكهدا بۆ ئهوان باش نییه: ئیتر ئەگهر به مهرجهكانی ئهوان ڕازی نهبێت و له قەڵەمڕەوی یورۆدا بمێنێتهوه، یا یۆنان لهو قەڵەمڕەوەدا بێنێته دهرهوه. بهپێی بۆچوونی ئابووریناسهكان و سهرۆكی كۆمپانییه گهورهكان، ئهگهری لهسهدا 76 ی دهرچوونی یۆنان له قەڵەمڕەوی یورۆ و بهكارهێنانی دراوی خۆی هەیە.
ههڵبهته ئهم دوو ڕووداوهی ئهم دوایهی ئهوروپا؛ فهرهنسە و یۆنان ، گهر لهسهر ههڵوێستی خۆیان بمێننهوه و بهو ئاقارهدا بڕۆن، كه ئێستا نییەتیانه، كاریگهرییهكی گهوره لهسهر یهكێتی ئهوروپا و دراوی یورۆ و پاوهندی بریتانی و ههتا دۆلاری ئهمهریكی و دراوهكانی دیکەی جیهانیش دادهنێن. له ههمووشی گرنگتر بزوتنهوهی خهڵكی بهرهو پێشتر دهبات و چیتر ڕۆڵی پارتهكان لهو گهمه ڕامیارییهدا كه دهیانكرد و دهیكهن بهتهواوی ناهێڵێت و لهمهولا ڕۆڵێكی گهوره و كاریگهریان نابێت.
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
بریتانیا : مانگرتنی سەرتاسەری و هەمەگیر
بریتانیا : مانگرتنی سەرتاسەری و هەمەگیر
ڕۆژی 10.05.2012 زیاتر له 400 ههزار كرێكار و كارمهند له بریتانیادا دژی ئەم بارودۆخه ئابوورییهی ئێستای بریتانیا،كه له قهیرانێكی ئێكجار قوڵدایه، مانیانگرت.
له دوای مانگرتنه گهورهكهی ڕۆژی 30.11.2011 كه زیاتر له یهك ملیوێن بهشداری كرد، ئهمه جاری دووههمه كە مانگرتن بەرپادەكرێت. هێڕشی دهوڵهت و كۆمپانیا گهورهكان و بزنسمانه گهورهكان بۆ سهر كرێكاران و سهرجهمی خهڵكانی ههژار و بێدهرهتانی بریتانی، ههر له دهركرن و كهمكردنهوه و بڕینی بیمهكان و داخستنتی دهسگه خزمهتگوزارییهكاندا نهوهستاوهتەوە، بهڵكو له هێڕشێكی گهورهشدایه بۆ سهر مافی خانهنشینبوون بە سهرخستنی تهمهنی خانهنشێنبوون بۆ 68 و 70 ساڵی و درێژكردنهوهی ڕۆژی سهركار و زیادكردنی باجی خانهنشیببوون تا دەگاتە دابهزینی مووچهی خانهنشینی.
مانگرتنهكهی ئەمجارە لهلایهن چهند سهندیكایهكی كرێكارانهوه ههروهها كۆمەڵەی پۆلیسی بریتانیشهوه ( كه له شێوهی نقابهدایه بۆ پۆلیس) ڕێكخرابوو. لهم مانگرتنهدا بڕێك له كرێكارانی خهستهخانهكان و وانهبێژهكان (موحازیرەکان)ی 75 زانكۆ و بهشێكی زۆری كرێكاران و فهررمانبهرانی پشكنینی پهساپۆرت له فڕؤكهخانهكاندا ههروهها پاسهوانانی زیندانییهكان لهگهڵ زیاتر لە ٣٠ هەزار پۆلیس لە دژی بەتایبەتیكردنی كەرتی پۆلیسی بەدروشمی «پۆلیس بۆ خزمەتی خەڵكە نەك بۆ دروستكردنی قازانج»، لەولاشەوە دژی دەركردنیان و كەمكردنەوەی ژمارەیان و هەروەها بەرگریش لە پلانی خانەنشینكردنیان وەكو هەموو لایەنەكای تر بە دروشمی « مووچەی خانەنشینی باش بۆ هەموو كەس و هەموو كاتێیكیش، شایانی باسە دواچالاكیەك لەم چەشنە كە پۆلیس كردبێیتی ساڵی ١٩١٩ بووە، ئەمەش بەڵگەیە و سەلمێینەری ئەو ڕاستییە كە باروودۆخی ئابووری بریتانیا چەند خراپە. هەروەها هەر ئەم پۆلیسانە، كە ئەمڕۆ هاتوونەتە پای ناڕەزایەتی بەرامبەر كەمی مووچە و خانەنشینی، ڕۆژەكانی دیكە ئامادەبوون و ئامادەن لەژێر ئەو دروشمەدا و بەناوی خزمەتی خەڵكەوە، سەركوتی هەموو ناڕەزایەتییەك بكەن.
گهرچی مانگرتن و خۆپیشاندانهكانی ئهمڕۆ بههۆی بهشدارینهكردنی ههندێك له سهندیكاكان بهقهدهر مانگرتنەکەی جاری پێشوو گهوره و كاریگهر نهبوو ، بهڵام سهرجهمی بریتانیای به سكۆتلانده و وێڵس و بهشێكی ئیرلهندهشی گرتهوه و كاریگهری خۆی له پەکخستن و خاوكردنهوهی ههڵسوڕانی كاروباری ڕۆژانه له سهرتاپای ئهو شوێنانهی كه لهمانگرتندا بوون دانا.
http://www.guardian.co.uk/uk/video/2012/may/10/police-demonstrate-cuts-privatisation-video
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
چالاکی ئەندامانی کۆمەڵەی نێونەتەوەیی کرێکاران (IAA / IWA ) لە 1ی ئایاری 20102
ئەندامانی کۆمەڵەی نێونەتەوەیی کرێکاران ( IAA- Internationalen Arbeiter/innen-Assoziation) لە 125 ساڵیادی ڕەشکوژییەکەی هایمارکت ی 1886/ 1887ی شیکاگۆدا لە زۆر وڵاتدا بە خۆپیشاندان و ڕێپێوان و یادکردنەوە، بەشدارییان کرد:
ئیسپانیا چالاکی (CNT-IAA) لە شارەکانیBarcelona, Madrid, Valencia, Sevilla
ئیتالیا چالاکی (USI-IAA) لە Parma
فەرەنسە: خۆپیشاندانی (CNT-IAA) لە شاری Caen
بریتانیا: چالاکییەکانی (SolFed-IAA) لە لەندەن و بریستل
ئەرژەنتین چالاکییەکانی (F.O.R.A.-IAA)
برازیل: چالاکییەکانی ( COB-IAA) لە شارەکانی Porto Alegre و Sao Paulo
پۆرتوگال چالاکییەکانی ( AIT-SP) لەپایتەختی ئەو وڵاتە
سێربیا چالاکییەکانی (ASI-IAA) لە شاری بیلگراد
کرواتیا: چالاکییەکانی ( MASA) لە شاری Rijeka
ڕوسیا چالاکییەکانی ( KRAS-IAA) لە مۆسکۆ
پۆلۆنیا : چالاکییەکانی (ZSP-IAA) لە وارشۆ
هۆڵەندە : ئەمستەردام
ئوسترالیا: چالاکییەکانی (ASF) لە شاری Melbourne
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
بڕیارێكی تری ڕهشی پهڕلهمانی بهریتانی و شكستێكی تر بۆ ههموومان
زاهیر باهیر
لهندهن 28/04/2012
وهكو له نووسینهكانی پێشترما باسمكردوه باری ئابووری بریتانی زۆر خراپه، ئهم قهیرانه ئابوورییه تا نووسینی ئهم وتارهش له قوڵبوونهوهدایه و ئابووریناسهكان و ئامارهكانیش ئاسۆیهكی ڕوون له داهاتوویهكی نزیكدا نابینن. لهگهڵ ئهوهشدا ههر خهڵكانی ههژار و زهحمهتكێشی بریتانین به ههموو توێژاڵهكانییهوه باجهكهیان داوه و دهیدهن.
ئهم قهیرانه ئابوورییه دهستی دهسهڵات و بزنسمان و كۆمپانییه گهورهكان، كه له پشت دهوڵهتهوهن و داڕێژهری سهرجهمی سیاسهتهكانی دهوڵهت و دهسهڵاتن، له ههموو بوارهكانی ژیاندا، ئاوهڵا كردووە تاكو له ژێر ناوی كهمكردنهوهی عهجزی مالیی و هێنانەخوارهوهی بڕی قهرزهكان، ئهوانیش و دهوڵهتیش نهك ههر كهوتوونهته هێڕشی ئابوورییانه بۆ سهر خهڵكی، بهڵكو له هێڕشی سیاسیشدا بهردهوامن، بۆیه گهلێك لهو بڕیارانهی كه دهوڵهت داویهتی و دهیدات بڕیاری سیاسیانهیه و سهرتاپای داخوازییه كۆمهڵایهتییهكانی خهڵكیش به سیاسی دهكرێن، ههر لهبهرئهوه بڕیارهكانی دهوڵهت ئامانجێكی سیاسییان له پشتهوهیه، كه ئهویش به تهنها بۆ زیاتر بێهێزكردنی بزوتنهوهی كرێكارانه، بزوتنهوهی جهماوهرییه، بزوتنهوهی خهڵكییه و پاشهكشهپێكردنیانه.
هێڕشی ئهم جارهی دهوڵهت و پهرلهمانهكهی بۆ سهر ( كۆمهكی یاسایی یا یارمهتی یاسایی ، ( Legal Aid )ه كه ماوهیهكی زۆره دهیانهوێت ئهوهی كه پێی دهڵێن No win, No fee – (نەبردنەوە، خەرج نەدان) بیگۆڕن و دهستكاری بكهن به بیانووی ئهوهی كه وهزارهتی داد بودجهكهی به بڕی 350 ملیۆن پاوهند كهم دهكرێتهوه، بۆیه ناچارن كه دهستكاری ئهم بڕگه یاساییهی كه له سهرهوه ناوم هێنا بكهن، به حسابی ئهوان لهم بار و دۆخهی ئێستادا پارهیهكی بێشومار بۆ ئهم مهبهسته دهڕوات.
“No win, No fee”، مێژووهكهی دهگهڕێتهوه بۆ ساڵی 1995. لهوكاتهوه له ههبوونی كێشهیهكی یاساییدا، ئیتر ههر جۆرێكیان بووبێت وهكو مهسهلهی جیابوونەوەی ژن و مێرد، برینداربوونی كرێكارێك له سهر كار و دهیهوێت قهرهبوو بكرێتهوه ( ساڵانه له بریتانیادا 2.5 ملیۆن كرێكار لهسهر كار و بههۆی كارهوه بریندار دهبن) یا دهركردنی به هۆی چالاكییهكانییهوه، بههۆی جیاوازیی ڕهگهز و دین و بنهچه و كهمئهندامی و ڕهنگ و پێست و سهر به سەندیکا بوونی و گروپی ڕادیكاڵهوه، یا كێشهیهك لهگهڵ پۆلیسدا، یا كهشفكردنی كارێكی ناڕێكی ئهندامێكی پهڕلهمان، كهسێكی بەناوبانگ، كۆمپانیایهك، یا ناردنهوهی پهنابهرێك كه داوای یاسایی لهسهر دهوڵهت تۆمار دهكات، بێتاوانێك كه له بهندیخانهدایه و تاوانبار كراوه، گهلێكی تر لهم كێشانه.
تا دهستكاریكردنی ئهم یاسایه له زۆربهی ئهم كێشانهدا گهر بهاتایه خاوهنكێشه بیدۆڕانایه ئهوه خهرجی دادگە و دادوهر و پارێزهر و یاساناس و ههتا قهرهبووكردنهوهكهش دهوڵهت بۆی دهدا، چونكه كهسی دۆڕاو مافی داواكردنی كۆمهكی یاسایی له دهوڵهت ههبوو. بۆیه زۆربهی زۆری ئهو كهسانهی كه بێدهرامهت بوون یا دهرامهتێكی كهمیان ههبوو مافی وهرگرتنی كۆمهكی یاساییان ههبوو، گهر تهواوی یارمهتییهكهشیان دستگیر نهبووایه ئهوا مافی وهرگرتنی بڕێك لهو كۆمهكهیان ههر ههبوو، كه دهكهوته سهر بڕی داهاتیان.
وهكو پێشتر وتم ئهم یاسایه، “No win, No fee”، له ساڵی 1995 دا به فهرمی له بریتانیاندا ناسراو پهیڕهو كرا. ئهم یاسایه تهنانهت بهسهر ئهو كۆمپانیانهشدا دهچهسپا، كه كهیسێكیان دهدۆڕاند، له كاتێكدا سهبارهت به وێرانكردنی ژینگهی وڵاتێك یان زهرهرمهندبوونی دانیشتوانهكانیان، داوای یاساییان لهسهر تۆماردهكرا.
له ساڵی 2000دا بیانووی كهمبونهوهی بودجهی وهزارهتیان كرد به هۆیهك بۆ كردنی چهند گۆڕانكاریهك له یاسای (legal Aid) و ئهو بڕگهیهی سهرهوهشی گرتهوه. ئهو گۆڕانهش ئهوه بوو كه ئیتر خهڵكی لهكاتی چونه لای یاساناسێك یا پارێزهرێك تاكو بیكات به نوێنهری خۆیی و سهرپهرشتی كێشهكهی له دادگەدا بۆ بكات، مافی ئهوهی نامێنێت كه به ئۆتۆماتیكی ئهو یارمهتییهی دهست بكهوێت. لهبهرئهمه هاتن (Conditional Fee Agreement)، واته ڕێكهوتنێكی مهرجدارانهیان، داسهپاند، مهرجهكهش ئهوه بوو كه پارێزهرهكه، یاساناسهكه، پێش بردنی كهیسهكه بۆ دادگە تهماشای كهیسهكه بكات و بزانێت كه كهیسهكه قابیل به بردنهوهیه یا نا، بۆ ئهمهش ڕێكهوتنێكی به نووسین لهگهڵ كابرای خاوهنكێشهدا دهكرد و ههردوو لا واژۆیان لەسەر دهكرد كه گهر نهبرێتهوه، ئهوا خاوهنكهیسی دۆڕاو قهرهبوو و خهرجی لاكهی تر بدات. دهبێت ئهوهش بڵێم كه زۆربهی كهیسهكان لهلایهن یاساناساكانهوه دهزانران كه چ كهیسێك دهتوانرێت ببرێتهوه، ههر لهبهرئهوه زۆربهی كهیسهكانیان وهردهگرت.
بۆ ماوهیهكی زۆر لهلایهن شالیاری داد و شالیاری ناوخۆ و گهلێكی تریش له ئهنجومهنی شالیاران ئهم مهسهلهیه له تاووتوێدابوو بۆ ئهوهی كه بتوانن كهلێنی بڕینی 350 ملیۆن پاوهندهكه پڕ بكهنهوه، لهبهرئهوه ویستیان گۆڕانكاری بنهڕهتی لهم یاسایهدا بكهن. گهرچی كهمپهینێكی گهورهو زۆر لهلایهن گهلێک خهڵكی ناسراوهوه لهگهڵ كۆمهڵهی مافی مرۆڤ و لایهنی تریشدا كرا، بۆ ئهوهی كه دهوڵهت و پهڕلهمان له دهستكاری كردنی ئهم یاسایهدا بوهستێنن، بهڵام بێسوود بوو. ئهوه بوو پاش چهند جارێک دهستکاریکردنی و هێنانوبردنی له پهڕلهماندا بۆ ئاڵوگۆڕ کردنی چهند ڕێساو پهڕهگراف و بهندێکی ، توانرا له ههندێک بهندیدا وهکو خۆی بمێنێتهوه بهڵام له زۆربهیاندا یا ئهو مافانهی خهڵکی نهما یا به تهواوی کهمکرانهوه، ئیدی لهم مانگهدا، مانگی نیسان، بۆ دواجار برایه House of Lords ئهوانیش پرۆژهکهیان بهو دهستکاریکردنهوه، که له بهرژهوهندی دهوڵهت و کۆمپانییه گهورهکان و بزنسمانه گهورهکان، بوو، قبوڵ کردوو لهم شێوهیهی ئێستایدا که ههیه و بوو به یاسا.
قبوڵکردنی ئهم یاسایه بهو گۆڕانکاری و دهستکاریکردنهوه، به دهستكاریكردنی No win, No fee، له ژێر ناوی ڕادیكاڵێتی و ڕیفۆرمكردنی ” كۆمهكی یاسایی یا یارمهتی یاسایی” Legal Aid كارێكی نامرۆڤانه بوو، زهربهیهكی گهوره بوو، كه له سهرجهمی خهڵكانی ههژار و بێدهرامهتان و كهمدهرامهتان، درا، دهستكهوتێكی گهلێك گهورهی خهڵكی بهریتانی زهوت كرا، كه نهك تەنیا بهریتانیانییەکان چیتر ناتوانن ئهو مافه پێشینهیان بهكار بەرن، بهڵكو خهسارهیهكی گهورهش بوو بۆ دانیشتوانی ئهو وڵاتانهی كه لهسەر ڕێگەی پهرهسهندن و گهشهكردنی ئابووریدان، تهنانهت لهسهر خودی دهوڵهتهكانیشیان، كهوت.
بێگومان خهڵكانی هوشیار به یاسا و ڕێسای پهڕلهمان و چۆنیەتی كاركردنی و دهسهڵات و دهوڵهتی لیبراڵ، ئهم دهنگدانه بۆ دهستكاریكردنی ئهم یاسایه، موچڕكیان پیا ناهێنێت، چونكه ئهوان پێشهكی ئهوه دهزانن، كه دهسهڵات به ههموو چهشنهكانییهوه و پهڕلهمان و ئهندامهكانی پهڕلهمان، شتێك نین بێجگه له پۆلیس و پاسهوان و پارێزهری مانهوهی ههموو جۆرهكانی موڵكیهتی تایبهتی و پهیوهندی بهرههمهێنانی چینایەتی سهردهم نهبێت. كار و ئهركی ئهوان تهنها بۆ كۆنترۆڵكردنی خهڵكی و زهوتكردنی ئازادییهكانیانن، نوێنهرایهتی بزنسمانه گهورهكان و كۆمپانییه گهورهكان دهكهن، دهنگدهری یاسایهكن و پهیڕهویكهری یاسایهكن، كه به سوود و قازانجی بهرهی دهوڵهمهندان و كۆمپانییه گهورهكان، بشكێتهوه. كۆمپانییهكان و بزنسمانه گهورهكان دهتوانن به یاسایی یهخهیان پێبگرن بەكردنی لۆبی و بهرتیلدان پێیان، سیاسهتی خۆیان به دهوڵهت پهیڕهو بكهن و ئهوهی دهیانهوێت به یاسایی له گهمهی پهڕلهماندا، بهدهستی بهێنن.
بۆ سهلماندنی قسهكهم دهتوانم دهیهها نمونه به دۆكۆمێنتهوه بهێنمهوه بهڵام لێرهدا تهنها تازهترین نموونهیان دههێنمهوه:
له كۆتایی مانگی ئازاردا بوو، ڕۆژنامهوانێكی یهكێك له ڕۆژنامهكانی ئێره خۆی له ئهمینی مالییهی پارتی تۆری بریتانی كه ناوی Peter Cruddas، [ ئهو پارتهی كه لهگهڵ پارتی لیبراڵدا دهوڵهت بهڕێوهدهبهن] گۆڕی و بهناوی بزنسمانێكی گهورهوه، نوێنهری كۆمپانیایهكهوه، سەردانی ئهم كابرایهی كرد و داوای ههندێك ڕێنمایی كرد، تاكو وهكو كۆمپانییایەك، چۆن كاریگهرییان له سهر دهوڵهت و سیاسهتهكهی ههبێت. ئهویش بهوپهڕی ڕاستی و ڕاشكاوییهوه پێیوت: دهتوانێت 200 یا 250 ههزار پاوهند بدات بۆ خوانێك لهگهڵ سهرۆكشالیاران، دهیڤد كامیرۆن و شالیاری دارایی . ههر لهسهر خوانهكه دهتوانیت كه ههموو باس و خواسێكیان لهگهڵ بكات و ئهو كاتهش دهتوانرێت كه ڕێنماییهكانی ئهو و داخوازییهكانی بخرێته لیستی بهرنامهمانهوه و له ئایندهدا له نهخشهی ئابووریماندا بكرێته سیاسهتمان. ئهمه شیاوه و پێشتریش كراوه.
دوای تۆماركردنی ههموو قسهكان و تهواوبوونی كۆبوونهوهكهی، كابرای ڕۆژنامهوان تهواوی دیمانهكهی دا به میدیا، ئیتر له تهلهفزیۆن و ڕادیۆ و ڕۆژنامهكاندا ههندێكجار لهژێر تایتڵی جیاجیای وهكو Cash for Access و Dinner for Donor،Cash for Cameron واته پارهی نهخت بۆ ههبوونی ئهکسێس، خوانی ئێواره بۆ پیتاكی پاره، پارهی نهخت بۆ كامیرۆن، بڵاوکرایهوه. كابرای ئهمینی مالییهش، چاری نهما و پێش ئهوهی كامیرۆن دهری بكات، خۆی بهناچاری دهستی له كار كێشایهوه. به وتنی ئهم ڕاستیانه كێشهیهكی گهورهی بۆ سهرۆكشالیاران و پارتی تۆری دروست كرد، لهلایهن ئۆپوزسیۆنهوه فشار خرایه سهر سهرۆكشالیاران و پارتی تۆری كه دهبێت سهراپای ئهو خوانانهی كه بۆ بزنسمانه گهورهكان و سهرهکكۆمپانییهكان، ڕێكخراون، ههموو بخرێنه ڕوو، ئهوانیش ههندێكیان خستهڕوو، كه تهنها له نێوانی 2010 وه تا ئهمساڵ، 2012، كراون، كه لهم ماوهیهدا سهرهكشالیاران چهند میواندارییهكی گێڕاوه، كه بۆ 6 سهرۆكی كۆمپانیای گهوره كه ههندێكیان سهرۆكی سوپهرماركێته گهورهكان بوون، کە به خۆیان و ژنهكانیانهوه له میوانداریهكهدا بهشدار بوون و بهمهش 23 ملیۆن پاوهندیان بۆ بودجهی پارتهكهیان، پهیداكردووە.
ئهمهی كه باسم كرد بێگومان تهنها بهشێكی كهمی گهندهڵییهكانه و خاڵێك و نموونهیهكی زۆر بچووكیشه له پشتیوانیكردنی بزنس و كۆمپانییه گهورهكان بۆ دهسهڵات كه خۆیان بهشێكی پهڕلهمانن، ههروهها دهسهڵاتیش بۆ ئهوان، ئهم نهرێتهش بهردهوامه و به بهردهوامیش ڕوو دهدات.
دهستكاریكردنی ئهو بڕگه یاساییه و دهستبهسهراگرتنی ئهم مافه و ڕێگهگرتن له خهڵكانی بێكار و كهمدهرامهت له تهحهداكردنی پۆلیس و خهڵكانی دهستڕۆیشتوو و كۆمپانیای گهوره و میدیا و ههتا دهوڵهتیش و بردنیان بۆ دادگەی بریتانی و دادگەی ئهوروپی، هیچ دادوهرییهكی تێدا نییه، سهپاندنی ملكهچكردن و ڕازیبوونه به ههموو ئهو سوكایهتی و خراپییهی كه بهخهڵكی دهكرێ، ئاوهڵاكردنی زیاتری دهستی میدیایه به تهشهیركردن به ههركهسێك كه دهیهوێت یا تۆمهتباركردن و بهدناوكردنی ههركهسێك كه بیهوێت، یا ڕێگهدان به پۆلیس كه به ئارهزوی خۆیان چییان دهوێت به خهڵكی بیكهن، له گرتن و سوكایهتی پێكردنیان. شایانی باسه لێرهدا ئهوه بڵێم. كه له ماوهی كهمتر له 20 ساڵدا 17 كهس به دهستی پۆلیس گیانیان لهدهستداوه، له كاتێكدا كه تهواوی كۆمهكی یاسایی بۆ كهسانی نزیكی گیانلهدهستدراوان ههبووه بۆ تۆماركردنی داوای یاسایی له سهر دهسگهی پۆلیس، بهڵام لهگهڵ ئهوهشدا تا ئهم ساتهوهخته هیچ پۆلیسێك نهك ههر سزا نهدراوه، بهڵكو تهنانهت كارهكهشی لهدهست نهچووه، ئهی كه كۆمهكی یاسایی نهمێنێت چۆن دهتوانرێت كهیسهكان بخرێته دادگەوه؟ له كاتێكدا زۆربهی زۆری كهیسهكان چهند ملیۆنێك پاوهن خەرجەكهیهتی. كێ ههیه له ناو خهڵكانی ههژار و كرێكاراندا یا ههتا چینی مامنهوهندیشدا بتوانێت 100 یا دوو سهد ههزار پاوهند بدات له كاتێكیشدا لای ڕوونه ئهوهی كه ئهم دهیباته دادگە سامانهكهی له بن نایهت و ئامادهیه باشترین یاساناس بگرێت بۆ بهرگری له خۆی، ئیتر لهوهی گهڕێ، كه بتوانێت ملیۆنێك پاوهند بدات!!!
ئهمهی كه كرا خهڵاتێك بوو، بۆ كۆمپانییه گهورهكان، بانقهكان، سوپهرماركێتهكان، چونكه لهمهولا به دهگمهن ڕێكدهكهوێت كه كهسێك، لایهنێك، ههتا وڵاتێكیش بتوانێت لهسهر وێرانكردن و تاڵانكردنی بهروبوومی سروشتی و نا شروشتی وڵاتهكهیان، بیاندات به دادگە. ههركهس یا ههر لایهك بییهوێت داوایان لهسهر تۆمار بكات، دهبێت پێشهكی چهند ملیۆنێك بخاته لاوه تاكو ههنگاوێكی سهرهتایی بۆ ئهو كاره بنێت، له زۆر حاڵهتیشدا دهبێت دهستیشی لێ بشوات. ناچارم لێرهدا دوو نمونهی بچووك سهبارهت به كۆمپانییهكان باس بكهم، تاكو خوێنهر مهبهستی وتارهكه و ڕاستییهكانی زیاتر بۆ ڕۆشن ببنەوە:
یهكهمیان: وڵاتی (IvoryCoast-ساحلالعاج)كه یهكێكه له وڵاته ههژارهكانی ئهفهریکا ژمارهی دانیشتوانهكهی 22 ملیۆنه، تێكڕای داهات و بڕی ساڵانهی مووچهی کەسێك 730 پاوهندی بریتانییه و له سهدا42.7ی دانیشتوانهكهی له ههژاریدا دهژین و تێكڕای درێژی ڕادەی تهمهن لهوێ تهنها 54 ساڵه.
ئهم وڵاته به پێی چهند ڕاپۆرتێكی چهند ساڵ لهمهوپێشی ڕۆژنامهی گاردیانی بریتانی، بووهته جێگەی فڕێدانی پاشماوهی نیوكلێر پاوهری وڵاتانی ئهوروپی، كۆمپانیایهكیش به ناوی Trafigura Company كه سهرمایهكهی 121.5 ملیارد پاوهنده و قازانجی تهنها ساڵێكی 1.11 ملیارد پاوهنده، كۆنتراكتی گواستنهوهی ئهم پاشهڕۆیانهی له گواستنهوهی ئهم نههامهتییه بۆ ئهو وڵاتهی كه لهسهرهوه ناوم هێنا، بەست. ئهمهی كه ئهم كۆمپانییه كردی بوهه هۆی تێكدانی ژینگه له (ساحل العاج) و ناڵاندنی خهڵكێكی زۆر لهوێ که به دهست نهخۆشی شێرپهنجهوه دەناڵینێت، كه به هۆی زبڵ و پاشماوهی نیوكلێرهوه كه ههمووی کەرەستەی كیمیاوی بووه و گوێزراوهتهوه بۆ ئهوێ.
سهرهئهنجام كۆمپانییهكه ڕۆژنامهی گاردیانی برده دادگە، كه گوایه به ههڵبهستنی ناڕاستی تاوانباریكردووە، ئهمهش دهبێته هۆی زڕاندنی ناو و ناوبانگی. ڕۆژنامهی گاردیانیش له سهردهمی ڕۆژانی دادگەدا و پێش ئهوهش توانی به دۆكۆمێنت و بهڵگهی زانستی و پزیشکی كهیسهكهی بسهلمێنێت، كه چۆن ئهم كۆمپانییه كارهساتێكی گهورهی بۆ ژینگه و بهشێك له دانیشتوانی ئهو وڵاته خولقاندوه. سهرئهنجام كهیسهكهی بردهوه و له ڕێگەی دادگەوه 100 ملیۆن پاوهندی بچڕی بۆ حكومهتی(ساحل العاج)، تاكو وڵاتەکەی له پاككردنهوهی ئهو پاشهڕۆیانه و نەهێشتنی كاریگهرییاندا سهرفی بكات، لهههمان كاتیشدا 30 ملیۆنی تریش پاوهند له كۆمپانیهكه سهندرا بۆ قهرهبووكردنهوهی ئهو خهڵكانهی كه به هۆی ئهم كۆمپانییهوه توشی جۆرهها نهخۆشی بوون، تاكو چارهسهری خۆیانی پێبكهن.
حكومهتی (ساحل العاج) كه خۆی زۆر لهپێش گاردیانهوه ئهم ڕاستیانهی دهزانی، بهڵام هیچ وهخت زات و زوقرهی ئهوهی نهكرد، كه كۆمپانیهكه بداته دادگە، چونكه له وڵاتێكی ئاوادا كه ئهوه دۆخ و باری ژیانی خهڵكهكهی بێت، وهكو له سهرهوه باسم كرد، مهحاڵه بتوانرێت چهندهها ملیۆن بۆ بردنه دادگەی كۆمپانیهكی وا زهبهلاح و پاوهرفول، تهرخان بكرێت، ئهمه جگه لهوهش، كه ئهگهرێكی زۆری دۆڕاندنیشی ههبوو و ئهو كاتهش نهك ههر دهبووایه كولفهی دادگەی بدایه، بهڵكو دهبوایه كولفهی تێچوی دادگەییكردنی كۆمپانیهكه و قهرهبووشی بدایه پێیان.
نمونهی دووههم، وڵاتی نایجیریایه له ناوچهی بۆدو، كه بههۆی كۆمپانیای شێڵهوه ژینگهی ئهو ناوچهیه وێرانبووە و بووەته هۆی ئهوهی كه 69 ههزار كهس لهو ناوچهیهدا توشی جۆرهها نهخۆشی قورس و پیس ببن، كه ههندێكیان بووبوونه شێرپهنجهی كوشنده. من له وتارێكی ترمدا كه پێشتر بڵاومكردۆتهوه سهبارهت به دهوری كۆمپانیا و سوپهرماكێتهكان، باسی ئهمانهم كردووە، بۆیه لێرهدا ههر وهكو نمونهیهك پهنجهی بۆ ڕادهكێشم. ئهم كۆمپانیهش بههۆی دانی كۆمهكی یاساییهوه توانرا ببرێته دادگە و لهوێدا شێڵ دانی به تاوانهكهیدا ناو ئامادهبوو قهرهبووی خهڵكی ناوچهكه بكات و 800 ملیۆن پاوهندیش تهرخان بكرێت بۆ پاككردنهوهی ناوچهكه له ماك و كاریگهری ئهو كیمیاویهی كه ساڵانێكی دوورودرێژ بههۆی دهرهێنانی نهوت و دزهی نهوت له بۆرییهكانهوه بۆ سهر زهوی و كێڵگه و كانیاو و ڕوبارهكان، ڕویداوه و ئامێتەبوونی ئەو مادە کیمیاییانە لەگەڵ سهرچاوهكانی ژیانی خهڵكی ناوچهكه، بووهته هۆی سهرههڵدانی نهخۆشییهكان.
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
بهزمی سهرۆککۆمار و 1ی ئایار له فهرهنسه
سهلام عارف
05.05.2012
ئەگهر پرسیار دهربارهی بهزمی سهرۆککۆماری نوێی فهرهنسا بکرێت و پرسیارهکهش بهم جۆره بکرێت “ئهرێ ئهوه بهزمی سهرۆککۆمارهکهی دیکه گهیشته کوێ؟“
خولی یهکهمی دهنگدان بۆ بهزمەکەی سهرۆککۆمارچییەتیی 22ی ئەپڕیڵ تهواو بوو، کاندیداکانی ههموو پارت و گروپه چهپهکان، کهسیان هیچان به هیچ نهکرد و فتکران.کاندیدای پارتی ڕاستڕهوی خاوهندهسهڵات (نیکۆلا سارکۆزی) پلهی دووهمی دهستخست و بۆ خولی دووهم مایهوه. کاندیدای پارتی سۆسیالیست (فرانسوا هۆلهند) پلهی یهکهمی دهستخست و بۆ خولی دووهم مایهوه، واته بۆ بەدەستهێنانی تەختی سهرۆککۆماریی پێشبڕکێکه له نێوان ئهو دووانه (نیکۆلا سارکۆزی)و (فرانسوا هۆلهند)دایە و له ههمووی مهترسیدارتر ئهوهیه،که کاندیدای بهرهی نهتهوهیی – نیۆنازییهکان– (مارتین لۆپێن) له سهدا 20ی دهنگهکانی دهستخست و پلهی سێههمی هێنا و توانی بۆ خولی دووهم ببێته هێزێکی یهکلاکهرهوه، جا لهوهها بارێکدا کهشی ڕامیاریی فهرهنسا ئهم پرسیارهی هێناوەتە پێش :
لهو دوو کاندیدا زهبهلاحانه کامیان دهبێت به سهرهكکۆمار؟
به بیرووبۆچوونی من کهس نییه، بتوانێت بهوردی ئهوه دیاری بکات،کامیان دهبێته سهرۆكکۆمار بۆ؟
لاتان سهیر نهبێت،گهر بڵێم پرۆسهی ڕامیاری به تایبهتی له کاتی ههڵبژاردنهکاندا سهیروسهمهره و بزێوه و ئاڕاستهکهشی ڕۆشن نییه. پڕۆسهی ڕامیاری زیاتر له کهوچکێك جیوه دهچێت،که کرابێته سهر ڕووبهرێکی سافوسفت،یان باشتر بڵێم، له فیشهکه شێتهیهك دهچێت،که به ههموو لایهکدا پڕیشك دههاوێژێت، ئەوەی ئهو نهسرهوتن و ئاڕاسته تاریکهی پرۆسهی ڕامیاری له کوێوه سهرچاوهی گرتوه، به بیروبۆچوونی من لهوێوه سهرچاوهی گرتوه، کە له کاتی ههڵبژاردنهکاندا جەمسەربەندی (پۆلاریزاسیۆنی – الإستقطاب) چین و توێژه کۆمهڵایهتییهکان و هێزه ڕامیارییهکان زۆر خێرا گۆڕانی بهسهردا دێت، ههندێک جاریش هۆکارهکانی ئهو خێرایی گۆڕانانه یا دیارنین، یان به ڕواڵهت هیچیان تیادا بهسته نییه، جەمسەربەندییەکهش پابهندی ئهو بارەیه، لهبهرئهوهیه کهس نییه بتوانێت پێشکات به وردی ئهنجامی ئهو دهنگدانهی خولی دووهم دیاری بکات. ههندێك جار ئهم و ئهو پێش کاتی ڕووداوهکه دهکهون و حوکمی خۆیان دهردەکهن، بهڵام ئهو حوکمدانه تهنها مهزهندهکردنه و هیچیتر، ئێستاکه پێشبڕکێکه وا له نێوان پلهی یهکهم (فرانسۆ هۆلهند)و پلهی دووهمی (نیکۆلا سارکۆزی)دا و (نیۆنازییهکان)یش بوونهته هێزی ئهو یهکلاکردنهوهیە و سەرهنجامی کۆتایی خولی دووهمیش کهوتووەته کاتژێری8ی ئێوارهی ئەم یهکشهمهیە، واته6 ڕۆژی ی ئایار، هەنووکە چارهنووسی ئهویان یان ئهمیان کهوتووەته سهر ههڵوێستی چهپهکان و ڕاستڕهوه پهڕگیرەکان، ههروهها ئهو بهشهی خهڵك،که له خولی یهکهمدا نهچوونەتە پای دهنگدان.
یهکی ئایار و ههڵبژاردنهکه
ئهم ساڵ ئاوا ڕێکهوت بۆنەی 1ی ئایار (ڕۆژی جیهانی خەباتی کار و کارگهرانی دنیا) کهوته گهرمهی ئهو پرۆسه ڕامیارییهوه، دهسهڵات ئهوهی به ههلزانی بۆ کهرتکردن و به ڕامیاریکردنی ئەم بۆنەیە، دهسهڵاتداران و دهسهڵاتخوازان دوای ههوڵێکی زۆر و پارهخهرجکردنێکی زۆر ئەم ڕۆژەیان کرده جهژنێکی ڕامیاریی بۆ ڕاوکردنی دهنگهکان و ئهوه بوو چهند کۆبونهوهیهیهکی جهماوهری بۆ ئەو مەبەستە ڕێکخران :
1- کۆبونهوهی پارتی ڕاستڕهوی خاوهندهسهڵات (نیکۆلا سارکۆزی)
2- کۆبونهوهی پارتی ڕاستڕهوی پەڕگیر (نیۆنازیهکان) (مارتین لۆپێن)
3- کۆبونهوهی بهشێکی زۆری خوارهوهی کۆمهڵگه و سهندیکاکانن
4- کۆبونهوهی پارتی سۆسیالیستی فهرهنسی(فرانسوا هۆلهند)*
1- کۆبونهوهی پارتی ڕاستڕهوی خاوهندهسهڵات، توانی له مهیدانێك له مهیدانهکانی دوو گهڕهکی دهوڵهتمهند، گهڕهکی15و 16ی پاریس نزیکهی200 ههزار کهس کۆ بکاتهوه،(نیکۆلا سارکۆزی)ی وتاربێژ سهری زمان و بنی زمانی بوو بوو به پاڕانهوه بۆ دهسهڵاتی دهوڵهت و جامبازهکانی بواری پارهوپول (بانکهکان) و هێرشکردنه سهر کۆمونیزم و سۆسیالیزم و کارهگهرانی بیانی، گوایه ئەوە ئهوانن بوونه سهرچاوهی گهڕهلاوژێ و مهترسی پاشهڕۆژێکی ڕهش بۆ دهستکهوته کۆمهڵایهتییهکان و نیشتمان و (35 کاتژێر کارکردنی حهوتانه)ی کردبووه فاکتهری سهرهکی ههموو نهکبهتییه ئابویریی و کۆمهڵایهتییهکان و داوای سنورداشکردنهوهی بیانییهکان و داخستنی سنوورهکانی دەکرد. (سارکۆزی) بهسهر هێرشکردنهسهر کۆمونیزم و سۆسیالیزم و سروشتی نێونەتەوەیی ڕۆژی 1ی ئایاردا بازینهدا و بهناوی یهکێتی و تهباییبوونیشهوه، پهیتا پهیتا داوای له کارگهران دهکرد (ئاڵا سوورهکانیان فڕێ بدهن و ئاڵای –سوور و سپی و شینی– نهتهوهیی) بهرز بکهنهوه و بهرهی نیشتمانی بههێز بکهن و فهرهنسا بپارێزن، چونکه تهنها لهوێوه دهتوانن پاشهڕۆژێکی بهختیار بۆ خۆیان دابین بکهن و بیپارێزن.
2- کۆبونهوهی پارتی ڕاستڕهوی پەڕگیڕ (نیۆنازییهکان) له گۆڕهپانی (جهندارك) – جهندارك کابرایهکی ناسیۆنالیستی پەڕگیری مرۆڤکوژ بووه،گوایە شههیدی نەتەوەیە– لهو کۆبوونهوهیهدا چهند ههزار کهسێك بهشداربوون، وهکو باسمکرد ئهو پارته له سهدا20ی دهنگهکانی هێناوە، سهروهری پارتهکه (مارتین لۆپێ) له وتهکهیدا، ههر قسهکانی(سارکۆزی)ی دهکردهوه، دهتگوت نیو کاتژێر لهوهوپێش پێکهوه ئەو قسانەیان داڕشتووب، یان لەو بارەوە قسهوباسیانکردوه و لهسهر خاڵه سهرهکییهکانی ڕێکهوتوون. ئهویش وهك(سارکۆزی)دهستکهوته کۆمهڵایهتییهکانی به زیاد دهزانی و داوای ئهوهی دهکرد ، کە ژمارهی کرێکارانی بیانی بگهیهنرێته(0) واتە هیچ، بێجگە لەمە خەریکی کوڕووزانهوه بوو بۆ نهتهوه و پشتگوێنهخستنی پهرژهوهندییه نهتهوهییهکان، سهرباری ئهوه تیژکردنهوهی ڕکوکینه له کۆمونیزم و سۆسیالیزم و بیرکردنەوە و دەرك و گیانی نێونەتەوەیی.
گهر به وردی تهماشای بزووتنهوهکان بکهین، له وڵاته ئهوروپییهکان به باشی ههڵکشانی بزوتنهوهی ناسیۆنالیستی پەڕگیر به باشی دهبینین، ئهو ههڵکشانه مهترسیداره زۆر له ههڵکشانی بزووتنهوهی فاشیستی کۆتایی ساڵهکانی30ی سهدهی ڕابوردوو دهچێت هتلەر له ئهڵمانیا، فرانکۆ له ئیسپانیا، موسولونی له ئیتالیا ، جهنهراڵ پوتان له فهرهنسا، زیادبوونی ئهو ههڵکشانهی بزووتنهوهی نازیی مهترسی ئهوه دروستدهکات، دیسانهوه مرۆڤایهتی بهرهو مهرگهساتێکی دیکە ببرێت.
لهڕاستیدا چۆن جێگهی سهرسوڕمان و حهسرهته،که له وڵاتێکی وهك فهرهنسادا،که به وڵاتی شۆڕشهکان و ڕاپهڕینهکان و مانگرتنه سهرسهختهکان و مافهکانی مرۆڤ و لانهی گیانی نێونەتەوەیی ناسراوه،بزووتنهوهی ناسیۆنالیستی بهو چهشنه چوبێته پێشهوه، ئاواش جێگهی سهرسوڕمان و ئاخوداخه،که ههندێك کهس ههن، له هیچی نهبوو له خۆیانهوه قهشمهری به ڕۆژی 1ی ئایار و ناوهڕۆکه ئینتهرناسیۆنالیستییهکهی دهکهن ، ئهوهش به بیانووی ئهوه که کارگهران ،هێنده بهشمهینهتن دهبێت لهبری شایی شین بکهن، به بیروبۆچوونی من ئهو جۆره کهسانه لهوانهن، که ههنووکه به تیۆری حازربهدهست مامهله لهگهڵ واقعه مادییه کۆمهڵایهتییهکه دەکهن، ئهوانه کەسانی دابڕاو و گروپچین.چونکه نایانهوێت لهوه تێبگهن، که تهنها به گیانی خهباتی شۆڕشگێڕانهی ئینتهرناسیۆنالیستی دهتوانرێت دژایهتی گیانی ناسیۆنالیزمی پەڕگیر و خۆپهرست بکرێت، ئا ئهوهیه کڕۆکی ڕۆژی جیهانی 1ی ئایار، ڕۆژی کارگهرانی دنیا ،نهك چهلهحانێ و جوینهوهی تیۆره حازربهدهستهکان، بۆ نموونه جوینهوهی تیۆری (شۆڕشی کوتوپڕیی تاکه وڵاتی) ههر بهو واتا ئینتهرناسیۆنالیستییهی بۆنەکە و بڕوانهکردن به لۆجیکی بزوێنهری ڕههای دهرهوەی چین و وتنهوهی ئهم گۆرانییه لهو ڕۆژی خرۆشانەدا پڕ به پێستی ڕۆژەکە (بۆنەکە)یە
(کارگهرین جهنگاوهرین، بۆ قهڵای سهرمایهدار تێکدهرین …)
–خۆپیشاندانهکانی خهڵك و سهندیکاکان
خۆپیشاندانی خهڵك و سهندیکاکان وهك ههموو جارێکی دی له پاریس، له مهیدانی (باستی)یەهوه دهستیپێکرد، مهیدانی (باستی) شوێنهواری بهندیخانهی(باستی) سهردهمی پاشایهتیه، ئهو مهیدانه، ههر له دێر زهمانهوه بۆته سهمبۆلی دژایهتیکردنی جهور و ستهمکاری، خۆپیشاندانهکه نزیکهی 50.000 کهس تیایدا بهشداربوو، خۆپیشاندانه جهماوهری و سهندیکاییهکان، ههموو شار و شارۆچکهکانیان گرتبووهوه، ئهو ڕۆژه 200 خۆپیشاندان به ڕێوهچوون ، وهکو ئاماژەی پێدهکرا ، کۆی بهشداربووان گهیشتبووه ملیۆن و نیوێك کهس، له خۆپیشاندانهکاندا ئازادی به ههموو پارته ڕامیارییهکان درابوو تاوەکو بهشداری بکهن،بهڵام بهو مهرجهی که :
* خۆپیشاندانهکه نهکرێت به گهمه و ئامرازی ڕامیاریی بۆ ههڵبژاردنهکه، چونکه خۆپیشاندانه تهنها بۆ 1ی ئایار ڕێکخراوه و هیچیدیکە
** نابێت پارته ڕامیارییهکان لهڕیزی پێشهوهی خۆپیشاندانهکهوه بن و وهك سوورهی بهر لهشکر سنگ دهرپهڕێنن، ئهو پارتهی بهشداری دهکات، دهبێت ببێت بە پاشکۆی خۆپیشاندانهکه و ئاژاوه و به ڕامیاریکردنیش بڤهیه، ئه ئاواهی بوو، بهرهی (باستی)، پێش دهستپێکردنی خۆپیشاندانهکهش ڕێكخەرانی خۆپیشاندانهکه و چهند کهسێك له پارت و گروپه شۆڕشگێڕهکان به گوڵێکی زۆرهوه سهردانی ئهو جێگهیهیان کرد،که بهرهی نهتهوهیی (نێۆنازییهکان) –کرێکارێکی مهغریبی–یان تێدا کوشتبوو، لاشهکهشیان فڕێدابووه ڕووباری سێنهوه.
بهڵێ بهڵێ 1ی ئایار ڕۆژی جیهانی خەباتی کرێکارانی سەرتاسەری دونیایه و دیاری دهستی پیاوماقوڵان نییه، بهرههمی خهباتی خوێناوی کارگهران خۆیانه !
به بیروبۆچوونی من شاییگێڕانی ئهو بۆنەیە ئهو واتایه دهبهخشێت،که کرێکاران ههردەم لهسهر بهردهوامیدان به خهباتی شۆڕشگێڕانهی ئینتهرناسیۆنالیستی خۆیان سوورن و خۆشیان لهو خهباتهدا دهیسهلمێنن،ئەوەی که دهیکهن، دژی گیانی ناسیۆنالیستیی بۆرژوازییە !
دروشمهکان
لهبهرخۆلادان له ئاڵۆزکردنی باسهکه،به باشمزانی،خۆپیشاندانهکانی ئهو ڕۆژه بکهم دوو بهشهوه و ناویان بنێم :
* بهرهی ڕاستڕهو و ڕاستڕهوی پەڕگیر ناو دهنێم بهرهی (جهندارك)
* بهرهی خهڵك و سهندیکاکانیش ناوئ دهنێم بهرهی (باستی)
دروشمی سهرهکی و ناوهندی (جهندارك) بهگشتی داواکاریی دهرکردنی بیانییهکان و داخستنی سنوورهکان بوو، بهرتهسکردنهوهی دهستکهوته کۆمهڵایهتییهکان بوو، گهیشتن بهدهسهڵات و چاکسازی ئامێرهکانی دهسهڵات و سیستەمی بانکهکان و لابردنی 35 کاتژێری حهوتانه بوو، ئهو دروشمانه و زۆری دیکەی دژی مرۆڤهکانی ژێر ئاڵا سوورهکان بوون.
* بهرهی (باستی) تهواو بهپێچهوانهی (جهندارك)هوه بوو، بانگهواز بوو بۆ بهرزنرخاندنی 1ی ئایار و لهیادنهکردنی و سووربوون بوو لهسهر خهباتکردن بۆ پاراستنی دهستکهوته کۆمهڵایهتییهکان و زیادکردنیان، به تایبهتی لهبواری خوێندن و تهندروستیدا، گهڕاندنهوهی تهمهنی خانهنشینی بۆ60 ساڵی، زیادکردنی لانی کهمی موچهی بێکاری بۆ 1700 یۆرۆ مانگانه و قهدهخهکردنی هورژمی دهرکردنی کرێکاران، کهمکردنهوهی باج لهسهر موچهی کرێکاران، پاراستنی 35 کاتژێری کارکردنی حهوتانه، بهخۆڕاییکردنی ئامرازهکانی هاتوچۆکردن بۆ ههژاران، لابردنی ههموو بهربهسته ڕامیاریی و یاساییهکان لهبهردهمی جموجۆڵی سهندیکایی، ڕاگرتنی هێرشی دڕندانه و تۆقێنهر بۆ سهر کرێکارانی بیانی و کۆتاییهێنان بهو بیرکردنەوەیە، که پێیوایه برسێتی کرێکارانی فهرهنسی له بوونی کرێکارانی بیانییهوه سهرچاوهی گرتوه، ئهو دروشمانه و زۆری دیکەیش،که زۆر زهق دیارنهبوون، جگه لهوه گوتاری ڕامیاریی کهسی و پارتی بڤه بوون
من له قوڵایی دروشمهکانی ئهمان و ئهواندا دوو ههڵوێست و ئهقڵیهتی دژ بهیهکم دهبینی :
له دروشمهکانی بهرهی (جهندارك)دا “بمرێ ژیان“م دهبینی و له دروشمهکانی بهرهی (باستی)یشدا “بژی ژیان“م دهبینی، بهکورتی و بهکوردی شهڕهکه شهڕی نێوان دوو ههڵوێست و دوو بیرکردنەوەی دژ بهیهك بوو، واته ههڵوێست و بیرکردنەوەی “بمرێ ژیان” و ههڵوێست و بیرکردنەوەی “بژی ژیان“. ئەگەر بە وردی سەرنجی خەبات و ململانێی هەزاران ساڵەی نێوان چەوساوان و لایەنگرانی چەوسانەوە بدەین، ئەگەر بە روردی سەرنجی خەباتی 126ی کرێکارانی جیهان لەم سەر تا ئەو سەری دونیا لە ڕۆژی یەکی ئایاردا بدەین، ئەوا دەبینین، کە جەنگ و پێکدادانەکان لەنیوان بەرەی ئازادی و سۆشیالزمخواز و بەرەی ناسیونالیزم و دەسەلاتخوازیدا، هەر لەسەر ناکۆکی و دژبەیەکبوونی ئەو وتەیە بووە “بمرێ ژیان” و “بژی ژیان“.
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
بەشێك لە مێژووی ڕۆژی 1ی ئایار / 1
بەشێك لە مێژووی ڕۆژی 1ی ئایار
و. لە ئاڵمانییەوە: هەژێن
چیرۆکی ڕووداوەکەی هایمارکت (Haymarket)
مشتومڕی نێو بزووتنەوەی کرێکاری سەدەی 19 لە چەند پرسێکدا چەقی بەستبوو، لەوانە دەستلەکارکێشانەوەی هەرەوەزییانە، کە مانگرتنی گشتی کۆمەڵایەتی بوو بۆ بەدەستهێنانی داخوازییەکان. یەکێتییەکانی ئینگلتەرە لە 1ی ئایاری 1833دا 8 کاتژێر ڕۆژانەکاریان کردە ئامانجیان و بڕیاری مانگرتنی سەرتاسەرییان دا، کە تیایدا شتێكی ئاوا نەتوانرا بەتەواوی بهێنرێت دی. سەرمایەداری پیشەسازیی بۆ بزووتنەوەی تازە پێگرتووی کرێکاریی دژێکی بەهێز بوو، لەلایەکی دیکەوە ناسیونالیزم بەزۆری بەری بە هاوپشتییە سنووربەزێنەکان دەگرت.
پاش ئەوەی کە شۆرشی 1848/1849 بە سەرکوتنی بۆرجوازی نەتەوەیی کۆتایی هات،زۆرێك لە کرێکارانی سۆشیالیست بەرەو ئەمەریکا ڕەویان دەکرد. زۆرێکیان هزر و بیرۆکە ئەنارکیستییەکانیان لەتەك خۆیان بردە ئەمەریکا، لەوێ کە ژیان و هەلومەرجی کارکردن زۆر خراپتر بوو لە ولاتانێك کە لێوەی هاتبوون. بەتایبەت لە یەکەمین قەیرانی ئابووریی لە ساڵی 1857وە تا گەرمەی قەیرانەکە “داتەپینە گەورەکە”، لە ساڵی 1883وە کرێکاران بەدەست بێکاری و بێسەرپەناییەوە گیرۆدە بوون.
لەبەرامبەر بزووتنەوەی کرێکاریی ئەو کاتدا، لە ئیمپراتۆریی تازە پێکهێنراوی ئاڵماندا ساڵی 1878 یاسا کۆمەڵایەتییەکان ”لەدژی جالاکییە مەترسیدارەکانی سۆشیال دیمۆکراسی” پەسەند کران. لە پێکهێنانی کۆمەڵەی نێونەتەوەیی کرێکاران (IAA) لەساڵی 1872دا، سۆشیالدێمۆکرات و کرێکارانی ئاڵمان گەورەتری هێز بوون. بەم جۆرە جێی سەرسووڕمان نییە، کە زۆرێك لەو سەدان هەزار کرێکارە ئاڵمانەش لە ئەمەریکا خۆیان لە یەکتییەکاندا ڕێکبخەن. “پاڵەوانانی کار” (Knights of Labor) کە ساڵی 1869 لە فیلادیلفیا پێکهێنران، بوونە پێشینەی “یەکێتییە کرێکارییەکان“ی دواتر.
پرسی توندوتیژی
لە سەردەمی مانگرتنی گشتی هێڵی شەمەندەفەری1877وە، یەکێتییەکان جەماوەرێکی زۆریان لی کۆبووبووەوە، بەڵام لەلایەن بەکڕیگیراوان و مانشکێنانی چەکداری نووسینگەی (Pinkerton Agency) وەك پێسپڕدراوی سەرمایەدارەکان، دژایەتی دەکران. پۆلیس و میدیاکانیش لەم ڕووەوە ڕۆڵی خۆیان دەگێڕا، بۆ نموونە ”New York Tribune” ئاوا داوای دەکرد، کە پێویستە خۆپیشاندانی کرێکارانی مانگرتوو بە نارنجۆك تێکبشکێندرێن. لە بەرامبەردا وەك ڕێکخراوی چەکداری خۆپاراستن، لە هەندێك لە شارەکانی ئەمەریکادا یەکێتیی “فێرکاریی و ئەنجومەنی خۆپارێزی” پێکهێنران. هەڵدەستان بە ڕاهێنانی تەقەکردن و ڕێپێوانی ساڵیادی کۆمونەی پاریس. ساڵی 1880 “پارتی سۆشیالیستی کرێکاران” لەسەر پرسی چەکداربوون بوو بە دوو باڵەوە، باڵی ڕاستی پارلەمانی و باڵی چەپی شۆڕشگێڕ.
هاوکات لە نیویۆرك ئەنارکیست و نوێنەری پارلەمانی جارانی سۆشیالدێمۆکراتی ئاڵمان یوهان مۆست Johann Most نووسەری “زانستی جەنگی شۆڕشگێڕانە” وەك “پرۆپاگەندەی چالاکی”، لە شیکاگۆ ئەلبێرت پێرسن Albert Parsons و ئاوگوست شپیس August Spies ی ئاڵمانی ناسراوترین قسەکەری بزووتنەوەی کرێکاریی توندوتیژ بوون. شپیس لە “ڕۆژنامەی کرێکاری شیکاگۆ“ی ئاڵمانی زماندا کاری دەکرد و پێرسنس ڕۆژنامەی “ئاگاداری” Alarmی ئینگلیزی زمانی دەردەکرد. ساڵی 1883 هەدووکیان لە شاری Pittsburgh پێکەوە لەتەك سۆشیالیستە شۆڕشگێڕەکان و ئەنارکیستەکانی دیکەدا لەسەر شێوازی میخائیل باکونین لە نێونەتەوەیی یەکەم، کۆمەڵەی نێونەتەوەیی خەڵکی زەحمەتکێش (کەسانی کرێکار) „International Working People’s Association (IWPA)“یان پێکهێنا.
تێکەڵەی ئەنارکیزم و سەندیکالیزم ئەوسا وەك “بیرۆکەی شیکاگۆ – Chicago Idea ” دەخرایە ڕوو. لە هەژمارێکی زۆر ڕۆژنامەدا “نێونەتەوەیی ڕەش” پاگەندەی بۆ پلانە شۆڕشگێڕییەکانی خۆی بە زمانی ئاڵمانی، ئینگلیزی و چێچی دەرکرد. بەتەنیا لە شیگاکۆ پێنج ڕۆژنامەی دەردەکرد، لەوانە “ڕۆژنامەی کرێکاران – Arbeiter-Zeitung” کە لەلایەن ئاوگوست شپیس، ئادۆڵف فیشەر Adolph Fischer و میشایل شڤاب Michael Schwab ەوە، ڕۆژانە بە تیراژی 6.000 دانە دەردەکرا.
خەبات لەپێناو 8 کاتژێر ڕۆژانەکاردا
ساڵی 1884 “کۆنگرەی یەکێتییە فیدراڵییەکان و کۆمەڵە کرێکارییەکان” دواتر ناسراو بە “فیدراسیۆنی کرێکارانی ئەمەریکا“ی ئەمەریکای باکووری بڕیاری دا داواکاری 8 کاژێر ڕۆژانەکار وەك سەرخەتی ناوەندیی خەباتی داهاتوو بێت.
سەرەکیترین داواکاری کرێکاران کەمکردنەوەی ماوە (کاتژێر)ی کار بوو. هەر لەسەر ئەمە بوو کە کرێکاران لە یەکی ئایاری 1886دا خەباتی خۆیان لەسەر کەمکردنەوەی ماوەی کار، توندتر کردەوە.
لە یەکی ئایاری 1886دا، زیاتر لە 340.000 کرێکار لە ئەمریکا دەستیان لەکار کێشایەوە، تەنیا لە شیکاگۆدا هەژماری کرێکارانی مانگرتوو 40.000 کەس بوو. چەند ڕۆژ دواتر پۆلیس لە مەیدانی هایمارکت Haymarket دەستیان بە ڕەشەکوژی کرد. سەرەنجام لەو پێکدادانەدا زیاتر لە 7 کەس کوژران، لەلایەکی دیکەوە لە راگەیاندنەکانی دەوڵەتدا ڕاگەیێنرا، کە ئەفسەرێکی پۆلیس بەهۆی بۆمبی دەستی ئەنارکیستێکەوە کوژراوە و هەروەها 6 پۆلیسی دیکە لە پێکدادانەکاندا کوژران. هەژماری برینداران لە هەردوولا لەنێوان 30 تا 40 کەس ڕاگەیێندرا. کەمکردنەوەی دوو کاتژێر لە ( 10 کاژێر زیاتری) ڕۆژانەکار، بۆ سەندیکالیستە ئەنارکیستەکان، ڕیفۆرمیستی دەهاتە بەرچاو، بەڵام سەرەرای ئەوەش پشتیوانیان لە کەمپەینەکە دەکرد. داواکارییەك کە لە ساڵی 1960ەوە لەجێی خۆی مابووەوە، دەبوو لە یەکی ئایاری 1886دا بە مانگرتنی سەرتاسەری بسەپێنرێت. لە شیکاگۆ “یەکێتی ناوەندیی کرێکاران – Central Labor Union” شەممەی پێش 1ی ئایار خۆپیشاندانێکی گەورەی بە بەشداری نزیکەی 25.000 کەس بەرپاکرد. لە خودی یەکی ئایاردا مانگرتن لە ناوەندە پیشەسازییەکانی ئەمەریکادا زیاتر لە 300.000 کرێکار، بەتەنیا لە شیگاکۆ 40.000 کرێکار دەستیان لە کار کێشایەوە و لەسەر شەقامەکان 80.000 خۆپیشاندەر یەکیان گرتبوو.
پێشتر لە ئەپڕیڵی 1886دا لە شیکاگۆ لە کارخانەی میكکارمیك McCormick، کە درەوکەر (ماشێنی درەوکردن / دەراسە) ئامادە دەکرا، زۆربەی کرێکارەکان لەبەرامبەر ڕەفتاری نامرۆڤانەی شوێنی کار، بڕیاری مانگرتن دەدەن. ئەو کات لەبەرامبەر 12 کاتژێر ڕۆژانەکار بەگشتی 3 دۆلاری ئەمەریکی دەدرا، کە مرۆڤ دەیتوانی لە چێشتخانەیەکدا تەنیا ئێوارە ئێوارەخوادنێکی هەژارانەی پێ بکڕێت. خاوەنکار ڕێگری لە چوونەسەرکاری تێکرا کرێکارەکان دەکات، تاوەکو نزیکەی 1000 شوێنکاری خاڵی، بە کۆچەرانی تازە پڕ بکاتەوە، کە لە ئاوا بارێکدا لەبەر دەرگەی کارخانەکاندا بۆ پەیداکردنی کار دەوەستان. وێڕای بانگەوازی “ڕۆژنامەی کرێکار“، بۆ ئەوەی مانشکێنی نەکرێت، هێشتا 300 کەس بۆ داخوازی کار خۆیان ناونووس کرد. ئێوارەی 1ی ئایاری 1886 لە مەیدانی هایمارکت لە شەقامی ڕاندۆڵفRandolph Streetی شیکاگۆ کۆبوونەەیەکی کرێکاری کرا و ئەوەبوو کە مانگرتنی چەند ڕۆژەی کارخانەی میكکارمیك McCormick ی بەدوادا هات.
شیکاگۆ 1886
لە 3ی ئایاردا پۆلیس ڕژایە ئەو ناوە، بۆ ئەوەی کۆبوونەوەی مانگرتنی 6.000 خۆپیشاندەر لە نزیکی کارخانەی مێكکارمیك بڵاوە پێبکات. لە پێکدادانەکانی دواتردا 6 کرێکار کوژران و زۆرێك بریندار بوون. لە شەوی پێش 4ی ئایاردا هەزاران خۆپیشاندەر بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر توندوتیژی پۆلیس کۆبوونەوە و بەرەو مەیدانی هایمارکت بەرێکەوتن. سەرلەنوێ پۆلیس هەوڵی دا وەك ئەوەی ڕۆژی پێشوو، بە توندوتیژی بڵاوەی پێ بکات. سەرەرای ئەوەش کاروانی ناڕەزایەتی کرێکاران توانی بەرەویێش بڕوات و ئاشتییانە تێپەڕی. پارێزگاری شار هێرسن Harrison، کە بەخۆی لەوێندەرێ چاودێریی ئاساییشی شارەکەی دەکرد، زوو بەرەو ماڵ چووەوە.
نزیکەی 1000 خۆپیشاندەر، کە زۆربەیان کرێکاری ئاڵمانی بوون، گوێیان لە وتاردانەکان ڕاگرتبوو. دەمەو ئێوارە پاش ئەوەی ئەنارکیستانی ناسراو ئەلبێرت پێرسنس، ئاوگوست شپیس و ساموێل فیڵدن وتارەکانیان دا، بارودۆخەکە دژوارتر بوو. هێزی پۆلیس لە کۆڵانەکانی دەوروبەرەوە بە چەکەوە ئامادەباش وەستابوو. هەرکە هەوری باراناوی ئاسمانی تەنییەوە، زۆرێك لە خۆپیشاندەران شوێنی ناڕەزایەتییەکەیان جێهێشت، تەنیا نزیکەی 300 کەس لە وێندەرێ مانەوە.
کەمێك پێش کۆتاییهاتنی قسەکانی ئاوگوست شپیس، پشکێنەری پۆلیس بۆنفیڵد Bonfield فەرمانی هێرشبردن دەدات. 200 پۆلیس بەرەو ئۆتۆمەبێلی سەکۆی قسەکردنەکە کەوتنەڕێ و چوارلایان گرت، کاتێك کە بۆمبەکە هەڵدایە نێوەندی خەڵکەکە. دەستبەجێ پاش تەقینەوەکە، پۆلیس دەستی بە تەقەکردن لە کرێکارەکان کرد. لە شوێنی ڕووداوەکەدا پۆلیسێك کوژرا و شەش کرێکار دواتر بەهۆی برینداربوونیانەوە مردن. ئەوەی کە وتاردەرەکان وەك ئەنارکیست ناسراوبوون، پۆلیس و راگەیاندن ئاوایان لێكدایەوە، کە ڕووداوەکە هێرشێکی ئەنارکیستییە بۆ سەر پۆلیس. هەرچەند لەلایەن دادگەوە هیچ بەڵگەیەك بۆ وەها پەیوەندییەك نەتوانرا بخرێنە ڕوو.
سەرەرای ئەوەی کە لەو ساوە تا هەنووکەش هیچ کەس وەك هەڵدەری بۆمبەکە نەناسراوە، کەچی 8 کەس ، کەسانێك کە بەشداری ڕێکخستنی مانگرتنەکە بوون، سکاڵایان لەسەر تۆمار کرا و لە ئۆگوستی 1886دا تاوانبار کران. هەرچەندە تەنانەت بەڵگەی بەشدارنەبوون و تاوانبارنەبوونیان هەبوو، دادوەر جۆزیف گاری Joseph Gary بە تاوانباری ناساندن، گوایە بۆمبهەڵدەرەکە لەسەر بنەمای بۆچوونی ئەنارکیستانەی ئەم کەسانە بەکارەکە هەستاوە. لەسەر ئەو بنەمایە ئەوان تاوانبارن، هەروەك ئەوەی کە بەخۆیان بە هێرشەکە هەستابن. شایانی باسە خەرجی پارێزەری تاوانبارکراوان، نزیکەی 50.0000 دۆلار بوو، کە لە پارەی کۆمەكی هاوپشتی لە هەموو لایەکی جیهانەوە دابین کرا.
سزادراوان گیۆرگ ئێنگل Georg Engel (نیگارکیش خەڵکی کاسڵ– ئاڵمان) ، ساموێل فیڵدن Samuel Fielden (کرێکاری بارکردن خەڵکی لەنکشەیر – ئینگلاند) ، ئادۆڵف فیشەر Adolph Fischer (جاپگەر خەڵکی برێمن – ئالمان) ، لویس لینگ Louis Lingg (دارتاش خەڵکی مانهایم–ئاڵمان) ، ئۆسکار نێبە Oscar Neebe (لولەکیش خەڵکی نیویۆرك، تا سەردەمی لاوی لە کاسڵ ژیاوە) ، ئەلبێرت پێرسنس Albert Parsons (جاپگەر خەڵکی ئالاباما) ، میشایل شڤاب Michael Schwab (پەرتووکچن خەڵکی ئونتەرفرانکین– ئاڵمان) ، ئاوگوست شپیسAugust Spies (مۆبیلدانەر خەڵکی هێسن– ئالمان). پاش دادگەییکردنێکی ڕواڵەتییانە (شانۆگەرییانە) بە بەڵگەی دۆرینەوە، لەلایەن لێژنەیەکی سوێندخۆری ساختەوە بە لەسێدارەدان سزا دران. هەروەها ئۆسکار نێبە بە 15 ساڵ زیندانی سزا درا. لویس لینگ لە ژووری زینداندا بەهۆی دەمانجەیەکی بەقاجاخ بەدەستهێنراو خۆکوژی کرد و لایەکی سەری هەڵتەقاند. دادگە و دەسەلاتداران بەزۆر ئەو بڕئارەیان سەپاند و داوای پێداچوونەوەی بڕیارەکە لە سەرەتای نۆڤەمبەری 1887دا لەلایەن دادگەی بالاوە ڕەتکرایەوە.
سزای لەسێدارەدانی ساموێل فیڵدن و میشایل شڤاب لەلایەن فەرماندارOgelsby ەوە گۆڕدرا بە سزای زیندانی هەمیشەیی. ئێنگل، فیشەر، پێرسنس و سشپیس لە ڕێکەوتی 11ی نۆڤەمبەری 1887 لە زیندانی Cook County لەسێدارە دران. سەدان هەزار کەس لە ڕێپێوانی ناڕەزایەتی و بەگۆڕسپاردنی لەسێدارەدراواندا لە گۆڕستانی ڤاڵدهایم Waldheim لە ( Forest Park Illinois) بەشدارییان کرد. ڕۆبێرت ڕایتسیڵ Robert Reitzel ی ئەنارکیست خەڵکی بادن Baden، بەو بۆنەوە وتارێكی خوێندەوە. لە ساڵی 1893وە لەم گۆڕستانە، پەیکەرێکی یاداوەی بۆ قوربانیانی ڕووداوەکەی هایمارکت دانراوە.
هەروەها لە ساڵی 1893دا هەر سێ زیندانی، فیڵدن ، نێبە و شڤاب لەلایەن فەرماندار (پارێزگار) جۆن ئاڵتگێڵد John Altgeld وە بە بێتاوان و قوربانی دادگە ناسران و لێبوردیان بۆ دەرچوو. ( ساڵی 1936 دەستەیەکی لێکۆڵینەوە بەو سەرەنجامە گەیشت، کە هەموو 8 سزادراوەکە بێتاوان بوون). ئۆسکار نێبە پاش ئازادکردنی وەك پێشتر لە بزاڤی کرێکاریدا چالاك مایەوە. دواتر بووە ئەندامی کرێکارانی پیشەسازیی جیهان ( IWW – Industrial Workers of the World ) و لە میتینگی 1ی ئایاری 1906ی شیکاگۆدا قسەکەری یەکەم بوو. نێبە ساڵی 1916 مرد و لە گۆڕستانی ڤاڵدهایم لەتەنیشت پەیکەری یاداوەری “گیانبەختکراوانی هایمارکت“دا بەخاك سپێردرا.
پاشان، سەرەڕای ئەوەش، سزاکە و جێبەجێکردنەکەی بوونە هاندەری ناڕەزایەتی بەردەوامی بزووتنەوەی کرێکاری لە سەرتاسەری جیهاندا. 1888 فێدراسییۆنی کرێکارانی ئەمەریکا ( American Federation of Labor – AFL) بڕیاری دا 1ی ئایاری 1890 بکرێتە ڕۆژی خەبات بۆ سەپاندنی 8 کاتژێر ڕۆژانەکار. هەرچەندە کە لە ئاڵمان پارتی سۆشیالدێمۆکرات دژی بانگەوازی مانگرتنی گشتی بوو، لە هەموو شارەکان مانگرتن و کۆبوونەوەی جەماوەری بەرپاکران. زیاتر لە 100.000 کرێکار بەشدارییان تێددا کرد، بەتایبەت شاری هامبورگ Hamburg.
دواجار کۆنگرەی دامەزراندنی “ڕۆژنامەی نێونەتەوەیی“ سۆشیالدێمۆکرات لە ساڵی 1889دا بڕیاری دا 1ی ئایاری بکرێتە “ڕۆژی خەباتی” سالانەی بزووتنەوەی کرێکاری و لەو کاتەوە ئەم ڕۆژە بە کۆبوونەوەی جەماوەری و مانگرتن دەستی پێکردووە. بەڵام هەروەها هەر لە دەستپێکەوە لەناو بزووتنەوەکەدا ڕەخنەش لە1ی ئایار هەبوو: لە فەرەنسە لە ساڵی 1892دا هەژمارێکی زۆر لە ئەنارکیستەکان ڕەخنەیان لەو کەمپەینە گرت، لەوانە سیباستیان فۆرێ Sebastien Faure، وتی “چیتر ئەمە ڕۆژێکی شۆڕشگێڕانە نییە، بەڵکو سەکۆیەکی دەستەمۆکراوە بۆ هەڵبژاردنی دەسەلاتخوازان، تا لەڕێگەی دەنگی کرێکارانەوە بۆ پارلەمان هەڵببژێردرێن”. ساڵی 1893 لە کۆنگرەی یەکێتییە کرێکارییەکاندا لە مارسێل Marseille جارێکی دیکە ئاراستەی خەباتکارانی 1ی ئایار وەك ڕۆژی مانگرتنی گشتی پێداگری لەسەر کرایەوە، شتێك کە زیاتر دابڕانی لە پارتی سۆشیا دێمۆکرات واوەتر بەرەوپیش برد. دواتر ساڵی 1896 کاتێك کە ئەندامانی ئەنارکیست لە نێونەتەوەیی دووەمدا لە لەندەن لەبەر ڕەتکردنەوەی پارلەمانتاریزم دەرکران، ئەو لێکدابرانە فراوانتر بوو.
هاوپشتی نێونەتەوەیی لەبری ناسیونالیزمی خۆجێی
ئەوڕۆکە بۆ زۆرینەی زۆری کرێکارانی کرێکرتە (پابەند بە مووچە)، 1ی ئایار واتایەکی زۆر نابەخشێت. زۆر دەمێکە چیتر “ڕۆژی خەباتی چینایەتی” نییە. لەبری ئەوە 1ی ئایار بۆ زۆرێك هەلێکی گونجاوە بۆ گەشتێکی خێزانی بۆ ناو سەوزایی (پارك و باخی کەنار شار)، یا لەوانەیە بۆ ڤورست [قیمەیەکی خۆشەکراوە بۆ برژاندن] خواردن لە جەژنی سەرشەقامی کۆنفیدراسیۆنی یەکێتییەکانی ئاڵمان (DGB). لەوێندەرێ وتاری فریودەرانەی سەرانی یەکێتییەکان، ئەوانەی کە لەبارەی “هاوپەیمانی لەپێناو کار ” لەتەك خاوەنکاران وەك پێداویستی و هەنگاونان بۆ پێشەوە، قسە دەکەن، پەخش دەکرێت.
بۆ ئەو مەبەستە سەرانی یەکێتییەکانی (DGB) پارێزگاری لە “ئاڵمانیا” بە هەموو هێزە ناسیونالیستەکانییەوە لەبەرامبەر کێبرکێی وڵاتانی کرێ کەم (کار هەرزان)ی ئۆروپای خۆرهەلاتی و ئاسیا، دەکەن. تەنانەت ئەمە واوەتر دەڕوات، کە (IG BAU ) پێکەوە لەتەك کاربەدستانی گومرگ دەچنە شوێنەکانی کارکردن (خانوو و تەلارکردنەوە)، تاوەکو کاری تۆمارنەکراو (ڕەش) و شێوەکانی دیکەی کارکردنی نایاسایی لەناوبەرن. کۆنفیدراسیۆنی یەکێتییەکانی ئاڵمان لەپێناو دابینکردنی بەرژەوەندی ئەندامانی، بەشێوەیەکی سەرەکی کرێکارانی شارەزا، بە پاراستنی پلەی مووچە و مافی خانەنشینی، نوێنەرایەتی دەکات. بۆ بەشێکی ڕوو لە زیادی خەڵك، ئەوانەی کە لە دەرەوەی پلەی مووچە ( ناجێگیر/ نایاسایی)ن، 1ی ئایار بەهیچ شێوەیەك ڕۆژی پشوو نییە و پاداشتی پشوویان بەرناکەوێت.
شەقام خاوێنگەران، قاپشۆران و سەرپەشتیگەرانی مناڵان و پیران، چایچی و قاوەچییان، کرێکارانی فەرمانگەکان– بەردەوام زۆتر کارە پێویستەکانی کۆمەڵگە بەهۆی کرێکاری قەرزکراوەوە (کرێکاری کاتیی وەرگیراو لە نووسینەگانی کار)، نیوەکاران یا یەك یۆرۆ کارەوە پڕ دەکرێنەوە. کاری زۆرەملێیانەی دەوڵەتی لەلایەن ARGE (گروپی کار) و فشاری کرێی کەمی بازارەوە لەشکری “کارکەرانی هەژار” لە ئاڵمانیا دەسەبەر دەکەن. بۆ یەکەمین جار پاش دووەمین جەنگی جیهانی دووەمەوە، بەشێکی دانیشتوان ناچار کراون و خراونەتە ژێر هێڵی هەژاری، لەو شوێنانەی کە دەمێکە “پڕۆلیتاریای بیانی“ی (بە دەربڕینی “یەکێتی پۆلیس“) لێیە. بۆ ئەوەی خەبات دژی وەها بارێك ڕۆژانە بەڕێبخرێت، ئەرکی یەکێتییەکانە. دەی ئەگەر DGB نەیکات، ئەوا ئێمە بەخۆمان دەیکەین!
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
بەشێك لە مێژووی ڕۆژی 1ی ئایار / 2
بەشێك لە مێژووی ڕۆژی 1ی ئایار
و. لە ئاڵمانییەوە: هەژێن
بەشی دووەم
چیرۆکی (بەشداریی کۆمەڵایەتی)
هاوپەیمانی چینایەتی کۆنفیدراسیۆنی یەکێتییەکانی ئاڵمان ڕیسا [سوننەتی] خۆی هەیە : ساڵی 1920 لە کۆماری ڤایمارەرWeimarer دا یاسای شوراکانی کارخانەی ئیمپراتۆری ئاڵمان پەسەند کرا. پاش جەنگی دۆراوی یەکەمی جیهانی (1914-1918) و شۆڕشی نۆڤەمبەری کرێکاران – و شوراکانی سەربازان (1918/19) سۆشیالدێمۆکراتی و یەکێتییەکانی وەك دەستەبژێری سەروەر خۆیان سەپاند. هەر ئەو سۆشیالدێمۆکراتە، ساڵی 1914 دەنگی بە جەنگی ئیمپراتۆریی دا، تاوەکو دیسانەوە لەلایەن هێزە کۆنەپەرستەکانەوە وەك “نانیشتمانی” سووکایەتییان پێنەکرێت.
ڕابەڕانی پارتی سۆشیالدێمۆکرات ئالمان ئیبێرت Ebert و نۆسکە Noske دەیانەویست بەشی خۆیان لە ولاتانی داگیرکراو “شوێنێك لەبەر خۆرەتاو” بپچڕن، لەو ڕووەوە یەکێتییە سۆشیالدێمۆکراتەکانیش لەوپێناوەدا ئامادەبوون، لە کاتی جەنگی ئیمپریالیستانەدا دەم و دەست و پێ بەستراو بن. ئەم گونجانە چینایەتییە وەك “هودنە” بووەتە سیمبوڵی میانجیکاریی و هاریکاریی (corporatism) یەکێتییەکان. ئیمپراتۆر (قەیسەری پروس) بە بەفەرمیناسین لە “یاسای کۆمەکیی خزمەتگوزارییە نیشتمانییەکان“ی 1916دا سوپاسگوزاری کردن. لە ڕێکەوتننامەی ستینیس لێگیین Stinnes-Legien نێوان ئەنجومەنی ناوەندیی کار (ZAG) لەتەك پیشەسازیدا سەرلەنوێ لە سالانی 1918 تا 1924 گیانی سازشکارانی تەبایی چینایەتی یەکێتییەکان خۆی دەردەخاتەوە.
1919 : ڕۆژی پشوو و ڕەشەکوژی
لەتەك سەرکەوتنی سۆشیالدێمۆکراتی لە کۆماری ڤایمەر Weimarer دا، ساڵی 1919 ئیتر ڕۆژی 1ی ئایار کرا بە پشوو “ڕۆژی جەژنی نیشتمانی“. بۆ ئەوەی چیتر یاداوەری کوشتاری مانگرتنە جەماوەرییەکەی 1886 لەپێناو 8 کاتژێر ڕۆژانەکاردا، نەبێت. سۆشیالدێمۆکراتەکان دەیانویست پشوویەکی یاساییانەی دەوڵەتیی، وەك “باڵاترین ئامانج پاراستنی کرێکاران و ئاشتی جیهانیی هەمیشە دابینکراو” نیشان بدەن. دەبوو ئەمە ببێتە “ئامرازێك بۆ یەکگرتن و تەبایی تەواوی گەل“.
لە یەکەمین 1ی ئایاری بە پشووکراوی ساڵی 1919دا کۆماری شۆڕشگێڕی میونیخ (Münch) لەلایەن سوپا و فاشیستەکانەوە سەرکوتکرا، سەدان کرێکار کوژران. هەزاران زیندانی کران و بە کوشتن یا زیندانی هەمیشەیی سزا دران. سۆشیالدێمۆکراتی ترسی ئەوەی هەبوو، کە لە ساڵانی داهاتووشدا ئەم ڕۆژە دووبارە ببێتە ڕۆژێکی خوێناوی پێکدادان لەتەك کرێکاراندا. هەر لەبەرئەوە ئەو “ڕۆژی جەژنی نیشتمانی“یە دەستبەجێ هەڵوەشێنرایەوە، بەڵام سەرەرای ئەوەش لە زۆر بەشی (کۆماری ڤایمەر)دا ڕۆژی 1ی ئایار بە ڕۆژی پشوو مایەوە.
لە ئەپڕیڵی 1920دا میرایەتی سۆشیالدێمۆکرات ڕێگەی دا بە کۆمەکی هێزی پارێزگاریی نیشتمانی (Reichswehr) و سوپای فاشیستی، ڕاپەڕینی کرێکارانی ناوچەی (Ruhrgebiet) کوشتوبڕ بکرێت و پشتیوانی لە بکوژان کرد. ئەو هێزە سەربازییانەی، کە “لەپێناو قەیسەر و نیشتمان” شۆڕشی نۆڤەمبەری 1918یان سەرکوتکرد، سەرلەنوێ بە چاوپۆشی میرایەتی سۆشیالدێمۆکرات، بزووتنەوەی دژە فاشیستانەی کرێکارانیان خەڵتانی خوێن کرد. بەڵام سۆشیالدێمۆکراتی و یەکێتییەکانیان لەو ئاستەدا نەبوون ئەزموون وەبگرن و بەر بە هەڵکشانی سۆشیالیزمی نەتەوەیی بگرن.
لە ساڵی 1924ەوە خۆپیشاندانەکانی 1ی ئایار لەسەر شەقامەکان (لە دەرەوە) قەدەخە بوون، لەبەرئەوە لەو سالانەدا هیچ شتێکی ئاوا نەهاتووەتە ڕوودان. ساڵی 1929 لە وەها بارێکدا سەرۆکی پۆلیسی بێرلین Zörgiebel خۆپیشاندانی 1ی ئایاری سەرکوت کرد، بۆ ئەوەی بەر بە مانگرتنی ڕۆژی 2ی ئایار، کە پارتی کۆمونیستی ئاڵمانیان (KPD) رایگەیاندبوو، بگرێت. لە (بەرلین) پایتەختی پروس، لەوێ کە 1ی ئایار (بەپێچەوانەی بەشەکانی دیکەی دەوڵەتی نیشتمانی ئاڵمان)ەوە ئەم ڕۆژە پشوو نەبوو، نزیکەی 8 هەزار کرێکار لە گەڕەکەکانی ڤێدینگ و نۆیکلین Wedding ، Neukölln خۆپیشاندانی 1ی ئایاریان بەرپاکرد. هەرچەندە کە پارتی سۆشیالدێمۆکراتی ئاڵمان تەنیا خوازیاری بەرپاکردنی کۆبوونەوەی ناو هۆڵەکان بوو، سۆشیالدێمۆکراتیك کوژرا، لەسەر ئەوەی کە نەیویستووە دەستبەجێ پەنجەرەکەی دابخات. سەرۆکی پۆلیس Zörgiebel ی سۆشیالدێمۆکرات باری نائاسایی ڕاگەیاند و لە دوو ڕۆژی دواتردا هەموو خۆپیشاندان و کۆبوونەوەکانی مانگرتنی بە چەکی قورسی وەك دۆشکە سەرکوت کرد. 30 کەس لە نزیکەی 25 هەزاری خۆپیشاندەری بێچەك کوژران و سەدان کەسیش بریندار کران.
سۆشیالدێمۆکراتی و کۆنفیدراڵی گشتی یەکێتییەکانی ئاڵمان (ADGB)
شالیاری کاری ئەوسای ولات تیۆدۆر لایپارت Theodor Leipart (دامەزرێنەری “دێمۆکراتی ئابووری“ی بۆرجوازی) لە ساڵی 1921ەوە سەرۆکی کۆنفیدراڵی گشتیی یەکێتییەکانی ئاڵمان (ADGB) بوو. بە دروشمەکەی “ڕێکخراو، خۆپیشاندان نییە!” لایپارت هەڵوێستی خۆپاریزانەی ناتوندوتیژی بەرامبەر نازییەکان نیشاندا و زۆریش تێکۆشا، تاوەکو بەرهەڵستی دژە فاشیستانەی کرێکاران سەرکەوتوو نەبێت.
پاش دەسەڵاتسپاردن بە سەرۆکشالیارانی دەوڵەتی نیشتمانی ئاڵمان ئادۆلف هیتلەر Adolf Hitler لە 1933دا، لایپارت هەوڵێکی ناکامی دا یەکێتییەکانی ئاڵمان بداتە پاڵ میرایەتی یاسایی نازی. لە ترسی لەنابردنی یەکێتییەکان، ئەو لە دژی ڕامیاریی مانگرتنی جەماوەری لە قسەکردن بەردەوان بوو و بە دەربڕینی ناڕەزایەتی زارەکی و بێلایەنیی ڕامیاریانەی پارتیی، پشتی تێکرد.
دیکتاتۆری نازیی و کولتوری کار (کارپەرەستی)
لە 19. ئەپڕیڵی 1933دا کۆنفیدراسیۆنی گشتی یەکێتییەکانی ئاڵمان ADGB ڕایانگەیاند، ئەرکی سەر شانی ئەندامانی یەکێتییەکانە، کە لە جەژنیی دەوڵەتیی ئایاردا بەشداری بکەن. کۆنفیدراسیۆنی گشتی یەکێتییەکانی ئاڵمان داوای لە دەوڵەت کرد، کە “هێزی کار بەتەواوەتی ببێتە بەشێك لە دەوڵەت”ی پارتی دیکتاتۆری ناسیونال سۆشیالیست (سۆشیال نەتەوەیی). لە 1ی ئایاری 1933دا بەشێکی ئەندامانی یەکێتییەکان لەتەك نازییەکان بەکردەوە ڕێپێوانیان کرد. لە بێرلین لەبەردەم یەك ملیۆن ئاڵمانیدا هیتلەر ڕایگەیاند “سیمبولی خەباتی چینایەتی و ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوەی بەردەوام، دیسانەوە دەبێتەوە بە سیمبوڵی یەکێتی باڵا و سەرنجڕاکێشی نەتەوە”. ئیتر دژە جولەکەبوون و دژە کۆمونیستبوون کرانە ئایینامەی دەوڵەت.
لە ڕۆژی دووەمدا (02.05.1933) نازییەکان بەهۆی “کۆمیتەکانی چالاکی بۆ پاراستی هێزی کاری ئاڵمانی– Aktionskomitee zum Schutze der deutschen Arbeit”ەوە کۆمەڵە کرێکارییەکان، بنکە و پارەی یەکێتییەکان دەستیان بەسەردا گیرا و سەرانی یەکێتییەکان (وەك تیئۆدۆر لایپارت) لە “زیندانی چاودێریی” ئاخێنران و ئەشکەنجە دران و هەندێکیان کوژران.
ناسیونال سۆشیالیستەکان (نازییەکان) لەڕێی زۆرەوە خەباتی چینایەتییان لەنێوبرد و بە “تێکۆشانی نەژادی“ی جێگەیان گرتەوە. لەجێی بەشداریی و دەنگداریی کرێکاران لە کارخانەدا، “رابەری کارخانە” و “بەرەی کاری ئاڵمان(DAF) “یان دانا. هەموو کرێکاران وەك “وەفاداری” کرانە ئەندامی زۆرەملێیانەی بەرەی کاری ئاڵمانی (DAF) و ئەنجومەنە سەرتاسەرییەکانی کرێکاران و کارمەندان کرانە یەکێتی یەکەیی [تاك یەکێتی – single union].
مافی مانگرتن هەڵوەشینرایەوە و دەبوو “بڕواپێکراوانی کار– Trustees of the work” وەك میانجیکار لە مشتومڕەکاندا ئاشتی کۆمەڵایەتی لەنێوان خاوەنکار و هێزی کرێکاراندا لە شوێنەکانی کاردا دابین بکەن. دەبوو هەموو ساڵێك بۆ 12 مانگ 1ی ئایار ناو بنێن و ڕاستەوخۆ لەژێر فەامانی شالیاریی کاری دەوڵەتی ئاڵماندا بوون. “ڕۆژی خەباتی چینی کرێکار” ی جاران کرابووە سیمبوڵی “کاری داهێنەرانە” وەك “نیشانەی هاوپشتی نەتەوەیی” لە “شۆشیالیزمی نەتەوەیی“دا.
لە ساڵی 1934ەوە 1ی ئایار چیتر هیچ پەیوەندییەکی بە چینی کرێکارەوە نەمابوو و ناوی نرا بوو “ڕۆژی پشووی نیشتمانی نەتەوەی ئاڵمان”. دەبوو بە ڕازاندنەوەی درەختی ئایاری maypoles ، گۆرانیبێژیی، کاروانی ترومبێل و ڕپێوانی سەربازیی،1ی ئایار وەك جەژنی نەتەوەیی بێتە بەشی سەرەکی لە ئایدیۆلۆجی شۆشیالیزمی نەتەوەیی (NS). لە زۆر شوێندا وەك لاساییکردنەوەی پێشەنگیی بێرلین لە 1ی ئایاری 1933دا، تەنانەت درەختیان دەچاند، ئەوەی کە پێیان دەوت “داربەڕووی هیتلەر”. هاوکات نازییەکان بە تیرۆر و ڕاونان پاشماوەی بزووتنەوەی کڕیکاریی (ئاڵمانیا و نەمسا)یان سەرکوتکرد. زۆرێك لە ئوردووگەکانی قەڵاچۆکردندا لەتەك جوولەکەکان و “ناکۆمەڵایەتییەکان – Asozialen (لە ڕوانگەی نازییەکانەوە)” بەهۆی کاری زۆرەملێوە لەناو بران. بەڕێکەوت نەبوو، کە لەسەر دەرگەی ئوردووگەی قەڵاچۆکردنی داخاو Dachau ، دروشمی : “کار مرۆڤ ئازاد دەکات – !Arbeit macht frei” نووسرابوو. ئەم بارە بەردەوام دەبێت تا ئەو کاتەی کە هێزەکانی بەرەی دژ لەپێس هەموویانەوە یەکێتی سۆڤیەت و دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا لە 8ی مای 1945دا کۆتایی بە دیکتاتۆریی سۆشیالیزمی نەتەوەیی دەهێنن.
یەکی ئایار پاش 1945
لە ساڵی 1946دا 1ی ئایار وەك ڕۆژی پشوو لەلایەن هێزەکانی هاوپەیمانانەوە بە فەرمی ناسرا. بەڵام هێشتاکە دەتوانرا بانگەواز و کۆبوونەوە ئایارییەکان بەرتەسك بکرێن. ئەمڕۆکە لە ئاڵمانیا یەکی ئایار ڕۆژی پشووی یاسایی و پاڕێزراوە. لە ڕووی یاساییەوە پرسێکی هەرێمییە، بۆ نموونە لە هەرێمی نۆرد ڕاین ڤێستفالن NRW ئەم ڕۆژە ناوی ” ڕۆژی پابەندبوونە بە ئازادی و ئاشتی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی، تەبایی نێونەتەوەیی و ڕێزی مرۆڤایەتی“.
لە دەوڵەتەکانی سەرمایەداری دەوڵەتی بلۆکی خۆرهەڵاتیدا، ڕۆژی یەکی ئایار وەك “خەباتی نێونەتەوەیی و ڕۆژی پشووی خەڵکی کرێکار بۆ ئاشتی و سۆشیالیزم” لەلایەن فەرمانڕەوایە مارکسیست–لێنینیستەکانەوە دیاری کرابوو. بەشداریکردن لە ڕێپێوانە سەربازییەکاندا بە بەردەم ڕیزی ئەندامانی پارت و میوانەکانیاندا، ئەرکی بێچەندوچوونی کرێکاران و خوێندکاران بوو. وەك سیمبولی 1ی ئایار گوڵەمێخەکێکی سوور پێشکەش دەکرا یا وەك یاداوەریی سەرکوتکرانی بزووتنەوە کرێکارییەکان دادەنرا.
یەکی ئایار وەك نیشانەی دژەکۆمونیستانەی خۆرائاوا
پاپ پیوسی دوازدەهەم Pius XII کە لەسەردەمی کارگێڕییەکەیدا لە ساڵی 1939وە بەبێ ڕەخنە چاوپۆشی لە فاشیزم کردبوو، لە ساڵی1955دا 1ی ئایاری وەك یاداوەری یوسفی پیرۆز (باوکی عیسی) ڕاگەیاند، کە گوایە دارتاش بووە.
لە سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابوردوو [سەدەی بیست]ەوە لە بێرلین–ی خۆراوایی (BRD) یەکی ئایار بووەتە سیمبولی جەنگی میلیشیایی سەرشەقامەکان لەنێوان ئۆتۆنۆمەکان [خودموختارەکان] و پۆلیس. کە تێیدا سەنگەربەندی جەنگ و زیانگەیاندن، بەشێوەیەکی سەرەکی لە گەڕەکی کرۆیتسبێرگ Kreuzberg ڕوودەدەن، هەروا بەرادەیەك دانیشتوانی ئەو گەڕەکە و کەسانی دیکەی کە لە شوێنەکانی دیکەوە هاتوون، چالاکانە بەشداری تێدا دەکەن. بەزۆری ئێوارە خۆپیشاندانی چەپە رادیکاڵەکان، هەل بۆ توندوتیژی پۆلیس و پێکدادانەکانی دواتر دەڕەخسێنن.
لە ساڵی 1911ەوە لە هەندێك شاری ئۆروپیدا ڕێپیوانی “ڕۆژی ئایاری ئۆروپا– EuroMayday ” وەك ئەڵتەرناتیڤی ڕامیاریی بۆ جەژنە شەقامییەکانی کۆنفیدراڵیی یەکێتییەکانی ئاڵمانDGB بەرپا دەرکرێن. چالاکان دەیانەوێت لە وێنای ڕیزبەندی ڕەش و ئاهەنگگێران بە پاپموزیك و پۆشاکی ڕەنگاوڕەنگی بەرهەڵستکاری کرێکارانی ناڕێکخراو و ناجێگیر، دووری بگرن.
ئەورۆکە لە ئاڵمانیا، نەمسا و بەشێکی سویسرا 1ی ئایار ڕۆژی پشووی فەرمییە، هەروەها لە وڵاتانی وەك برازیل، چاینا، فینلەند، فەرەنسە، یۆنان، ئیتالیا، مەکسیکۆ، کۆریای باکووریی، پۆتوگال، ڕوسیا، سوید، تایلاند، تورکیە، عیراق و هەدێك وڵاتی دیکە پشووی فەرمییە. سەرەرای ئەوەش هێشتاکە لە هەندیك وڵاتدا خۆپیشاندانە ئایارییەکان قەدەخە دەکرێن و بۆ سەرکەوتیان ڕێگە بە توندوتیژی پۆلیس و گرتن دەدرێت. بەڵام زۆربەی خۆپیشاندانە ئایارییەکان لەژێر کارایی بزووتنەوەی سوونەتیی کرێکاران و کۆمونیستەکان و بەرادەیەك پارتە سۆشیالدێمۆکراتەکاندا، لەناو ڕامیاریی نوێنەرایەتی و پارەلەماندا خۆیان گونجاندووە.
ئەوڕۆکە چیتر “بازرگانەکان و پێشڕەوانی بازار”، بۆ ئەوەی کرێکاران ئارام و خاو بکەنەوە، پێویستیان بە 1ی ئایار نییە. ئەو کارە یەکە یەکێتییەکان [یەکێتییە پیشەییەکان]ی کۆنفیدراڵیی یەکێتییەکانی ئاڵمان DGB خۆبەخۆیی ئەنجامیان داوە. هەردەم بەردەام هەوڵ دراوە، 1ی ئایار وەك پشووی فەڕمیی هەڵوەشێنرێتەوە، بۆ ئەوەی لەم ڕۆژەشدا وەك ئاسایی و بەبێ پاداشتی زیادەی کار، کار بکرێت.
بەڵام چ پشوو بێت یان نا: ئەوە تەنیا مانگرتنی هاوپشتی، بایکۆت و خەباتی ڕاستەوخۆن، کە هەموو ڕۆژیك دەکەنە 1ی ئایار!
سەندیکای ئەنارکیستی کۆڵن / بۆن
http://anarchosyndikalismus.org
سەرچاوەکان:
– هافبرۆد، مایکڵ : “مانگرتنی گشتی، 8 کاتژێر ڕۆژانەکار و یەکی ئایار. گەنجینەی بزووتنەوەی ڕادیکاڵی کرێکاری“، ئامادەکردنی بلاکبۆکس ، بیلیفیلد 1997
Halfbrodt, Michael: „Generalstreik, Achtstundentag und Erster Mai. Ein Kapitel aus der radikalen Arbeiterbewegung“, Edition Blackbox, Bielefeld 1997
– کاراسێك، هۆرست: “هایمارکت، ئەنارکیستە ئاڵمانەکانی شیکاگۆ. وتە و ژیاننامە.” جاپکراوی کلاوس ڤاگنباخ، بێرلین 1973
Karasek, Horst (Hg.): “Haymarket. Die deutschen Anarchisten von Chicago. Reden und Lebensläufe.” Verlag Klaus Wagenbach, Berlin 1973
ئەمە بڵاوبکەرەوە:
کۆڵن/ ئاڵمان : خۆپیشاندانەکانی یەکی ئایاری 2012
کۆڵن/ ئاڵمان : خۆپیشاندانەکانی یەکی ئایاری 2012
ئەم ساڵ بەپێچەوانەی سالانی پێشوو، گروپە ئەنارکیستەکان چەند مانگ پێشتر هاوپەیمانییەکان لە گشت گروپەکان و تاکە ئازادیخوازەکان پێكهێنا؛ لەوانە یەکێتی ئازادی کرێکاران-کۆڵن، سەندیکای ئەنارکیستی لاوانی کۆڵن، ڕێکخراوی بێکارانی شاری کۆڵن، فۆرومی ئەنارکیستانی شاری کۆڵن و چەندین کەسی دیکەی ناڕێکخراوی ئەنارکیست لە پەنابەران (ولاتانی دی) و شارەکانی دیکەی ئاڵمانەوە بەشدارییان تێدا کرد.
ئامادەکاری 1ی ئایاری ئەم ساڵ بێجگە لە کۆبوونەوەی بەردەوامی هەفتانە، چەندین چالاکی دیکەی گرتبووە خۆ، لەوانە ئێوارە کۆڕ لەسەر مێژووی یەکی ئایار و دیوە شاراوەکانی ئەو مێژووە، ئێوارە سینەما بە نیشاندانی فیلمی دۆکومێنتەری لەو بارەوە و وۆرکشۆپ و یاداوەی قوربانیانی کار و ڕێپێوان بەو بۆنەوە لە 28ی ئەپڕیڵی 2012 بەناو چەند ویستگەیەکی شاری کۆڵن دا و چەند ئێوارە میتینگ و جەژنی هاوپشتی و هەندێك چالاکی دیکە، لە ماوەی چەند مانگدا بەرپاکران.
بەشداری ڕێپێوانی 1ی ئایاری 2012 **
ئەم ساڵێش وەك چەند ساڵی پێشوو، ئەنارکیستەکان وەك ڕیزبەندییەك (بلۆکێك)ی ئەنارکی، لە ڕێپێوانی فەرمی یەکی ئایاری ئەم ساڵدا بەشدارییان کرد و هەژماری بەشداربووان لەچاو سالانی پێشوو، هەم لە ڕیزبەندی ئەنارکییەکاندا ڕوو لە زیادبوون بوو و هەم لە ڕیپێوانە گشتییەکەدا هەژماری بەشداربووان زۆرتر بوو.
ڕیزبەندیی ئەنارکی نێو ڕێپێوانەکە فرە ڕەنگ و دەنگ بوو؛ ئەندامانی یەکێتی ئازادی کرێکاران- کۆڵن، ڕێکخراوی بێکارانی شاری کۆڵن، سەندیکای ئەنارکیستی لاوان کۆڵن، ئەنارکۆ- فێمینیستەکان، ئەنارکۆ-کۆمونیستەکان، ئەنارکۆ- سەوزەکان و ئەنارکۆ-تاکگەراکان لە زۆر ولات و نەتەوەوە (پەنابەران و کۆچەران) هاتبوون و بەشدارییان کرد و لە کۆتایی ڕێپێوانەکەدا لە دەوری چادری راگەیاندنی ڕێکخراوی بێکاران و وێنەگرانی ئازاد و کرێکاری کۆبوونەوە و تا کۆتایی کۆبوونەوە جەماوەرییەکە مانەوە و بە درێژایی ڕێپێوان و کۆبوونەوەکە بە دروشمی ئازادیخوازانە و سۆشیالیستانە رامیاریی دەوڵەت و سەرمایەدارەکان و کۆنفیدراڵی یەکێتییەکانی ئاڵمان (DGB)یان ڕسواکرد, لە کاتێکدا پارت و ڕێکخراوە دەسەلاتخواز و ڕیفۆرمیستەکان تەپل و زوڕنا و گۆرانی و دروشمی ڕیاکارانەیان دەکوتا و دەوتەوە، بەردەوام دروشمەکانی ئەنارکیستەکان دژی ناسیونالیزم و دژی دەوڵەت و دژی سەرمایەداری و دژ یەکێتییە زەردەکان و بانگەوازی هاوپشتی نێونەتەوەیی گەرمییان بە ڕێپیوانەکە دەدا، لەوانە: «سەد ساڵ تەمەنی (DGB)، هیچ زیانی بە سەرمایەداری نەگەیاندووە» ، «بژی هاوپشتی دژەنەتەوەیی» ، ئەمانە و کۆمەلێك دروشمی دیکەی پەیوەست بە باری گوزەران و نەبوونی کار و پەرەسەندنەوەی نیۆنازییەکان و … هی دیکە .
** شایانی باسە زۆرێك لە چالاکانی ڕیزبەندیی ڕەش و سوور، لەم شارەوە چووبوون بۆ شاری بۆن بۆ بەرەنگاریی ڕێپوانی نیۆنازییەکان لە یەکی ئایاری ئەم ساڵی ئەو شارەدا…
Anarkistan ئەنارشیستان 
پێویستە لە ژوورەوە بیت تا سەرنج بنێریت.