وەرگەرا ماکینە
ھەر چەند گەرارد ونستانلەی ( قانوونا نوویا راستداریێ ، ١٦٤٩) و وڵام گۆدون ( لێپرسینا ل سەر دادوەریا سیاسی ، ١٧٩٣) د سەدسالێن ١٧-ئان و ١٨-ئان دە دەست ب ڤەکرنا فەلسەفەیا ئانارشیزمێ کربوون ژی، ھەیا نیڤێ دویەمینێ سەدسالا ١٩-ئان بوو. ئانارشیزم وەک تەۆریەکە ھەڤگرتی ب بەرنامەیەکە سیستەماتیک و پێشکەتی دەرکەت ھۆلێ. ئەڤ خەبات ب گرانی ژ ئالیێ چار کەسان ڤە ھاتیە دەستپێکرن — ئالمانەک، ماخ سترنەر (١٨٠٦-١٨٥٦)، فرانسی، پەڕە-ژۆسەپھ پرۆودھۆن (١٨٠٩-١٨٦٥)، و دو رووس، مچاەل باکونن (١٨١٤-١٨٧٦) و پەتەر کرۆپۆتکن (١٨٤٢). -١٩٢١). وان رامانێن کو د ناڤ بەشێن نفووسا کارکەر دە بەلاڤ بوونە گرتن و ب ئاوایەکی نڤیسکی ئیفادە کرن.
ئانارشیزما سترنەر کو د ئاتمۆسفەرا فەلسەفەیا رۆمانتیکا ئالمانی دە چێبوو، ئانارشیزما سترنەر (کو د تھە ئەگۆ ئاند تھە ئۆون خوە دە ھاتی دەستنیشان کرن ) رەنگەک توندا فەردپەرەستیێ، ئان ئەگۆیزمێ بوو ، کو فەردێن یەکتا ل سەر ھەر تشتی – دەولەت، ملک، قانوون ئان ئەرک- دانین. رامانێن وی کەڤرێ بنگەھینیێ ئانارشیزمێ دمینە. سترنەر ھەم ئێریشی کاپیتالیزمێ و ھەم ژی سۆسیالیزما دەولەتپارێز کر، ب رەخنەیا خوەیا ئەگۆیستا ل سەر کاپیتالیزمێ و دەولەتا کو پشتگری ددە وێ، بنگەھێن ئانارشیزما جڤاکی و فەردپەرەست دانی. ل شوونا دەولەت و کاپیتالیزمێ، ماخ سترنەر داخواز دکە کو “یەکیتیا ئەگۆیستان”، کۆمەلەیێن ئازادێن کەسێن یەکتایێن کو وەک ھەڤ ھەڤکاریێ دکن دا کو ئازادیا خوە ھەری زێدە بکن و داخوازێن خوە تێر بکن (د ناڤ دەیێن ھەستیارییێن ژ بۆ ھەڤگرتنێ، ئان “تێکلی” وەک کو سترنەر ژێ رە گۆتیە). یەکیتییەک وەھا دێ نە-ھیەرارشیک بە، ژ بەر کو، سترنەر دپرسە، “کۆمەلەتەکە، کو تێ دە پرانیا ئەندامان دھێلن کو خوە ژ بەر بەرژەوەندییێن خوەیێن ھەری خوەزایی و ئەشکەرە ب دلشەواتی بھێلن، ب راستی کۆمەلەیەک ئەگۆیست؟ ما ئەو ب راستی دکارن ببن عەگۆیستع. دەما کو یەک خولام ئان ژی خولامێیێ دن بە، کی ل ھەڤ کرنە؟” [ نە خوەدا، نە مامۆستە ، ڤۆل. ١، ر. ٢٤]
ب پێناسەیا فەردپەرەستی تو بەرنامەیەکە شێنبەرا ژ بۆ گوھەرتنا شەرت و مەرجێن جڤاکی دھەوینە. ئەڤ ژ ھێلا پەڕە-ژۆسەپھ پرۆودھۆن ڤە ھاتە جەرباندن،یێ یەکەم کو خوە ب ئەشکەرە وەکی ئانارشیست بناڤ دکە. تەۆریێن وییێن موتەالیزم ، فەدەرالیزم و خوەبرێڤەبرن و کۆمەلەیا کارکەران باندۆرەک مەزن ل سەر مەزنبوونا ئانارشیزمێ وەکی تەڤگەرەک گرسەیی کر و ب زەلالی دیار کر کو جیھانەک ئانارشیست چاوا دکارە کار بکە و وەرە ھەڤرێز کرن. دێ نە زێدە بە کو مرۆڤ ببێژە کو خەباتا پرۆودھۆن جەوھەرا بنگەھینا ئانارشیزمێ ھەم وەکی تەڤگەرەک دژ-دەولەت و ئانتی-کاپیتالیست ھەم ژی وەکی کۆمەک رامانان پێناسە دکە. باکونن، کرۆپۆتکن و توجکەر ھەمی ژ رامانێن وی ئیلھام گرتنە و ئەو چاڤکانیا یەکسەرن ژ بۆ ئانارشیزما جڤاکی و تاکەکەسی، دگەل کو ھەر خێزەک ل سەر ئالیێن جھێرەنگێن ھەڤدوپارێزیێ رادوەستە (میناک، ئانارشیستێن جڤاکی بالێ دکشینن سەر ئالیێ کۆمەلەیێیێن وان دەما کو ئانارشیستێن فەردپەرەست ل سەر نە- ئالیێ بازارا کاپیتالیست). بەرھەمێن سەرەکەیێن پرۆودھۆن ئەڤن: تایبەتمەندی چیە ، سیستەما ناکۆکییێن ئابۆری ، پرەنسیبا فەدەراسیۆنێ و کاپاسیتەیا سیاسییا چینێن کارکەر . گۆتووبێژا وییا ھەری بەرفرەھا ل سەر کا دێ موتوالیسم چاوا خویا بکە د وییا تھە ئدەا گشتییا شۆرەشێ دە تێ دیتن . رامانێن وی ب گرانی ھەم ل سەر تەڤگەرا کارکەرا فرانسا و ھەم ژی ل کۆمونا پاریسێیا ١٨٧١ێ باندۆر کر.
رامانێن پرۆودھۆن ژ ھێلا مچاەل باکونن ڤە ھاتنە ئاڤاکرن، کو ب دلنزمی پێشنیار کر کو رامانێن وی ب تەنێیێن پرۆودھۆن “ب بەرفرەھی پێشکەفتی بوون و راست ھاتن … ئەنجامێن داوین [وان].” [ مچاەل باکونن: نڤیسارێن بژارتە ، ر. ١٩٨] لێبەلێ، ئەو د پێشخستنا ئانارشیزمێ دە خرابیێ ل رۆلا خوە دکە. ژ بۆ کو باکونن کەسایەتا ناڤەندییا پێشڤەچوونا چالاکگەری و رامانێن ئانارشیستێن نووژەنە. گرینگیا کۆلەکتیف، سەرھلدانێن گرسەیی، شۆرەشگەری و تەڤلێبوونا ناڤا تەڤگەرا کارکەرا ملیتان وەکە ئاموورا ئافراندنا جڤاکەکە ئازاد و بێ چین ئانی زمان. وەکی دن، وی جنسیەتپارێزیا پرۆودھۆن رەد کر و باڤکسالاری ژی خست لیستەیا خرابیێن جڤاکییێن کو ئانارشیزم ل دژی وان دەردکەڤە. باکونین ژی جەوھەرا جڤاکییا مرۆڤاتی و فەردیەتێ دەستنیشان کر، فەردپەرەستیا رازبەرا لیبەرالیزمێ وەکی ئینکارکرنا ئازادیێ رەد کر. فکرێن وی د سەدسالا ٢٠-ئان دە د ناڤ بەشێن مەزنێن تەڤگەرا کارکەرا رادیکال دە سەردەست دبن. ب راستی، گەلەک ژ رامانێن وی ھەما ھەما بیا کو پاشێ ژێ رە دبێژن سیندیکالیزم ئان ئانارکۆ-سیندیکالیزمن. باکونن باندۆر ل گەلەک تەڤگەرێن سەندیکایان کر — ب تایبەتی ل سپانیایێ، کو د سالا ١٩٣٦ان دە شۆرەشەکە جڤاکییا ئانارشیستا مەزن پێک ھات. بەرھەمێن وی ئانارشی و ستاتیزم (پرتووکا وییا یەکانە)، خوەدێ و دەولەت ، کۆمونا پاریسێ و رامانا دەولەتێ ، و گەلەکێن دن. باکونن ل سەر ئانارشیزمێ ، کو ژ ھێلا سام دۆلگۆفف ڤە ھاتی ڤەراست کرن بەرھەڤۆکەک ھێژایا نڤیسارێن وییێن سەرەکەیە. بران مۆڕسع باکونن: فەلسەفەیا ئازادیێ ژ بۆ ژیان و رامانێن باکونن داناسینا ھێژایە.
پەتەر کرۆپۆتکن، زانیارەک ژ ھێلا پەروەردەھیێ ڤە، ئانالیزەک ئانارشیستا سۆفیستیکە و ھوورگولییا شەرت و مەرجێن نووژەن چێکر، کو ژ بۆ جڤاکەک پاشەرۆژێ – کۆمونیست-ئانارشیزم – ڤە گرێدایییە، کو ئەو تەۆریا ھەری بەرفرەھ د ناڤ ئانارشیستان دە بەردەوام دکە. وی ئالیکاریا ھەڤوودو وەکی باشترین ناڤگینیا کو کەس دکارن ب پێش ڤە ببن و مەزن ببن دەستنیشان کر، و دەستنیشان کر کو پێشبازیا د ناڤ مرۆڤاھیێ دە (و جەلەبێن دن) پر جاران نە د بەرژەوەندیا وان دە بوو. مینا باکونین، وی ژی بال کشاند سەر گرینگیا تێکۆشینا راستەراست، ئابۆری، چینایەتی و بەشداریا ئانارشیست د ھەر تەڤگەرا گەلێری دە، ب تایبەتی د سەندیکایێن کارکەران دە. ب رامانا پرۆودھۆن و باکوننا کۆمونێ، وی نھێرینێن وان ل سەر ڤیزیۆنەک کو ژیانا جڤاکی، ئابۆری و کەسانەیا جڤاکەک ئازاد دێ چاوا بخەبتە، گشتی کر. وی ئارمانج کر کو ئانارشیزمێ “ل سەر بنگەھەک زانستی ب لێکۆلینا مەیلێن کو نھا د جڤاکێ دە دیارن و دبە کو پێشکەفتنا وێیا پێشدەتر نیشان بدە” بەر ب ئانارشیێ ڤە گرێبدە و د ھەمان دەمێ دە، ژ ئانارشیستان داخواز کر کو “رامانێن خوە راستەراست د ناڤ رێخستنێن کەدێ دە پێشڤە ببن. و بێیی کو باوەریا خوە ب قانوونێن پارلامەنتۆیێ بینن، وان سەندیکایان بخن ناڤ تێکۆشینەک راستەراست ل دژی سەرمایێ.” [ ئانارشیزم ، ر. ٢٩٨ و رووپ. ٢٨٧] مینا باکونن، ئەو شۆرەشگەر بوو و مینا باکونن، رامانێن وی ئیلھاما وان تێکۆشینا ئازادیێ ل چارالیێ جیھانێ دا. بەرھەمێن وییێن سەرەکە ئالیکاریا ھەڤالی ، فەتھکرنا نان ، زەڤی، کارگەھ و ئاتۆلیە ، زانستا نووژەن و ئانارشیزم ، ژ بۆ خوە کرن ، دەولەت: رۆلا وێیا دیرۆکی ، گۆتنێن سەرھلدێرەکی و گەلەکێن دنن. بەرھەڤۆکەک بەلاڤۆکێن وییێن شۆرەشگەری د بن ناڤێ ئانارشیزم دە ھەیە و ژ بۆ ھەر کەسێ کو ب رامانێن وی رە ئەلەقەدار دبە خوەندنەک بنگەھینە. وەکی دن، پێشکەفتن و شۆرەشا گراھام پورچاسە و کرۆپۆتکن: سیاسەتا جڤاکێ ژ ھێلا بران مۆڕس ڤە ھەم نرخاندنێن ھێژایێن رامانێن وی نە و ھەم ژی ئەو چاوا ئیرۆ ژی تێکلدارن.
تەۆریێن جھێرەنگێن کو ژ ھێلا ڤان “ئانارشیستێن دامەزرینەر” ڤە تێنە پێشنیار کرن، ژ ھەڤ ڤەناقەتن: ئەو ب گەلەک ئاوایان ب ھەڤ ڤە گرێدایی نە، و ھەیا رادەیەکێ بەھسا ئاستێن جھێیێن ژیانا جڤاکی دکن. کەسایەتی ژ نێزیک ڤە ب رێڤەچوونا ژیانا مەیا تایبەت ڤە گرێدایییە: تەنێ ب ناسکرنا تایبەتمەندی و ئازادیا کەسێن دن و ئاڤاکرنا یەکیتیێن ب وان رە ئەم دکارن تایبەتمەندی و ئازادیا خوە بپارێزن و ھەری زێدە بکن؛ موتوالسم ب تێکلیێن مەیێن گشتییێن بیێن دن رە تێکلدارە: ب ھەڤ رە ب ھەڤ رە خەبتین و ھەڤکاریێ ئەم پشتراست دکن کو ئەم ژ بۆیێن دن نەخەبتن. ھلبەرینا د بن ئانارشیزمێ دە دێ کۆلەکتیڤیست بە، مرۆڤ ژ بۆ خوە ب ھەڤ رە بخەبتن و د جیھانا سیاسی و جڤاکییا بەرفرەھ دە بریارێن ھەڤپار، باشی و جڤاکی ب ئاوایەکی کۆمینال بھاتا گرتن.
ھەر وەھا دڤێ وەرە دەستنیشانکرن کو ئەکۆلێن رامانێیێن ئانارشیست نە ب ناڤێ ئانارشیستێن فەردی نە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارشیست نە “باکونینیست” ، “پرۆودۆنیست” ئان “کرۆپۆتکینیست”ن (ئەم سێ ئیھتیمالان ب ناڤ بکن). ئانارشیست، ب گۆتنا مالاتەستا، “ل پەی رامانان نە، نە مێران، و ل دژی ڤێ ئادەتا کو پرەنسیبەکێ د مێران دە پێک تینە، سەری رادکن.” ڤێ یەکێ نەھشت کو وی باکونین ب ناڤ بکە “ماستەر و ئیلھاما مەیا مەزن”. [ ئەڕجۆ مالاتەستا: ژیان و رامان ، ر. ١٩٩ و رووپ. ٢٠٩] ب ھەمان ئاوایی، نە ھەر تشتێ کو ژ ھێلا رامانوەرەک ئانارشیستا ناڤدار ڤە ھاتی نڤیساندن بخوە ئازادیخوازە. میناک باکونین تەنێ د دەھ سالێن ژیانا خوە دە بوو ئانارشیست (ئەڤ رێ نادە کو مارکسیست رۆژێن خوەیێن بەری ئانارشیزمێ بکار بینن دا کو ئێریشی ئانارشیزمێ بکن!). پرۆودھۆن د سالێن ١٨٥٠-ئان دە ژ ئانارشیزمێ دوور کەت بەری کو بەرێ مرنا خوە د سالا ١٨٦٥-ئان دە ڤەگەرە پۆزیسیۆنەک ئانارشیستتر (ھەکە نە ب ھشکی ئانارشیست). ب ھەمان ئاوایی، ئارگوومانێن کرۆپۆتکن ئان توجکەریێن د بەرژەوەندیا پشتگریکرنا ھەڤالبەندان دە د دەما شەرێ جیھانێیێ یەکەم دە تشتەک تونە بوو. ئانارشیزم. ب ڤی ئاوایی، وەک نموونە، کو ئەم ببێژن ئانارشیزم خەلەتە ژ بەر کو پرۆودھۆن بەرازەک زایەندپەرەست بوو، تەنێ ئانارشیستان ئیقنا ناکە. ژ بەر کو نێرینێن رۆوسسەاویێن ل سەر ژنان ب قاسییا پرۆودھۆن زایەندپەرەست بوون، دێ تو کەس دەڤ ژ دەمۆکراسیێ بەرنەدە. مینا ھەر تشتی، ئانارشیستێن نووژەن نڤیسێن ئانارشیستێن بەرێ ئانالیز دکن دا کو ئیلھامێ بکشینن، لێ دۆگمایەک. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەم رامانێن نە ئازادیخوازێن ئانارشیستێن “ناڤدار” رەد دکن، د ھەمان دەمێ دە کو تەڤکاریێن وانێن ئەرێنی د پێشڤەبرنا تەۆریا ئانارشیست دە دگرن. ئەم پۆشمانن کو ئەم ل سەر ڤێ خالێ رادوەستن، لێ پرانیا “رەخنەیا” ئانارشیزمێیا مارکسیست د بنگەھ دە ئیشارەتکرنا ئالیێن نەیینییێن رامانوەرێن ئانارشیستێن مری ڤەدھەوینە و چێترینە کو مەرڤ ب زەلالی بێاقلیا ئەشکەرەیا نێزیکاتیەک وەھا ئەشکەرە بکە.
بێ گومان دەما کو کرۆپۆتکن مر، رامانێن ئانارشیست نەسەکنین. ئەو ژی نە بەرھەمێن چار مێرانن. ئانارشیزم ب جەوھەرێ خوە تەۆریەک پێشکەفتییە، ب گەلەک رامانوەر و چالاکڤانێن جھێرەنگ. دەما کو باکونن و کرۆپۆتکن ساخ بوون، وەک نموونە، وان ئالیێن رامانێن خوە ژ چالاکڤانێن دنێن ئازادیخواز کشاندن. میناک باکونن د سالێن ١٨٦٠-ئان دە ل سەر چالاکیا پراتیکییا شۆپینەرێن پرۆودھۆن د تەڤگەرا کارکەرا فرانسا دە ئاڤا کر. کرۆپۆتکن، ھەر چەند کو ھەری زێدە ب پێشخستنا تەۆریا کۆمونیست-ئانارشیزمێ رە تێکلدار بوو، لێ ب تەنێ راڤەکەرێ ھەری ناڤدارێ رامانێن کو پشتی مرنا باکونین د ناڤ باسکێ ئازادیخوازا ئەنتەرناسیۆنالا یەکەمین دە و بەری کو ئەو ببە ئانارشیست پێشکەتبوو، بوو. ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارشیزم بەرھەما ب دەھ ھەزاران رامانوەر و چالاکڤانان ل چارالیێ جیھانێیە، کو ھەر یەک تەۆریا ئانارشیست دروست دکە و پێش دخە دا کو پێدڤیێن خوە وەکی بەشەک ژ تەڤگەرا گشتییا گوھەرتنا جڤاکی پێک بینە. ژ گەلەک ئانارشیستێن دنێن کو دکارن ل ڤر وەرن بەھس کرن، ئەم دکارن چەندان ببێژن.
سترنەر نە تەنێ ئانارشیستێ ناڤدارە کو ژ ئالمانیایێ ھاتیە. د ھەمان دەمێ دە چەند رامانوەرێن ئانارشیستێن ئۆریژینال ژی ھلبەراندن. گوستاڤ لانداوەر ژ بەر نێرینێن خوەیێن رادیکال ژ پارتیا مارکسیست سۆسیال-دەمۆکراتیک ھات ئیخراجکرن و پشتی دەمەکە کن خوە وەکی ئانارشیست ب ناڤ کر. ژ بۆ وی، ئانارشی “ئیفادەکرنا رزگاریا مرۆڤان ژ پووتێن دەولەت، دێر و سەرمایەیێ بوو” و ” سۆسیالیزما دەولەتی ، ژ ژۆر ڤە ئاستکرن، بورۆکراسی” ژ بۆ “ھەڤالیتی و یەکیتیا ئازاد، تونەبوونا دەستھلاتداریێ” شەر کر . .” فکرێن وی ژ رامانێن پرۆودھۆن و کرۆپۆتکن پێک دھات و پێشکەتنا جڤاکێن خوە-رێڤەبەر و کۆۆپەراتیفان وەکە ناڤگینا گوھەرتنا جڤاکێ ددیت. ئەو ب تێگھیشتنا خوەیا ھەری ناڤدارە کو “دەولەت شەرتەکە، تێکلیەک دیارا د ناڤ مرۆڤان دەیە، شێوازەک تەڤگەرێیە د ناڤبەرا وان دە؛ ئەم ب گرێدانا تێکلیێن دن، ب تەڤگەرێن جوودا ل ھەمبەر ھەڤ وێ ھلوەشینن.” [ژ ھێلا پەتەر مارشاڵ ڤە ھاتی ڤەگۆتن، داخوازا نەموموونێ ، ر. ٤١٠ و رووپ. ٤١١] ئەو د شۆرەشا مونچەنێیا ١٩١٩ دە جھ گرت و د دەما ھلوەشاندنا وێ دە ژ ھێلا دەولەتا ئالمان ڤە ھاتە کوشتن. پرتووکا وییا ژ بۆ سۆسیالیزمێ کورتەیەک ھێژایا رامانێن وییێن سەرەکەیە.
ئانارشیستێن دنێن ناڤدارێن ئالمان ژۆھانن مۆست، ب ئەسلێ خوە مارکسیست و ئەندامێ ھلبژارتییێ رەچستاگن، وی بێواتەیا دەنگدانێ دیت و پشتی کو ژ بەر نڤیساندنا ل دژی کاسەر و ئۆلداران ھاتە سرگوون کرن، بوو ئانارشیست. وی د تەڤگەرا ئانارشیستا ئامەریکی دە رۆلەک گرینگ لیست، دەمەکێ ب ئەمما گۆلدمان رە خەبتی. پەیاما وییا شۆرەشگەری بێتر پرۆپاگاندیستەک ژ رامانوەرەک مەزن، ئیلھاما گەلەک مرۆڤان دا کو ببن ئانارشیست. دووڤ رە رودۆلف رۆجکەر ھەیە، پرتووکگرەک ژ ھێلا بازرگانیێ ڤە، کو د تەڤگەرا کارکەرا جھوویان دە ل رۆژھلاتا ئەندێ لۆندۆنێ رۆلەک گرینگ لیست (ژ بۆ ھوورگولی ل ئۆتۆبیۆگرافیا وی، سالێن لۆندۆنێ بنێرە ). وی ھەر وەھا داناسینا دیارکرییا ئانارکۆسەندیکالیزمێ و ھەر وەھا شۆرەشا رووسیایێ د گۆتارێن مینا ئانارشیزم و سۆڤیەتیزمێ دە ئانالیز کر و شۆرەشا سپانیایێ د برۆشورێن مینا تراژەدیا سپانیایێ دە پاراست . نەتەوەپەرەستی و چاندا وی ب ئانالیزا رامیارێن سیاسی و سییاسەتا دەستھلاتداریێ ڤە، ئانالیزەک لێگەرینا چاندا مرۆڤانا ب سەردەمانە. ئەو نەتەوپەرەستیێ ژ ھەڤ ڤەدقەتینە و راڤە دکە کو چاوا نەتەوە نە سەدەم لێ ئەنجاما دەولەتێیە و ھەم ژی زانستا نژادی ژ بەر بێاقلیا وێ رەد دکە.
ل دەولەتێن یەکبوویی ئەمما گۆلدمان و ئالەخاندەر بەرکمان دو ژ رامانوەر و چالاکڤانێن ئانارشیستێن پێشەنگ بوون. گۆلدمان ئەگۆیزما سترنەر ب کۆمونیزما کرۆپۆتکن رە کر تەۆرییەک دلشەوات و ب ھێز کویا ھەری باش ژ ھەر دویان ژی ل ھەڤ کر. وێ ھەر وەھا ئانارشیزم خستە ناڤەندا تەۆری و ئاکتیڤیزما فەمینیست و ھەر وەھا پارێزڤانا سندیکالیزمێ (بنھێرە پرتووکا وێ ئانارچسم ئاند ئۆتھەر ئەسسایس و بەرھەڤۆکا گۆتار، گۆتار و ئاخافتنێن ب ناڤێ رەد ئەمما سپەاکس ). ئالەخاندەر بەرکمان، رێھەڤالێ ئەممایێ ئەمما، داناسینا کلاسیکا رامانێن ئانارشیست ب ناڤێ ئانارشیزم چیە؟ (کو وەکی ئانارشیزما کۆمونیست چیە؟ و ئابجیا ئانارشیزمێ ژی تێ زانین ). مینا گۆلدمان، وی پشتگری دا تەڤلێبوونا ئانارشیستا د تەڤگەرا کەدێ دە نڤیسکار و ئاخافتڤانەک ژێھاتی بوو (پرتووکا ژیانەک ئانارشیست ھلبژارکەک ھێژا ژ گۆتار، پرتووک و بەلاڤۆکێن وییێن چێترین ددە). ھەر دو ژی د ئەدیتۆریا کۆڤارێن ئانارشیست دە بەشدار بوون، کو گۆلدمان ھەری زێدە ب دایکا ئەردێ رە تێکلدار بوو (بنێرە ئانارچی! ئانتھۆلۆگی ئۆف ئەمما گۆلدمانعس مۆتھەر ئەارتھ ژ ھێلا پەتەر گلاسسگۆلد ڤە ھاتی ئەدیتۆر کرن) و بەرکمان تھە بلاست (ب تەڤاھی د ٢٠٠٥ دە ھاتە چاپ کرن). ھەر دو رۆژنامە ھاتن گرتن دەما کو ھەر دو ئانارشیست د ١٩١٧ دە ژ بەر چالاکیا خوەیا ل دژی شەر ھاتن گرتن.
د کانوون ١٩١٩ دە، ھەم ئەو و ھەم گۆلدمان ژ ھێلا ھوکوومەتا دەولەتێن یەکبوویی ڤە ژ بۆ رووسیایێ ھاتن دەرخستن پشتی کو شۆرەشا ١٩١٧-ئان بەشەک گرینگ ژ نفووسا ئامەریکی رادیکال کر. ل ور ژ بەر کو ئەو پر خەتەرناک دھاتن ھەسباندن کو دەستوور نەدن کو ل ئاخا ئازاد بمینن. تام دو سال شووندا، پاساپۆرتێن وان گھیشتن کو دەستوور بدن وان کو ژ رووسیایێ دەرکەڤن. کوشتنا بۆلشەڤیکانا سەرھلدانا کرۆنستادتێ د ئادارا ١٩٢١-ئان دە پشتی کو شەرێ ناڤخوەیی ب داوی بوو، د داویێ دە ئەو ئیقنا کر کو دیکتاتۆریا بۆلشەڤیک تێ واتەیا مرنا شۆرەشا ل ور. رێڤەبرێن بۆلشەڤیک ژ دیتنا پشتا دو شۆرەشگەرێن رەسەنێن کو ب پرەنسیبێن خوە رە دلسۆز مان، بێتر کێفخوەش بوون. جارەکێ ل دەرڤەیی رووسیایێ، بەرکمان گەلەک گۆتار ل سەر چارەنووسا شۆرەشێ نڤیسی (د ناڤ دە تراژەدیا رووسی و سەرھلدانا کرۆنستادت ) و ھەر وەھا رۆژنڤیسکا خوە د پرتووکەک وەکی میتا بۆلشەڤیک دە وەشاند . گۆلدمان ل رووسیایێ خەباتا خوەیا کلاسیک می دسڵوسۆنمەنت و ھەم ژی ئۆتۆبیۆگرافیا خوەیا ناڤدار لڤنگ می لفە وەشاند . وێ ھەر وەھا وەخت دیت کو دەرەوێن ترۆچکییێن د دەربارێ سەرھلدانا کرۆنستادت دە د پرۆتەستۆس تۆۆ پر ترۆتسکی دە رەد بکە .
ھەر وەھا بەرکمان و گۆلدمان، دەولەتێن یەکبوویی ژی چالاکڤان و رامانوەرێن دنێن ناڤدار دەرخستن. ڤۆلتارنە دە جلەیرە د تەڤگەرا ئانارشیستا دەولەتێن یەکبوویی دە رۆلەک گرینگ لیست، ب گۆتار، ھەلبەست و ئاخافتنێن خوە تەۆریا ئانارشیستا ئامەریکی و ناڤنەتەوەیی دەولەمەند کر. خەباتا وێ کلاسیکێن وەکی ئانارشیزم و کەڤنەشۆپیێن ئامەریکی ، چالاکیا راستەراست ، کۆلەتیا زایەندی و رامانا سەردەست دھەوینە . ڤانا، دگەل گۆتارێن دن و ھن ھەلبەستێن وێیێن ناڤدار، د تھە ڤۆلتارنە دە جلەیرە رەادەر دە ھەنە . ئەڤ و گۆتارێن دنێن گرینگ د ناڤ ئەخقوستە رەبەل ، ئانتۆلۆژیا دنا نڤیسارێن وێ دە جھ دگرن ، دەما کو ئەوگەنا ج. دەلامۆتتەیا گاتەس ئۆف فرێدۆم نھێرینەک ھێژا ل سەر ژیان و رامانێن وێ و ھەر وەھا بژارەیێن ژ بەرھەمێن وێ پەیدا دکە. ب سەر دە ژی پرتووکا ئانارشی! ئانتۆلۆژیا دایکا دیا ئەمما گۆلدمان ھلبژارکەک باش ژ نڤیسێن وێ و ھەر وەھا ئانارشیستێن دنێن وێ دەمێ چالاک دھەوینە. د ھەمان دەمێ دە بالکێشە بەرھەڤۆکا ئاخافتنێن کو وێ ژ بۆ نیشانکرنا کوشتنا دەولەتێیا شەھیدێن چجاگۆ د ١٨٨٦ دە کر (بنێرە مایدای فرست: تھە ھایمارکەت سپێچەس ١٨٩٥-١٩١٠ ). ھەر ١١عێ مژدارێ، ژ خەینی دەما کو نەخوەشی نەکاربوویا، ژ بۆ بیرانینا وان ئاخڤی. ژ بۆ کەسێن کو بالا خوە ددن رامانێن وێ نفشێ بەرێیێ ئانارشیستان کو شەھیدێن چجاگۆ تەمسیل دکن، ئانارشیزما ئالبەرت پارسۆنس: فەلسەفەیا وێ و بنگەھا زانستی خوەندنەک بنگەھینە. ژنا وی، لوجی پارسۆنس، د ھەمان دەمێ دە ژ سالێن ١٨٧٠-ئان ھەیا مرنا وێ د ١٩٤٢-ئان دە چالاکڤانەک ئانارشیستەک بەربچاڤ بوو و بژارتەیێن نڤیس و ئاخافتنێن وێ دکارن د پرتووکا ئازادی، وەکھەڤی & ھەڤگرتن (ژ ھێلا گالە ئاھرەنس ڤە ھاتی چاپ کرن) دە وەرن دیتن.
ل دەڤەرێن دنێن ئامەریکا، رجاردۆ فلۆرەس ماگۆن ژ بۆ شۆرەشا مەکسیکییا ١٩١٠-ئان ب دامەزراندنا پارتیا لیبەرالا مەکسیکی (ب ناڤێ ئەجێب) د سالا ١٩٠٥-ئان دە، کو دو سەرھلدانێن نەسەرکەفتی ل دژی دیکتاتۆریا داز د ١٩٠٦ و ١٩٠٨ دە ئۆرگانیزە کر، د سالا ١٩٠٦-ئان دە و ١٩٠٨-ئان دە ب ریا رۆژنامەیا لبەرتادەر-ێ رە ئالیکاری دا. ( “ئاخ و ئازادی” ) وی باندۆر ل تەڤگەرا کارکەرا پێشکەفتی و ھەم ژی ئارتێشا گوندیێن زاپاتا کر. وی ب بەردەوامی تەکەزی ل سەر وێ یەکێ کر کو پێویستە شۆرەش ببە شۆرەشەکە جڤاکییا کو “ئەردێن خوە بدە خەلکێ” و ھەروھا “خوەدیکرنا کارگەھ، کانی و ھود.” تەنێ ئەڤ یەک وێ مسۆگەر بکە کو گەل “وێ نەیێ خاپاندن.” برایێ رجاردۆ ئەنرقوە کو بەھسا ئاگرارانس (ئارتێشا زاپاتیستا) دکە، وی دەستنیشان دکە کو ئەو “کێم و زێدە مەیلا ئانارشیزمێ نە” و ئەو دکارن ب ھەڤ رە بخەبتن ژ بەر کو ھەردو ژی “ئاکسیۆنێن راستەراست”ن و “ئەو ب تەڤاھی شۆرەشگەر تەڤدگەرن. ئەو ل دوو دەولەمەندان دچن. ، رایەدار و کاھینان” و “بەلگەیێن ملکێن تایبەت و ھەر وەھا ھەموو تۆمارێن فەرمی شەوتاندنە” و ھەر وەھا “تێلێن کو ملکێن تایبەت نیشان ددن ئاڤێتن ئاڤێتن.” ب ڤی ئاوایی ئانارشیست “پرۆپاگاندایا پرەنسیبێن مە” دکن،یێن زاپاتیستا ژی “دخن پراتیکێ.” [ژ ھێلا داڤد پۆۆلە ڤە ھاتی ڤەگۆتن، لاند ئاند لبەرتی ، ر. ١٧ و رووپ. ٢٥] رجاردۆ وەکی گرتیەک سیاسی د گرتیگەھەک ئامەریکی دە مر و، ب ھەسانی، ژ ھێلا دەولەتا مەکسیکی ڤە لەھەنگەک شۆرەشێ تێ ھەسباندن. بەرھەڤۆکەک گرینگا نڤیسارێن وی د پرتووکا خەونێن ئازادیێ دە ھەنە (کو تێ دە گۆتارەک بیۆگرافیکا بباندۆر کو باندۆرا وی نیقاش دکە و ھەم ژی خەباتا وی د چارچۆڤەیەک دیرۆکی دە جھ دگرە) ھەیە.
ئیتالیا، ب تەڤگەرا خوەیا ئانارشیستا خورت و دینامیک، چەند ژ باشترین نڤیسکارێن ئانارشیست دەرخستنە. ئەڕجۆ مالاتەستا زێدەتری ٥٠ سالان ژ بۆ ئانارشیزمێ ل سەرانسەرێ جیھانێ شەر کر و نڤیسێن وی د تەۆریا ئانارشیست دە د ناڤ چێترین دە نە. ژ بۆ کەسێن کو ب رامانێن وییێن پراتیکی و ئیلھامێ رە ئەلەقەدار دبن، وێ گاڤێ کورتەیا برۆشوورا وی ئانارچی نایێ خستن. بەرھەڤۆکێن گۆتارێن وی دکارن د شۆرەشا ئانارشیست و ئەڕجۆ مالاتەستا: ژیان و رامانێن وی دە وەرن دیتن ، ھەر دو ژی ژ ھێلا ڤەرنۆن رچاردس ڤە ھاتنە چاپ کرن. تەکنیکەک نڤیساندنێیا بژارە بکارانینا دیالۆگان بوو، وەک ل جافە: گۆتووبێژێن ل سەر ئانارشیزمێ . ڤانا، سۆھبەتێن کو وی ب نە-ئانارشیستان رە کربوون بنگەھێ خوە، رامانێن ئانارشیست ب رەنگەکی زەلال و بەر ب ئەردێ ڤە راڤە دکرن. دیالۆگەک دن، فرا جۆنتادن: دیالۆگەک ل سەر ئانارشییێ ، ل گەلەک زمانان ھاتە وەرگەراندن، ب ١٠٠،٠٠٠ نوسخەیان ل ئتالیتالیایێ د سالا ١٩٢٠-ئان دە ھاتە چاپ کرن، دەما کو شۆرەشا مالاتەستا د تەڤاھیا ژیانا خوە دە تێکۆشیا، موھتەمەل خویا دکر. د ڤێ دەمێ دە مالاتەستا ئەدیتۆریا ئومانتا نۆڤا (یەکەمین رۆژنامەیا ئانارشیستا رۆژانەیا ئیتالی، د دەمەک کورت دە تیراژا ٥٠ ٠٠٠ ب دەست خست) و ھەر وەھا بەرنامە ژ بۆ ئونۆنە ئانارچجا ئتالانا ، رێخستنەک ئانارشیستا نەتەوەیییا کو ژ ٢٠ ٠٠٠ کەسان پێک تێ، نڤیساند. ژ بۆ چالاکیێن خوەیێن د دەما د کارگەھان دە ئەو د ٦٧ سالیا خوە دە تەڤی ٨٠ چالاکڤانێن دنێن ئانارشیست ھات گرتن. ئانارشیستێن دنێن ناڤدارێن ئیتالی ژی د ناڤ دە ھەڤالێ مالاتەستا لوگ فاببر (مخابن ھندک ژ بەرھەمێن وی ل ئینگلیزی ھاتیە وەرگەراندن بار باندۆرا بورژوووازی ل سەر ئانارشیزم و ئانارشیێ و کۆمونیزما عزانستیع ) لوگ گاڵەان ئانارشیست-کۆمونیزمەکە پر ب ھێز ئانتی-رێخستنی دەرخستیە ھۆلێ کو (ل داویا ئانارشیزمێ ) کو “کۆمونیزم ب تەنێ بنگەھا ئابۆرییە کو ب وێ فەرسەندا فەرسەندێ ھەیە کو خوە ب رێکووپێک بکە و فۆنکسیۆنێن خوە پێک بینە.” جامڵۆ بەرنەر، بەری کو د دەما شۆرەشا سپانیایێ دە ژ ھێلا کۆمونیستان ڤە وەرە کوشتن، کەڤنەشۆپیا خوەشکا ئانارشیزما رەخنەگر، پراتیکییا کو ب ئانارشیزما ئیتالی ڤە گرێدایییە بەردەوام کر. لێکۆلینا وییا ل سەر رامانێن فەدەرالیستێن کرۆپۆتکن کلاسیکەکە ( پەتەر کرۆپۆتکن: رامانێن فەدەرالیستێن وی ). کەچا وی مارە-لۆوسە بەرنەر، بەریا مرنا خوەیا تراژیکا زوو، بەشداری چاپەمەنیا ئانارشیستا بریتانی بوو (بنھێرە وێ نە رۆژھلات و نە ژی رۆژاڤا: نڤیسارێن ھلبژارتی ١٩٣٩-٤٨ و رێویتیا د ناڤ ئوتۆپیایێ دە ).
ل ژاپۆنیا، ھاتتا شوزۆ د ناڤبەرا شەرێن جیھانێ دە کۆمونیست-ئانارشیزما کرۆپۆتکن د رێیێن نوو دە پێش خست. ب ناڤێ “ئانارشیزما راست” ئانارشیزمەک ئافراند کو ژ وەلاتێ ب گرانی گوندی رە ئەو و ب ھەزاران رێھەڤالێن خوە تێ دە چالاک بوون، ئانارشیزمەک ئافراند. دگەل کو ھن ئالیێن سندیکالیزمێ رەد دکرن، کارکەران د سەندیکایان دە برێخستن دکرن و ب گوندیان رە ژی دخەبتن. ” کەڤرێن بنگەھینێن کو ل سەر ئاڤاکرنا جڤاکا نوویا کو ئەم بێریا وان دکن، نە ژ خەینی شیاربوونا جۆتکارێن کرێدارن” کو “پرانیەک ھەساب دکە.یا گەل.” جڤاکا وانا نوو ل سەر کۆمونێن نەناڤەندییێن کو پیشەسازی و چاندنی ل ھەڤ کربوون ئاڤا بوو، ژ بەر کو یەک ژ رێھەڤالێن ھاتتا گۆت، “گوند دێ ئێدی نەبە گوندەکی چاندنیێیێ کۆمونیست و ببە جڤاکەک کۆۆپەراتیفا کو ژ چاندنی و پیشەسازیێ تێکەلە.” .” ھاتتا فکرا کو ئەو دخوازن ڤەگەرن پاشەرۆژەک ئیدەال رەد کر و گۆت کو ئانارشیست “ب تەڤاھی بەرەڤاژیێ سەردەما ناڤینن. ئەم دخوازن کو ماکینەیان وەکی ئاموورەک ھلبەرینێ بکار بینن و ب راستی ژی ھێڤیا داھێنانا ماکینەیێن ھین ژیرترن.” ” [ژۆھن جرومپ، ھاتتا شوزۆ و پورە ئانارچسمن ئنتەروار ژاپان ، ر. ١٢٢-٣، و رووپ. ١٤٤]
ب قاسی کو ئانارشیزما فەردپەرەست دچە، “پاپا” بێ گومان بەنژامن توجکەر بوو. توجکەر، د شوونا پرتووکا خوە دە ، ئاقل و ھشێ خوە بکار ئانی دا کو ئێریشی ھەر کەسێن کو وی دژمنێن ئازادیێ دھەسبینن (ب پرانی کاپیتالیست، لێ ھەر وەھا چەند ئانارشیستێن جڤاکی ژی! بۆ نموونە، توجکەر کرۆپۆتکن و کۆمونیست-ئانارشیستێن دن ژ ئانارشیزمێ دەرخستن. کرۆپۆتکین خێرا خوە نەدا). توجکەر ل سەر رامانوەرێن ناڤدارێن وەکی ژۆساھ واڕەن، لیساندەر سپۆۆنەر، ستەپھەن پەارل ئاندرەوس و وڵام ب. گرێنە ئاڤا کر، ھەڤدوپارێزیا پرۆودھۆن ل گۆری شەرت و مەرجێن ئامەریکایا پێش-کاپیتالیست ئاداپتە کر ( ژ بۆ ھوورگولی ل پێشەنگێن ئازادیا ئامەریکییا رودۆلف رۆجکەر بنێرە ). توجکەر ژ بۆ پاراستنا کارکەر، ئەسناف و جۆتکارێ پچووک ژ نیەتا دەولەتێیا ئاڤاکرنا کاپیتالیزمێ ب رێیا دەستوەردانا دەولەتێ، گۆت کو ئیستیسمارا کاپیتالیست ب ئافراندنا بازارەکە نە-کاپیتالیستا ب تەڤاھی ئازادا کو تێ دە چار یەکدەستدارێن دەولەتێ ژ بۆ ئافراندنا کاپیتالیزمێ بکار تینن، وێ ژ ھۆلێ بێ راکرن. دێ ب ریا بانکنگێیا ھەڤبەش و “داگیرکرن و بکار ئانین” مافێن ئەرد و چاڤکانیێ وەرە ھلوەشاندن . خوە د کامپا سۆسیالیست دە ب جھ کر، وی ناس کر (وەک پرۆودھۆن) کو ھەمی داھاتا نە-کارکەر دزییە و ژ بەر ڤێ یەکێ ل دژی قەزەنج، کرێ و فایزێ دەرکەت. وی بەرھەما پرۆودھۆن چیە و پەرگالا ناکۆکییێن ئابۆری و خوەدێ و دەولەتا باکونن وەرگەراندیە . ھەڤوەلاتیێ توجکەر، ژۆسەپھ لابادە سەندیکاڤانەک چالاک بوو و ھەم ژی بەشداری رۆژنامەیا توجکەر لبەرتی بوو . کورێ وی، لاورەنجە لابادە پشتی مرنا توجکەر، مەشالەیا فەردپەرەست-ئانارشیست ھلگرت و باوەر کر کو “ئەو ئازادی د ھەر قادا ژیانێ دە وەسیلەیا ھەری مەزنە کو نژادا مرۆڤی بەرب شەرت و مەرجێن بەختەوارتر ڤە بلند بکە.”
بێ شک لەۆ تۆلستۆیێ رووس نڤیسکارێ ھەری ناڤدارە کو ب ئانارشیزما ئۆلی ڤە گرێدایییە و د بەلاڤکرنا رامانێن گیانی و پاسیفیستێن گرێدایی وێ مەیلێ دە باندۆرا ھەری مەزن ھەبوویە. تۆلستۆی کو باندۆر ل کەسێن ناڤدارێن وەکی گاندی و کۆما کارکەرێن کاتۆلیکێن ل دۆرا رۆژا دۆرۆتھی کر، شیرۆڤەیەک رادیکالا خریستیانتیێ پێشکێش کر کو ل سەر بەرپرسیاریا کەسانە و ئازادیا ل سەر ئۆتۆریتەریزم و ھیەرارشیا بێھش کو ئەو قاس ژ خریستیانتیا سەرەتایی نیشان ددە، دەستنیشان کر. بەرھەمێن تۆلستۆی، مینایێن ئازادیخوازێ دنێ رادیکال خرستیان وڵام بلاکە، ئیلھاما گەلەک خرستیانان بەر ب نێرینەک ئازادیخوازا پەیاما ژەسوسسا ڤە کو ژ ھێلا دێرێن سەرەتایی ڤە ھاتی ڤەشارتن، کر. ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارشیزما خرستیان، لگەل تۆلستۆی، دپارێزە کو “خریستیانتی ب واتەیا خوەیا راستین داوی ل ھوکوومەتێ تینە” (میناکی بنێرە، پادیشاھیا خوەدێیا تۆلستۆی د ھوندورێ وە دەیە و پەتەر مارشاڵ وڵام بلاکە: ئانارشیست ڤسۆناری ).
د ڤان دەمێن داوی دە، نۆام چۆمسکی (د خەباتێن وەکی ئاستەنگکرنا دەمۆکراسیێ ، خەونەیێن پێویست ، رێبازێن جیھانێ، کەڤن و نوو ، دەولەتێن خەریب ، ھەگەمۆنیا ئان سەرخوەبوون و گەلەکێن دن) و موڕای بۆۆکچن ( ئانارشیزما پشتی کێماسیێ ، ئەکۆلۆژیا ئازادیێ ، بەر ب ئەکۆلۆژیک سۆجەتی ، ئاند رەماکنگ سۆجەتی ، د ناڤیێن دن دە) تەڤگەرا ئانارشیستا جڤاکی ل پێشیا تەۆری و ئانالیزا سیاسی ھشتیە. خەباتا بۆۆکچن ئانارشیزم خستیە ناڤەندا رامانا کەسک و ژ بۆ کەسێن کو دخوازن تەڤگەرێ ژ بۆ ئافراندنا جڤاکەک ئەکۆلۆژک نەپەنی بکن ئان خەرا بکن، بوویە مەترسیەک دۆمدار. موڕای بۆۆکچن رەادەر ھلبژارکەک نوونەرێ نڤیسارێن وی ڤەدھەوینە. مخابن، چەند سال بەری مرنا خوە، بۆۆکچن خوە ژ ئانارشیزمێ دوور خست، وی ب قاسی چار دەھسالان پارێزڤانی کر (تەڤی کو ئەو ھەتا داویێ سۆسیالیستەک ئازادیخواز ما). رەخنەیێن چۆمسکییێن ل سەر ئەمپەریالیزما دەولەتێن یەکبوویییێن ئامەریکی و چاوانیا کارکرنا مەدیایێ بەرھەمێن وییێن ھەری ناڤدارن، لێ وی د ھەمان دەمێ دە ب بەرفرەھی ل سەر کەڤنەشۆپیا ئانارشیست و رامانێن وێ ژی نڤیساندیە،یا ھەری ناڤدار د گۆتارێن خوە دە “نۆتەس ل سەر ئانارشیزمێ” ( ژ بۆ سەدەمێن دەولەتێ ) و پاراستنا وییا شۆرەشا جڤاکییا ئانارشیستا ل دژی دیرۆکناسێن بوورژوووازی د “ئۆبژەجتڤتی ئاند لبەرال سچۆلارشپ” دە (د ھێزا ئامەریکی و ماندارنیێن نوو دە ). ڤان ویێن دن گۆتار و ھەڤپەیڤینێن وییێن ئانارشیستێن ئەشکەرە د بەرھەڤۆکا چۆمسکی ل سەر ئانارشیزمێ دە تێنە دیتن . چاڤکانیێن دنێن باش ژ بۆ رامانێن وییێن ئانارشیست پێشینیێن رادیکال ، زمان و سیاسەت و بەلاڤۆکا ھکوومەتێ ل پێشەرۆژێ نە . ھەم تێگھیشتنا ھێزێ و ھەم ژی تھە چۆمسکی رەادەر ژ رامانا وی رە داناسینا ھێژا نە.
بریتانیایێ ژی رێزەک گرینگا رامانوەرێن ئانارشیست دیت. ھەبەرت رەاد (دبە کو تەکانە ئانارشیستێ کو شۆڤالیەتیێ قەبوول کریە!) چەند خەبات ل سەر فەلسەفە و تەۆریا ئانارشیست نڤیساندنە (ل بەرھەڤۆکا وییا ئانارچی ئاند ئۆردەر بنێرە). ئانارشیزما وی راستەراست ژ خەمێن وییێن ئەستەتیک شین بوو و ئەو ئاشتیخوازەکی دلسۆز بوو. دگەل کو تێگھیشتن و ڤەگۆتنا نوو ددە مژارێن کەڤنەشۆپییێن ئانارشیزمێ، وی ب رێکووپێک بەشداری چاپامەنیا ئانارشیست بوو (ل بەرھەڤۆکا گۆتارێن مانیفەستۆیا یەک-مان و نڤیسێن دنێن ژ چاپەمەنیا ئازادیێ بنێرە ). ئانارشیستەکی دنێ پاسیفیست ئالەخ جۆمفۆرت بوو. دگەل نڤیساندنا ژۆی ئۆف سەخ ، جۆمفۆرت ئاشتیخواز و ئانارشیستەک چالاک بوو. وی ب تایبەتی ل سەر پاسیفیزم، دەروونی و سیاسەتا زایەندی ژ پەرسپەکتیفەک ئازادیخواز نڤیسی. پرتووکا وییا ھەری ناڤدارا ئانارشیست دەستھلاتی و دەلینقوەنجی بوو و بەرھەڤۆکەک بەلاڤۆک و گۆتارێن وییێن ئانارشیست ب ناڤێ نڤیسارێن ل دژی دەستھلات و مرنێ ھاتە وەشاندن .
لێبەلێ، ئانارشیستێ بریتانییێ ھەری ناڤدار و بباندۆر دڤێ جۆلن وارد بە. ئەو بوو ئانارشیست دەما کو د دەما شەرێ جیھانێیێ دویەمین دە ل گلاسگۆوێ ب جھ بوو و ل ور راستی کۆما ئانارشیستێن ھەرێمی ھات. دەما کو ئانارشیست بوو، وی ب بەرفرەھی بەشداری چاپەمەنیا ئانارشیست کر. دگەل کو ئەدیتۆرێ فرێدۆمێ بوو ، وی د سالێن ١٩٦٠-ئان دە کۆڤارا مەھانەیا ب باندۆر ئانارچی ژی ئەدیتۆر کر (ھلبژارتنەک گۆتارێن کو وارد ھلبژارتیە د پرتووکاا دەجادە ئۆف ئانارچی دە تێ دیتن ). لێبەلێ، پرتووکا وییا یەکانەیا ھەری ناڤدار ئانارچین ئاجتۆنە، کو وی د ناڤ کاپیتالیزمێ دە ژی خوەزایا ئانارشیستا ژیانا رۆژانە دەرخستیە ھۆلێ و ب بەلگەکرنا خوەزایا ئانارشیستا ژیانا رۆژانە، ئالیکاریا ھەڤپارا کرۆپۆتکن نوو کریە . نڤیسارا وییا بەرفرەھ ل سەر خانیان تەکەزی ل سەر گرینگیا خوە-ئالیکاریا کۆلەکتیف و رێڤەبەریا جڤاکییا خانیان کریە ل دژی دو خەرابیێن تایبەتمەندی و نەتەوەبوونێ (بنھێرە، وەک نموونە، پرتووکێن وی خانیێن ئاخافتن و خانی: نێزیکتێدایینەک ئانارشیست ). وی چاڤێ ئانارشیست ئاڤێتیە سەر گەلەک مژارێن دن، د ناڤ دە بکارانینا ئاڤێ (د ئاڤێ دە رەفلەجتەد: کریزا بەرپرسیاریا جڤاکی)، ڤەگوھاستن ( ئازادیا چوویینێ: پشتی تەمەنێ مۆتۆرێ ) و دەولەتا رەفاھێ ( سیاسەتا جڤاکی: بەرسڤەک ئانارشیست ). ئانارشیزما وی : دەستپێکەک پر کورت دەستپێکەک باشە ژ بۆ ڤەدیتنا ئانارشیزمێ و پەرسپەکتیفا وییا تایبەتی ل سەر وێ دەما کو تالکنگ ئانارچی ھەم ل سەر رامان و ھەم ژی ژیانا وی نێرینەک ھێژا پەیدا دکە. د داویێ دە دڤێ ئەم بەھسا ئالبەرت مەلتزەر و نجۆلاس والتەر بکن،یێن کو ھەر دویان ب بەرفرەھی بەشداری چاپەمەنیا ئانارشیست بوون و ھەر وەھا دو پێشگۆتنێن کورتێن ناسکرییێن ئانارشیزمێ نڤیساندن ( ئانارچسم: ئارگومەنتس فۆر ئاند دژی و ئابۆوت ئانارچسم ، ب رێزێ ڤە).
ئەم دکارن بەردەوام بکن؛ گەلەک نڤیسکارێن دن ژی ھەنە کو ئەم دکارن بەھس بکن. لێ ژ خەینی ڤان، ب ھەزاران میلیتانێن ئانارشیستێن “ئاسایی” ھەنە کو قەت پرتووک نەنڤیساندنە، لێ ئاقل و چالاکبوونا وان روھێ سەرھلدانێ د ناڤ جڤاکێ دە تەشویق کریە و ئالیکاریا ئاڤاکرنا جیھانا نوو د شێلێ کەڤن دە کریە. چاوا کو کرۆپۆتکن گۆت، “ئانارشیزم د ناڤ گەلان دە چێبوو ؛ و ئەوێ ب ژیان و ھێزا ئافرینەر ڤە تژی بمینە ھەیا کو تشتەک ژ گەل رە بمینە.” [ ئانارشیزم ، ر. ١٤٦]
ژ بەر ڤێ یەکێ ئەم ھێڤیدارن کو ئەڤ بالکشاندنا ل سەر رامانوەرێن ئانارشیست نایێ وێ واتەیێ کو د ناڤ تەڤگەرێ دە د ناڤبەرا چالاکڤان و رەوشەنبیران دە جوودابوونەک ھەیە. دوور ژ وێ. کێم ئانارشیست ب تەنێ رامانوەر ئان چالاکڤانن. ئەو ب گەلەمپەری ھەر دو نە. میناکی، کرۆپۆتکن، ژ بەر چالاکیا خوە، مالاتەستا و گۆلدمان ژی ھات گرتن. ماکھنۆ، کو ھەری زێدە وەکی بەشدارەکی چالاک د شۆرەشا رووسیایێ دە ناڤدار بوو، د دەما وێ و پشتی وێ دە ژی گۆتارێن تەۆریک پێشکێشی چاپەمەنیا ئانارشیست کر. ھەمان تشت دکارە ژ بۆ لۆوسە مچەل ژی وەرە گۆتن، کو چالاکیێن وێیێن میلیتانێن د دەما کۆمونا پاریسێ دە و د ئاڤاکرنا تەڤگەرا ئانارشیستا ل فرانسا دە، پشتی کو ئەو رێ ل بەر نڤیساندنا گۆتارێن وێ ژ بۆ چاپەمەنیا ئازادیخواز رە نەگرت. ئەم تەنێ رامانوەرێن سەرەکەیێن ئانارشیست دەستنیشان دکن دا کو کەسێن ئەلەقەدار راستەراست ل سەر رامانێن خوە بخوینن.
وەرگەرا ماکینە
وەکی کو د بەشا ئا.٣.٣ دە ھاتە نیقاش کرن ، پرانیا ئانارشیستان دێ ب ستواتۆنست کەن کنابب رە بپەژرینن کو “د جیھانەک ئازاد دە کۆمپوتەر و تەکنۆلۆژیێن دنێن نووژەن دکارن وەرن بکار ئانین دا کو کارێن خەتەرناک ئان بێزار ژ ھۆلێ راکن، کو ھەر کەس ئازاد بکە کو ل سەر چالاکیێن بالکێشتر ھوور ببە.” ئەشکەرەیە کو “[ج]ھنەک تەکنۆلۆژیێن — ھێزا نوکلێری میناکا ھەری ئەشکەرەیە — ب راستی ئەو قاس خەتەرناکن کو بێ شک ئەوێ ب لەز وەرن سەکناندن. گەلەک پیشەسازیێن دنێن کو تشتێن بێاقل، کەڤنار ئان زێدە ھلدبەرینن، بێ گومان دێ ، ب وەندابوونا مەنتقێن وانێن تجاری رە راوەستن. لێ بەلێ گەلەک کێماسیێن خوەیێن ھەیی ژی ھەنە کێم پێشکەتنێن ئەکۆلۆژیک، و ژ نوو ڤە دیزاینکرنا وان ژ بۆ ئارمانجێن مرۆڤی نەیێن کاپیتالیست.” [ سەریێن گشتی ، ر. ٧٩ و رووپ. ٨٠] ژ بەر ڤێ یەکێ پرانیا ئەکۆ-ئانارشیستان بکارانینا تەکنۆلۆژیێن گونجاڤ وەکی ناڤگینا ئافراندنا جڤاکەک کو ب خوەزایێ رە د ناڤ ھەڤسەنگیێ دە دژی، دبینن.
لێبەلێ، ھندکاھیەک پچووک لێ دەنگبێژا ئانارشیستێن کەسکێن کو خوە ب ناڤ دکن نەرازی نە. نڤیسکارێن وەکی ژۆھن زەرزان، ژۆھن مۆۆرە و داڤد واتسۆن نێرینەک ئانارشیزمێ ڤەگۆتنە کو، ئەو ئیدیا دکن، ئارمانج دکە کو ھەر جوورە ھێز و زۆرداریێ رەخنە بکە. گەلەک جاران ژ ڤێ رە “ئانارکۆ-پرمیتیڤیزم” تێ گۆتن ، کو ل گۆری مۆۆرە، ب تەنێ “کورتەنڤیسەکە ژ بۆ ھەرکینا رادیکالا کو تەڤایا شارستانیێ ژ پەرسپەکتیفەک ئانارشیست رەخنە دکە، و ھەول ددە کو ڤەگوھەرینەک بەرفرەھا ژیانا مرۆڤان بدە دەستپێکرن.” [ سەرۆکوەزیرێ پرمیتیڤیست ]
چاوا کو ئەڤ نھا خوە ئیفادە دکە جھێرەنگە، ب ھێمانێن ھەری توندرەو ل داویا ھەر جوورە تەکنۆلۆژیێ، دابەشکرنا کەدێ، خوەمالیکرن، “پێشڤەچوون”، ئیندوستریالیزم،یا کو ژێ رە دبێژن “جڤاکا گرسەیی” و ژ بۆ ھنان، ھەتتا چاندا سەمبۆلیک ( یانی ھەژمار، زمان، دەم و ھونەر). ژ ھەر پەرگالا کو ڤان تایبەتمەندیان د ناڤ خوە دە دھەوینە رە دبێژن “شارستانی” و ژ بەر ڤێ یەکێ “ھلوەشاندنا شارستانیێ” ئارمانج دکن . ئەو چقاس پاشدە دخوازن ھەرن خالەک نەباشە. ھنەک ئاستا تەکنۆلۆژیکا کو بەریا شۆرەشا پیشەسازی ھەبوو قەبوول دکن، گەلەک پێشدەتر دچن و چاندنیێ و ھەر جوورەیێن تەکنۆلۆژیێ ژیا ھەری بنگەھین وێدەتر رەد دکن. ژ بۆ وان، ڤەگەرەک ل چۆلێ، ل شێوازا ژیانێیا نێچیر-بەرھەڤکار، یەکانە ریا ئانارشیێیە و ژ دەست دوورخستنا ڤێ رامانێیە کو تەکنۆلۆژیا گونجاڤ دکارە وەرە بکار ئانین دا کو جڤاکەک ئانارشیست ل سەر بنگەھا ھلبەرینا پیشەسازیێیا کو کێم دکە. باندۆرا وێ ل سەر ئەکۆسیستەمان.
ژ بەر ڤێ یەکێ ئەم دبینن کو کۆڤارا پریمیتیڤیست “ئانارشیا کەسک” ئانگاشت دکە کویێن وەکی خوە، “یێن کو پێشی ل نرخێن خوەسەریا کەسانە ئان ژی ھەبوونا ھۆڤ دگرن، خوەدی سەدەمن کو دژبەری و رەدکرنا ھەمی رێخستن و جڤاکێن مەزن ب ھنجەتا کو ئەو ھەوجەداریا ئەمپەریالیزمێ، کۆلەتیێ دکن.” و ھیەرارشیێ، بێیی کو ژ بۆ ئارمانجێن کو تێنە چێکرن.” ئەو ل دژی کاپیتالیزمێ نە کو ئەو “خویانا سەردەستا نھایا شارستانیێیە.” لێ بەلێ ئەو دەستنیشان دکن کو “شارستانی، نە کاپیتالیزم ب سەرێ خوە، ئافرینەرا ئۆتۆریتەریزما سیستەمی، کۆلەتیا مەجبووری و ئیزۆلەکرنا جڤاکی بوو. ژ بەر ڤێ یەکێ ئێریشا ل دژی کاپیتالیزما کو شارستانیێ ھەدەف ناگرە، تو جاری نکارە زۆرداریا سازوومانکرییا کو جڤاکێ گەش دکە ژ ھۆلێ راکە. ھەولدانا کۆلەکتیفکرنا پیشەسازیێ ژ بۆ مەبەستا دەمۆکراتیزەکرنا وێ ئەڤە کو ئەو نەپەژرینە کو ھەمی رێخستنێن مەزن رێگەزەک و شێوازەک کو ژ نیەتا ئەندامێن وێ سەربخوەیە دپەژرینن.” ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەو نیقاش دکن، ئانارشیستێن رەسەن دڤێ ل دژی پیشەسازی و تەکنۆلۆژیێ بسەکنن ژ بۆ “سازیێن [ھ]ئەرارشیک، بەرفرەھکرنا ئەردان، و مەکانیزمایا ژیانێ ھەمی ھەوجە نە کو رێڤەبەری و پێڤاژۆیا ھلبەرینا گرسەیی پێک وەرە.” ژ بۆ پریمیتیڤیستان، “[تەنێ] جڤاکێن پچووکێن کەسێن خوەبەخش دکارن ب ھەیینێن دن رە، مرۆڤ ئان نە، بێیی کو دەستھلاتداریا خوە ل سەر وان فەرز بکن، ب ھەڤ رە بژین.” جڤاکێن وەھا دێ تایبەتمەندیێن بنگەھین ب جڤاکێن ئەشیران رە پارڤە بکن، “[ئان ژ% ٩٩ێ دیرۆکا مرۆڤاھیێ، مرۆڤ د ناڤ ئارانژمانێن مالباتییێن بەرفرەھێن پچووک و وەکھەڤ دە دژیان، د ھەمان دەمێ دە دەبارا خوە راستەراست ژ ئاخێ دستینن.” [ ل دژی جڤاکا گرسەیی ]
دەما کو جڤاکێن ئەشیرییێن ب ڤی رەنگی، کو ب خوەزایێ رە د ئاھەنگەکێ دە دژیان و ھیەرارشیێن وان ھندک بوون ئان ژی تونە بوون، وەکی ئیلھامێ تێنە دیتن . وەکی کو ژۆھن مۆۆرە دبێژە، “پاشەرۆژا کو ژ ھێلا ئانارکۆ-پرمیتیڤیزمێ ڤە ھاتی خەیال کرن… بێ میناکە. ھەر چەند چاندێن سەرەتایی نیگارێن پێشەرۆژێ پێشکێش دکن، و ئەو پێشەرۆژ دکارە ھێمانێن کو ژ وان چاندان ھاتنە ھلانین ب خوە ڤە بھەوینە، جیھانەک ئانارکۆ-پرمیتیڤیست ئیھتیمالە. ژ شێوازێن ئانارشیێیێن بەرێ جوداترە.” [ ئۆپ. جت. ]
ژ بۆ پریمیتیڤیست، شێوازێن دنێن ئانارشیزمێ تەنێ بیانیبوونا خوە-رێڤەبەرییا د بنگەھێ ھەمان پەرگالا بنگەھین دە کو ئەم نھا رادگرنن. ژ بەر ڤێ یەکێ شیرۆڤەیا مۆۆرە کو “ئانارشیزما کلاسیک” دخوازە “شارستانیێ بگرە دەست، ستروکتورێن وێ ھەتا رادەیەکێ ژ نوو ڤە بخەبتینە، و خەرابترین بنپێکرن و زۆردەستیێن وێ ژ ھۆلێ راکە. لێبەلێ، ٩٩% ژ ژیانا د شارستانیێ دە د سەناریۆیێن وانێن پاشەرۆژێ دە نایێ گوھەرتن، تام ژ بەر کو ئالیێن شارستانیا وان پر کێمە. ژ بەر ڤێ یەکێ “[ژ] پەرسپەکتیفا ئانارکۆ-پرمیتیڤیزمێ، ھەر جورەیێن دنێن رادیکالیزمێ وەکی رەفۆرمیست خویا دکن، چ ئەو خوە وەکی شۆرەشگەر نەبینن.” [ ئۆپ. جت. ]
د بەرسڤێ دە، “ئانارشیستێن کلاسیک” سێ تشتان دەستنیشان دکن.یا یەکەم، ئیددیاکرنا کو “ئیستیسمار و زۆردەستیێن ھەری خراب” ژ %١ێ جڤاکا کاپیتالیست پێک تێ، ب تەنێ پووچە و ژ بلی ڤێ، تشتەکی کو لێبۆرینخوازێ وێ پەرگالێ ب کێفخوەشی پێ رازییە.یا دویەمین، ژ خوەندنا ھەر نڤیسەک ئانارشیست “کلاسیک” دیار دبە کو ئیدیایێن مۆۆرە پووچن. ئانارشیزما “کلاسیک” ئارمانج دکە کو جڤاکێ ب رەنگەکی رادیکال ژ سەری بەر ب ژێر ڤە بگوھەرینە، نە کو ئالیێن وێیێن پچووک بخەملینە. ما پریمیتیڤیست ب راستی دفکرن کو مرۆڤێن کو کەتنە ناڤ ھەولدانا ژ ھۆلێ راکرنا کاپیتالیزمێ دێ ب تەنێ ٩٩% ژ ھەمان تشتێن کو بەرێ کرنە بەردەوام بکن؟ ھەلبەت نا. ب گۆتنەکە دن، خلاسبوونا ژ پاترۆن تێر ناکە، ھەر چەند ئەڤ گاڤا یەکەم ھەوجەیە!یا سێیەمین، ویا ھەری گرینگ، ئارگومانا مۆۆرە پشتراست دکە کو گھیشتنا جڤاکا وییا نوو نە گەنگازە.
ژ بەر ڤێ یەکێ، وەک کو تێ دیتن، پریمیتیڤیزم کێم ئان ژی قەت ب تەڤگەرا ئانارشیستا کەڤنەشۆپی و رامانێن وێ رە کێمە ئان ژی تونەیە. نێرینێن ھەر دویان ژی ب تەنێ ل ھەڤ نایێن، ب رامانێنیێن پاشین رە کو ژ ھێلا بەرێ ڤە وەکی ئۆتۆریتەر تێنە پەژراندن و ئانارشیستان دپرسن کا پریمیتیڤیزم د دەمەک کورت دە پراتیکە ئان ژی د دەمەک درێژ دە ژی خوەستەکە. دگەل کو ئالیگرێن پریمیتیڤیزمێ دخوازن وێ وەکی فۆرما ھەری پێشکەفتی و رادیکالا ئانارشیزمێ نیشان بدن،یێن دن کێم باوەرن. ئەو وێ وەکی ئیدەۆلۆژیەک تەڤلھەڤ دھەسبینن کو شۆپدارێن خوە دکشینە ناڤ ھەلوەستێن ئابسورد و ژ بلی ڤێ، ب تەڤاھی نەپراتیکە. ئەوێ ب کەن کنابب رە بپەژرینن کو پریمیتیڤیزم د “فانتازییان دە [کو] گەلەک خوە-ناکۆکییێن ئەشکەرە دھەوینە کو نە ھەوجەیە کو مەرڤ ب ھوورگولی رەخنە ل وان بکە. گرینگیا وان ب جڤاکێن بەرێیێن راستین رە ب گومان ھەیە و ب راستی ب ئیمکانێن ھەیی رە تێکلدارن. تەورا بھەسبینن کو ژیان د سەردەمەک بەرێ دە چێتر بوو، دڤێ ئەم ژ جھێ کو ئەم نھا لێ نە، دەست پێ بکن تەکنۆلۆژیا نووژەن ئەو قاس ب ھەمی ئالیێن ژیانا مە ڤە گرێدایییە کو نکاربە ژ نشکا ڤە وەرە سەکناندن بێیی کو ببە سەدەما کاۆسەک گەردوونی. ب میلیاران مرۆڤ دەردخن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٧٩]
سەدەما ڤێ ب تەنێ ئەوە کو ئەم د پەرگالەک پر پیشەسازی و ب ھەڤ ڤە گرێدایی دە دژین کو تێ دە پر کەس نە خوەدیێ ژێھاتیبوونا ھەوجە نە کو د ناڤ جڤاتەک نێچیر-بەرھەڤکار ئان ژی ھەتا جڤاکەک چاندنیێ دە بژین. وەکی دن، پر ب گومانە کو شەش میلیار مرۆڤ بکارن وەکی نێچیر-بەرھەڤکار بژین تەڤی کو ژێھاتییێن پێویست ھەبن. وەکی کو بران مۆڕس دەستنیشان دکە، “پێشەرۆژا کو ژ مە رە تێ گۆتن عپرمتڤەعە. د جیھانەک کو نھا ھەما ھەما شەش میلیار مرۆڤ لێ دژین (ژ بەر کو دەلیلان دەستنیشان دکە کو شێوازا ژیانا نێچیرڤان-بەرھەڤکار تەنێ دکارە ژ ١ ئان ٢ کەسان ژ میلۆمەترە چارگۆشە رە پشتگری بکە) ئەڤ یەک چاوا پێک تێ”” پریمیتیڤیستێن مینا زەرزان ژ مە رە نابێژن. [ “ئانترۆپۆلۆژی و ئانارشیزم”، ر. ٣٥-٤١، ئانارچی:ا ژۆورنال ئۆف دەسرە ئارمەد ، نۆ. ٤٥، رووپ. ٣٨] ژ بەر ڤێ یەکێ پرانیا ئانارشیستان ب کورتەیا چۆمسکی رە دپەژرینن کو “ئەز نافکرم کو ئەو تێدگھیژن کویا کو ئەو بانگاوازی دکن قرکرنا گرسەیییا ب میلیۆنان مرۆڤانە ژ بەر ئاوایێ کو جڤاک نوھا ھاتی ساز کرن و ئۆرگانیزە کرن. . . ڤان ئاڤاھیان ژ ھۆلێ راکن، ھەر کەس دمرە. [ چۆمسکی ل سەر ئانارشیزمێ ، ر. ٢٢٦]
ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی، گەلەک ئالیگرێن پرمیتیڤیزمێ ب رەخنەگرێن وێ رە ھەڤی دکن کو ئەرد دێ نکاربە پشتگری بدە شەش میلیاران کو وەکی نێچیرڤان-بەرھەڤکار دژین. ئەڤ یەک، رەخنەگر دبێژن، پرمیتیڤیزمێ پرسگرێکەک بنگەھین ددە کو ئاستا نفووسێ دێ دەم بگرە و ژ بەر ڤێ یەکێ ھەر سەرھلدانەک “پرمیتیڤیست” ب دو ڤەبژارکان رە روو ب روو دمینە. ئان ئەو ب رەنگەکی تێکچوونەک “شارستانیێ” پێک تێ، ئان ژی د ناڤ خوە دە ھەیامەک ڤەگوھێزەک درێژە کو تێ دە “شارستانی” و میراتەیێن وێیێن پیشەسازی ب ئەولەھی تێنە ھلوەشاندن، ئاستا نفووسێ ب خوەزایی دادکەڤە ئاستەک گونجاڤ و مرۆڤ ژێھاتیبوونێن پێویستێن کو ژ بۆ خوە ھەوجە نە ب دەست دخن. ھەبوونا نوو.
پرسگرێکێن ڤەبژارکا یەکەم دڤێ ئەشکەرە بن، لێ مخابن، ئەو ژ ھێلا گەلەک نڤیسکارێن پرمیتیڤیست ڤە تێ دەستنیشان کرن. میناکی، مۆۆرە ل سەر “دەما شارستانی ھلوەشە” ( “ب ئیرادەیا خوە، ب ھەولدانێن مە، ئان بەرھەڤۆکا ھەر دویان” ) داخڤە. ئەڤ تێ واتەیا پێڤاژۆیەک پر بلەزا کو دەما کو ئەو بەھسا ھەوجەداریا “ئالتەرناتیفێن ئەرێنی”یێن کو نوھا وەرن ئاڤاکرن تێ پەژراندن تێ پەژراندن ژ بەر کو “پەرچەبوونا جڤاکییا کو ژ بەر ھلوەشینێ دبە ب ھێسانی دکارە بێەولەھیا پسیکۆلۆژیک و ڤالاھیا جڤاکییا کو تێ دە فاشیزم و دیکتاتۆریێن دنێن تۆتالیتەر گەش ببن چێبکە.” .” [ ئۆپ. جت. ] گوھەرینا جڤاکییا کو ل سەر بنگەھا “ھلوەشین”، “نێولەھی” و “تەڤلھەڤیا جڤاکی” ھاتیە دامەزراندن ، نە وەکی رەچەتەیا شۆرەشەک سەرفراز خویا دکە.
پشترە ژی دۆگمایێن ئانتی-رێخستنێیێن کو ژ ھێلا پریمیتیڤیزمێ ڤە تێنە ڤەگۆتن ھەنە. مۆۆرە تیپیکە، دبێژە کو “[ئۆ]رێخستن، ژ بۆ ئانارکۆ-پرمیتیڤیستان، تەنێ رەقن، چەتەیێن کو ئیدەۆلۆژیەک تایبەتی د دەستھلاتداریێ دە ب جھ دکن” و ب گۆتنا پرمیتیڤیست ژ بۆ “ھلوەشاندنا ھەموو تێکلیێن ھێزێ، دەولەت ژی د ناڤ دە، خالێ دوبارە دکە.” .. و ھەر جورە پارتی و رێخستن. [ ئۆپ. جت. ] لێبەلێ بێیی رێخستن، تو جڤاکەک نووژەن نکارە کار بکە. دێ ھلوەشینەک تام و تاڤلێ چێببە کو دێ نە تەنێ برچیبوونا گرسەیی لێ د ھەمان دەمێ دە وێرانکرنا ئەکۆلۆژیک ژی ببینە ژ بەر کو سانترالێن نوکلێری دھەلن، بەرماھیێن پیشەسازیێ دھەرکن ھاویردۆرا دەردۆرێ، باژار و باژارۆکێن وێران دبن و گرسەیێن مرۆڤێن برچی ل سەر چ سەبزە، فێکی و ھەیوانان شەر دکن. ئەو دکارن ل گوندان ببینن. ئەشکەرەیە کو دۆگمایەک دژ-رێخستنێ تەنێ دکارە ب رامانا “ھلوەشینا” نێزیکا شارستانیێ د شەڤەکێ دە وەرە ھەڤ کرن، نە ب پێشڤەچوونەک دۆمدار بەر ب ئارمانجەک دەمدرێژ ڤە. ب ھەمان ئاوایی، چەند “ئالتەرناتیفێن ئەرێنی” دکارن بێیی رێخستنبوونێ ھەبن؟
مۆۆرە ھەر رەخنەیەک کو دەستنیشان دکە کو ھلوەشینەک دێ ببە سەدەما تونەکرنا گرسەیی وەکی “تەنێ تاکتیکێن روورەشکرنێ”، “فانتزیێن خەریبێن کو ژ ھێلا ھن شرۆڤەکارێن دژمنێ ئانارکۆ-پرمیتیڤیزمێ ڤە تێنە بەلاڤ کرن، کو پێشنیار دکن کو ئاستا نفووسێیا کو ژ ھێلا ئانارکۆ-پرمتڤیستان ڤە ھاتی پێشبینیکرن، دڤێ بگھیژە ئاستا ھلوەشاندنێ رەد کر. مرنا گرسەیی ئان ژی کامپێن مرنێیێن ب شێوازا نازیان.” ” پابەندبوونا ئانارکۆ-پرمیتیڤیستان ژ بۆ راکرنا ھەموو تێکلیێن ھێزێ… تێ وێ مانەیێ کو قرکرنەکە ب ڤی رەنگییا برێکووپێک نە ممکوونە و ھەم ژی ب ئەشکەرەیی ھۆڤانە.” [ ئۆپ. جت. ] لێ دیسا ژی تو رەخنەگرەک نابێژە کو پریمیتیڤیست مرنەک ووسا دخوازن ئان ژی ل ئۆرگانیزەکرنا وێ دگەرن. ئەو ب تەنێ دەستنیشان دکن کو ھلوەشینا شارستانیێ دێ ببە سەدەما مرنەک گرسەیی ژ بەر ڤێ یەکێ کو پرانیا مرۆڤان نە خوەدیێ ژێھاتیبوونا ھەوجە نە ژ بۆ ساخبوونا وێ نە و نە ژی ئەرد دکارە تێرا شەش میلیار مرۆڤێن کو ھەول ددن د رەوشەک پریمیتیڤیست دە بژین پەیدا بکە. ئاوا. پیمیتڤیستێن دن دەستنیشان کرن کو ئەو دکارە، و دیار کرن “[ئ] نە ممکوونە کو ھەر شەش میلیار نشتەجیھێن ھەیییێن گەرستێرکێ وەکی نێچیرڤان بژین، لێ ژ بۆ کەسێن کو نکاربن خوارنێن خوە ب گرینگی مەزن بکن ممکونە. قادێن پچووکتر، وەکی کو ژ ھێلا چاندنیێ، باخچەڤانیا ئۆرگانیک و تەکنیکێن خوەجھی ڤە ھاتی دەستنیشان کرن. [ ئاگانست ماسس سۆجەتی ] مخابن تو دەلیل نەھاتن پێشکێشکرن کو راستیا ڤێ ئیدیایێ نیشان بدە و نە ژی ھەکە ووسا بە ژی مرۆڤ دکارە د وەختێ خوە دە ژێھاتییێن پێویست پێش بخە. خویایە کو مەرڤ چارەنووسا ب میلیاران ل سەر بھێلە، دا کو مرۆڤاھی “ھۆڤ” و ژ زولمێن وەکی نەخوەشخانە، پرتووک و ئەلەکتریکێ ئازاد ببە، ھێڤیەک کێم خویا دکە.
ل ھەمبەری ترسا کو دێ “ھلوەشین” ئەک وەھا ب خوە رە بینە، ئەو پرمیتیڤیستێن کو پرسگرێک ب سەرێ خوە فکرین د داویێ دە ھەوجەداریا سەردەمەک ڤەگوھێز قەبوول دکن. ژ بۆ نموونە، ژۆھن زەرزان دبێژە کو “خویایە کو پیشەسازی و کارگەھ تاڤلێ ژ ھۆلێ رانەبوونە، لێ ب ھەمان رەنگی ئەشکەرەیە کو تاسفیەکرنا وان دڤێ ب ھەمی ھێزا ل پشت لەزا ھلوەشاندنێ وەرە شۆپاندن.” ھەبوونا باژاران ژی تێ قەبوولکرن، ژ بەر کو “[ج] چاندنیا د ناڤا باژاران دە ئالیەکی دنێ ڤەگوھەرینا پراتیکییە.” [ ل سەر ڤەگوھەزتنێ: پۆستسجرپت بەرب پێشەرۆژێ پێشەرۆژێ ]
لێبەلێ، پەژراندنا ھەوجەداریا سەردەمەک ڤەگوھێز ژ ئەشکەرەکرنا ناکۆکیێن د ھوندورێ پریمیتیڤیزمێ دە ھندکترە. زەرزان دەستنیشان دکە کو “ئاموورێن ژ نوو ڤە ھلبەراندنا کەشتیا مرنێیا سەردەست (میناک تەکنۆلۆژیا وێ) ژ بۆ شێوازا جیھانەک ئازاد نایێ بکار ئانین.” ئەو دفکرە: “ئەمێ چ بھێلن؟ عاموورێن رزگارکرنا کەدێ؟” ھەیا کو ئەو دابەشکرنا کار نەگرن (میناک لەھەنگەک ئان مەیلدار)، ئەڤ تێگەھ خەیالەکە کو ل پشت عرزگارکرنێع زۆردەستیا گەمارییا گەلەک کەسان و خەراکرنا جیھانا خوەزایی ڤەشارتییە. چاوا ئەڤ یەک ب دۆماندنا “پیشەسازی و کارگەھان” رە ژ بۆ ھەیامەک (نە دیارکری) نە دیارە. ب ھەمان ئاوایی، ئەو ئاماژە دکە کو “[ئ] ل شوونا زۆرداریا خەباتێ — و چقاس ژ نھا دکارە بێ تام وێ زۆرێ بدۆمە؟ — ھەبوونا بێ سینۆر ئارمانجەک یەکسەر و ناڤەندییە.” [ ئۆپ. جت. ] چاوا ئەو ب نیقاشا کو دێ پیشەسازی ژ بۆ دەمەک وەرە دۆماندن رە ھەڤاھەنگە، بێ پرسین تێ ھشتن، قەت نەبە بەرسڤ. و ئەگەر “کار” بەردەوام بکە، ئەڤ چاوا ب دوورخستنا تیپیک پریمیتیڤیستا ئانارشیزما “کەڤنەشۆپی” رە ھەڤاھەنگە، یانی کو خوە-رێڤەبەری بیانیبوونا وە ب خوە ئیدارە دکە و کو کەس ناخوازە ل کارگەھەک ئان د کانان دە بخەبتە و ژ بەر ڤێ یەکێ ، ژ بۆ کو ئەو بکن دێ زۆردەستی وەرە بکار ئانین؟ ما خەباتا ل کارگەھەک خوە-رێڤەبەر ب رەنگەکی کێمتر خەریب و ئۆتۆریتەر د دەما ڤەگوھەزتنەک پرمیتیڤیست دە دبە؟
ئەڤ راستیەک ئەشکەرەیە کو مەزناھیا نفووسا مرۆڤان د دەمەک کورت دە ب رێیێن دلخوازی ب گرینگی نایێ کێم کرن. ژ بۆ کو پریمیتیڤیزم بکێر بە، پێدڤییە کو ئاستا نفووسا جیھانێ ب قاسی ٩٠% داکەڤە. ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو کێمبوونەک بەربچاڤا نفووسێ دێ ب دەھسالان، ھەکە نە ب سەدسالان، ھەوجە بکە کو ب دلخوازی وەرە بدەستخستن. ژ بەر کو نە ممکوونە کو (ھەما ھەما) ھەر کەس ل سەر گەرستێرکێ بریارێ بدە کو زارۆک نەبن، ئەڤ پیڤانا دەمێ دێ ھەما ھەما ب سەدسالان بە و ژ بەر ڤێ یەکێ چاندنی و پرانیا پیشەسازیێ دێ نەچار بمینن (و دەرکەتنا ژ باژاران دێ تاڤلێ نە مومکون بە) . ب ھەمان ئاوایی، بەرماییێن پێباوەر ھلبەرەک تەکنۆلۆژیا نووژەنن و، ژ بەر ڤێ یەکێ، پێدڤییە کو ئاموورێن ھلبەراندنا وان د وێ دەمێ دە وەرە دۆماندن — ھەیا کو پرمیتیڤیست نیقاش نەکن کو لگەل رەدکرنا خوەدیکرنا زارۆکان، مرۆڤ دێ جنسیەتێ ژی رەد بکن.
دووڤ رە میراتەیا جڤاکا پیشەسازیێ ھەیە، کو ب تەنێ نکارە ب سەرێ خوە ھلوەشە. ژ بۆ کو مەرڤ تەنێ میناکەک ئەشکەرە بگرە، ھشت کو سانترالێن نوکلێری بھەلن، دێ چوقاسی ئەکۆلۆژیک نەبە. ب سەر دە ژی، گومان ھەیە کو ئەلیتا دەستھلاتدار تەنێ بێیی بەرخوەدان ھێزا خوە تەسلیم بگرە و ژ بەر ڤێ یەکێ، ھەر شۆرەشەک جڤاکی ھەوجە دکە کو خوە ل ھەمبەر ھەولدانێن ژ نوو ڤە داناسینا ھیەرارشیێ بپارێزە. ھێژایی گۆتنێیە، شۆرەشەکە کو ژ ھەموو رێخستن و پیشەسازی دوور دخست وەکی خوەزایا ئۆتۆریتەر، دێ نکاربە ڤێ یەکێ بکە (گەر کارکەران ڤەنەگوھەراندا و نەگوھەراندا، نە ممکون بوو کو مالزەمەیێن لەشکەرییێن پێویست ژ بۆ شەرکرنا ھێزێن فاشیستێن فرانجۆ د دەما شۆرەشا سپانیایێ دە چێبکە ژ بۆ ڤێ یەکێ جیھێن کارێن خوە بکار ئانین، دا کو میناکەک دنا ئەشکەرە دەستنیشان بکن).
پاشێ ژی ناکۆکیەکە دن، سەرەکە، ھەیە. ژ بەر کو گەر ھوون قەبوول بکن کو ھەوجەداری ب دەرباسبوونا ژ عڤرع بۆ ع ورع ھەیە، وێ دەمێ پریمیتیڤیزم بخوە خوە ژ کەڤنەشۆپیا ئانارشیست دەردخە. سەدەم ھێسانە. مۆۆرە دەستنیشان دکە کو “جڤاکا گرسەیی” ” مرۆڤێن کو دخەبتن، د ھاویردۆرێن چێکری، تەکنۆلۆژیک دە دژین و [د بن] فۆرمێن زۆردەستی و کۆنترۆلێ دە نە.” [ ئۆپ. جت. ] ژ بەر ڤێ یەکێ ئەگەر تشتێن کو پریمیتیڤیست ل سەر تەکنۆلۆژی، پیشەسازی و جڤاکا گرسەیی نیقاش دکن، ھەمی راست بن، وێ گاڤێ ھەر ڤەگوھەزتنا پرمیتیڤیست، ژ ھێلا پێناسێ ڤە، دێ نە ئازادیخواز بە. ژ بەر ڤێ یەکێیە کو “جڤاکا گرسەیی” دێ پشتی شۆرەشەک سەرکەتی دەمەک (ھەری کێم ب دەھسالان، ئیھتیمالەک زێدەتر ب سەدسالان) بمینە و ژ بەر ڤێ یەکێ ژ پەرسپەکتیفەک پرمیتیڤیست، ل سەر “فۆرمێن زۆردەستی و کۆنترۆلێ” وەرە بنگەھ کرن. ئیدەۆلۆژیەک ھەیە کو ھەوجەداریا پەرگالەک ڤەگوھێزا کو ل سەر بنگەھێ دارێ زۆرێ، کۆنترۆل و ھیەرارشیێ ئاڤا ببە ھەیە کو وێ ب دەمێ رە د ناڤ جڤاکەک بێدەولەت دە ژ ھۆلێ رابە. ئەو ژی، مینا پریمیتیڤیزمێ، تەکەز دکە کو پیشەسازی و رێخستنا مەزن بێیی ھیەرارشی و دەستھلاتداریێ نە ممکوونە. ئەو ئیدەۆلۆژی مارکسیزمە. ژ بەر ڤێ یەکێ ژ ئانارشیستێن “کلاسیک” رە ئیرۆنیک خویا دکە کو ببھیزن ئانارشیستێن خوەبەخش ئارگومانێن ئەنگەلس ل دژی باکونن وەکی ئارگومانێن “ئانارشیێ” دوبارە دکن (ل بەشا ھ.٤ بنێرە ژ بۆ نیقاشەک ل سەر ئیدیایێن ئەنگەلس کو ئەندوستری خوەسەریێ دەردخە ھۆلێ).
ژ بەر ڤێ یەکێ، ھەکە، وەکی کو خویا دکە، ژ بۆ گھیشتنا ھەر ڤەگوھەزتنێ دێ ب سەدسالان ھەوجە بکە، وێ ھنگێ رەخنەیا پرمیڤیتیستا ئانارشیزما “کەڤنەشۆپی” ژ ھەنەکەک پچووکتر دبە — و دبە ئاستەنگەک ل بەر پراتیکا ئانارشیستا واتەدار و گوھەرتنا جڤاکی. ئەو ناکۆکیا د دلێ پریمیتیڤیزمێ دە نیشان ددە. گاڤا کو پارێزڤانێن وێ ئێریشی ئانارشیستێن دن دکن ژ بەر پشتگریکرنا تەکنۆلۆژیێ، رێخستنی، خوە-رێڤەبەریا کار، پیشەسازیبوون و ھود، ئەو ب خوە گرێدایی تشتێن کو ئەو ل دژن وەکی بەشەک ژ ھەر ڤەگوھەزتنا مرۆڤییا بەرب جڤاکەک پرمیتیڤیست ڤە گرێدایی نە. و ژ بەر ئازوەریا کو ئەو ل سەر ڤان مژاران ئێریشی ئانارشیستێن دن دکن، نە ئەجێبە کو تەڤاھیا تێگینا سەردەمەک ڤەگوھێزا پرمیتیڤیست ژ ئانارشیستێن دن رە نە مومکون خویا دکە. داخویانکرنا تەکنۆلۆژیێ و ئیندوستریالیزمێ وەکی جەوھەرێ ئۆتۆریتەر و دووڤ رە زڤرین و پارێزڤانیا کارانینا وان پشتی شۆرەشەک تەنێ ژ پەرسپەکتیفەک مەنتقی ئان ئازادیخواز نایێ واتەیا.
ژ بەر ڤێ یەکێ پرسگرێکا سەرەکەیا پرمیتیڤیزمێ دکارە وەرە دیتن. ژ بۆ بدەستخستنا ئارمانجێن خوە ب رەنگەکی ئازادیخواز تو رێگەزێن پراتیکی نادە. وەکی کو کنابب ب کورتی ڤەدبێژە، “[و]یا کو وەکی پرسەک دەرباسدارا باوەریا زێدەیا ب زانست و تەکنۆلۆژیێ دەست پێ دکە، د ڤەگەراندنا بھشتەک سەرەتایی دە وەکی باوەریەک بێھێڤی و ھێژ کێمتر راستدار دقەدە، کو دگەل تێکچوونا پەرگالا ھەیی د ھەر تشتی دە تێ. لێ رێیەک رازبەر، ئاپۆکالیپتیک.” ژ بۆ کو ئەم ژ ڤێ یەکێ دوور نەکەڤن، پێدڤییە کو ئەم ل کو دەرێ نە و ژ بەر ڤێ یەکێ ئەمێ “ب جددی بفکرن کا ئەمێ چاوا ب ھەمی پرسگرێکێن پراتیکییێن کو دێ د ناڤبەرێ دە دەرکەڤن ھۆلێ رە مژوول ببن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٨٠ و رووپ. ٧٩] مخابن، ئیدەۆلۆژیا پریمیتیڤیست ڤێ ئیھتیمالێ ژ ھۆلێ رادکە، ب دوورخستنا خالا دەستپێکێ کو ھەر شۆرەشەک راستەقین دێ ژ خوە رە وەکی ئۆتۆریتەر دەست پێ بکە. وەکی دن، ئەو گوھەرتنا جڤاکییا راستین ئاستەنگ دکن، ب پشتراستکرنا کو تو تەڤگەرەک گرسەیی دێ ب قاسی کو پیڤانێن وان تێر بکە شۆرەشگەر نەبە:
“یێن کو ب سەربلندی “دژبەریا خوەیا تەڤاھی” ل ھەمبەر ھەمی لھەڤکرن، ھەمی دەستھلاتداری، ھەمی رێخستن، ھەمی تەۆری، ھەمی تەکنۆلۆژیێ، ھود.، ئەشکەرە دکن، ب گەلەمپەری خویا دکن کو نە خوەدیێ پەرسپەکتیفەک شۆرەشگەرن — نە تێگەھەک پراتیکییا کو پەرگالا ھەیی دکارە چاوا بە. ھلوەشاندن ئان ژی چاوا دبە کو جڤاکەک پشتی شۆرەشێ بخەبتە، ھن کەس ژی ھەول ددن کو ڤێ کێماسیێ رەوا بکن ب راگھاندنا کو تەنێ شۆرەشەک چو جاری تێرا سەرھلدانا ئۆنتۆلۆژیکا ھەرھەیی ناکە، دبە کو دەمکی باندۆرێ ل چەند تەماشەڤانان بکە. لێ باندۆرا وێیا داوی ب تەنێ ئەوە کو مرۆڤ بلاسێ® ¢ بکە [کنابب، ئۆپ . ٣١-٣٢]
پاشێ پرسا رێگەزێن کو ژ بۆ بدەستخستنا پریمیتیڤیزمێ تێنە پێشنیار کرن ھەیە. مۆۆرە ئانگاشت دکە کو “جوورە جیھانا کو ژ ھێلا ئانارکۆ-پرمیتیڤیزمێ ڤە ھاتی پێشاندان د ئەزموونا مرۆڤی دە د وارێ دەرەجە و جەلەبێن ئازادییا پێشبینیکری دە جیھەک بێھەمپایە … ژ بەر ڤێ یەکێ نابە کو ت سینۆرەک ل سەر شێوازێن بەرخوەدان و سەرھلدانێیێن کو دکارن پێشبکەڤن ھەبن. .” [ ئۆپ. جت. ] نە-پریمیتیڤیست بەرسڤ ددن و دبێژن کو ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو پریمیتیڤیست نزانن چ دخوازن و نە ژی چاوا بگھیژن ور. ب ھەمان ئاوایی، ئەو تەکەز دکن کو دڤێ ل سەر ئاوایێن بەرخوەدانێیێن پەژراندییێن تێنە ھەسباندن سینۆر ھەبن. ژ بەر کو واتە ئارمانجێن کو ھاتنە ئافراندن شەکل ددە و ژ بەر ڤێ یەکێ رێگەزێن ئۆتۆریتەر دێ بگھیژە ئارمانجێن ئۆتۆریتەر. تاکتیک نە بێالی نە و پشتگریا ھن تاکتیکان پەرسپەکتیفا ئۆتۆریتەر خیانەتێ دکە.
ئەڤ یەک ژ کۆڤارا بریتانیایێ “ئانارشیستێ کەسک” تێ دیتن ، کو بەشەک ژ داویا توندا “پرمیتیڤیزمێ”یە. ژ بەر نەجزیبوونا وێیا جەوھەرییا ژ بۆ پر کەسان، ئەو تو جاری نکارە ب رێیێن ئازادیخواز پێک وەرە (ئانگۆ ب بژارتنا ئازادا کەسێن کو وێ ب کرنێن خوە دافرینن) و ژ بەر ڤێ یەکێ نکارە ببە ئانارشیست ژ بەر کو پر ھندک مرۆڤ ب دلخوازی دێ ب راستی رەوشەک وەھا ھەمبێز بکن. ئەڤ بوو سەدەم کو “ئەنارشیستێ کەسک” فۆرمەک ئەکۆ-ڤانگارپارێزیزمێ پێش بخە دا کو ئیفادەیا رۆوسسەاو بکار بینە، “ب زۆرێ مرۆڤان ئازاد بکە.” ئەڤ یەک ھات دیار کرن دەما کو کۆڤارێ پشتگری دا کریار و رامانێن ئونابۆمبەر (نە-ئانارشیست) و گۆتارەک ( “ئڕاتۆنالستس” ) ژ ھێلا یەک ئەدیتۆرێن خوە ڤە وەشاند و تێ دە دیار کر کو “بۆمبەڤانێن ئۆکلاھۆما فکرا راست ھەبوو. مخابن ئەو بوو کو وان کر. چێدبە کو تو ئۆفیسێن ھکوومەتێ نەتەقینن. [ ئەنارشیستێ کەسک ، نا. ٥١، رووپ. ١١] پاراستنا ڤان گۆتنان د ھەژمارا دن دە ھات وەشاندن و دووڤ رە پەڤگوھەرتنا نامەیان د کۆڤارا ئانارچییا بنگەھ-دیا دە:ا ژۆورنال ئۆف دەسرە ئارمەد (ھەژمار ٤٨ ھەتا ٥٢) دیت کو ئەدیتۆرێ دن ڤێ بێاقلیا نەخوەش، ئۆتۆریتەر ب ھێسانی رەوا دکە. میناکێن “بەرخوەدانا بێ ناڤبەینکار” کو “د بن شەرت و مەرجێن زۆردەستیا گران دە” ھاتن کرن . چ ھات سەرێ پرەنسیبا ئانارشیستا کو تێ واتەیا شەکلکرنا ئارمانجان؟ ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو ل سەر تاکتیکان “سینۆر” ھەنە ، ژ بەر کو ھن تاکتیک نە ئازادیخوازن و قەت نکارن ببن.
لێبەلێ، ھندک پرمیتیڤیست ھەلوەستەک ووسا توند دگرن. پرانیا ئانارشیستێن “پرمیتیڤیست” ل شوونا کو ل شوونا کو دژ-تەکنۆلۆژی و ئانتی-شارستانی بن (ژ بۆ ئیفادەیا داڤد واتسۆن بکار بینن) باوەر دکن کو ئەو رەوشەک “ئەرێکرنا ئاوایێن ژیانا ئابۆرژین”ە و نێزیکاتیەک پر رەخنەگرترە ژ بۆ مژارێن وەکی تەکنۆلۆژی، راسیۆنەل و پێشکەفتن ژیا کو ب ئەکۆلۆژیا جڤاکی ڤە گرێدایییە. ڤان ئەکۆ-ئانارشیستان “پرمیتیڤیزمەکە دۆگماتیکا کو ئیدا دکە کو ئەم دکارن ب رەنگەکی خێزکری ڤەگەرن سەر کۆکێن خوەیێن سەرەتایی” ب قاسی رامانا “پێشکەتنێ”، ” ھەر دو رامان و کەڤنەشۆپیێن رۆناھی و دژ رۆناھی” رەد دکن. ژ بۆ وان، پریمیتیڤیزم “نە تەنێ نەرینەک ل ژیانا بەریا رابوونا دەولەتێ، لێ د ھەمان دەمێ دە بەرسڤەک رەوایا شەرت و مەرجێن ژیانا د بن شارستانیێ دە ژی نیشان ددە” و ژ بەر ڤێ یەکێ دڤێ ئەم رێز و ھورمەتێ بگرن و ژ “کەڤنەشۆپێن شەھرەزاییا پالەۆلیتیک و نەۆلیتیک” (وەک میناک.یێن کو ب ئەشیرێن خوەجییێن ئامەریکی و گەلێن دنێن ئابۆرژین رە تێکلدارن). دگەل کو ئەم “نکارن، و ناخوازن دەڤ ژ شێوازێن رامانی و جەرباندنا دنیایێیێن لایک بەردن… ئەم نکانن ئەزموونا ژیانێ، و پرسێن بنگەھین،یێن کو ژ نەچاری چما دژین، و ئەم چاوا دژین، ب شەرتێن لایک کێم بکن. ژ بلی ڤێ، سینۆرێ د ناڤبەرا گیانی و لایک دە نە ئەو قاس زەلالە. تێگھیشتنا دیالەکتیکا کو ئەم دیرۆکا خوە نە، دێ سەدەمەک ئیلھامێ پشتراست بکە کو نە تەنێ ژ بۆ شۆرەشگەرێن ئاتەیستێن سپانیایێ کو ژ بۆ ئیدەالێ مرنە، لێ د ھەمان دەمێ دە ژ گرتیێن وژدانییێن ئاشتیخواز رە ژی ھورمەت دکە. رەقسێن روھێن لاکۆتا، ھەرمیتێن تاۆیست و میستیکێن سووفییێن ئیدامکری.” [داڤد واتسۆن، بەیۆند بۆۆکچن: پێشگۆتن ژ بۆ ئەکۆلۆژیەک جڤاکییا پێشەرۆژێ ، ر. ٢٤٠، رووپ. ١٠٣، ر. ٢٤٠ و رووپ ٦٦-٦٧]
ئانارشیزما “پرمیتیڤیست”ا ب ڤی رەنگی ب گەلەک کۆڤاران ڤە گرێدایییە، کو پرانی ل دەولەتێن یەکبوویی نە، مینا ففتھ ئەستاتە . میناکی، ل سەر پرسا تەکنۆلۆژیێ، ئەو دبێژن کو “[و] دەما کو کاپیتالیزما بازارێ چرووسکەک بوو کو ئاگر پێخست، و ل ناڤەندا کۆمپلەکسێ دمینە، ئەو تەنێ بەشەک ژ تشتەک مەزنترە: ئاداپتاسیۆنا ب زۆرێیا مرۆڤێ ئۆرگانیک. جڤاکان بەر ب شارستانیا ئابۆری-ئنسترومەنتال و تەکنیکێن وێیێن گرسەیی ڤە، کو نە تەنێ ھیەرارشیک و دەرڤە نە، لێ ھەر کو دچە زێدەتر عھوجرەییع و ھوندرینن. ” [واتسۆن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٢٧-٨] ژ بەر ڤێ سەدەمێ پرمیتیڤیست ژ ھەموو ئالیێن تەکنۆلۆژیێ رەخنەترن، د ناڤ دە بانگێن ئەکۆلۆژیستێن جڤاکییێن ژ بۆ کارانینا تەکنۆلۆژیەک گونجاوا کو ژ بۆ ئازادکرنا مرۆڤاھی و گەرستێرکێ گرینگە:
“ئاخافتنا جڤاکا تەکنۆلۆژیک د راستیێ دە بەھسا تەکنۆلۆژیێن کو د ھوندورێ کاپیتالیزمێ دە تێنە ھلبەراندن، کو د ئەنجامێ دە شێوازێن نوویێن سەرمایەیێ دافرینە. تێگینا قادەکە جوودایا تێکلیێن جڤاکی کو ڤێ تەکنۆلۆژیێ دیار دکە، نە تەنێ نە دیرۆکی و نە دیالەکتیکییە، ئەڤ یەک نیشان ددە. جەلەبەک شەما بنگەھین / ژۆراڤاھییا ھێسان.” [واتسۆن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٢٤]
ژ بەر ڤێ یەکێ نە ئەوە کو کی تەکنۆلۆژیێ بکار تینە کو باندۆرێن وێ دیار دکە، بەلکی باندۆرێن تەکنۆلۆژیێ د ئاستەکە مەزن دە ژ ھێلا جڤاکا کو وێ دافرینە ڤە تێنە دەستنیشانکرن. ب گۆتنەکە دن، تەکنۆلۆژیەک کو مەیلا ژ نوو ڤە چەسپاندنا ھێزا ھیەرارشیک دکە تێ ھلبژارتن، ژ بەر کویێن دەستھلاتدار ب گشتی ھلدبژێرن کو کیژان تەکنۆلۆژیێ د ناڤ جڤاکێ دە وەرە دەستنیشان کرن (دبێژن کو، مرۆڤێن بندەست خوەدی ڤێ ئادەتا ھێژا نە کو تەکنۆلۆژیێ ل دژی گوھەرینا ھێزدار و تەکنۆلۆژیک بزڤرینن و دکن). تێکۆشینا جڤاکی ب ھەڤ ڤە گرێدایی نە – ل بەشا د.١٠ بنێرە ). ژ بەر ڤێ یەکێ تەورا کارانینا تەکنۆلۆژیا گونجان ژی ژ ھلبژارتنا ژ رێزا تەکنۆلۆژیا بەردەستا ل بەر دەستان بێتر ڤەدھەوینە، ژ بەر کو ڤان تەکنۆلۆژیێن ھن باندۆر ھەنە بێیی کو کی وان بکار بینە. بەلێ ئەڤ پرسەک نرخاندنا رەخنەیییا ھەمی ئالیێن تەکنۆلۆژیێیە و گوھەزتن و رەدکرنا وێ وەکی کو ھەوجە دکە ژ بۆ زێدەکرنا ئازادی، ھێز و بەختەواریا کەسانەیە. چەند ئەکۆلۆژیستێن جڤاکی دێ ب ڤێ نێزیکاتیێ رازی نەبن، ھەر چەند، و جووداھی ب گەلەمپەری پرسەک گرینگیێ نە ژ خالەک سیاسییا کوور.
لێبەلێ، ھندک ئانارشیست ب ئیدەۆلۆژییەک باوەرن کو، وەکی بران مۆڕس دەستنیشان دکە، “ھەشت ھەزار سالێن داوینێن دیرۆکا مرۆڤاھیێ” وەکی چاڤکانیەک “تیرانی، کۆنترۆلکرنا ھیەرارشیک، رووتینەک مەکانیزەکری و بێ سپۆنتانە” وێدەتر قەبوول دکە. ئەو بەرھەمێن خەیالێن ئافرینەرێن مرۆڤ — جۆتکاری، ھونەر، فەلسەفە، تەکنۆلۆژی، زانستی، ژیانا باژاری، چاندا سەمبۆلیک — ژ ئالیێ زەرزان ڤە ب ئاوایەکی نەگاتیف — د واتەیا یەکپارێز دە.” دگەل کو تو سەدەم تونە کو مەرڤ پێشکەفتنێ بپەرزە، لێ ھەوجەداری کێم ژی ھەیە کو ھەمی گوھەرتن و پێشکەفتنێن ژ دەست خوە وەکی زۆردەست وەرن ئاڤێتن. نە ژی ئەو ب “ھلبژارتنا بژارتییا ئەدەبیاتا ئانترۆپۆلۆژیک”ا زەرزان باوەرن . [ ئۆپ. جت. ، ر. ٣٨] پرانیا ئانارشیستان دێ ب موڕای بۆۆکچن رە بپەژرینن:
“تەڤگەرا ئەکۆلۆژیێ دێ تو جاری باندۆرەک راستین ب دەست نەخە و باندۆرەک گرینگ ل سەر جڤاکێ نەکە، گەر پەیاما بێھێڤیتیێ ل شوونا ھێڤیێ، ڤەگەرەک پاشڤەروو و نە مومکون بدە چاندێن مرۆڤییێن سەرەتایی، ل شوونا پابەندبوونا ب پێشکەفتنا مرۆڤی و ژ بۆ یەکانە. ئەمپاتیا مرۆڤی ژ بۆ ژیانێ ب تەڤاھی دڤێ ئەم ئیھتیمالێن ئوتۆپیکی، نرخدانا تشتێ کو ھێژایە د شارستانیا کەڤنارە دە، و ھەر وەھا تشتێ کو دڤێ وەرە رەد کرن، ڤەگەرینن. رۆلا ڤەگوھەرینەر و ئافرینەرا د کارووبارێن مرۆڤان دە، ژ بەر کو بێیی گوھەرتنا جڤاکێ، ئەمێ رێگەزا ئەکۆلۆژیکا فەلاکەتا کو تێ دە دمەشە نەگوھەرینن.” [ ئەکۆلۆژیا ئازادیێ ، ر. ٦٣]
وەکی دن، ھەلوەستا “زڤرینا دەمژمێرێ پاشدە” پر خەلەتە، ژ بەر کو ھن جڤاکێن ئابۆرژین پر ئانارشیستن، نە ھەمی نە. وەکی کو ئانترۆپۆلۆگێ ئانارشیست داڤد گراەبەر دەستنیشان دکە، “ئەم ھەما ھەما تشتەک د دەربارێ پالەۆلیتیکێ دە نزانن، ژ خەینی جەلەبێ تشتێ کو ژ لێکۆلینا سەرگۆیێن پر کەڤن تێنە بەرھەڤ کرن… لێ تشتێ کو ئەم د تۆمارێن ئەتنۆگرافییێن نووترین دە دبینن جووربەجوور بێداوییە. جڤاکێن نێچیرڤان و کۆلەیان ھەبوون، جڤاکێن چاندنیێیێن کو ب توندی وەکھەڤیخوازن ژی ھەنە. شەرڤان شەرەنترە، کو ب زەلالی ھەر تشتن.” [ فراگمەنتس ئۆف ئان ئانترۆپۆلۆگی ئانارچست ، پپ. ٥٣-٤] ھەر چەند ئەم مینا زەرزان تەخمین بکن کو ھەکە ئەم ب تێرا خوە دوور ڤە ڤەگەرن، ئەمێ تەڤاھیا مرۆڤاھیێ د ناڤ ئەشیرێن ئانارشیست دە ببینن، راستی دمینە کو ھن ژ ڤان جڤاکان د ناڤ دەولەتپارێز، خوەدان جڤاتان دە پێش کەتن، تێ ڤێ واتەیێ کو جڤاکەک ئانارشیستا پێشەرۆژێ کو ب گرانی ژ ھێمانێن بنگەھینێن شێوازێن ئانارشیێیێن پێشدیرۆکی تێ ئیلھام کرن و ھەول ددە ژ نوو ڤە ھلبەرینە، نە بەرسڤە ژ بەر کو “شارستانی” دبە کو ژ بەر ھەمان ھەمان تشتی دیسا پێشڤە ببە. فاکتۆرێن جڤاکی ئان ژینگەھێ.
پرمیتیڤیزم دو ھەلوەستێن رادیکالێن جھێرەنگ تەڤلھەڤ دکە، ئانگۆ پشتگرییا ژ بۆ ڤەگەرەک راستەقینی ل رێیێن ژیانا سەرەتایی و کارانینا نموونەیێن ژ ژیانا سەرەتایی وەکی ئاموورەک ژ بۆ رەخنەیا جڤاکی. چەند ئانارشیست دێ ب ھەلوەستا دویەمین رە نەرازی بن ژ بەر کو ئەو دزانن کو نھا نە چێترە و، ژ بەر ڤێ یەکێ، چاند و جڤاکێن بەرێ دکارن ئالیێن وانێن ئەرێنی (ھەر وەھا نەگاتیف) ھەبن کو دکارن رۆنی بکن کا جڤاکەک ب راستی مرۆڤی دکارە چاوا بە. . ب ھەمان رەنگی ھەکە “پرمیتیڤیزم” ب تەنێ تەکنۆلۆژیێ و دەستھلاتداریێ پرسیار بکە، ھندک کەس دێ ل ھەڤ نەکن. لێبەلێ، ئەڤ ھەلوەستا ماقوول، د سەری دە، د ھوندورێیا یەکەم دە، رامانا کو جڤاکەک ئانارشیست دێ ببە ڤەگەرەک راستینا جڤاکا نێچیر-بەرھەڤکارە. ئەڤ رەوش ژ نڤیسێن پریمیتیڤیست تێ دیتن (ھنەک پرمیتیڤیست دبێژن کو ئەو سەردەما کەڤر نە وەکی مۆدەلەک ژ بۆ جڤاتا خوەیا خوەستنێ پێشنیار دکن و نە ژی ڤەگەرێ ل کۆمبوون و نێچیرێ، لێ دخویە کو ئەو ب رەخنەیا خوە ڤەبژارکێن دن ژ ھۆلێ رادکن) .
ژ بەر ڤێ یەکێ پێشنیارکرنا کو پریمیتیڤیزم ب تەنێ رەخنەیەک ئان جوورەیەک “سپەکولاسیۆنا ئانارشیست”ە (کو تێگینا ژۆھن مۆۆرە بکار بینە) نەباوەر خویا دکە. گەر ھوون تەکنۆلۆژی، رێخستنی، “جڤاکا گرسەیی” و “شارستانیێ” ب خوەزایێ ئۆتۆریتەر بھەسبینن، ھوون نکانن د سەردەمەک ڤەگوھێز دە ئان ژی د جڤاکەک ئازاد دە بکار بینن. ژ بەر ڤێ یەکێ، رەخنە ل سەر شێوازەک چالاکیێ و نێرینەک جڤاکەک ئازاد دەستنیشان دکە و پێشنیارکرنا وەکی دن ب تەنێ نەباوەرە. ب ھەمان رەنگی، ھەکە ھوون پەسنێ باندێن فێکیێ و گوھەزتنا جڤاکێن باخچەڤانییێن بەرێ و نھا وەکی نموونەیێن ئانارشیێ ددن، وێ دەمێ رەخنەگر مافدارن کو ئەنجام بدن کو پریمیتیڤیست ژ بۆ پێشەرۆژێ پەرگالەک وەکھەڤ دخوازن. ئەڤ یەک ب رەخنەیێن پیشەسازی، تەکنۆلۆژی، “جڤاکا گرسەیی” و چاندنیێ تێ خورت کرن.
ھەیا کو “پرمیتیڤیست” ب زەلالی نەبێژن کو ئەو ژ ھەر دو شێوازێن پریمیتیڤیزمێ رازی نە، ئانارشیستێن دن دێ رامانێن خوە ئەوقاس جددی نەگرن. ژ بەر کو ئەو نکانن بەرسڤێ بدن پرسێن وەھا بنگەھینێن کا ئەو چاوا پلان دکن کو پیشەسازیێ ب ئەولەھی بێباندۆر بکن و بێیی کۆنترۆلا کارکەران، گرێدانێن ناڤنەتەوەیی و رێخستنا فەدەرال ژ برچیبوونا گرسەیی دوور بکەڤن، ئەو ب گەلەمپەری وەکی فۆرمێن نوویێن “رێڤەبەریێ” ژ دەستان دوور دخن، ئانارشیستێن دن ناپەژرینن. گەلەک ھێڤی دکن کو ئەوێ د دەمەک نێزیک دە چێببە. د داویێ دە ئەم ب ڤێ راستیێ رە روو ب روو نە کو وێ د جڤاکێ دە شۆرەشەک ب ڤی رەنگی دەست پێ بکە. ئانارشیزم ڤێ یەکێ ناس دکە و ژ بۆ ڤەگوھەرتنا وێ ناڤگینەکێ پێشنیار دکە. پرمیتیڤیزم ژ ڤان پرسگرێکێن پچووک دوور دکەڤە و، ژ بەر ڤێ یەکێ، د چاڤێن پرانیا ئانارشیستان دە ھندکە کو وێ پێشنیار بکە.
بێ گومان، ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ئانارشیستێن نە-پرمیتیڤیست دفکرن کو د جڤاکەک ئازاد دە دڤێ ھەر کەس خوەدی ھەمان ئاستا تەکنۆلۆژیێ بە. دوور ژ وێ. جڤاکەک ئانارشیست دێ ل سەر جەرباندنا ئازاد ئاڤا ببە. کەس و کۆمێن جوودا دێ ئاوایێ ژیانێیێ کو ھەری باش ل گۆری وان تێ ھلبژێرن.یێن کو کێمتر ل رێیێن ژیانێیێن تەکنۆلۆژیک دگەرن، دێ ئازاد ببن ویێن کو دخوازن فەیدەیێن تەکنۆلۆژیێن (گونجاڤ) بکار بینن ژی ئازاد بن. ب ھەمان ئاوایی، ھەموو ئانارشیست پشتگری ددن تەکۆشینا کەسێن ل جیھانا پێشکەفتی ل دژی ئێریشا شارستانیا (کاپیتالیست) و داخوازێن پێشکەتنا (کاپیتالیست).
ژ بۆ بێتر ل سەر ئانارشیزما “پرمیتیڤیست” بنھێرن پێشەرۆژا پێشەرۆژێیا ژۆھن زەرزان و ھەر وەھا بەیۆند بۆۆکچن و ئاگانست تھە مەگا-ماچنەیا داڤد واتسۆن . گۆتارا کەن کنابب تھە پۆڤەرتی ئۆف پرمتڤسم رەخنەیەکا ھێژایا پریمیتیڤیزمێیە، وەکی ئانارشیزم ل ھەمبەر پرمیتیڤیزمێیا بران ئۆلڤەر شەپپارد .
وەرگەرا ماکینە
ب گۆتنێن دیرۆکناس گەۆرگە رچارد ئەسەنوەن، “ئانارشیزما بێ رەنگدێر” د واتەیا خوەیا بەرفرەھ دە “ب شکلێ ئانارشیزمێیێ نەبناڤکری تێ بناڤکرن، ئانگۆ دۆکترینەک بێ ئەتیکەتێن وەکی کۆمونیست، کۆلەکتیڤیست، موتوالیست، ئان فەردپەرەست. ژ بۆیێن دن، [ئەو] ب تەنێ وەکی ھەلوەستەک کو بھەڤرەژیانا ئەکۆلێن جودا تەھەموول دکە. [ ئدەۆلۆژیا ئانارشیست و تەڤگەرا چینا کارکەر ل سپانیایێ، ١٨٦٨-١٨٩٨ ، ر. ١٣٥]
دامەزرینەرێ ڤەگۆتنێ فەرناندۆ تاڕدا دەل مارمۆل ژ کوبایێ بوو کو د مژدارا ١٨٨٩-ئان دە، ل بارجەلۆنایێ بکار ئانی. وی شیرۆڤەیێن خوە ئاراستەیی ئانارشیستێن کۆمونیست و کۆلەکتیفێن ل سپانیایێ کر کو د وێ دەمێ دە نیقاشەک توند ل سەر ئەساسێ دو تەۆریێن خوە دکرن. “ئانارشیزما بێ رەنگدێر” ھەولدانەک بوو کو تۆلەرانسەک مەزنتر د ناڤبەرا مەیلێن ئانارشیست دە نیشان بدە و ئەشکەرە بکە کو ئانارشیست دڤێ پلانەک ئابۆرییا پێشوەخت ل سەر کەسی فەرز نەکن — ھەتا د تەۆریێ دە. ژ بەر ڤێ یەکێ تەرجیھێن ئەکۆنۆمیکێن ئانارشیستان ژ بۆ ھلوەشاندنا کاپیتالیزمێ و دەولەتێ دڤێ “گرنگیا دویەمین” بن ، ب جەرباندنا ئازاد رە یەک ھوکمێ جڤاکەک ئازاد بە.
ژ بەر ڤێ یەکێ پەرسپەکتیفا تەۆریکییا کو ب ناڤێ “ئانارقوسمۆ سن ئادژەتڤەس” (“ئانارشیزما بێ رەنگدێر”) تێ زانین، یەک ژ ھلبەرێن نیقاشەک توند د ناڤ تەڤگەرێ بخوە دە بوو. رەھێن ئارگومانان د پێشڤەچوونا ئانارشیزما کۆمونیست دە پشتی مرنا باکونن د ١٨٧٦ دە تێنە دیتن. ھەر چەند نە ب تەڤاھی جوودا ئانارشیزما کۆلەکتیڤیستە (وەک کو ژ خەباتا ناڤدارا ژامەس گوڵاومە “ل سەر ئاڤاکرنا رێزا جڤاکییا نوو” د ھوندورێ باکونن دە ل سەر ئانارشیزمێ تێ دیتن . کۆلەکتیڤیستان دیت کو پەرگالا وانا ئابۆری بەر ب کۆمونیزما ئازاد ڤە دچە). ئانارشیستێن کۆمونیست چاوا کو باکوننیا پرۆودھۆن پێشخستبوو، کوور و دەولەمەند کربوو، خەباتێن باکونن ژی پێش خستن، کوورتر و دەولەمەند کرن. ئانارشیزما کۆمونیست ب ئانارشیستێن وەکی ئەلسێ رەجلوس، جارلۆ جافەرۆ، ئەڕجۆ مالاتەستا و (ھەری ناڤدار) پەتەر کرۆپۆتکن ڤە گرێدایی بوو.
زوو زوو رامانێن کۆمونیست-ئانارشیست شوونا ئانارشیزما کۆلەکتیڤیست وەکی مەیلا ئانارشیستا سەرەکە ل ئەورۆپایێ، ژ بلی سپانیایێ، گرت. د ڤر دە مژارا سەرەکە نە پرسا کۆمونیزمێ بوو (ھەر چەند ژ بۆ رجاردۆ مەڵا ئەڤ یەک بەشەک بوو) لێ پرسا گوھەراندنا ستراتەژی و تاکتیکێن کو ژ ھێلا ئانارشیزما کۆمونیست ڤە ھاتی دەستنیشان کرن بوو. د ڤێ دەمێ دە (سالا ١٨٨٠-ئان)، ئانارشیستێن کۆمونیست تەکەزی ل سەر شانەیێن ھەرێمی (پاقژ)یێن میلیتانێن ئانارشیست کرن، ب گشتی ل دژی سەندیکالیزمێ بوون (تەڤی کو کرۆپۆتکن نە یەک ژ ڤان بوو ژ بەر کو وی گرینگیا رێخستنێن کارکەرێن میلیتان ددیت) و ھەر وەھا ھنەکی دژی رێخستن ژی. نە ئەجێبە، کو گوھەرینەک وەھا د ستراتەژی و تاکتیکان دە ژ ھێلا کۆلەکتیڤیستێن سپانی ڤە کو ب خورتی پشتگرییا رێخستن و تەکۆشینا چینا کارکەران دکر، راستی گەلەک نیقاشان ھات.
ئەڤ ناکۆکی زوو ل دەرڤەیی سپانیایێ بەلاڤ بوو و نیقاش د ناڤ رووپەلێن لا رەڤۆلتە ل پاریسێ دە جیھ گرت. ڤێ یەکێ ھشت کو گەلەک ئانارشیستان ب ئارگومانا مالاتەستا رە بپەژرینن کو “[ئ] نە راستە کو ئەم ب کێمانی بێژن، ئەم ل سەر ھیپۆتەزێن تەنێ بکەڤن ناڤ پەڤچوونێ.” [ژ ئالیێ ماخ نەتتلاو ڤە ھاتیە ڤەگۆتن، کورتە دیرۆکا ئانارشیزمێ ، رووپ ١٩٨-٩] ب دەمێ رە، پرانیا ئانارشیستان ل ھەڤ کرن (کو پەیڤێن نەتتلاو بکار بینن) کو “ئەم نکارن پێشکەفتنا ئابۆرییا پێشەرۆژێ پێشبین بکن” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٠١] و ژ بەر ڤێ یەکێ دەست پێ کر کو چ تشتێن وانێن ھەڤپار (دژبەریا کاپیتالیزمێ و دەولەتێ) ل شوونا دیتنێن جھێرەنگێن کو دێ جڤاکەک ئازاد چاوا بخەبتە. ھەر کو دەم ب پێش ڤە دچوو، پرانیا کۆمونیست-ئانارشیستان دیت کو پاشگوھکرنا تەڤگەرا کەدێ مسۆگەر دکە کو رامانێن وان نەگھێژن چینا کارکەران دەما کو پرانیا کۆلەکتیڤیست-ئانارشیستان پابەندبوونا خوە ب ئیدەالێن کۆمونیست رە و ھاتنا وان زووتر، ژ دەرەنگ، پشتی شۆرەشێ تەکەز کرن. ژ بەر ڤێ یەکێ ھەر دو کۆمێن ئانارشیستان دکارن ب ھەڤ رە بخەبتن ژ بەر کو “تو سەدەم تونە بوو کو ئەم ل دبستانێن پچووک ڤەقەتن، د دلخوازیا مە دە کو ئەم زێدە گرانیێ بدن ھن تایبەتمەندیێن، ل گۆری جوودابوونا دەم و مەکان،یا جڤاکا پێشەرۆژێ، کو ژ مە پر دوورە.” دا کو دەستوورێ بدە مە کو ئەم ھەمی ڤەراستکرن و بەرھەڤۆکێن وێیێن گەنگاز خەیال بکن.” ھەر وھا د جڤاکەکە ئازاد دە “رێباز و ئاوایێن تاکەکەسییێن کۆمەلە و پەیمانان، ئان ژی برێخستنکرنا کەد و ژیانا جڤاکی، یەکرەنگ نابن و ئەم نکانن د ڤێ گاڤێ دە ل سەر وان پێشبینی و تەسبیت بکن.” [مالاتەستا، ژ ھێلا نەتتلاو ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٧٣]
ژ بەر ڤێ یەکێ، مالاتەستا وھا بەردەوام کر، “[ھەتا] پرسا د ناڤبەرا ئانارشیست-کۆلەکتیڤیزم و ئانارشیست-کۆموونیزم دە مەسەلەیا کالیفییە، رێباز و پەیمانێیە” ژ بەر کویا سەرەکە ئەوە کو، سیستەم فەرق ناکە، “ویژدانەک نوویا ئەخلاقی دێ وەرە. کو دێ پەرگالا مووچەیان ژ مێران [و ژنان] رە نەفرەت بکە، چاوا کو کۆلەتیا قانوونی و مەجبووری نھا ژ وان رە نەفرەت دکە.” ھەگەر ئەڤ یەک پێک وەرە، “تەڤگەرێن تایبەتێن جڤاکێ چ دبە بلا ببە، بنگەھا رێخستنا جڤاکی دێ کۆمونیست بە.” ھەیا کو ئەم “ب پرەنسیبێن بنگەھین ڤە گرێبدن و… ھەر تشتێ کو ژ دەستێ مە تێ دا کو وان د ناڤ گرسەیێ دە بسەپینن” ئەم ھەوجە نە کو “ل سەر گۆتن و تشتێن پچووک ب ھەڤ رە بکەڤن ناکۆکیێ، لێ ژ جڤاکا پشتی شۆرەشێ رە رێیەک بەر ب ئەدالەت، وەکھەڤی و ئازادیێ ڤە بدن.” [ژ ھێلا نەتتلاو ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٧٣ و رووپ. ١٧٤]
ب ھەمان ئاوایی، ل دەولەتێن یەکبوویی ژی د ھەمان دەمێ دە د ناڤبەرا ئانارشیستێن ئندڤدوالست و کۆمونیست دە نیقاشەک دژوار ھەبوو. ل ور بەنژامن توجکەر نیقاش دکر کو کۆمونیست-ئانارشیست نە ئانارشیستن دەما کو ژۆھن مۆست د دەربارێ رامانێن توجکەر دە تشتێن وەھا دگۆت. چاوا کو کەسێن مینا مەڵا و تاڕدا فکرا تۆلەرانسێ د ناڤبەرا کۆمێن ئانارشیست دە دانی پێش، ئانارشیستێن مینا ڤۆلتارنە دە جلەیرە ژی “خوە ب تەنێ “ئانارشیست” ب ناڤ کرن، و وەک مالاتەستا بانگا “ئانارشیزمەک بێ رەنگدێر” کرن، ژ بەر کو د نەبوونا ھوکوومەتێ بەلکی گەلەک جەرباندنێن جھێرەنگ دێ ل دەڤەرێن جھێرەنگ وەرن جەرباندن دا کو فۆرما ھەری گونجاو دیار بکە.” [پەتەر مارشاڵ، داخوازا نەموموونێ ، ر. ٣٩٣] ب گۆتنێن وێ، گەلەک پەرگالێن ئابۆری دێ “ب ئاڤانتاژ ل دەڤەرێن جھێ وەرن جەرباندن. ئەزێ ببینم کو ئینسێن و ئادەتێن مرۆڤان د ھەر جڤاتێ دە د ھلبژارتنەک ئازاد دە خوە ئیفادە دکن؛ و ئەز باوەرم کو دەردۆرێن جوودا دێ گازی ئاداپتاسیۆنێن جھێرەنگ بکن.” [ “ئانارشیزم” ، سەرھلدێرێ ئەخقوستە ، ر. ٧٩] ژ بەر ڤێ یەکێ، “فۆرمێن جڤاکێیێن ئانارشیستێن فەردپەرەست و کۆمونیست ، و ھەر وەھا گەلەک ناڤبەینکاری، د نەبوونا ھوکوومەتێ دە، دێ ل جیھێن جھێ، ل گۆری ئینسێن و رەوشا مادییا گەل وەرن جەرباندن… ئازادی و جەرباندنا تەنێ ئەز دکارم ئاوایێن جڤاکێیێن ھەری باش دیار بکم. [ “چێکرنا ئانارشیست” ، تھە ڤۆلتارنە دە جلەیرە رەادەر ، رووپ. ١٠٧-٨]
ڤان نیقاشان باندۆرەک ماییندە ل تەڤگەرا ئانارشیست کر، ب ئانارشیستێن ناڤدارێن وەکی دە جلەیرە، مالاتەستا، نەتتلاو و رەجلوس پەرسپەکتیفا تۆلەرانتییا کو د ئیفادەیا “ئانارشیزما بێ رەنگدێر” دە جھ گرتیە پەژراند (ل کورتە دیرۆکا ئانارشیزمێیا نەتتلاو بنێرە ، رووپەل ١٩٥ ھەتا ٢٠١). ژ بۆ کورتەیەک ھێژایا ڤێ). د ھەمان دەمێ دە، ئەم لێ زێدە دکن، ئیرۆ د ناڤ تەڤگەرا ئانارشیست دە پۆزیسیۆنا سەردەستە کو پرانیا ئانارشیستان مافێ مەیلێن دن ب ناڤێ “ئانارشیست” ناس دکن، د ھەمان دەمێ دە دیارە کو تەرجیھێن خوە ژ بۆ جوورەیێن تایبەتییێن تەۆریا ئانارشیست و ئارگومانێن خوە ھەنە چمایێن دن. جورەیێن خەلەتن. لێبەلێ، دڤێ ئەم تەکەز بکن کو جەلەبێن جوودایێن ئانارشیزمێ (کۆمونیزم، سەندیکالیزم، ئۆلی ھود.) ژ ھەڤ نایێن ڤەقەتاندن و نە ھەوجەیە کو ھوون پشتگریێ بدن یەکی و ژیێن دن نەفرەت بکن. ئەڤ تۆلەرانس د ئیفادەیا “ئانارشیزما بێ رەنگدێر” دە خوە ددە دەر.
خالا داوین، ھن “ئانارکۆ”-کاپیتالیست ھەول دانە کو تۆلەرانسا کو ب “ئانارشیزما بێ رەنگدێر” ڤە گرێدایییە بکار بینن دا کو ئیدەۆلۆژیا وان وەکی بەشەک ژ تەڤگەرا ئانارشیست وەرە پەژراندن. ژخوە، ئەو نیقاش دکن، ئانارشیزم تەنێ دەرخستنا دەولەتێیە، ئابۆری گرینگیا دویەمینە. لێ بەلێ، بکارانینا ب ڤی رەنگییا “ئانارشیزما بێ رەنگدێر” سەختەیە، ژ بەر کو د وێ دەمێ دە ب گەلەمپەری لھەڤ کرن کو جورەیێن ئابۆرییێن کو دھاتن نیقاشکرن ئانتی-کاپیتالیستن (ئانگۆ سۆسیالیست). ژ بۆ مالاتەستا، وەک نموونە، “ئانارشیستێن کو ژ بلی ئانارشیزما کۆمونیست چارەسەریەکە دن، فۆرمێن دنێن رێخستنیا جڤاکییا پێشەرۆژێ پێشبینی دکن و پێشنیار دکن” ھەبوون ، لێ ئەو “وەک کو ئەم دخوازن، دەستھلاتداریا سیاسی و ملکێ تایبەت تونە بکن.” “وەرن ئەم دەڤ ژ ھەمی تایبەتمەندیا دبستانێن رامانێ بەردن،” وی گۆت، ” بھێلن ئەم “ل سەر رێ و رێبازان بگھیژن تێگھشتنەکێ و ب پێش ڤە بچن.” [ژ ھێلا نەتتلاو ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٧٥] ب گۆتنەکە دن، ھات قەبوولکرن کو دڤێ کاپیتالیزم ب دەولەتێ رە ژ ھۆلێ بێ راکرن و پشتی کو ئەڤ یەک پێک ھات دێ جەرباندنا ئازاد پێش بکەڤە. ژ بەر ڤێ یەکێ تێکۆشینا ل دژی دەولەتێ تەنێ پارچەیەک ژ تێکۆشینەکە بەرفرەھا ژ بۆ بداویکرنا زەخت و مێتینگەریێ بوو و ژ ڤان ئارمانجێن بەرفرەھ نایێ ئیزۆلەکرن. چاوا کو “ئانارکۆ”-کاپیتالیست ل گەل دەولەتێ ل راکرنا کاپیتالیزمێ نەگەرن، ئەو نە ئانارشیستن و ژ بەر ڤێ یەکێ “ئانارشیزما بێ رەنگدێر” ژ بۆ کاپیتالیستێن ب ناڤێ “ئانارشیست” دەرباس نابە (ل بەشا ف ل سەر چما “ئانارکۆ”- بنێرە. کاپیتالیزم نە ئانارشیستە).
ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو پشتی شۆرەشەکێ دێ جڤاکێن “ئانارکۆ”-کاپیتالیست نەمینن. دوور ژ وێ. گەر کۆمەک مرۆڤ بخوەستا سیستەمەک وسا ئاڤا بکە، وێ دەمێ دکاربوو، چاوا کو ئەم ل بەندێ نە کو جڤاتەک کو پشتگرییا سۆسیالیزما دەولەتێ ئان ژی تەۆکراتیک دکە، د بن وێ رەژیمێ دە بژی. ئەڤ دۆرھێلێن ھیەرارشیێ دێ تەنێ ھەبن ژ بەر کو نە ممکوونە کو ھەر کەسێ ل سەر گەرستێرکێ، ئان ژی ل ھەرێمەک ئەردنیگارییا دیار، د ھەمان دەمێ دە ببە ئانارشیست. تشتا سەرەکەیا کو مەرڤ ژ بیر بکە ئەڤە کو تو پەرگالەک ووسا ئانارشیست نابە و ژ بەر ڤێ یەکێ نە “ئانارشیزما بێ رەنگدێر”ە.
وەرگەرا ماکینە
بەلێ، ھەنە. دگەل کو پرانیا ئانارشیستان ل دژی ئۆل و رامانا خوەدێ وەکی کو ب کووراھی دژمرۆڤییە و رەوایە ژ بۆ دەستھلاتداری و کۆلەتیا دنیایێ، چەند باوەرمەندێن ئۆلێ رامانێن خوە بگھینن ئەنجامێن ئانارشیست. وەکە ھەموو ئانارشیستان، ڤان ئانارشیستێن ئۆلی ژی دژبەریا دەولەتێ و ھەلوەستەکە رەخنەگرا د دەربارێ ملکیەتا تایبەت و نەوەکھەڤیێ دە ل ھەڤ کرنە. ب گۆتنەکە دن، ئانارشیزم نە پێویستە ئاتەیستە. ب راستی، ل گۆری ژاجقوەس ئەڵول، “رامانا ئنجیلێ راستەراست بەر ب ئانارشیزمێ ڤە دبە، و کو ئەڤ یەک تەنێ ھەلوەستا عپۆلیتیک ئانتی-سیاسیعیە ل گۆری رامانوەرێن خرستیان.” [ژ ھێلا پەتەر مارشاڵ ڤە ھاتی ڤەگۆتن، داخوازا نەموموونێ ، ر. ٧٥]
گەلەک جەلەبێن ئانارشیزما کو ژ رامانێن ئۆلی ھاتنە ئیلھامکرن ھەنە. وەکی کو پەتەر مارشاڵ دەستنیشان دکە، “یەکەمین ئیفادەیا زەلالا ھەساسیەتا ئانارشیست دکارە ل تاۆیستێن ل چناینا کەڤنار ژ سەدسالا شەشان بەری زایینێ ڤە وەرە شۆپاندن” و “بوودیزم، ب تایبەتی د فۆرما خوەیا زەن دە،… خوەدی ھێزەکە. روھێ ئازادیخوازیێ.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٥٣ و رووپ. ٦٥] ھن، مینا چالاکڤانێ ئانتی-گلۆبالیزمێ ستارھاوک، رامانێن خوەیێن ئانارشیست ب باندۆرێن پاگان و روھانی رە دکن یەک. لێبەلێ، ئانارشیزما ئۆلی ب گەلەمپەری فۆرما ئانارشیزما خرستیانی دگرە، کو ئەمێ ل ڤر ل سەر بسەکنن.
ئانارشیستێن خرستیان گۆتنێن ئیسایێن ژ شاگرتێن خوە رە جددی دگرن کو “پادیشاھ و والی ل سەر مرۆڤان سەروەرن؛ بلا د ناڤ وە دە کەسەک ووسا نەبە.” ب ھەمان ئاوایی، گۆتنا پاولۆسا کو دبێژە “ژ خوەدێ پێ ڤە تو دەستھلاتداری تونە” ب ئینکارکرنا دەستھلاتداریا دەولەتێیا د ناڤ جڤاکێ دە گھیشتیە ئەنجاما خوەیا ئەشکەرە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ خریستیانەک راستین، دەولەت دەستھلاتداریا خوەدێ دستینە و ئەو ل سەر ھەر فەردییە کو خوە ب رێ ڤە ببە و کفش بکە کو (بکارانینا سەرناڤێ پرتووکا ناڤدارا تۆلستۆی) پادیشاھیا خوەدێ د ھوندورێ وە دەیە .
ب ھەمان ئاوایی، خزانیا دلخوازی یا ئیسا، شیرۆڤەیێن وییێن ل سەر باندۆرێن خەراکەرێن دەولەمەندیێ و ئیدایا مزگینیێیا کو جیھان ژ بۆ کو مرۆڤاھی ب ھەڤ رە کێفێ وەربگرە ھاتیە ئافراندن، ھەمی وەکی بنگەھا رەخنەگریا سۆسیالیستا ملکیەتا تایبەت و کاپیتالیزمێ ھاتنە گرتن. ب راستی، دێرا خرستیانیا پێشین (کو دکارە وەکی تەڤگەرەک رزگاریا کۆلەیان وەرە ھەسباندن، ھەر چەند ئەو یەکا کو پاشێ د ناڤ ئۆلەک دەولەتێ دە ھاتە ھلبژارتن) ل سەر پارڤەکرنا کۆمونیستا مالێن ماددی، مژارەک کو ب بەردەوامی د ناڤ تەڤگەرێن خرستیانێن رادیکال دە خویا بوو، بوو. بێ گومان، ژ شیرۆڤەیێن وەکی “ھەموویێن کو باوەر کرن ب ھەڤ رە بوون و ھەر تشت ب ھەڤ رە بوون، وان مال و ملکێن خوە فرۆتبوون و ل گۆری ھەوجەداریا ھەر کەسی ئەو ژ ھەڤ ڤەقەتاندن” و “گەلەمپەریا وان باوەرمەند ژ یەک دل و یەک جان بوون، یەکی ژ وان نەگۆت کو ھەموو تشتێن وییێن وی نە، لێ ھەر تشتێ وان ھەڤپارە.» (کارێن شاندیان، ٢:٤٤،٤٥؛ ٤:٣٢)
بێ گومان، ئینجیل دێ ژ بۆ ئیفادەکرنا داخوازێن ئازادیخوازێن رادیکالێن بندەستان، کو د دەمێن پاشەرۆژێ دە، دێ فۆرما تەرمینۆلۆژیا ئانارشیست ئان ژی مارکسیست بگرتا ھات بکار ئانین). وەکی کو بۆۆکچن د نیقاشا خوەیا ل سەر تەڤکاریێن خریستیانتیێیێن ژ بۆ “میراتا ئازادیێ” دەستنیشان دکە، “[ب]ژ بەر کو نەلھەڤکرن، پەیمانێن ھەرەتیک و مژارێن دەستھلاتداریێ ل سەر کەس و باوەریان دەردخە ھۆلێ، خریستیانتیێ نە تەنێ پاپاسیەک ئۆتۆریتەرا ناڤەندی ئافراندیە، لێ د ھەمان دەمێ دە ژی ئانتیتەز: ئانارشیزمەک ھەما-دینی.” ژ بەر ڤێ یەکێ “پەیاما تەڤلھەڤا خرستیانیێ دکارە د دو پەرگالێن باوەریێیێن بەرفرەھ و پر ناکۆک دە وەرە کۆم کرن. ل ئالیەکی نێرینەک رادیکال، چالاک، کۆمونیست و ئازادیخوازا ژیانا خرستیانی ھەبوو” و “ل ئالیێ دن ژی نێرینەک کەڤنەپەرەست، بێدەنگ ھەبوو. ، ژ ئالیێ ماددی ڤە بێ گۆتن، و ڤیزیۆنا ھیەرارشیک.” [ ئەکۆلۆژیا ئازادیێ ، ر. ٢٦٦ و رووپ ٢٧٤-٥]
ژ بەر ڤێ یەکێ شیرۆڤەیێن وەکھەڤپارێز ژۆھن باڵ (وەک کو ژ ھێلا پەتەر مارشاڵ [ ئۆپ. جت. ، ر. ٨٩] ڤە ھاتی گۆتن) د دەما سەرھلدانا گوندییا ١٣٨١ دە ل ئینگلیستانێ:
“دەما کو ئادەم کوور بوو و ھەوا ھەژاند،
وێ دەمێ کی بوو میرزادە؟”
دیرۆکا ئانارشیزما خرستیان، ھەرەسیا روھێ ئازاد د سەردەما ناڤین دە، گەلەک سەرھلدانێن گوندیان و ئاناباپتیستان د سەدسالا ١٦-ئان دە ڤەدھەوینە. کەڤنەشۆپیا ئازادیخوازا د ناڤ خریستیانیێ دە دیسا د سەدسالا ١٨-ئان دە د نڤیسێن وڵام بلاکە دە دەرکەت ھۆلێ و ئادام باڵۆویێ ئامەریکی د سالا ١٨٥٤-ئان دە د سالا ١٨٥٤-ئان دە د سۆسیالیزما خریستیانا پراکتیک دە گھیشتیە ئەنجامێن ئانارشیست . لێبەلێ، ئانارشیزما خرستیان ب خەباتا ئانارشیست بوو مژارەک زەلالا دیارکرییا تەڤگەرا ئانارشیست. نڤیسکارێ رووسیێ ناڤدار لەۆ تۆلستۆی.
تۆلستۆی پەیاما مزگینیێ ب جددی گرت و پێ ھەسیا کو خرستیانەک راستین دڤێ ل دژی دەولەتێ دەرکەڤە. ژ خوەندنا خوەیا ئینجیلێ، تۆلستۆی ئەنجامێن ئانارشیست دەرخست:
“ھکوومداری تێ واتەیا بکارانینا ھێزێ، و بکارانینا ھێزێ تێ واتەیا کرنا ژ بۆیێ کو زۆرێ تێ کرن، تشتێ کو ئەو ژێ ھەز ناکە ویێ کو ھێزێ ب کار تینە، ھەلبەت وێ ھەز ناکە کو ژ خوە رە وەرە کرن. ژ بەر ڤێ یەکێ دەستھلاتداری تێ واتەیا کرنا تشتێن کو ئەم ناخوازن ژ کەسێن دن رە بکن.” ژ مە رە، یانی خەرابیێ دکن.” [ پادیشاھیا خوەدێ د ھوندورێ وە دەیە ، رووپ. ٢٤٢]
ژ بەر ڤێ یەکێ خریستیانەک راستین دڤێ دەڤ ژ رێڤەبرنا کەسێن دن بەردە. ژ ڤێ ھەلوەستا ئانتی-ستاتیستیک، وی ب خوەزایی ژ بۆ جڤاکەک ژ ژێر ڤە خوە برێخستنکری نیقاش کر:
“چما دفکرن کو مرۆڤێن نەفەرمی نەکارن ژیانا خوە ژ بۆ خوە ساز بکن، ھەم ژی مرۆڤێن ھوکوومەتێ دکارن وێ نە ژی ژ بۆ خوە لێ ژ بۆیێن دن ساز بکن؟” [ سلاڤەری ئۆف ئۆور تمەس ، ر. ٤٦]
ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو “مرۆڤ تەنێ ب ھلوەشاندنا ھکوومەتان دکارە ژ کۆلەتیێ ئازاد ببە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٤٩] تۆلستۆی ل دژی زۆردەستیێ بانگ کر کو ل دژی زۆردەستیێ چالاکیەک نە توندووتووژی وەرە کرن، ژ بۆ ئافراندنا جڤاکەک ئانارشیست ڤەگوھەرینەک گیانییا کەسان وەکی کلیتا دیت. وەکی کو ماخ نەتتلاو دبێژە، “راستیا مەزنا کو تۆلستۆی دەستنیشان کریە ئەڤە کو ناسکرنا ھێزا باشیێ، قەنجیێ، ھەڤگرتنێ – و ھەر تشتێ کو ژێ رە ئەڤین تێ گۆتن – د ھوندورێ مە دەیە ، و کو ئەو دکارە و دڤێ وەرە شیار کرن. د رەفتارێن مە دە پێشکەتیە و ب کار ئانیە .” [ژ ھێلا پەتەر مارشاڵ ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ٣٧٥]
مینا ھەموو ئانارشیستان، تۆلستۆی ژی ل ملکێ تایبەت و کاپیتالیزمێ رەخنە دکر. ئەو پر ھەیرانێ وی بوو و ب گرانی ژ پرۆودھۆن باندۆر بوو، “مولکێ وی دزییە” وەکی “راستیەک بێکێماسی” نرخاند کو دێ “ھەتا مرۆڤاتیێ بژی.” [ژ ھێلا ژاجک ھایوارد ڤە ھاتی ڤەگۆتن، پشتی شۆرەشا فرانسی ، ر. ٢١٣] مینا ھەنری گەۆرگە (کو رامانێن پرۆودھۆن، مینایێن پرۆودھۆن، باندۆرەک خورت ل سەر وی کر) ئەو دژبەری ملکیەتا تایبەتا ل ئاخێ بوو، و دگۆت کو “گەر نە ژ بەر پاراستنا ملکێ زەڤی، و ئەنجاما وێ بلندبوونا بھایێ بوویا، مرۆڤ دێ نەیێن قەرەبالخکرن ل جھێن وسا تەنگ، لێ ل سەر ئاخا ئازادا کو ھینا ل دنیایێ پر زێدە تێ دە ھەیە، بەلاڤ ببن.” وەکی دن، “د ڤێ تێکۆشینێ دە [ژ بۆ ملکێ ئاخێ] نەیێن کو ل سەر ئاخێ دخەبتن، لێ ھەر دەمیێن کو د شیدەتا ھکوومەتێ دە جھ دگرن، خوەدی ئاڤانتاژن.” ژ بەر ڤێ یەکێ تۆلستۆی ناس کر کو مافێن ملکیەتێ د ھەر تشتی دە ژ کارانینا وێدەتر شیدەتا دەولەتێ ھەوجە دکە کو وان بپارێزە ژ بەر کو خوەدیبوون “ھەر دەم ژ ھێلا ئادەت، رایا گشتی، ب ھەستێن دادپەروەری و بەرەدایی ڤە تێ پاراستن و نە ھەوجەیە کو ئەو ب شیدەتێ وەرن پاراستن.” [ سلاڤەری ئۆف ئۆور تمەس ، ر. ٤٧] ب راستی ئەو دبێژە کو:
“ب دەھ ھەزاران ھەکتار ئەردێن دارستانێیێن خوەدیێ یەک خوەدان — د ھەمان دەمێ دە کو ب ھەزاران مرۆڤێن ل دۆرا وێ سۆتەمەنی تونە نە — ھەوجەداریا خوە ب پاراستنا توندووتووژیێ ھەیە. ژ بەر ڤێ یەکێ، کارگەھ و کارێن کو چەند نفشێن کارکەر لێ ھاتنە خاپاندن و ھین ژی ھەنە. ب سەد ھەزاران بەرمیلێن گەنمێن خوەدی خاپاندن،یێن کو د دەما خەلایێ دە ب نرخێ سێ قات بفرۆشن. [ ئۆپ. جت. ، رووپ. ٤٧-٨]
مینا ئانارشیستێن دن، تۆلستۆی ژی ناس کر کو د بن کاپیتالیزمێ دە، شەرت و مەرجێن ئابۆری “[کارکەر] مەجبوور دکە کو بکەڤە کۆلەتیا دەمکی ئان ھەردەمییا کاپیتالیستەک” و ژ بەر ڤێ یەکێ “مەجبوورە کو ئازادیا خوە بفرۆشە.” ئەڤ ھەم ژ بۆ کارکەرێن گوند و ھەم ژی ژ بۆ کارکەرێن باژاری دەرباس دبە، ژ بەر کو ” کۆلەیێن دەما مە نە تەنێ ھەمی دەستێن کارگەھ و کارگەھن، کو ژ بۆ ھەبوونا خوە دڤێ خوە ب تەڤاھی بفرۆشن ھێزا کارگەھ و خوەدیێن کارگەھان؛ لێ ھەما ھەما ھەمی چاندنی کەدکار کۆلە نە، وەک کو بێ راوەستان دخەبتن کو دەخلێ یەکی دن ل زەڤیا یەکی دن بچینن.” پەرگالەک وەھا تەنێ ب شیدەتێ دکارە وەرە دۆماندن، ژ بەر کو “پێشین، فێکیا کەدا وان ب نەھەقی و ب توندی ژ کارکەران تێ گرتن، و پاشێ قانوون دکەڤە دەورێ، و ئەڤ خالێن کو ژ کارکەران ھاتنە گرتن — ب نەھەقی و ب شیدەتێ — وەکی ملکێ موتلەقێن کەسێن کو ئەو دزینە ھاتنە راگھاندن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٣٤، رووپ. ٣١ و رووپ. ٣٨]
تۆلستۆی دگۆت کو کاپیتالیزم ب ئەخلاقی و فزیکی کەسان خرا دکە و کو کاپیتالیست “ئاژۆکارێ کۆلەیان”ن. وی دھەسبینە کو نە ممکوونە کو خریستیانەک راست ببە سەرمایەدار، ژ بەر کو “چێکەر مەرڤەکە کو داھاتا وی ژ نرخا کو ژ کارکەران تێ قوتکرن پێک تێ، و تەڤاھیا کارێ وی ل سەر کەدا ب دارێ زۆرێ، نەسرووشتییە” و ژ بەر ڤێ یەکێ، “دڤێ پێشی ئەو ژ بۆ بەرژەوەندیا خوە دەڤ ژ وێرانکرنا ژیانا مرۆڤان بەردە.” [ پادیشاھیا خوەدێ د ھوندرێ تە دەیە ، رووپ. ٣٣٨ و رووپ. ٣٣٩] نە ئەجێبە، تۆلستۆی ئاماژە کر کو کۆۆپەراتیف “تەنێ چالاکیا جڤاکی نە کو مەرڤەک ئەخلاقی، خوەروو، کو ناخوازە ببە پارتیەک شیدەتێ دکارە تێ دە بەشدار ببە.” [ژ ھێلا پەتەر مارشاڵ ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ٣٧٨]
ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ تۆلستۆی، “باج، ئان خوەدان ئەرد ئان ژی ملک د مادەیێن کارانینێ دە ئان ژی د ناڤگینێن ھلبەرینێ دە” “کۆلەتیا سەردەما مە” چێدکە . لێبەلێ، وی چارەسەریا سۆسیالیستا دەولەتێیا ژ بۆ پرسگرێکا جڤاکی رەد کر، ژ بەر کو ھێزا سیاسی دێ رەنگەک نوویا کۆلەتیێ ل سەر کاڤلێن کەڤن بافرینە. ئەڤ بوو ژ بەر کو “سەدەما بنگەھینیا کۆلەتیێ قانوونە: راستیا کو مرۆڤێن کو خوەدی ھێزا چێکرنا قانوونانن ھەنە.” ژ بۆ ڤێ یەکێ “شددەتێ رێخستنکری ھەوجە دکە کو ژ ھێلا کەسێن خوەدی ھێز ڤە تێ بکار ئانین، دا کو کەسێن دن نەچار بکن کو گوھ بدن قانوونێن کو وان (ھێزدار) چێکریە — ب گۆتنەکە دن، کو ئیرادەیا خوە بکن.” رادەستکرنا ژیانا ئابۆری ژ دەولەتێ رە وێ ب تەنێ تێ وێ مانەیێ کو “کەسێن کو دەستھلاتداریا ڤان ھەموویان ب رێ ڤە ببن وێ ھەبن. ھن کەس وێ ل سەر ڤان پرسان بریارێ بدن ویێن دن ژی گوھ بدن وان.” [تۆلستۆی، ئۆپ. جت. ، ر. ٤٠، رووپ. ٤١، رووپ. ٤٣ و رووپ. ٢٥] وی راست پێخەمبەرتی کر کو “یەکانە تشتا کو وێ بقەومە” ب سەرکەتنا مارکسیزمێ رە “دێ دەسپۆتیزم دەرباس ببە. نھا سەرمایەدار ھوکوم دکن، لێ وێ ھنگێ رێڤەبرێن چینا کارکەر وێ ھوکوم بکن.” [ژ ھێلا مارشاڵ ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ٣٧٩]
ژ دژبەریا خوەیا ل دژی شیدەتێ، تۆلستۆی ھەم ملکیەتا دەولەتێ و ھەم ژییا تایبەت رەد دکە و ژ تاکتیکێن ئاشتیخواز خوەست کو توندیا د ناڤ جڤاکێ دە بقەدە و جڤاکەک دادپەروەر بافرینە. ژ بۆ تۆلستۆی، ھوکوومەت تەنێ ب رەدکرنا گرسەیییا گوھدانێ، ب بەشدارنەبوونا شیدەتا ھوکوومەتێ و ب ئەشکەرەکرنا سەختەکاریا دەولەتپارێزیێ ژ جیھانێ رە دکارە وەرە ھلوەشاندن. وی فکرا کو دڤێ ھێز ژ بۆ بەرخوەدان ئان ژی بداویکرنا ھێزا دەولەتێ بێ بکارانین رەد کر. ب گۆتنێن نەتتلاو، وی “… بەرخوەدانا ل ھەمبەر خەرابیێ دەستنیشان کر ؛ و یەک ژ ئاوایێن بەرخوەدانێ – ب ھێزا چالاک – وی رێیەک دن لێ زێدە کر: بەرخوەدانا ب بێگوھداریێ، ھێزا پاسیف. ” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٥١] د رامانێن خوەیێن جڤاکەک ئازاد دە، تۆلستۆی ب ئەشکەرە د بن باندۆرا ژیانا گوندەوارییا رووسی دە بوو و ئارمانج کر کو جڤاکەک ل سەر بنگەھا چاندنیا گوندییا زەڤیێن کۆمی، ئەسنافان و کۆۆپەراتیفێن پچووک. وی ئیندوستریالیزاسیۆن وەکی بەرھەما شیدەتا دەولەتێ رەد کر و گۆت کو “د جڤاکەکە ئازاد دە پارڤەکرنا کارا نھا… نە ممکونە.” [تۆلستۆی، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٦]
رامانێن تۆلستۆی باندۆرەک خورت ل سەر گاندی کر،یێ کو ئیلھاما گەلێن وەلاتێ خوە دا کو بەرخوەدانا نە-شوندا بکار بینن دا کو بریتانیا ژ ھندستانێ دەرخینن. ب سەر دە ژی، دیتنا گاندییا ل سەر ھندستانا ئازاد وەک فەدەراسیۆنا کۆمونێن گوندیان، دشبھە دیتنا ئانارشیستا تۆلستۆییا جڤاکەک ئازاد (تەڤی کو دڤێ ئەم تەکەز بکن کو گاندی نە ئانارشیست بوو). کۆما کارکەرێن کاتۆلیکا ل دەولەتێن یەکبوویی ژی ب گرانی ژ تۆلستۆی (و پرۆودھۆن) باندۆر بوو، وەک دۆرۆتھی دای کو ئاشتیخواز و ئانارشیستەک خرستیانا دلسۆز بوو کو د سالا ١٩٣٣-ئان دە دامەزراند. باندۆرا تۆلستۆی و ئانارشیزما ئۆلی ب گشتی د رزگاریێ دە ژی تێ دیتن. تەڤگەرێن تەۆلۆژیێیێن ل ئامەریکایا لاتین و باشوور کو رامانێن خرستیانی ب ئاکتیڤیزما جڤاکییا د ناڤ چینا کارکەر و گوندیان دە ل ھەڤ دکن (تەڤی کو دڤێ ئەم زانبن کو تەۆلۆژیا رزگاریێ ب گەلەمپەری ژ رامانێن سۆسیالیستێن دەولەتێ بێتر ژ رامانێن ئانارشیست تێ ئیلھام کرن).
ژ بەر ڤێ یەکێ د ناڤا ئانارشیزمێ دە کەڤنەشۆپیەکە ھندکاھی ھەیە کو ئەنجامێن ئانارشیست ژ ئۆلێ دەردخە. لێبەلێ، وەکی کو مە د بەشا ئا.٢.٢٠ دە دەستنیشان کر ، پرانیا ئانارشیستان ل ھەڤ ناکن، و دبێژن کو ئانارشیزم تێ واتەیا ئاتەیزمێ و نە تەسادوفە کو رامانا ئنجیلێ، د دیرۆکێ دە، ب ھیەرارشیێ و پاراستنا سەروەرێن دنیایێ ڤە گرێدایییە. ژ بەر ڤێ یەکێ پڕانیا ئانارشیستان ئاتەیست بوونە و نە، ژ بەر کو “پەرزین ئان ھورمەتا ھەر ھەیینەک، خوەزایی ئان سەرخوەزایی، دێ ھەر دەم ببە رەنگەکی بندەستی و کۆلەتیێ کو دێ ببە سەدەما سەردەستیا جڤاکی. وەک [بۆۆکچن] دنڤیسە: “وەختا کو مرۆڤ ل بەر ھەر تشتێ کو ژ خوە عبلندترعە بکەڤە سەر چۆکان، وێ ھیەرارشیێ سەرکەتنا خوەیا یەکەم ل سەر ئازادیێ پێک بینە.” [بران مۆڕس، ئەجۆلۆگی ئاند ئانارچسم ، ر. ١٣٧] ئەڤ تێ وێ مانەیێ کو پرانیا ئانارشیستان ب باکونن رە دپەژرینن کو ھەکە خوەدێ ھەبوویا، ژ بۆ ئازادی و روومەتا مرۆڤان پێدڤی ب راکرنا وێ ھەبوو. ل گۆری تشتێن کو مزگینی دبێژە، ھندک ئانارشیست دفکرن کو ئەو دکارە وەرە بکار ئانین ژ بۆ راستدارکرنا رامانێن ئازادیخواز ژ بلی پشتگریکرنایێن ئۆتۆریتەر و شاش نابن کو ئالیێ ھیەرارشیکیێ خریستیانتیێ د دیرۆکا وێیا درێژ (و ب گەلەمپەری زۆردار) دە سەردەست بوویە.
ئانارشیستێن ئاتەیست ڤێ راستیێ دەستنیشان دکن کو ئینجیل ب پارێزڤانیا ھەر جوورە بنپێکرنان ناڤدارە. ئانارشیستێ خرستیان چاوا ڤێ یەکێ ل ھەڤ دکە؟ ما ئەو پێشی مەسیھی نە، ئان ئانارشیستن؟ وەکھەڤی، ئان پابەندبوونا ب نڤیسارا پیرۆز؟ ژ بۆ باوەرمەندەک، ئەو چو ھلبژارتنەک خویا ناکە. گەر مزگین پەیڤا خوەدێیە، ئانارشیستەک چاوا دکارە پشتگری بدە ھەلوەستێن توندتر کو دگرە دەما کو ئیدیا دکە کو ب خوەدێ، دەستھلاتداریا وی و قانوونێن وی باوەر دکە؟
میناکی، تو نەتەوەیەک کاپیتالیست دێ ل سەر قانوونا شەمیێیا کو مزگین دیار دکە نەخەبتینە پێک بینە. پرانیا پاترۆنێن خرستیان ب کێفخوەشی زۆرێ ددن باوەرمەندێن خوە کو د رۆژا ھەفتان دە بخەبتن، تەڤی جەزایێ مزگینیێ کو ب کەڤران تێنە کوشتن ( “شەش رۆژ وێ بێنە کرن، لێ د رۆژا ھەفتان دە وێ ژ وە رە رۆژەک پیرۆز بە. ژ خودان رە شەمییەک بێھنڤەدانێیە: ھەر کەسێ کو تێ دە کارەکی بکە، وێ وەرە کوشتن.» دەرکەتن ٣٥:٢. ما ئانارشیستەک خرستیان دێ ژ بۆ بنپێکرنا زاگۆنا خوەدێ جەزایەک وەھا بپەژرینە؟ ب ھەمان ئاوایی، ملەتەک کو د شەڤا داوەتێ دە دەستوور دا کو ژنەک ژ بەر کو نە کەچک بوو ب کەڤران وەرە کوشتن، دێ ب راستی ب تەڤاھی خراب وەرە ھەسباندن. لێ دیسا ژی ئەڤ قەدەرا کو د “پرتووکا قەنج” دە ھاتیە دیارکرن (قانوونا دوجاری ٢٢:١٣-٢١). ما دێ سەکسا بەریا زەواجێیا ب ژنان رە ژ ھێلا ئانارشیستەک خرستیان ڤە وەکی سووجەک سەرمایە وەرە ھەسباندن؟ ئان ژی، دڤێ “کورێ سەرھشک و سەرھلدێر، کو گوھ نەدە دەنگێ باڤێ خوە، نە ژی دەنگێ دیا خوە” ژی ببە چارەنووسا “ھەموو زلامێن وی باژاری … کەڤر، کو ئەو بمرە” ؟ (قانوونا دوجاری ٢١:١٨-٢١) یان ژی چ تێ ھەسابێ کو کتێبا پیرۆز تەڤی ژنان دکە: “ژننۆ، خوە بدنە بەر مێرێ خوە”. (کۆلۆسی ٣:١٨) ئوسا ژی ئەمر ل وان تێ کرن کو “د جڤینان دا بێدەنگ بمینن”. (ئ کۆرنتی ١٤:٣٤-٣٥). سەروەریا مێران ب ئەشکەرەیی تێ گۆتن: “ئەز دخوازم کو ھوون بزانن کو سەرێ ھەر مێری مەسیھە؛ و سەرێ ژنێ مێرە؛ و سەرێ مەسیھ خوەدێیە.” (ئ کۆرنتی ١١:٣)
ئەشکەرەیە کو، ئانارشیستەک خرستیان دڤێ وەکی باوەرمەندێن نە-ئانارشیست پر بژارتی بە دەما کو دۆر تێ سەر سەپاندنا ھینکرنێن مزگینیێ. دەولەمەند کێم کێم ھەوجەداریا خزانیێ (ب کێمانی ژ بۆ خوە) رادگھینن و کێفخوەش دخویە کو ژ بیر دکن (مینا دێران) دژواریا کو زلامەک دەولەمەند خویا دکە کو بکەڤە بھوشتێ، میناکی. ئەوانا بەختەوار خویا دکن کو گوھ نەدن شیرەتا ئیسا کو “ئەگەر تو دخوازی بێکێماسی بی، ھەرە و تشتێن خوە بفرۆشە و بدە بەلەنگازان و وێ خەزینەیا تە ل ئەزمانان ھەبە: و وەرە و ل پەی من وەرە”. (مەتتا ١٩:٢١). شاگرتێن راستگرێن خریستیان ڤێ یەکێ ل سەر سەرۆکێن خوەیێن سیاسی، ئان ژی، ژ بۆ ڤێ یەکێ،یێن روھانی ناپەژرینن. کێم کەس ب گۆتنا “بدە ھەر کەسێ کو ژ تە بخوازە و ژیێ کو ئەشیایێن تە دستینە جارەکە دن ژ وان نەخوازە.” (لووقا ٦:٣٠، د مەتتا ٥:٤٢ دە ھاتیە دوبارەکرن) نە ژی ئەو “ھەموو تشتێن ھەڤپار”ێن کو ژ ھێلا باوەرمەندێن خرستیانێن پێشین ڤە تێنە کرن. (کارێن شاندیان ٤:٣٢) ژ بەر ڤێ یەکێ ھەکە باوەرمەندێن نە-ئانارشیست ژ ھێلا کەسێن ئانارشیست ڤە وەکی کو ھینکرنێن مزگینیێ پاشگوھ دکن وەرن ھەسباندن، ھەمان تشت دکارە ژ ھێلا کەسێن کو ئێریشی وان دکن ژی ژ وان رە وەرە گۆتن.
د سەر دە ژی فکرا کو خریستیانتی ب بنگەھین ئانارشیزمە، زەھمەتە کو مەرڤ ب دیرۆکا وێ رە ل ھەڤ بینە. ئینجیل ژ بۆ کو بێەدالەتیێ بپارێزە، ژ بۆ شەرکرنێ وێدەتر ھاتیە بکارانین. ل وەلاتێن کو دێرا دەفاکتۆ دەستھلاتداریا سیاسی د دەستێ وان دەیە، وەک میناک ل ئیرلاندایێ، ل بەشێن ئامەریکایا باشوور، د سەدسالا نۆزدەھان و دەستپێکا سەدسالا بیستان دە ل سپانیا و ھود، ب گەلەمپەری ئانارشیست ب توندی دژی ئۆلی نە ژ بەر کو دێرێ خوەدی ھێزا تەپساندنا موخالیف و چینە. شەڕ. ژ بەر ڤێ یەکێ رۆلا راستینا دێرێ ئیدایا کو ئنجیل مەتنەک ئانارشیستە رەد دکە.
ب سەر دە ژی، پرانیا ئانارشیستێن جڤاکی ئاشتیخوازیا تۆلستۆیی دۆگماتیک و توند دھەسبینن، ژ بۆ کو ل ھەمبەر خەرابیێن مەزنتر بسەکنن (جارنان) ھەوجەداریا توندیێ دبینن. لێبەلێ، پرانیا ئانارشیستان دێ ب تۆلستۆییان رە ل سەر ھەوجەداریا ڤەگوھەرینا تاکەکەسییا نرخان وەکی ئالیەکی بنگەھینێ ئافراندنا جڤاکەک ئانارشیست و ل سەر گرینگیا نە-توندووتووژیێ وەکی تاکتیکەک گەلەمپەری ب تۆلستۆییان رە بپەژرینن (تەڤی کو، دڤێ ئەم دەستنیشان بکن، کو ھندک ئانارشیست ب تەڤاھی رەد دکن. بکارانینا شیدەتێ د خوەپاراستنێ دە، دەما کو تو ڤەبژارکەک دن تونە).
وەرگەرا ماکینە
ژ بۆ مەبەستێن خوە، ئەمێ ئانارشیزما چاندی وەکی داناسینا نرخێن دژ-دەستھلاتدار ب وان ئالیێن جڤاکێیێن کو ب کەڤنەشۆپی وەکی ئایدێ قادا “چاند” تێنە ھەسباندن نە ژ “ئابۆری” ئان “سیاسەت” – بۆ نموونە، ب ریا ھونەرێ، پێناسە بکن. مووزیک، شانۆ، ئەدەبیات، پەروەردە، پراتیکێن مەزنکرنا زارۆکان، ئەخلاقێ زایەندی، تەکنۆلۆژی و ھود.
ئیفادەیێن چاندی ھەتا رادەیێ ئانارشیستن کو ب قەستی ئێریش دکن، قەلس دکن، ئان ژی مەیلا پرانیا فۆرمێن چاندییێن کەڤنەشۆپی ژ بۆ پێشڤەبرنا نرخ و ھەلوەستێن ئۆتۆریتەر، ب تایبەتی سەردەستی و ئیستیسمارێ، بشکینن. ژ بەر ڤێ یەکێ رۆمانا کو خەرابیێن میلیتاریزمێ نیشان ددە، ھەکە ژ مۆدەلا “شەر-دۆژەھ”یا سادە دەرباس ببە و رێ بدە خوینەر کو ببینە کا میلیتاریزم چاوا ب سازیێن ئۆتۆریتەر (میناک کاپیتالیزم و دەولەتپارێزی) ئان ژی رێبازان ڤە گرێدایییە، دکارە وەکی ئانارشیزما چاندی وەرە ھەسباندن. شەرت و مەرجێن ئۆتۆریتەر (میناک مەزنبوونا د مالباتا باڤکسالارییا کەڤنەشۆپی دە). ئان ژی، وەک ژۆھن جلارک ئیفادە دکە، ئانارشیزما چاندی تێ واتەیا “پێشخستنا ھونەر، چاپەمەنی و جەلەبێن دنێن سەمبۆلیکێن کو ئالیێن جھێرەنگێن پەرگالا سەردەستیێ رادخە بەر چاڤان و وان ب پەرگالەک نرخانا ل سەر بنگەھا ئازادی و جڤاکێ رە بەرۆڤاژی دکە.” ئەڤ ” تێکۆشینا چاندی ” دێ ببە بەشەک ژ تێکۆشینەک گشتی “ژ بۆ تێکۆشینا ل دژی ھێزا ماددی و ئیدەۆلۆژیکا ھەمی چینێن سەردەست، چ ئابۆری، سیاسی، نژادی، ئۆلی، ئان زایەندی، ب پراتیکەک پرالییا رزگاریێ.” ب گۆتنەکە دن، “تێگھشتنەکە بەرفرەھا ئانالیزا چینان” و “پراتیکەک بەرفرەھا تێکۆشینا چینان” کو د ناڤ خوە دە، لێ نە سینۆرکرییە، ” چالاکیێن ئابۆرییێن وەکی گرەڤ، بۆیکۆت، چالاکیێن کار، داگرکەری، رێخستنێن کۆمێن چالاکیا راستەراست و فەدەراسیۆنان.” کۆمێن کارکەرێن ئازادیخواز و پێشخستنا مەجلیس، کۆلەکتیف و کۆۆپەراتیفێن کارکەران و “ چالاکیا سیاسی ” وەک “دەستوەردانا ئاکتیفا پێکانینا پۆلیتیکایێن زەختێیێن ھکوومەتێ”، “ نەپەژراندن و بەرخوەدان ل دژی رەفلەکس و بورۆکراتیزەکرنا جڤاکێ” و “بەشداربوونا تەڤگەرێن ژ بۆ زێدەکرنا بەشداریا راستەراست د بریارگرتن و کۆنترۆلکرنا ھەرێمی دە.” [ دەما ئانارشیست ، ر. ٣١]
ئانارشیزما چاندی گرینگە — ب راستی ژی گرینگە — ژ بەر کو نرخێن ئۆتۆریتەر د ناڤ سیستەمەک تەڤاھی سەروەریێ دە ب گەلەک ئالیێن ژ بلی سیاسی و ئابۆری ڤە ھاتنە بجیھ کرن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەو نرخ ژی ب شۆرەشەکە ئابۆری و سیاسییا ب ھەڤ رە نایێن ژناڤبرن، ئەگەر ل ور ژی ب گوھەرتنێن کوورێن دەروونی د پرانیا خەلکێ دە نەبە. ژ بەر کو رازیبوونا گرسەیییا د پەرگالا ھەیی دە د ئاڤاھیا دەروونییا مرۆڤان دە ( ژ بۆ ئیفادەیا ولھەلم رەچ ، “سازیا کاراکتەرێ وان” ، کو ژ ھێلا گەلەک جەلەب شەرت و جڤاکبوونێ ڤە ھاتی ھلبەراندن کو ب شارستانیا باڤکسالاری-ئۆتۆریتەر رە د دەما سەردەما پێنج شەش ھەزار سال دەرباس بوونە.
ب گۆتنەکە دن، گەر سبە کاپیتالیزم و دەولەت بھاتانا ھلوەشاندن ژی، مرۆڤ وێ د دەمەک نێز دە ل شوونا خوە شێوەیێن نوویێن دەستھلاتداریێ بافرینن. ژ بەر کو دەستھلاتداری — رێبەرەک ب ھێز، زنجیرەیەک فەرمانی، کەسێ کو فەرمانان بدە و یەک ژ بەرپرسیاریا رامانێ ب خوە رابکە — ئەوە کو کەسایەتا بندەست/ئۆتۆریتەر ھەری زێدە پێ رەھەت ھیس دکە. مخابن، پڕانیا مرۆڤان ژ ئازادیا راستین دترسن، و ب راستی ژی نزانن وێ چ بکن — وەکی کو ژ رێزەک درێژا شۆرەشێن تێکچوویی و تەڤگەرێن ئازادیێ کو تێ دە ئیدەالێن شۆرەشگەرییێن ئازادی، دەمۆکراسی و وەکھەڤیێ نیشان ددن. ئیخانەت کرن و ب لەز و بەز ھیەرارشی و چینا سەردەستا نوو ھاتن ئافراندن. ئەڤ تێکچوون ب گشتی ب مێتنگەریێن سیاسەتمەدارێن پاشڤەروو و سەرمایەدار و ب خاپاندنا رێبەرێن شۆرەشگەر ڤە تێن گرێدان؛ لێ سییاسەتمەدارێن رەاکسییۆنەر تەنێ شاگرتان دکشینە ژ بەر کو ئەو ژ بۆ مەزنبوونا ئیدەالێن خوەیێن ئۆتۆریتەر د کاراکتەرێ مرۆڤێن ئاسایی دە ئاخەک خوەش پەیدا دکن.
ژ بەر ڤێ یەکێ شەرتێ شۆرەشا ئانارشیست سەردەمەک بلندکرنا ھشمەندیێیە کو تێ دە مرۆڤ گاڤ ب گاڤ ژ تایبەتمەندیێن بندەست/دەستھلاتدارێن د ناڤ خوە دە ھایدار دبن، دبینن کا ئەو خسلەت چاوا ب شەرت و مەرجان تێنە ھلبەراندن، و تێدگھیژن کا ئەو چاوا دکارن ب شێوازێن نوو ڤە وەرن کێمکرن ئان ژ ھۆلێ راکرن. چاند، ب تایبەتی رێبازێن نوویێن مەزنکرنا زارۆکان و پەروەردەھیێ. ئەمێ د بەشا ب.١.٥ دە ( بنگەھا گرسەیی-پسیکۆلۆژیکا شارستانیا ئۆتۆریتەر چیە؟ )، ژ.٦ ( ئانارشیست پارێزڤانیا کیژان رێبازێن مەزنکرنا زارۆکان دکن؟ ) و ژ.٥.١٣ ( دبستانێن نووژەن چ نە) دە ئەمێ ڤێ مژارێ ب بەرفرەھی لێکۆلین بکن. )
رامانێن ئانارشیستێن چاندی ھەما ھەما ژ ھێلا ھەمی دبستانێن رامانا ئانارشیست ڤە تێنە پارڤە کرن و بلندکرنا ھشمەندیێ وەکی بەشەک بنگەھینا ھەر تەڤگەرەک ئانارشیست تێ ھەسباندن. ژ بۆ ئانارشیستان، گرینگە کو د ھەمی وارێن ژیانا مە دە “دنیایا نوو د ناڤ قالکێ کەڤن دە ئاڤا بکن” و ئافراندنا چاندەک ئانارشیست بەشەک ژ وێ چالاکیێیە. لێبەلێ ھندک ئانارشیست، بلندکرنا ھشمەندیێ ب سەرێ خوە بەس دھەسبینن و ژ بەر ڤێ یەکێ چالاکیێن ئانارشیستێن چاندی ب رێخستنبوونێ رە، چالاکیا راستەراست بکار تینن و د جڤاکا کاپیتالیست دە ئالتەرناتیفێن ئازادیخواز ئاڤا دکن. تەڤگەرا ئانارشیست ئەوە کو خوە-چالاکیا پراتیکی ب خەباتا چاندی رە دکە یەک، ب ھەر دو چالاکیان ڤە تێ خوارن و پشتگری ددەیا دن.
وەرگەرا ماکینە
تەڤی کو دژبەریا ل دژی دەولەتێ و ھەر جورە دەستھلاتداریێ د ناڤ فەمینیستێن دەستپێکێیێن سەدسالا ١٩-ئان دە دەنگەک خورت ھەبوو ژی، تەڤگەرا فەمینیستا ھەری داوی کو د سالێن ١٩٦٠-ئان دە دەست پێ کر، ل سەر پراتیکا ئانارشیست ھاتە دامەزراندن. تێگەھا ئانارکا-فەمینیزمێ ژ ڤر دەرکەتیە، تێ واتەیا ئانارشیستێن ژنێن کو د ناڤ تەڤگەرێن فەمینیست و ئانارشیستێن مەزن دە تەڤدگەرن دا کو پرەنسیبێن وان بینن بیرا وان.
ئانارچا-فەمینیستێن نووژەن ل سەر رامانێن فەمینیستێن ئانارشیستێن بەرێ، ھەم مێر و ھەم ژی ژن ئاڤا کرن. ب راستی، ئانارشیزم و فەمینیزم ھەر تم ب ھەڤ ڤە گرێدایی نە. گەلەک فەمینیستێن ناڤدار ژی ئانارشیست بوونە، د ناڤ دە پێشەنگا ماری وۆڵستۆنەجرافت (نڤیسکارا راستکرنا مافێن ژنێ )، کۆموونار لۆوسە مچەل، و ئانارشیستێن ئامەریکی (و شامپیۆنێن بێوەستانێن ئازادیا ژنان) ڤۆلتارنە دە جلەیرە و ئەمما گۆلدمان (ژ بۆیا پێشین، ل نڤیسارێن وێ بنەرە “کارچیتیا جنسییەت” ، “دەریێ ئازادیێ” ، “دۆزا ژنێ ل ھەمبەر ئۆرتۆدۆکسیێ” ، “یێن کو دزەوجن نەخوەشن” و ل ” ترافیکا ژنان ” بنێرن؛ ، “تراژەدیا رزگاریا ژنێ” ، “زەواج و ئەڤین” و “مەخدوورێن ئەخلاقێ” ). ئازادی ، رۆژناما ھەری کەڤنا ئانارشیستا جیھانێ، ژ ئالیێ چارلۆتتە ولسۆن ڤە د سالا ١٨٨٦-ئان دە ھاتە دامەزراندن. ژنێن ئانارشیستێن مینا ڤرگلا دعاندرەا و رۆسە پەسۆتا ھەم د تەڤگەرێن ئازادیخواز و ھەم ژی د تەڤگەرا کارکەران دە رۆلێن گرینگ لیستن. تەڤگەرا “موژەرەس لبرەس” ( “ژنێن ئازاد” ) ل سپانیایێ د دەما شۆرەشا سپانیایێ دە میناکەک کلاسیکا ژنێن ئانارشیستە کو خوە ب رێخستن دکن دا کو ئازادیێن خوەیێن بنگەھین بپارێزن و جڤاکەک ل سەر بنگەھا ئازادی و وەکھەڤیا ژنان ئاڤا بکن (بنێرە ژنێن ئازادێن سپانیایێ ژ ھێلا مارتھا ئاجکەلسبەرگ ژ بۆ بێتر ئاگاھداری ل سەر ڤێ رێخستنا گرینگ). ب سەر دە ژی، ھەموو رامانوەرێن سەرەکەیێن ئانارشیستێن مێر (بار پرۆودھۆن) پشتگرێن زەخمێن وەکھەڤیا ژنان بوون. بۆ نموونە، باکونن ل دژی باڤکسالاری و چاوا قانوون “[ژنان] دکە بن سەروەریا موتلەقا مێر.” وی ئانگاشت کر کو “دڤێ مافێن [ە]وەکھەڤیێن مێر و ژنان بن” دا کو ژن “سەربخوە ببن و ئازاد ببن کو ئاوایێ ژیانا خوە بافرینن.” ئەو ل ھێڤیا داویا “مالباتا ھقووقییا ئۆتۆریتەر” و “ئازادیا زایەندییا تەڤاھییا ژنان” بوو. [ باکونن ل سەر ئانارشیزمێ ، ر. ٣٩٦ و رووپ. ٣٩٧]
ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارشیزم ژ سالێن ١٨٦٠-ئان ڤر ڤە رەخنەیەکە رادیکالا کاپیتالیزمێ و دەولەتێ ب رەخنەیەکە ب ھەمان ھێزێیا باڤکسالاری (دەستھلاتداریا مێران) رە ل ھەڤ کر. ئانارشیستان، ب تایبەتییێن ژن، ناس کرن کو جڤاکا نووژەن ژ ھێلا مێران ڤە تێ سەردەست کرن. وەکی کو ئانا مارا مۆززۆن (کۆچبەرەک ئانارشیستا ئیتالی ل بوەنۆس ئارەس) گۆت، ژن “دێ ببینن کو کاھین کو وە لانەت دکە مێرە؛ کو قانوندانەرێ کو وە زولمێ دکە مێرە، مێرێ کو وە کێم دکە تشتەکە . مرۆڤەک کو ئازادیخوازێ کو تە تاجیز دکە، زلامەکە کو کاپیتالیستێ کو خوە ب کارێ تەیێ خەراب دەولەمەند دکە و سپەکولاتۆرێ کو ب ئارامی بھایێ لاشێ تە دخە کیسکێ. ژ وێ دەمێ ڤە ھندک ھاتیە گوھەرتن. پاتریارکالی ھین ژی ھەیە و، ژ بۆ کو ئەم ژ رۆژنامەیا ئانارشیست لا قوەستۆنە سۆجالە ڤەبێژن ، ھینا ژی ب گەلەمپەری وسایە کو ژن “ھەم د ژیانا جڤاکی و ھەم ژی د ژیانا تایبەت دە کۆلە نە. ھەکە ھوون پرۆلەتەرن، دو زالمێن وە ھەنە: مێر و سەرکار. ھەکە بوورژوووازی، تەنێ سەروەریا کو ژ تە رە مایە، سەروەری و ھۆڤیتییە.” [ژ ئالیێ ژۆسە مۆیا ڤە ھاتیە ڤەگۆتن، ئیتالیان د تەڤگەرا ئانارشیستا بوەنۆس ئارەس دە ، رووپ ١٩٧-٨ و ر. ٢٠٠]
ئانارشیزم، ژ بەر ڤێ یەکێ، ل سەر بنگەھێ ھشمەندیەکێیە کو تێکۆشینا باڤکسالاری ب قاسی تێکۆشینا ل دژی دەولەت ئان کاپیتالیزمێ گرینگە. ژ بەر کو “دبە کو تو جڤاکەک ئازاد، ئان داد، ئان وەکھەڤ، نە ژی تشتەک کو نێزیکێ وێ ببە، ھەیا کو ژن وەرە کرین، فرۆت، خانی، جل و بەرگ، خوارن و پاراستن ، وەکی خانیەک.” [ڤۆلتارنە دە جلەیرە، “دەرگەھێن ئازادیێ” ، رووپەل ٢٣٥-٢٥٠، ئەوگەنا ج. دەلامۆتتە، گاتەس ئۆف فرێدۆم ، ر. ٢٤٢] ژ بۆ ڤەگۆتنا لۆوسە مچەل:
“یا یەکەم کو دڤێ وەرە گوھەرتن تێکلیا د ناڤبەرا زایەندان دەیە. مرۆڤاھی دو بەشە، ژن و مێر، و دڤێ ئەم مل ب مل بمەشن؛ ل شوونا وێ دژبەری ھەیە، و ئەوێ ھەیا نیڤێ عھێزترع بدۆمە. نیڤێ عقەلسع کۆنترۆل دکە، ئان ژی کۆنترۆلێن وێ دفکرە.” [ تھە رەد ڤرگن: مەمۆرس ئۆف لۆوسە مچەل ، ر. ١٣٩]
ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارشیزم، مینا فەمینیزمێ، ل دژی باڤکسالاری و ژ بۆ وەکھەڤیا ژنان شەر دکە. ھەر دو ژی گەلەک دیرۆکا ھەڤپار پارڤە دکن و خەما ئازادیا تاکەکەسی، وەکھەڤی و روومەتا ئەندامێن زایەندا ژنێ (تەڤی کو، وەکی کو ئەمێ ل ژێر ب کووراھی راڤە بکن، ئانارشیست ھەر گاڤ ل فەمینیزما سەرەکە/لیبەرال پر رەخنە بوونە کو ب تێرا خوە پێش ناکەڤە) . ژ بەر ڤێ یەکێ، نە ئەجێبە کو پێلا نوویا فەمینیزمێیا سالێن شێستی خوە ب رەنگەکی ئانارشیست ئیفادە کر و ژ کەسایەتێن ئانارشیستێن وەکی ئەمما گۆلدمان گەلەک ئیلھام گرت. جاتھی لەڤنە دەستنیشان دکە کو، د ڤێ دەمێ دە، “کۆمێن ژنانێن سەربخوە بێیی ئاڤاھی، رێبەر و راستیێن دنێن چەپا مێر دەست ب کار کرن، ب ئاوایەکی سەربخوە و ب ھەڤدەمی، رێخستنێن مینایێن ئانارشیستێن گەلەک دەھ سالان و ھەرێمان ئاڤا کرن. نا قەزا ژی.” [ “زولمداریا تیرانیێ”، رووپەلێن بێدەنگ: خوەندەڤانەک ئانارچا-فەمینیست ، ر. ٦٦] ئەڤ نە تەسادوفە ژ بەر کو، وەکی کو زانیارێن فەمینیست دەستنیشان کرنە، ژن د ناڤ قوربانیێن یەکەمێن جڤاکا ھیەرارشیک دە بوون، کو تێ فکرین کو د سەردەما داوینا نەۆلیتیکێ دە ب بلندبوونا باڤکسالاری و ئیدەۆلۆژیێن سەردەستیێ دەست پێ کریە. مارلین فرەنچ (د بەیۆند پۆوەر دە ) ئاماژە دکە کو یەکەمین قاتبوونا جڤاکییا مەزنا نژادا مرۆڤی دەما کو مێران دەست ب سەردەستیا ژنان کر، ب ژنان رە د راستیێ دە بوو چینەک جڤاکییا “نزمتر” و “بندەست”.
تێکلیێن د ناڤبەرا ئانارشیزم و فەمینیزما نووژەن دە ھەم د رامان و ھەم ژی د چالاکیێ دە ھەنە. رامانوەرا فەمینیستا سەرەکە جارۆلە پاتەمان دەستنیشان دکە کو “نیقاشا وێ [ل سەر تەۆریا پەیمانێ و بنگەھا وێیا ئۆتۆریتەر و باڤکسالار] دەیندارێ” رامانێن ئازادیخوازە، یانی “باسکێ ئانارشیستێ تەڤگەرا سۆسیالیست”. [ پەیمانا زایەندی ، ر. ١٤] وەکی دن، وێ د سالێن ١٩٨٠-ئان دە دەستنیشان کر کو “جھێ سەرەکەیێ رەخنەکرنا فۆرمێن رێخستنییێن ئۆتۆریتەر، ھیەرارشیک، نەدەمۆکراتیکێن ڤان بیست سالێن داوی تەڤگەرا ژنێیە… پشتی کو مارکس د ئەنتەرناسیۆنالا یەکەمین دە باکونین تێک بر، فۆرما سەردەست. د ناڤا تەڤگەرا کارکەران دە، د پیشەسازیێن نەتەوەبوویی دە و د مەزھەبێن چەپ دە، ھیەرارشیا دەولەتێ ژ خوە رە کریە میناک. جەرباندنێن د، گوھەرینا جڤاکی دە دڤێ شەکلێ رێخستنیا جڤاکییا پێشەرۆژێ عپێشنیاز بکنع.” [ نەخوەشیا ژنان ، ر. ٢٠١]
پەگگی کۆرنەگگەر ھەم د وارێ تەۆری و ھەم ژی د پراتیکێ دە بال کشاندیە سەر ڤان گرێدانێن خورتێن د ناڤبەرا فەمینیزم و ئانارشیزمێ دە. “پەرسپەکتیفا فەمینیستا رادیکال ھەما ھەما ئانارشیزما پاقژە،” ئەو دنڤیسە. “تەۆریا بنگەھین مالباتا نوکلێری وەکی بنگەھا ھەمی پەرگالێن ئۆتۆریتەر دەستنیشان دکە. دەرسا کو زارۆک ژێ دستینە، ژ باڤ بگرە ھەیا مامۆستە بگرە ھەیا پاترۆن بگرە ھەیا خوەدێ، ئەوە کو گوھ بدە دەنگێ مەزنێ نەناسا دەستھلاتداریێ. مەزوونبوونا ژ زارۆکتیێ ھەیا مەزنبوونێ ئەوە کو ببە ئۆتۆماتەک تام، کو نکارە بپرسە ئان ژی ب زەلالی بفکرە.” [ “ئانارچسم: تھە فەمنست جۆننەجتۆن،” قوەت رومۆورس: ئان ئانارچا-فەمنست رەادەر ، ر. ٢٦] ب ھەمان ئاوایی، زەرۆ جۆڵەجتڤە دبێژە کو ئانارچا-فەمنیزم “د ناسکرنا ئانارشیزما فەمینیزمێ و ب زانەبوون پێشدەبرنا وێ دە پێک تێ.” [ “ئانارشیزم/فەمینیزم”، رووپ. ٣-٧، تھە راڤەن ، نۆ. ٢١، رووپ. ٦]
ئانارچا-فەمنیست دیار دکن کو خسلەت و نرخێن ئۆتۆریتەر، وەک میناک، سەردەستی، ئیستیسمار، ئێریشکاری، رەقابەتی، بێھەساسیەتکرن و ھود.، د شارستانیێن ھیەرارشیک دە پر ب قیمەتن و ب کەڤنەشۆپی وەکی “نێرانە” تێنە بناڤکرن. بەرەڤاژی ڤێ، خسلەت و نرخێن نە-دەستھلاتدارێن وەکی ھەڤکاری، پارڤەکرن، دلۆڤانی، ھەساسیەت، گەرماھی و ھود.، ب کەڤنەشۆپی وەکی “ژن” تێنە ھەسباندن و ژ قیمەتێ تێنە دەرخستن. زانیارێن فەمینیست ڤێ دیاردەیێ ڤەدگەرینن مەزنبوونا جڤاکێن باڤکسالاری د دەما دەستپێکا سەردەما برۆنز دە و داگرکرنا وانا جڤاکێن “ئۆرگانیک”ێن ب ھەڤکارییێن کو تێ دە خسلەت و نرخێن “ژنی” سەردەست و رێزدار بوون. لێ بەلێ، پشتی ڤان فەتھان، نرخێن ب ڤی رەنگی وەکە “کێمتر” ھاتن دیتن، ب تایبەتی ژ بۆ مێران، ژ بەر کو مێر د بن دەستھلاتداریا باڤکسالاری دە سەردەستی و ئیستیسمارێ دکرن. (بنێرە بۆ نموونە رانە ئەسلەر، تھە چالجە ئاند تھە بلادە ؛ ئەلسە بۆولدنگ، تھە ئوندەرسدە ئۆف ھستۆری ). ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارکا-فەمینیستان ئاڤاکرنا جڤاکەکە نە ئۆتۆریتەر، ئانارشیستا ل سەر بنگەھا ھەڤکاری، پارڤەکرن، ئالیکاریا ھەڤ و ھود، وەکە “ژنکرنا جڤاکێ” ب ناڤ دکن.
ئانارچا-فەمینیستان دەستنیشان کرن کو ھەم بێیی خوە-رێڤەبەریێ و ھەم ژی بێیی نەمەرکەزیبوونێ جڤاک “ژنبوون” پێک نایێ. ژ بەر کو نرخ و کەڤنەشۆپیێن باڤکسالاری-ئۆتۆریتەرێن کو دخوازن ژ ھۆلێ راکن، د ھیەرارشیان دە جھ دگرن و ژ نوو ڤە تێنە ھلبەراندن. ژ بەر ڤێ یەکێ فەمینیزم تێ واتەیا نەناڤەندیبوونێ، کو د ئەنجامێ دە تێ واتەیا خوە-رێڤەبەریێ. گەلەک فەمینیستان ئەڤ یەک ناس کرنە، وەک کو د جەرباندنێن خوەیێن ب فۆرمێن کۆلەکتیفێن رێخستنێن فەمینیستێن کو ئاڤاھیا ھیەرارشیک و فۆرمێن رەقابەتێیێن بریارگرتنێ ژ ھۆلێ رادکن. ھن فەمینیستان ژی ئانگاشت کرن کو رێخستنێن راستەراست دەمۆکراتیک ب تایبەتی فۆرمێن سیاسییێن ژنن. [بنھێرە وەک نموونە نانجی ھارتسۆجک “تەۆریا فەمنیست و پێشڤەچوونا ستراتەژیا شۆرەشگەر”، زەلا ئەسەنستەن، وەش . مفتەیا وەکھەڤیا ژنێ و ب ڤی ئاوایی ئازادیا ژنێیە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەمما گۆلدمان:
“پێشڤەچوون، ئازادی، سەربخوەبوونا وێ، دڤێ ژ خوە و ب رێیا وێ وەرە.یا یەکەم، خوە وەکی کەسایەت، نە وەکی کڕووبڕا زایەندی نیشان بدە.یا دویەمین، ب رەدکرنا مافێ ھەر کەسی ل سەر لاشێ خوە؛ ب نەھشتنا خوەدیکرنا زارۆکان. ، ھەتا کو ئەو نەخوازە، ب رەدکرنا ببە خزمەتکارێ خوەدێ، دەولەتێ، جڤاکێ، مێرێ، مالباتێ و ھود.، ب ریا ھێسانکرنا ژیانا خوە، لێ کوورتر و دەولەمەندتر ماددەیا ژیانێ ب ھەموو تەڤلیھەڤیێن خوە ب رزگاریا خوە ژ ترسا رایا گشتی و شەرمەزارکرنا گەل.” [ ئانارشیزم و گۆتارێن دن ، ر. ٢١١]
ئانارچا-فەمینیزم ھەول ددە کو فەمینیزمێ نەکەڤە بن باندۆر و سەردەستیا ئیدەۆلۆژیێن ئۆتۆریتەرێن راستگر ئان چەپگر. ئەو ل شوونا کامپانیایێن رەفۆرمخوازێن گرسەیییێن کو ژ ھێلا تەڤگەرا فەمینیستا “فەرمی” ڤە تێنە پشتگری کرن، ب دامەزراندنا رێخستنێن ھیەرارشیک و ناڤەندیپارێز و ب خەیالا خوەیا کو ھەبوونا زێدەتر سەرۆکێن ژن، سیاسەتمەدار و لەشکەران بەر ب “وەکھەڤیێ ڤە”یە، چالاکیەک راستەراست و خوە-ئالیکاریێ پێشنیار دکە. .” ئانارچا-فەمینیست دێ دیار بکن کو ب ناڤێ “زانستیا رێڤەبرنێ”یا کو ژن دڤێ فێر ببن دا کو ببن رێڤەبر د پارگیدانیێن کاپیتالیست دە، د ئەساسێ خوە دە کۆمەک تەکنیکە ژ بۆ کۆنترۆلکرن و ئیستسمارکرنا کارکەرێن مەاش د ھیەرارشیێن پارگیدانی دە، لێ “ژنکرنا” جڤاکێ ھەوجە دکە. ب تەڤاھی ژ ھۆلێ راکرنا کۆلەتیا مەاش-کۆلەتیا کاپیتالیست و سەردەستیا رێڤەبەریێ. ئانارچا-فەمینیست فێم دکن کو فێربوونا کا مەرڤ چاوا ببە ئیستیسمارکارەک ب باندۆر ئان ژی زۆردار رێچا وەکھەڤیێ نینە (وەک ئەندامەک موژەرەس لبرەس گۆت، “[و] مە نەدخوەست کو ھیەرارشیەک فەمینیست ل شوونایا مێرانیێ بگوھەرینە” [ ژ ھێلا مارتھا ئا. ئاجکەلسبەرگ، ژنێن ئازادێن سپانیایێ ، رووپ. ٢٢-٣] ھاتیە گۆتن .
ژ بەر ڤێ یەکێ دژمناتیا کەڤنەشۆپییا ئانارشیزمێیا ل دژی فەمینیزما لیبەرال (ئان سەروەر)یە، د ھەمان دەمێ دە پشتگری ددە ئازادی و وەکھەڤیا ژنان. فەدەرجا مۆنتسەنی (کەسایەتیا پێشەنگا تەڤگەرا ئانارشیستا سپانیایێ) ئاماژە کر کو فەمینیزما وەھا وەکھەڤیا ژنان دپارێزە، لێ سازیێن ھەیی دژبەری ناکە. وێ ئانگاشت کر کو ئارمانجا فەمینیزمێ (سەروەری) تەنێ ئەوە کو فەرسەندێ بدە ژنێن ژ چینەک تایبەتی کو ب تەڤایی بەشداری پەرگالا ھەیییا ئیمتیازێ ببن و ھەکە ئەڤ سازی “بێدادپەروەر بن دەما کو مێر ژ وان سوود وەردگرن، ئەوێ دیسا ژی نەھەق بن ھەکە ژن ژ وان سوود وەردگرن.” [ژ ھێلا مارتھا ئا. ئاجکەلسبەرگ ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ١١٩] ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ ئانارشیستان، ئازادیا ژنێ نایێ واتەیا شانسەک وەکھەڤ ژ بۆ ببە پاترۆن ئان ژی کۆلەیەک مەاش، دەنگدێر ئان سیاسەتمەدارەک، بەلکی فەردەک ئازاد و وەکھەڤ بە کو د کۆمەلەیێن ئازاد دە وەک ھەڤ ھەڤکاریێ بکە. پەگگی کۆرنەگگەر تەکەز کر: “فەمینیزم نایێ واتەیا ھێزا شیرکەتییا ژن ئان ژی سەرۆکا ژن؛ تێ واتەیا نەبوونا ھێزا پارگیدانی و نەبوونا سەرۆکان. گوھەرتنا مافێن وەکھەڤ دێ جڤاکێ ڤەنەگوھەرە؛ ئەو تەنێ “مافێ” ددە ژنان کو بکەڤن ناڤ خوە. ئابۆریا ھیەرارشیک تێ واتەیا دژوارکرنا ھەموو ھیەرارشیێ – ئابۆری، سیاسی و کەسایەتی. [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٧]
ئانارشیزم، وەکی کو تێ دیتن، ئانالیزەک چینایەتی و ئابۆرییا کو ژ فەمینیزما سەرەکە وندایە د ناڤ خوە دە دھەوینە و د ھەمان دەمێ دە، ھشیاریەک ژ تێکلیێن دەستھلاتداریا ناڤخوەیی و زایەندییێن کو ژ تەڤگەرا سۆسیالیستا سەردەست دوور دخست، نیشان ددە. ئەڤ ژ نەفرەتا مەیا ھیەرارشیێ دھەرکە. وەکە کو مۆززۆن گۆت، “ئانارشی دۆزا ھەموو بندەستان دپارێزە، و ژ بەر ڤێ یەکێ و ب رەنگەکی تایبەتی دۆزا وە [ژنان] دپارێزە، ئەی ژن، ژ ھێلا جڤاکا ھەیی ڤە ھەم د وارێ جڤاکی و ھەم ژی د قادا تایبەت دە دو قات بندەستن. .” [ژ ھێلا مۆیا ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٠٣] ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو، ژ ئانارشیستەک چینی رە، واتەیا ئانارشیستان “ژ وەکھەڤیا د ناڤبەرا زایەندان دە نە تەنێ ئەوە کو مێر ئێدی زۆردەستیێ ل ژنان ناکن. ئەم ھەر وەھا دخوازن کو مێر ئێدی ژ ھێلا مێرێن دن ڤە نەیێن چەوساندن، و ژن نەبن ئێدی ژ ئالیێ ژنێن دن ڤە بێ تەپساندن.” ژ بەر ڤێ یەکێ دڤێ ژن “دەستھلاتداریێ ب تەڤاھی ھلوەشینن، مێران نەچار بکن کو دەڤ ژ ھەموو ئیمتیازێن خوەیێن تایبەت بەردن و ببن وەکھەڤیا ژنان و جیھانەک کو نە ل سەر ژنێ و نە ژی ب زۆرداریا مێران چێبکە.” [ھە زھەن، کو ژ ھێلا پەتەر زاڕۆو ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئانارچسم ئاند چنەسە پۆلتجال جولتورە ، ر. ١٤٧]
ژ بەر ڤێ یەکێ، د تەڤگەرا ئانارشیستا دیرۆکی دە، وەکی مارتھا ئاجکەلسبەرگ دەستنیشان دکە، فەمینیزما لیبەرال/سەروەری وەکی “وەکی ستراتەژیەک ژ بۆ ئازادیا ژنێ پر تەنگ ھاتە ھەسباندن؛ تێکۆشینا زایەندی ژ تێکۆشینا چینان ئان ژی ژ پرۆژەیا ئانارشیست ب تەڤاھی نایێ ڤەقەتاندن.” ” [ ئۆپ. جت. ، ر. ١١٩] ئانارچا-فەمنیزم ڤێ کەڤنەشۆپیێ ددۆمینە و دبێژە کو ھەمی جوورەیێن ھیەرارشیێ خەلەتن، نە تەنێ باڤکسالاری، و کو فەمینیزم ب ئیدەالێن خوە رە د ناڤ ناکۆکیێ دەیە، ھەکە ئەو بخوازە ب تەنێ رێ بدە کو ژن ببن خوەدیێ ھەمان شانسێ کو ببن سەرۆک. مرۆڤ دکە. ئەو ب تەنێ تشتێ ئەشکەرە دبێژن، یانی ئەو “باوەر ناکن کو دەستھلاتداریا د دەستێ ژنان دە دبە کو ببە سەدەما جڤاکەک نە زۆردار” و نە ژی “باوەر دکن کو تشتەک باش دکارە ژ تەڤگەرەک گرسەیییا ب ئەلیتەک سەرۆکاتیێ دەرکەڤە. ” ” پرسگرێکێن ناڤەندی ھەر دەم دەستھلاتداری و ھیەرارشیا جڤاکی نە” و ژ بەر ڤێ یەکێ مرۆڤ “تەنێ دەما کو ل سەر ژیانا خوە خوەدی ھێز بە ئازادن.” [جارۆلە ئەھرلچ، “سۆسیالیزم، ئانارشیزم و فەمینیزم” ، گۆتنێن بێدەنگ: خوەندەڤانەک ئانارچا-فەمینیست ، ر. ٤٤] ژ بەر کو، وەکی لۆوسە مچەل گۆت، “پرۆلەتەر کۆلەیە؛ ژنا پرۆلەتەر ھین بێتر کۆلەیە” وێ گارانتی بکە کو ژن د ئاستەکە وەکھەڤا زۆردەستیێ دە دەرباس دبە کو مێر ژ خالێ دوور دکەڤە. [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٤١]
ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارکا-فەمینیست ژی مینا ھەموو ئانارشیستان ل دژی کاپیتالیزمێ وەکی ئینکارکرنا ئازادیێ رادوەستن. د جڤاکێ دە رەخنەکرنا ھیەرارشیا وان ب باڤکسالاری دەست پێ ناکە و ب داوی نابە. مەسەلا ئازادیخوازیا ل ھەر دەرێیە، خوەستنا “[ب]ڤەژاندنا… ھەر مالەکە کو د بن کۆلەتیێ دە دمینە! ، جڤاکی ئان سڤیل، کو د ناڤبەرا مرۆڤ و مافێ وی دە رادوەستە، کو یەکی دکە سەردەست،یێ دن دکە کۆلە.” [ڤۆلتارنە دە جلەیرە، “مەیلا ئابۆرییا ئازادیخواز” ، تھە ڤۆلتارنە دە جلەیرە رەادەر ، ر. ٧٢] ئیدەالا کو کاپیتالیزما “فرسەندەکە وەکھەڤ” دێ ژنان ئازاد بکە، ڤێ راستیێ ژ نەدیتی ڤە تێ کو ھەر پەرگالەک ووسا دێ دیسا ژی ببینە کو ژنێن چینا کارکەر ژ ھێلا پاترۆنان ڤە (چ مێر بە، چ ژن) بندەست بن. ژ بۆ ئانارکا-فەمینیستان، تێکۆشینا ئازادیا ژنێ ژ تێکۆشینا ل دژی ھیەرارشیێ ب ڤی رەنگی نایێ ڤەقەتاندن. وەکی کو ل. سوسان برۆون دبێژە:
“ئەنارشیست-فەمنیزم، وەکی دەربرینا ھەستیاریا ئانارشیستا کو ل سەر فکارێن فەمینیست تێ سەپاندن، فەرد وەکی خالا خوەیا دەستپێکێ دگرە و ل ھەمبەر تێکلیێن سەردەستی و بندەستیێ، ژ بۆ فۆرمێن ئابۆرییێن نە ئاموورانێن کو ئازادیا ھەبوونا تاکەکەسی دپارێزە، ژ بۆ ھەر دویان نیقاش دکە. ژن و مێر.” [ تھە پۆلتجس ئۆف ئندڤدوالسم ، ر. ١٤٤]
ئانارچا-فەمینیستێن کو ژ بۆ تێگھیشتنا مەیا بنگەھینا کریزا ئەکۆلۆژیک د نرخێن ئۆتۆریتەرێن شارستانیا ھیەرارشیک دە گەلەک تشت ھەنە. وەک میناک، چەند زانیارێن فەمینیست ئانگاشت کرن کو سەردەستیا خوەزایێ ب سەردەستیا ژنان رە،یێن کو د درێژاھیا دیرۆکێ دە ب خوەزایێ رە ھاتنە ناسین، ھەڤاھەنگ کریە (بنێرە، بۆ نموونە، جارۆلنە مەرچانت، تھە دەاتھ ئۆف ناتورە ، ١٩٨٠). ھەم ژن ھەم ژی خوەزا مەخدوورێن مێتنگەریا کۆنترۆلێیا کو کەسایەتا ئۆتۆریتەر دیار دکە نە. ژ بەر ڤێ سەدەمێ، ھەژمارەکە زێدەیا ھەم ئەکۆلۆژیستێن رادیکال و ھەم ژی فەمینیست دزانن کو دڤێ ھیەرارشی بێن ھلوەشاندن دا کو بگھیژن ئارمانجێن خوە.
ب سەر دە، ئانارکا-فەمینیزم گرینگیا گرتنا ژنان ب مێران رە و د ھەمان دەمێ دە رێزگرتنا جوداھیێن ژن و مێران تینە بیرا مە. ب گۆتنەکە دن، ناسکرن و رێزگرتنا جھێرەنگیێ، ژن و مێر ژی دھەوینە. پر جاران گەلەک ئانارشیستێن مێر تەخمین دکن کو، ژ بەر کو ئەو (د تەۆریێ دە) ل دژی زایەندپەرەستیێ نە، ئەو د پراتیکێ دە نە زایەندپەرەستن. تەخمینەک وھا دەرەوە. ئانارچا-فەمنیزم پرسا لھەڤھاتنا د ناڤبەرا تەۆری و پراتیکێ دە تینە پێشیا چالاکیا جڤاکی و ب بیر تینە کو ئەم نە تەنێ ل ھەمبەر ئاستەنگیێن دەرڤە، لێ د ھەمان دەمێ دەیێن ھوندورین ژی شەر بکن.
ئەڤ تێ وێ مانەیێ کو ئانارکا-فەمینیزم مە تەشویق دکە کو ئەم تشتێن کو ئەم ددن مەشاندن پێک بینن. وەکی کو ڤۆلتارنە دە جلەیرە گۆت، “ئەز قەت ھێڤی ناکم کو مێر ئازادیێ بدن مە. نا، ژن، ئەم نە ھێژا نە ، ھەیا کو ئەم وێ نەگرن .” ئەڤ تێ دە “ئیسرارکرنا ل سەر کۆدەک ئەخلاقییا نوویا کو ل سەر زاگۆنا ئازادیا وەکھەڤ ھاتیە دامەزراندن: کۆدەک کو کەسایەتیا ژنێ ب تەڤاھی ناس دکە. ل ھەر دەرێ کو ژ دەستێ مە تێ، ب سەرھلدانان رە. ب خوە ب باوەریێن خوە دژین … ئەم شۆرەشگەرن. و ئەمێ پرۆپاگاندا ب ئاخافتن، کرن، ویا ھەری زێدە ژی ژیانێ بکار بینن –یا کو ئەم ھین دکن.” ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارکا-فەمینیست، مینا ھەموو ئانارشیستان، تێکۆشینا ل دژی باڤکسالاری وەکی تێکۆشینا بندەستانا ژ بۆ خوە-رزگاریا خوە دبینن، ژ بەر کو ” وەک چینەک ئەز ژ مێران ھێڤی ناکم… تو زالمی تو جاری دەڤ ژ زلما خوە بەرنەدا.” گەر کو دیرۆک تشتەکی فێری مە بکە، ژ بەر ڤێ یەکێ ھێڤیا من د ئافراندنا سەرھلدانێ دەیە. [ “گاتەس ئۆف فرێدۆم” ، ر. ٢٣٥-٢٥٠، ئەوگەنا ج. دەلامۆتتە، گاتەس ئۆف فرێدۆم ، ر. ٢٤٩ و رووپ. ٢٣٩] ئەڤ مخابن ب قاسی کو د ناڤ تەڤگەرا ئانارشیست دە دەرباسدار بوو و ل دەرڤەیی وێ د جڤاکا باڤکسالاری دە ژی دەرباسدار بوو.
ل ھەمبەری زایەندپەرەستیا ئانارشیستێن مێرێن کو بەھسا وەکھەڤیا زایەندی دکرن، ژنێن ئانارشیستێن ل سپانیایێ خوە د ناڤا رێخستنا موژەرەس لبرەس دە ب رێخستن کرن دا کو ل دژی وێ تێبکۆشن. وان باوەر نەدکر کو ئازادبوونا خوە ژ بۆ رۆژەکێ پشتی شۆرەشێ بھێلن. رزگارکرنا وان پارچەیەکی بنگەھینێ وێ شۆرەشێ بوو و دڤیابوو ئیرۆ دەست پێ بکرا. د ڤێ یەکێ دە وان ئەنجامێن ژنێن ئانارشیستێن ل باژارێن ئڵنۆس جۆال دوبارە کرن، کو ھەول ددا کو ببھیزن کو ھەڤالێن خوەیێن مێر “د جڤاتا پاشەرۆژێ دە ژ بۆ وەکھەڤیا زایەندی قیر دکن ” د ھەمان دەمێ دە ل ڤر و نھا تشتەک ل سەر ڤێ یەکێ ناکن. وان ب تایبەتی ھەڤاھەنگیەک ھەقارەتکار بکار ئانین، و ھەڤالێن خوەیێن مێر ب کاھینان رە دان بەر ھەڤ،یێن کو “سۆزێن دەرەوین ددن گرسەیێن برچی… [کو] دێ د بھشتێ دە خەلات ھەبن.” داییک دیار کرن کو دڤێ کەچێن خوە فێم بکن کو “فەرقیا زایەندی نایێ واتەیا نەوەکھەڤیا مافان” و ھەر وھا “ل دژی پەرگالا جڤاکییا ئیرۆ سەری ھلدانە”، “ب تایبەتی ژی ل دژی زلما مێران تێبکۆشن. ” دخوازە ژنان وەکە ماددی و مانەوی بھێلە.” [ئەرسلا گراند، کو ژ ھێلا جارۆلنە والدرۆن مەرتھەو ڤە ھاتی ڤەگۆتن، دایکا ئانارشیست ، ر. ٢٢٧] وان کۆما “لوسا مچەل” ئاڤا کرن دا کو ل باژارێن کۆمرێیێن گەلیێ ئڵنۆس-ا ژۆرین سێ دەھسالان ل دژی کاپیتالیزم و باڤکسالاری شەر بکن بەری کو ھەڤالێن وانێن سپانی خوە ب رێخستن بکن.
ژ بۆ ئانارکا-فەمینیستان، تێکۆشینا ل دژی زایەندپەرەستیێ ئالیەکی سەرەکەیێ تێکۆشینا ئازادیێیە. وەکی کو گەلەک سۆسیالیستێن مارکسیست بەریا رابوونا فەمینیزمێ دگۆتن، ئەو نە دوورکەتنەک ژ تێکۆشینا “راست”ا ل دژی کاپیتالیزمێیە کو دێ ب رەنگەکی بخوەبەر پشتی شۆرەشێ وەرە چارەسەر کرن. ئەو بەشەک گرینگا تێکۆشینێیە:
“ئەم نە ھەوجەیی سەرناڤێن وە نە… ئەم یەک ژ وان ناخوازن.یا کو ئەم دخوازن زانین و خوەندن و ئازادییە. ئەم دزانن مافێن مە چ نە و ئەم وان داخواز دکن. ما ئەم ل کێلەکا وە نە ل بەر خوە ددن و ل ھەمبەرێ وە شەر دکن. ما ھوون تێرا خوە نە ھێزدارن کو ھوون بەشەک ژ وێ شەرێ ھەری بلند بکن تێکۆشینا مافێن ژنان و وێ دەمێ ژن و مێر ب ھەڤ رە دێ مافێن ھەموو مرۆڤاھیێ ب دەست بخن؟ [لۆوسە مچەل، ئۆپ. جت. ، ر. ١٤٢]
بەشا سەرەکەیا ڤێ شۆرەشا جڤاکا نووژەن ڤەگوھەراندنا تێکلیا ھەیییا د ناڤبەرا زایەندان دەیە. زەواج خرابیەک تایبەتییە ژ بۆ “شەشێ زەواجێیێ کەڤن، کو ل سەر بنگەھا مزگینیێیە، “ھەتا کو مرن پەرچە ببە” … سازیەکە کو ژ بۆ سەروەریا مێر ل سەر ژنان رادوەستە، ب تەڤاھی تەسلیمبوونا وێ ژ داخواز و فەرمانێن وی.” ژن “ب ئەرکا خزمەتکارێ مێر و خوەدیکرنا زارۆکێن وی” تێ داخستن . [گۆلدمان، ئۆپ. جت. ، رووپ. ٢٢٠-١] ل شوونا ڤێ، ئانارشیستان “ئەڤینا ئازاد” پێشنیار کرن، ئانگۆ ژن و مالبات ل سەر بنگەھا پەیمانا ئازادا د ناڤبەرا وەکھەڤان دە نە کو یەک ل سەر دەستھلاتداریێیە ویێ دن ب تەنێ ئیتاەت دکە. یەکیتیێن وەھا دێ بێیی پەژراندنا دێرێ ئان دەولەتێ بە ژ بۆ “دو ھەیینێن کو ژ ھەڤ ھەز دکن ژ بۆ کو بچن رازانێ ژ سێیەم دەستوور نە ھەوجە نە.” [مۆززۆن، ژ ھێلا مۆیا ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٠٠]
وەکھەڤی و ئازادی ژ تێکلیان زێدەتر دەرباسدارە. ژ بەر کو “ئەگەر پێشکەفتنا جڤاکی د مەیلەکە دۆمدارا بەر ب وەکھەڤکرنا ئازادیێن یەکەیێن جڤاکی دە پێک بێ، وێ دەمێ ھەتا کو نیڤێ جڤاکێ، ژن، د بندەستیێ دەیە، داخوازێن پێشکەفتنێ تێر نابن… ژن… خزمەتیا وێ ھیس بکە کو پەژراندی ھەیە کو دڤێ ژ ئاخایێ وێ وەرە برین و ئەو ب سەر بکەڤە – ئەڤ پەژراندی ئەوە کو ئازادیا کۆنترۆلکرنا شەخسێ خوەیە ئازادیێ” ، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٤٢] نە مێر، نە دەولەت و نە ژی دێر دڤێ نەبێژن ژن ب لاشێ خوە چ دکە. بەرفرەھکرنا مەنتقییا ڤێ یەکێ ئەوە کو دڤێ ژن ل سەر ئۆرگانێن خوەیێن ھلبەرینەریێ خوەدی بن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارکا-فەمینیست، مینا ئانارشیستان ب گشتی، مافپارێزێن ھلبژارتنێ و پرۆ-ھلبەرینێ نە (ئانگۆ مافێ ژنێیە کو بریارێن خوەیێن ژنبەردانێ کۆنترۆل بکە). ئەڤ ھەلوەستەک درێژە. ئەمما گۆلدمان ژ بەر پارێزڤانیا وێیا گەلەمپەرییا رێبازێن کۆنترۆلکرنا زایینێ و تێگینا توندرێ کو دڤێ ژن بریارێ بدن دەما کو ئەو دوجانی ببن، ھات چەوساندن و زندان کرن (وەک کو نڤیسکارا فەمینیست مارگارەت ئاندەرسۆن گۆت، “د سالا ١٩١٦ دە، ئەمما گۆلدمان ژ بەر کو پارێزڤانیا وێ دکە ھاتە شاندن گرتیگەھێ. نە ھەوجەیە کو ژن ھەر گاڤ دەڤێ خوە گرتی و زکێ خوە ڤەکری بھێلن.ع” ).
ئانارچا-فەمینیزم ل ڤر ناقەدە. مینا ئانارشیزمێ ب گشتی، ئەو ئارمانج دکە کو ھەمی ئالیێن جڤاکێ بگوھەزینە نە تەنێ تشتێ کو ل مالێ دقەومە. چمکی، وەکی کو گۆلدمان پرس کر، “ھەکە تەنگبوون و نەبوونا ئازادییا مالێ ب تەنگبوون و نەبوونا ئازادییا کارگەھ، دکانا خوێدانێ، دکانا دەزگەھان، ئان ئۆفیسێ وەرە گوھەزتن، چقاس سەرخوەبوون ب دەست دکەڤە؟” ژ بەر ڤێ یەکێ دڤیابوو ل ھەر دەرێ تێکۆشینا وەکھەڤی و ئازادیا ژنێ بھاتا کرن و ل دژی ھەر جورە ھیەرارشیێ بێ پاراستن. ئەو ژی ب دەنگدانێ نایێن بدەستخستن. رزگاریا راستین، ئانارکا-فەمینیست دبێژن، تەنێ ب چالاکیا راستەراست پێکانە و ئانارچا-فەمنیزم ل سەر بنگەھا خوە-چالاکی و خوە-رزگارکرنا ژنێیە، ژ بەر کو “مافێ دەنگدانێ، ئان مافێن وەکھەڤێن سڤیل، دبە کو داخوازێن باش بن … راستە … راستە.” ئازادی نە ل سەر سندۆقان دەست پێ دکە و نە ژی د گیانێ ژنێ دە وێ بگھیژە وێ دەرێ. [گۆلدمان، ئۆپ. جت. ، ر. ٢١٦ و رووپ. ٢٢٤]
دیرۆکا تەڤگەرا ژنێ ڤێ یەکێ ئیسپات دکە. ھەر دەستکەفتیەک ژ ژێر ڤە، ب چالاکیا ژنان ب خوە ھاتیە. وەکە کو لۆوسە مچەل گۆت، “ژن نە شۆرەشگەرێن خەرابن. بێیی لاڤاکرنێ ئەم جھێ خوە د ناڤا تێکۆشینێ دە دگرن؛ وەکی دن ئەمێ ھەتا جیھان بقەدە و ب سەر بکەڤن و تشتەکی ب دەست نەخن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٣٩] گەر ژن ل بەندێ ببوونا کویێن دن ژ بۆ وان تەڤبگەرن، رەوشا وانا جڤاکی قەت نەدگوھەری. د سەری دە گرتنا دەنگان ژی د ناڤ دەیە. ئانارشیستێ بریتانی رۆسە وتجۆپ کو ب تەڤگەرا ملیتانا مافێ دەنگدانێ ژ بۆ دەنگێن ژنان رە روو ب روو مایە، پێ ھەسیا کو “راستە کو ئەڤ تەڤگەر نیشانی مە ددە کو ژنێن کو ھەتا نھا ئەو قاس تەسلیمی ئاخایێن خوە، مێران بوونە، دەست ب شیاربوونا داوی ل ب راستی ئەو ژ وان ئاخایان نە کێمترن.” لێ دیسا ژی وێ ئانی زمان کو ژن نە ب دەنگان، “ب ھێزا خوە” وێ ئازاد ببن . [ژ ھێلا شەلا رۆوبۆتھام ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ھددەن فرۆم ھستۆری ، رووپەل ١٠٠-١ و ر. ١٠١] تەڤگەرا ژنێیا سالێن ١٩٦٠ و ١٩٧٠ان راستیا وێ ئانالیزێ نیشان دا. تەڤی مافێن وەکھەڤێن دەنگدانێ ژی، ژ سالێن ١٩٢٠عان و ڤر ڤە جھێ ژنێیێ جڤاکی نەگوھەریبوو.
د داویێ دە، وەکی کو ئانارشیست للی گار ولکنسۆن تەکەز کر، “بانگا ژ بۆ عدەنگانع تو جاری نکارە ببە بانگا ئازادیێ. دەنگدان ژ بۆ چیە؟ دەنگدان تێ واتەیا قەیدکرنا رازیبوونا کو ژ ھێلا قانووندانەرەک ئان قانوونەک دن ڤە وەرە رێڤەبرن؟” [ژ ھێلا شەلا رۆوبۆتھام ڤە ھاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٠٢] نەگھێژە دلێ پرسگرێکێ، ئانگۆ ھیەرارشیێ و تێکلیێن جڤاکییێن ئۆتۆریتەرێن کو ئەو دافرینە، کو باڤکسالاری تەنێ بەشەک ژ وانە. تەنێ ب ژناڤبرنا ھەموو پاترۆنێن سیاسی، ئابۆری، جڤاکی و زایەندی دکارە ئازادیا رەسەن ژ بۆ ژنان پێک وەرە و “دڤێ ژن ب واتەیا ھەری راست مرۆڤ ببە.” دڤێ ھەموو ئاستەنگێن سوونی بێن شکاندن و رێیا ئازادییا مەزنتر ژ ھەر شۆپا تەسلیمییەت و کۆلەدارییا سەدسالان بێ پاقژکرن.” [ئەمما گۆلدمان، ئۆپ. جت. ، ر. ٢١٤]
وەرگەرا ماکینە
د ئانارشیزمێ دە خەلەکا پاسیفیست دەمەکە درێژ ھەیە، کو لەۆ تۆلستۆی یەک ژ کەسایەتێن وێیێن سەرەکەیە. ب گەلەمپەری ژێ رە “ئانارکۆ-پاسیفیزم” تێ گۆتن (تێگینا “ئانارشیستێ نە-شددەت” جارنان تێ بکار ئانین، لێ ئەڤ تێگین مخابنە ژ بەر کو تێ واتەیا کو تەڤگەرێن مایی “شددەت”ن، کو نە ووسایە!). یەکبوونا ئانارشیزم و پاسیفیزمێ ژ بەر ئیدەال و ئارگومانێن بنگەھینێن ئانارشیزمێ نە سۆسرەتە. ژخوە، شیدەت، ئان ژی تەھدیدا توندووتووژیێ ئان زرارێ، ئاموورەک سەرەکەیە کو ئازادیا تاکەکەسی تێ تونەکرن. وەکی کو پەتەر مارشاڵ دەستنیشان دکە، “[گ] رێزگرتنا ئانارشیست ژ سەروەریا تاکەکەسی رە، د دەمەک درێژ دە ئەو نە توندییە و نە توندییە کو ژ ھێلا نرخێن ئانارشیست ڤە تێ دەستنیشان کرن.” [ داخوازا نەموموونێ ، ر.٦٣٧] مالاتەستا ھێ بێتر ئەشکەرەیە دەما کو وی نڤیسی کو “پلانا سەرەکەیا ئانارشیزمێ دەرخستنا شیدەتێ ژ تێکلیێن مرۆڤانە” و کو ئانارشیست “ل دژی شیدەتێ نە.” [ ئەڕجۆ مالاتەستا: ژیان و رامانێن وی ، ر. ٥٣]
لێبەلێ، ھەر چەند گەلەک ئانارشیست شیدەتێ رەد دکن و ئاشتیخوازیێ ئیلان دکن ژی، تەڤگەر، ب گەلەمپەری، نە ئاشتیخوازە (د واتەیا دژبەریا ھەر جوورە شیدەتێیا ھەر دەم دە). بەلێ، ئەو ئانتی-میلیتاریستە، ل دژی شیدەتا رێخستنییا دەولەتێیە، لێ دزانبوو کو د ناڤبەرا شیدەتا زۆردار و شیدەتا بندەستان دە جووداھیێن گرینگ ھەنە. ئەڤ دیار دکە کو چما تەڤگەرا ئانارشیست ھەر دەم گەلەک دەم و ئەنەرژی داتینە بۆ دژبەریا ماکینەیا لەشکەری و شەرێن کاپیتالیست، د ھەمان دەمێ دە، پشتگری و ئۆرگانیزەکرنا بەرخوەدانا چەکداری ل دژی زۆرداریێ (وەک میناکا ئارتێشا ماکھنۆڤیست د دەما شۆرەشا رووسیایێ دە. کو ھەم ل دژی ئارتێشێن سۆر ویێن سپی و ھەم ژی ل دژی میلیسێن کو ئانارشیستان ژ بۆ بەرخوەدانا فاشیستان د دەما شۆرەشا سپانیایێ دە ئۆرگانیزە کربوون ل بەر خوە دا – ل بەشێنا ئا.٥.٤ وئا.٥.٦ بنێرە .
ل سەر پرسا نە-توندووتووژیێ، وەکی رێگەزەک بەربچاڤ، تەڤگەر ل سەر خەتێن کەسایەتی و جڤاکی دابەش دبە. پرانیا ئانارشیستێن فەردپەرەست پشتگری ددن تاکتیکێن تەنێیێن نە-شوندایێن گوھەرینا جڤاکی، وەک موتوالیستان. لێبەلێ، ئانارشیزما فەردیپارێز ب ڤی رەنگی نە ئاشتیخوازە، ژ بەر کو گەلەک کەس پشتگری ددن رامانا توندووتووژیێ د خوەپاراستنێ دە ل دژی ئێریشکاریێ. ژ ئالیێ دن ڤە، پرانیا ئانارشیستێن جڤاکی، پشتگریا بکارانینا شیدەتا شۆرەشگەری دکن، و دپەژرینن کو ھێزا فزیکی دێ ھەوجە بە ژ بۆ ھلوەشاندنا دەستھلاتداریا گەماری و ل دژی ئێریشکاریا دەولەت و کاپیتالیست (تەڤی کو ئەو ئانارکۆ-سەندیکالیست بوو، بارت دە لگت، کو نڤیساند. کلاسیکا ئاشتیخواز، فەتھکرنا شیدەتێ ). وەکی کو مالاتەستا گۆت، توندووتووژی ھەر چەند “ب سەرێ خوە خرابیەکە”، “تەنێ دەما کو پێدڤییە کو مەرڤ خوە ویێن دن ژ شیدەتێ بپارێزە ماقوولە ” و کو “کۆلە ھەر دەم د رەوشا پاراستنا رەوا دەیە و ژ بەر ڤێ یەکێ توندیا خوە. ل دژی پاترۆنێ، ل دژی زالمان ھەر تم ژ ئالیێ ئەخلاقی ڤە مافدارە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٥٥ و رووپ. ٥٣-٥٤] وەکی دن، ئەو تەکەز دکن کو، ژ بۆ بکارانینا پەیڤێن باکونن، ژ بەر کو زۆردەستیا جڤاکی “ژ ئۆرگانیزاسیۆنا تشتان و ژ پۆزیسیۆنێن جڤاکی کێمتر ژ کەسان تێ” ئانارشیستان ئارمانج دکن کو “ب ھۆڤانە مەوزی و تشتان ھلوەشینن. ” ل شوونا مرۆڤان، ژ بەر کو ئارمانجا شۆرەشەکە ئانارشیست ئەوە کو داویا چینێن خوەدی ئیمتیاز “نە وەکی کەس، لێ وەکی چین” ببینە. [ژ ئالیێ رچارد ب. سالتمان ڤە ھاتیە گۆتن، تھە سۆجال ئاند پۆلتجال تھۆوغت ئۆف مچاەل باکونن پ. ١٢١، رووپ. ١٢٤ و رووپ. ١٢٢]
ب راستی، پرسا توندووتووژیێ ژ بۆ پرانیا ئانارشیستان ب رەلاتیفی نە گرینگە، ژ بەر کو ئەو پەسنێ وێ نادن و دفکرن کو دڤێ د ھەر تێکۆشینەک جڤاکی ئان شۆرەشەک دە ھەری کێم وەرە ھشتن. ھەمی ئانارشیست وێ ب ئانارکۆسەندیکالیستێ ئاشتیخواز ھۆڵاندی بارت دە لگت رە بپەژرینن، دەما کو وی دگۆت کو “شددەت و شەرێ کو شەرت و مەرجێن کاراکتەریستیکێن جیھانا کاپیتالیستن، ب ئازادکرنا تاکەکەس رە نابن، کو میسیۆنا دیرۆکییا چینێن ئیستیسمارکرییە. چ قاس توندی مەزنتر ببە، ئەو قاس شۆرەش لاوازتر ببە، ل جھێ کو شیدەت ب زانەبوون کەتیە خزمەتا شۆرەشێ.” [ فەتھاتنا شیدەتێ ، ر. ٧٥]
ب ھەمان ئاوایی، ھەمی ئانارشیست دێ ب دە لگت رە بپەژرینن، کو ناڤێ یەک ژ بەشێن پرتووکا وی، “بێاقلیا پاسیفیزما بوورژوووازی” بکار بینن. ژ بۆ دە لگت و ھەموو ئانارشیستان، شیدەت د پەرگالا کاپیتالیست دەیە و ھەر ھەولدانەک کو کاپیتالیزمێ ئاشتیخواز بکە مەھکوومی تێکچوونێیە. ژ بەر کو، ژ ئالیەکی ڤە، شەر ب گەلەمپەری تەنێ پێشبازیا ئابۆرییە کو ب رێیێن دن تێ مەشاندن. گەل گەلەک جاران دەما کو ب قەیرانەک ئابۆری رە روو ب روو دبن شەر دکن، تشتێ کو د تێکۆشینا ئابۆری دە نکاربن ب دەست بخن ب پەڤچوونان ھەول ددن ب دەست بخن. ژ ئالیێ دن ڤە، “شددەت د جڤاکا نووژەن دە نەچارە… [ژ بەر کو] چینا سەردەست ب تەڤاھی نکاربە ل ھەمبەر گرسەیێن ئیستیسمارکرییێن ھەر وەلاتەکی پۆزیسیۆنا خوەیا ئیمتیازێ بپارێزە. بەری ھەر تشتی ئارتێش ژ بۆ دەما کو ئەو نەرازی بن. [بارت دە لگت، ئۆپ. جت. ، ر. ٦٢] ھەیا کو دەولەت و کاپیتالیزم ھەبن، شیدەت نەچارە و ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ ئانارکۆ-ئاشتیخوازان، ئاشتیخوازێ ھەڤگرتی دڤێ ئانارشیست بە، چاوا کو ئانارشیستێ ھەڤگرتی دڤێ ئاشتیخواز بە.
ژ بۆ وان ئانارشیستێن کو نە ئاشتیخوازن، توندی وەکی ئەنجامەکە نەچار و نەباشا زۆرداری و ئیستیسمارێ تێ دیتن و ھەر وەھا یەکانە رێیا کو چینێن خوەدی ئیمتیاز وێ دەست ژ ھێز و دەولەمەندیا خوە بەردن.یێن دەستھلاتدار کێم جاران دەڤ ژ دەستھلاتداریا خوە بەرددن و ژ بەر ڤێ یەکێ دڤێ نەچار ببن. ژ بەر ڤێ یەکێ ھەوجەداریا توندووتووژیا “ڤەگوھێز” “ژ بۆ بداویکرنا توندیا پر مەزنتر و دایمییا کو پرانیا مرۆڤاھیێ د کۆلەتیێ دە دھێلە.” [مالاتەستا، ئۆپ. جت. ، ر. ٥٥] ل سەر مژارا توندووتووژیێ ل ھەمبەر توندووتووژیێ نەھێلە، گوھنەدانا پرسگرێکا راستینە، ئانگۆ ئەمێ چاوا جڤاکێ بەر ب چێتربوونێ بگوھەرینن. وەکی کو ئالەخاندەر بەرکمان دەستنیشان کر، ئەو ئانارشیستێن کو ئاشتیخوازن مەسەلەیێ تەڤلھەڤ دکن، مینایێن کو دفکرن “وەک ھەمانە کو مەرڤ ژ بۆ خەباتێ لنگێن خوە ھلدان، دڤێ وەکی کار بخوە وەرە ھەسباندن.” بەرۆڤاژی ڤێ یەکێ، “بەشێ تێکۆشینێیێ شۆرەشێ تەنێ لنگێ خوە ھلدانە. کارێ راستەقین ل پێشە.” [ ئانارشیزم چیە؟ ، ر. ١٨٣] و، ب راستی، پرانییا تێکۆشین و شۆرەشێن جڤاکی ب ئاوایەکی نسبەتەن ئاشتیانە دەست پێ دکن (ب گرەڤ، داگرکەری و ھود.) و تەنێ دەما کو دەستھلاتدار ھەول ددن کو پۆزیسیۆنا خوە بپارێزن، بەر ب شیدەتێ ڤە دچن (میناکەک کلاسیکا ڤێ یەکێ ل ئتالیتالیایێیە، د سالا ١٩٢٠ دە، دەما داگرکرنا کارگەھان ژ ئالیێ کارکەرێن وان ڤە ب تەرۆرا فاشیست ھات پەیدە کرن – ل بەشا ئا.٥.٥ بنێرە ).
وەکی کو ل ژۆر ھاتە دەستنیشان کرن، ھەمی ئانارشیست ئانتی-میلیتاریستن و ھەم ل دژی ماکینەیا لەشکەری (و ژ بەر ڤێ یەکێ پیشەسازیا “پاراستنێ”) ھەم ژی ل دژی شەرێن دەولەتپارێز/کاپیتالیستن (تەڤی کو چەند ئانارشیست، مینا رودۆلف رۆجکەر و سام دۆلگۆفف، پشتگری دان ئانتی-فاشیستان. ئالیێ کاپیتالیست د دەما شەرێ جیھانێیێ دویەمین دە وەکی خرابیا بچووک). پەیاما ئانارشیست و ئانارکۆسەندیکالیستان ل دژی ماکینەیا شەر گەلەک بەری دەستپێکرنا شەرێ جیھانێیێ یەکەم ھاتە بەلاڤ کرن، دگەل کو سەندیکالیست و ئانارشیستێن ل بریتانیا و ئامەریکایا باکور بەلاڤۆکەک جگتیا فرەنسی ژ نوو ڤە چاپ کرن کو ژ لەشکەران تێ خوەستن کو ل پەی فەرمانان نەبن و ھەڤکارێن خوەیێن گرەڤێ تەپەسەر بکن. . ئەمما گۆلدمان و ئالەخاندەر بەرکمان ھەر دو ژی ھاتن گرتن و ژ ئامەریکا ھاتن دەرخستن ژ بەر کو د سالا ١٩١٧-ئان دە “لەگالەک نۆ-جاربازیێ” ئۆرگانیزە کرن ، د ھەمان دەمێ دە گەلەک ئانارشیستێن ل ئەورۆپایێ ژ بەر رەدکرنا تەڤلێبوونا ھێزێن چەکدار د شەرێن جیھانییێن یەکەم و دویەمین دە ھاتن زندان کرن. ئانارکۆ-سیندیکالیستا کو باندۆر ل ئوو کربوو، ژ بەر تەھدیدا کو رێخستن و پەیاما وێیا دژی شەر پێشکێشی ئەلیتێن ھێزدارێن کو ئالیگرێ شەر بوون، ژ ھێلا پێلەکە زۆردارا ھوکوومەتێ ڤە ھات شکاندن. ھەری داوی، ئانارشیست، (د ناڤ دە کەسێن وەک نۆام چۆمسکی و پاول گۆۆدمان) د تەڤگەرا ئاشتیێ دە چالاک بوون و ھەم ژی بەشداری بەرخوەدانا ژ بۆ لەشکەرکرنا لەشکەریێ ل جھێ کو ئەو ھین ھەیە. ئانارشیستان د دژبەریا شەرێن وەک شەرێ ڤیەتنامێ، شەرێ فالکلاندس و ھەر وەھا شەرێن کەنداڤێیێن ١٩٩١ و ٢٠٠٣ دە ب ئاوایەکی ئاکتیف بەشدار بوون (ل ئیتالیا و سپانیایێ، ئالیکاری ژ بۆ ئۆرگانیزەکرنا گرەڤێن پرۆتەستۆکرنا ل دژی وێ). و د دەما شەرێ کەنداڤێیێ ١٩٩١ دە بوو دەما کو گەلەک ئانارشیستان درووشما “نە شەر لێ شەرێ سنفان” بلند کرن ، کو ب ئاوایەکی خوەش دژبەریا ئانارشیستا شەر کورت دکە — ئانگۆ ئەنجاما خەرابا ھەر سیستەمەک چینایەتی، کو تێ دە چینێن بندەستێن وەلاتێن جھێ. ژ بۆ ھێز و قازانجا سەردەستێن خوە ھەڤدو بکوژن. ل شوونا کو بەشداری ڤێ قرکرنا ئۆرگانیزە ببن، ئانارشیست ژ مرۆڤێن خەباتکار داخواز دکن کو ژ بۆ بەرژەوەندییێن خوە شەر بکن، نەیێن ئاخایێن خوە:
“ژ ھەر دەمێ بێھتر دڤێ ئەم خوە ژ لھەڤکرنێ دوور بخن؛ قوتبوونا د ناڤبەرا سەرمایەدار و کۆلەیێن مەاش دە، د ناڤبەرا سەردەست و سەردەستان دە کوورتر بکن؛ مزگینیا دەستەسەرکرنا ملکێن تایبەت و ھلوەشاندنا دەولەتان وەکی یەکانە رێگەزا گارانتیکرنا براتیا د ناڤبەرا گەلان دە و ئەدالەت و ئازادی ژ بۆ ھەر کەسی؛ و دڤێ ئەم خوە ئامادە بکن کو ڤان تشتان پێک بینن.” [مالاتەستا، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٥١]
دڤێ ئەم ل ڤر زانبن کو گۆتنێن مالاتەستا بەشەک ل دژی پەتەر کرۆپۆتکن ھاتنە نڤیساندن کو، ژ بەر سەدەمێن کو ژ ھێلا خوە ڤە چێترین تێنە زانین، ھەر تشتێ کو ب دەھسالان نیقاش کربوو رەد کر و پشتگری دا ھەڤالبەندێن د شەرێ جیھانێیێ یەکەم دە وەکی خرابیەک پچووک ل دژی ئۆتۆریتەریزم و ئەمپەریالیزما ئالمان. بێ گومان، وەکی مالاتەستا ژی دەستنیشان کر، “ھەموو ھکوومەت و ھەمی چینێن کاپیتالیست” “خەرابیان… ل دژی کارکەر و سەرھلدێرێن وەلاتێن خوە دکن .” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٤٦] وی، تەڤی بەرکمان، گۆلدمان و کۆمەک ئانارشیستێن دن، ناڤێ خوە ل مانیفەستۆیا ئانارشیستا ناڤنەتەوەیی ل دژی شەرێ جیھانێیێ یەکەم دانین. وێ نەرینا پرانیا تەڤگەرا ئانارشیست (وێ دەمێ و د ئەنجامێ دە) ل سەر شەر و چاوانیا راوەستاندنا وێ دیار کر. ھێژایی گۆتنێیە:
“راستی ئەڤە کو سەدەما شەران… تەنێ د ھەبوونا دەولەتێ دەیە، کو شەکلێ ئیمتیازێیە… دەولەت ب چ رەنگی دبە بلا ببە، دەولەت ژ بۆ بەرژەوەندیا ئیمتیازەک ژ زۆردەستیا رێخستنکری پێ ڤە نە تشتەکە. ھندکاھیان .
“بێبەختیا گەلێن کو ب ئاشتیێ ڤە گرێدایی بوون، ئەوە کو ژ بۆ شەر دوور نەکەڤن، باوەریا خوە ب دەولەتێ ب دیپلۆماتێن خوەیێن بالکێش، ب دەمۆکراسیێ و ب پارتیێن سیاسی ئانین… ئەڤ باوەری ب زانەبوون ھاتیە ئیخانەت کرن، و وھا بەردەوام دکە، دەما کو ھوکوومەت ب ئالیکاریا ھەمی چاپەمەنی، گەلێ خوە رازی دکن کو ئەڤ شەر شەرەکی رزگاریێیە.
“ئەم ب بریار ل دژی ھەموو شەرێن د ناڤبەرا گەلان دە نە و… ل دژی شەر بوونە، ھەنە و دێ ھەر تم ب ھێزتر ببن.
“رۆلا ئانارشیستان… بەردەوامکرنا راگھاندنا کو تەنێ شەرەکی رزگاریێ ھەیە:یا کو ل ھەموو وەلاتان ژ ھێلا بندەستان ڤە ل دژی زالمان، ژ ھێلا ئیستیسمارکەران ڤە ل دژی مێتنگەران تێ مەشاندن. بەشا مە ئەوە کو ئەم بانگ ل کۆلەیان ل دژی ئاخایێن خوە سەری ھلدن.
“دڤێ چالاکی و پرۆپاگاندایا ئانارشیست ب خیرەت و ب ئسرار قەلسکرن و ژھۆلێراکرنا دەولەتێن جووربەجوور، گەشکرنا روھێ سەرھلدانێ و دەرخستنا نەرازیتیا د ناڤ گەل و ئارتێشێ دە بکە ئارمانج.
“دڤێ ئەم ژ ھەموو تەڤگەرێن سەرھلدانێ، ژ ھەموو نەرازیبوونان سوودێ وەربگرن، ژ بۆ سەرھلدانێ دەرخن ھۆلێ و شۆرەشا کو ئەم دخوازن داوی ل ھەموو خەلەتیێن جڤاکی بینن، ب رێخستن بکن… : شەر و میلیتاریزم ھەر و ھەر ژ ھۆلێ ھات راکرن و ئازادیا تام ب بەتالکرنا دەولەتێ و ئۆرگانێن وێرانکرنێ ب دەست خست.” [ “مانیفەستۆیا ئانارشیستا ناڤنەتەوەیییا ل سەر شەر،” ئانارشی! ئانتۆلۆژیا دیا دایکا ئەمما گۆلدمان ، رووپ ٣٨٦-٨]
ژ بەر ڤێ یەکێ، بالکێشیا پاسیفیزمێیا ئانارشیستان ئەشکەرەیە. توندووتووژی ئۆتۆریتەر و ب زۆرێیە ، و ژ بەر ڤێ یەکێ بکارانینا وێ ل دژی پرەنسیبێن ئانارشیستە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارشیست دێ ب مالاتەستا رە بپەژرینن دەما کو ئەو دبێژە “[ئەم] ل سەر پرەنسیبێ ل دژی شیدەتێ نە و ژ بەر ڤێ یەکێ دخوازن کو تێکۆشینا جڤاکی ب قاسی کو پێکان بە ب ئاوایەکی ئینسانی وەرە مەشاندن.” [مالاتەستا، ئۆپ. جت. ، ر. ٥٧] پرانی، ئەگەر نە ھەموو، ئانارشیستێن کو نە ئاشتیخوازێن ھشکن ب ئاشتیخواز-ئانارشیستان رە ھەڤی دکن دەما کو ئەو نیقاش دکن کو شیدەت ب گەلەمپەری دکارە بەرەڤاژیکار بە، مرۆڤان ژ ھەڤ دوور بخە و ژ دەولەتێ رە ھنجەتەکێ بدە کو ھەم تەڤگەرا ئانارشیست و ھەم ژی تەڤگەرێن گەلێری ژ بۆ گوھەرتنا جڤاکی تەپەسەر بکە. ھەمی ئانارشیست پشتگری ددن چالاکیا راستەراستا نە توندووتووژی و بێیتەاتیا مەدەنی، کو ب گەلەمپەری رێیێن چێتر ژ گوھەرتنێن رادیکال رە پەیدا دکن.
ژ بەر ڤێ یەکێ، ب کورتاسی، ئانارشیستێن کو ئاشتیخوازێن پاکن کێمن. پرانی بکارانینا شیدەتێ وەکی خرابیەک پێدڤی قەبوول دکن و پارێزڤانا کێمکرنا کارانینا وێ دکن. ھەمی ھەڤ قەبوول دکن کو شۆرەشا کو شیدەتێ سازوومان دکە ، وێ دەولەتێ ب رەنگەکی نوو ژ نوو ڤە ئاڤا بکە. لێبەلێ، ئەو دبێژن کو نە ئۆتۆریتەرە کو مەرڤ دەستھلاتداریێ ھلوەشینە ئان ژی شیدەتێ بکار بینە ژ بۆ ل دژی توندیێ بسەکنن. ژ بەر ڤێ یەکێ، ھەر چەند پرانیا ئانارشیستان نە ئاشتیخوازن ژی، پڕانیا وان توندووتووژیێ ژ بلی خوەپاراستنێ رەد دکن و ھەتتا وێ ھنگێ ژی ھەری کێم تێ ھشتن.
وەرگەرا ماکینە
گرینگکرنا ل سەر رامانێن ئانارشیست وەکی چارەسەریەک ژ کریزا ئەکۆلۆژیک رە د پرانیا جەلەبێن ئانارشیزمێ دە ئیرۆ مژارەک ھەڤپارە. مەیل ڤەدگەرە داویا سەدسالا نۆزدەھان و خەباتێن پەتەر کرۆپۆتکن و ئەلسێ رەجلوس. وەک میناک،یا داوین گۆت کو “ئاھەنگەک نەھێنی د ناڤبەرا ئەرد و مرۆڤێن کو ئەو دپارێزە دە ھەیە، و گاڤا کو جڤاکێن بێاقل خوە دھێلن کو ڤێ ئاھەنگێ بنپێ بکن، ئەو ھەر گاڤ پۆشمان دبن.” ب ھەمان ئاوایی، تو ئەکۆلۆژیستەک ھەڤدەم ب شیرۆڤەیێن وی رە ناپەژرینە کو “مێرێ [و ژنان] ب راستی شارستانی فام دکە کو جەوھەرا وی [ئان وێ] ب بەرژەوەندیا ھەر کەسی و بیا خوەزایێ ڤە گرێدایییە. ئەو [ئان وێ] زرارێ تامیر دکە. ژ ھێلا پێشیێن وی ڤە بوویە و ژ بۆ پێشدەبرنا وارێ خوە دخەبتە.” [ژ ھێلا گەۆرگە وۆۆدجۆجک ڤە ھاتی ڤەگۆتن، “دەستپێک” ، مارە فلەمنگ، تھە جۆگراپھی ئۆف فرێدۆم ، ر. ١٥]
د دەربارێ کرۆپۆتکن دە، وی ئانگاشت کر کو جڤاکەک ئانارشیست دێ ل سەر بنگەھا کۆنفەدەراسیۆنا جڤاکان ئاڤا ببە کو دێ خەباتا دەستان و مێژی و ھەم ژی دەسەنترالیزەکرن و یەککرنا پیشەسازی و چاندنیێ پێک بینە (ل خەباتا وییا کلاسیک زەڤی، کارخانە و ئاتۆلیە بنێرە ). ئەڤ رامانا ئابۆریەک کو تێ دە “پچووک خوەشکە” (ژ بۆ کو سەرناڤێ کلاسیکا کەسکا ئەف سچوماچەر بکار بینە) نێزیکێ ٧٠ سال بەری کو ئەو ژ ھێلا تەڤگەرا کەسک ڤە وەرە گرتن ھاتە پێشنیار کرن. وەکی دن، د ئالیکاریا ھەڤالی دە کرۆپۆتکن بەلگە کر کو چاوا ھەڤکاریا د ناڤ جوورەیان دە و د ناڤبەرا وان و ھاویردۆرا وان دە ب گەلەمپەری ژ پێشبازیێ بێتر سوودمەندە ژ بۆ وان. خەباتا کرۆپۆتکین، دگەلیا وڵام مۆڕس، برایێن رەجلوس (کو ھەر دو ژی وەک کرۆپۆتکن ئەردنیگارێن ناڤدارێن جیھانێ بوون)، و گەلەکێن دن بنگەھێن ئەلەقەیا ئانارشیستا نھایا د مژارێن ئەکۆلۆژیک دە دانی.
لێبەلێ، دەما کو د ناڤ ئانارشیزما کلاسیک دە گەلەک مژارێن خوەزایا ئەکۆلۆژیک ھەنە، تەنێ د ڤان دەمێن داوی دە وەکھەڤیێن د ناڤبەرا رامانا ئەکۆلۆژیک و ئانارشیزمێ دە دەرکەتنە پێش (ب بنگەھین ژ وەشاندنا گۆتارا کلاسیکا موڕای بۆۆکچن “ئەکۆلۆژی و رامانا شۆرەشگەر” ل ١٩٦٥). ب راستی، نە زێدەگاڤە کو مرۆڤ ببێژە کو ئەو رامان و خەباتا موڕای بۆۆکچنە کو ئەکۆلۆژی و پرسگرێکێن ئەکۆلۆژیک خستیە ناڤەندا ئانارشیزمێ و ئیدەالێن ئانارشیست و ئانالیزێن گەلەک ئالیێن تەڤگەرا کەسک.
بەری کو ئەم ل سەر جوورەیێن ئانارشیزما کەسک (کو ژێ رە ئەکۆ-ئانارشیزم ژی تێ گۆتن) نیقاش بکن، ھێژایە کو ئەم ب راستی راڤە بکن کا ئانارشیزم و ئەکۆلۆژیێ چ ھەڤپارن. ل گۆری موڕای بۆۆکچن، “ھەم ئەکۆلۆژیست و ھەم ژی ئانارشیست گرانیەک خورت ددن سەر خوەبەخشیێ” و “ھەم ژ بۆ ئەکۆلۆژیست و ھەم ژی ژ ئانارشیست رە، یەکبوونەک ھەر کو دچە زێدە دبە ب مەزنبوونا جوودابوونێ پێک تێ. تەڤاھیا بەرفرەھ ب پڕەنگبوون و دەولەمەندکرنێ ڤە تێ ئافراندن. ” ھەروھا، چاوا کو ئەکۆلۆژیست دگەرە کو قادا ئەکۆ-سیستەما بەرفرەھ بکە و پەڤگرێدانا ئازادا د ناڤبەرا جورەیان دە پێش بخە، لەورا ئانارشیست دگەرە کو قادا جەرباندنێن جڤاکی بەرفرەھ بکە و ھەمی بەندەیێن پێشکەفتنا وێ راکە . .” [ ئانارشیزما پۆست-کێمبوونێ ، ر. ٣٦]
ژ بەر ڤێ یەکێ خەما ئانارشیستا ل سەر پێشکەتنا ئازاد، دەسەنترالیزاسیۆن، جھێرەنگی و سپۆنتانیێ د رامان و خەمێن ئەکۆلۆژیک دە خویا دکە. ھیەرارشی، ناڤەندیبوون، دەولەت و کۆمبوونا سەروەتیان جھێرەنگی و پێشکەفتنا ئازادا کەس و جڤاکێن وان ب جەوھەرێ خوە کێم دکە، و ب ڤی ئاوایی ئەکۆسیستەما جڤاکی و ھەر وەھا ئەکۆسیستەمێن راستینێن جڤاکێن مرۆڤی د ناڤ دە نە، قەلس دکە. وەکی کو بۆۆکچن دبێژە، “پەیاما ژ نوو ڤە ئاڤاکرنێیا ئەکۆلۆژیێ… [ئەوە کو] دڤێ ئەم جووربەجوور بپارێزن و پێشڤە بخن” لێ د ناڤ جڤاکا کاپیتالیستا نووژەن دە “[ا] تشتێ کو خوەبەخش، ئافرینەر و تاکەکەسییە ژ ھێلا ستانداردکری، برێکووپێک و برێکووپێک ڤە تێتە سینۆرکرن. کۆمکوژی کرن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٣٥ و رووپ. ٢٦] ژ بەر ڤێ یەکێ، ب گەلەک ئاوایان، ئانارشیزم دکارە وەکی سەپاندنا رامانێن ئەکۆلۆژیک ژ بۆ جڤاکێ وەرە ھەسباندن، ژ بەر کو ئانارشیزم ئارمانج دکە کو کەس و جڤاکان ب ھێز بکە، ھێزا سیاسی، جڤاکی و ئابۆری نەمەرکەزی بکە دا کو فەرد و ژیانا جڤاکی ب سەربەستی پێش بکەڤە و ب ڤی رەنگی ھەر کو دچە جھێرەنگ دبە. د خوەزایێ دە. ژ بەر ڤێ سەدەمێ بران مۆڕس دبێژە کو “یەکانە کەڤنەشۆپیا سیاسییا کو ب ئەکۆلۆژیێ رە تەمام دکە و، وەکی کو بوو، ب رەنگەکی راست و راستین ڤە گرێددە — ئانارشیزمە.” [ ئەکۆلۆژی و ئانارشیزم ، ر. ١٣٢]
ئیجار چ جورەیێن ئانارشیزما کەسک ھەنە؟ دگەل کو ھەما ھەما ھەمی جەلەبێن ئانارشیزما نووژەن خوە خوەدی پیڤانەک ئەکۆلۆژیک دھەسبینن، ب تایبەتی خێزا ئەکۆ-ئانارشیست د ناڤ ئانارشیزمێ دە دو خالێن سەرەکە ھەنە، ئەکۆلۆژیا جڤاکی و “پرمیتیڤیست” . وەکی دن، ھن ئانارشیست د بن باندۆرا ئەکۆلۆژیا کوور دە نە ، ھەر چەند نە پرن. بێگومان ئەکۆلۆژیا جڤاکییا ھەری بباندۆر و پڕژمارە. ئەکۆلۆژیا جڤاکی ب رامان و خەباتێن موڕای بۆۆکچن ڤە گرێدایییە، کو ژ سالێن ١٩٥٠عی و ڤر ڤە ل سەر مژارێن ئەکۆلۆژیک دنڤیسە و ژ سالێن ١٩٦٠عی ڤە ڤان مژاران ب ئانارشیزما جڤاکییا شۆرەشگەری رە ل ھەڤ کریە. بەرھەمێن وی ئانارشیزما پشتی کێمبوونێ ، بەر ب جڤاکەک ئەکۆلۆژیک ، ئەکۆلۆژیا ئازادیێ و گەلەکێن دن ڤە ھەنە.
ئەکۆلۆژیا جڤاکی کۆکێن قەیرانا ئەکۆلۆژیک ب خورتی د تێکلیێن سەردەستیا د ناڤبەرا مرۆڤان دە ب جھ دکە. سەردەستیا خوەزایێ وەکە بەرھەما سەردەستیا د ناڤا جڤاکێ دە تێ دیتن، لێ ئەڤ سەردەستی تەنێ د بن کاپیتالیزمێ دە دگھێ ئاستا کریزێ. ب گۆتنێن موڕای بۆۆکچن:
“فکرا کو دڤێ مرۆڤ ل خوەزایێ سەردەست بە، راستەراست ژ سەردەستیا مرۆڤ ژ ھێلا مرۆڤ ڤە دەردکەڤە ھۆلێ. . . . لێ ھەیا کو تێکلیێن جڤاکێیێن ئۆرگانیک … د ناڤ تێکلیێن بازارێ دە بەلاڤ نەبوو کو گەرستێرک ب خوە بوو چاڤکانیەک ژ بۆ ئیستسمارکرنێ. د ڤان سەدسالان دە – مەیلا خوەیا ھەری مەزن د کاپیتالیزما مۆدەرن دە دبینە، ژ بەر جەوھەرا خوەیا رەقابەتێ، جڤاکا بوورژوووازی نە تەنێ مرۆڤان ل ھەمبەر ھەڤ رادخە بەر چاڤان ئالیێ خوەزایێ ڤەدگوھەرینە ئەشیایەکی، چاڤکانیەکە کو ب بێبەختی تێ چێکرن و بازرگانیێیە. [ ئۆپ. جت. ، رووپ. ٢٤-٥]
“تەنێ ھەتا نھا،” بۆۆکچن تەکەز دکە، “ژ بەر کو ئەکۆلۆژی ب ھشمەندی ھەست، ئاڤاھی و ستراتەژیەک دژ-ھیەرارشیک و نە-سەردەست ژ بۆ گوھەرینا جڤاکی چێدکە، ئەو دکارە ناسنامەیا خوە وەکی دەنگەک ژ بۆ ھەڤسەنگیەک نوو د ناڤبەرا مرۆڤاھی و خوەزایێ دە بھێلە. ئارمانجا وێ جڤاکەک ب راستی ئەکۆلۆژیکە.” ئەکۆلۆژیستێن جڤاکی ڤێ یەکێ بیا کو بۆۆکچن ب ناڤ دکە “ھاوردۆرپارێزی” بەرەڤاژی دکە، ژ بەر کو ئەکۆلۆژیا جڤاکی “ھەول ددە کو تێگەھا سەردەستیا خوەزایێیا ژ ھێلا مرۆڤاھیێ ڤە ژ ھۆلێ رابکە، ب تونەکرنا سەردەستیا مرۆڤان ژ ھێلا مرۆڤان ڤە، ھاوردۆرپارێزی “ئنسترومەنتالست” ئان ھەستیاریا تەکنیکییا کو تێ دە خوەزایێ تێ دیتن نیشان ددە. ب تەنێ وەک ئادەتەکە پاسیف، کۆمبوونەکە ژ ھێمان و ھێزێن دەرڤە، کو دڤێ ژ بۆ بکارانینا مرۆڤان زێدەتر “خزمەتکار” بێ کرن، فەرق ناکە کو ئەڤ ژینگەھپارێزی چ دبە بلا ببە نەمازە کو دڤێ مرۆڤ ل خوەزایێ سەردەست بە، بەرەڤاژی ڤێ، ب پێشخستنا تەکنیکێن ژ بۆ کێمکرنا خەتەرەیێن کو ژ بەر سەردەستیێ دەردکەڤن، ھەول ددە وێ سەردەستیێ ھێسان بکە. [موڕای بۆۆکچن، بەرب جڤاکەک ئەکۆلۆژیک ، ر. ٧٧]
ئەکۆلۆژیا جڤاکی ڤیزیۆنا جڤاکەک ب خوەزایێ رە لھەڤھاتی پێشکێشی دکە،یا کو “تەڤڤەگەراندنا بنگەھینا ھەمی مەیلێن کو پێشڤەچوونا دیرۆکییا تەکنۆلۆژیا کاپیتالیست و جڤاکا بوورژوووازی نیشان ددە – تایبەتمەندیا ھووردەما ماکینە و کەدێ، بەرھەڤکرنا چاڤکانیان و مرۆڤێن د پارگیدانیێن پیشەسازییێن مەزن و سازیێن باژاری دە، قاتبوون و بورۆکراتیزەکرنا خوەزا و مرۆڤان.” ئەکۆتۆپیایەکە وھا “ئەکۆ-جڤاکێن ب تەڤاھی نوویێن کو ب ھونەری ل گۆری ئەکۆ-سیستەمێن کو تێ دە نە ھاتنە چێکرن ئاڤا دکە.” ل گۆری کرۆپۆتکن، بۆۆکچن دبێژە کو “[ئەو] ئەکۆ-جڤاکەک… دێ دوبەندیا د ناڤبەرا باژار و گوند، د ناڤبەرا ھش و لاش دە ساخ بکە، ب یەکالیکرنا رەوشەنبیری ب کارێ لاشی، پیشەسازی ب چاندنیێ رە د زڤرینەک ئان جھێرەنگکرنا کارێن پیشەیی دە. ” ئەڤ جڤاک دێ ل سەر بنگەھا کارانینا تەکنۆلۆژیەک گونجاو و کەسک بە، “جوورەیەک تەکنۆلۆژیەک نوو — ئان ئەکۆ-تەکنۆلۆژی –یا کو ژ ماکینەیێن ماقوول، پرالی پێک تێ، کو سەپانێن ھلبەرینەرێن وێ گرانی ل سەر دۆمداری و کالیتەیێ دکن، نە د کەڤنبوونێ دە ھاتنە چێکرن، و ھلبەرینا ھندکترینا کەلوومەلێن بێکێماسی، و گەریدەیا بلەزا کەلوومەلێن کو تێنە خەرجکرن دێ کاپاسیتەیێن ئەنەرژیێیێن بێداوییێن خوەزایێ بکار بینن – تاڤ و رێیێن ئاڤێ، جووداھیێن گەرماھیا ئەردێ. پربوونا ھیدرۆژەنێ ل دۆرا مە وەکی سۆتەمەنی — ژ بۆ کو ئەکۆ-جڤاکا ب مالزەمەیێن نە-گەماری ئان بەرماییێن کو دکارن وەرن ڤەزیڤراندن پەیدا بکن.” [بۆۆکچن، ئۆپ. جت. ، رووپ. ٦٨-٩]
لێبەلێ، ئەڤ نە ھەمییە. وەکی کو بۆۆکچن تەکەز دکە کو جڤاکەک ئەکۆلۆژیک “ژ جڤاکەک وێدەترە کو ھەول ددە بێھەڤسەنگیا زێدەیا کو د ناڤبەرا مرۆڤاھی و جیھانا خوەزایی دە ھەیە کۆنترۆل بکە. ب پرسگرێکێن تەکنیکی و سیاسییێن ھێسان، ئەڤ نێرینا ئانەمیکییا فۆنکسیۆنا جڤاکەک ووسا خراب دکە، پرسگرێکێن کو ژ ھێلا رەخنەگریا ئەکۆلۆژیک و وان بەر ب نێزیکاتیێن ب تەنێیێن تەکنیکی و ئنسترومەنتال ڤە دبەژ بۆ پرسگرێکێن ئەکۆلۆژیک، بەری ھەر تشتی، ھەستیاریەکە کو نە تەنێ رەخنەکرنا ھیەرارشیێیە، لێ نێرینەک ژ نوو ڤە ئاڤا دکە دامەزراندنا جوداھیان د ناڤ رێزەک ھیەرارشیک دەیە. [ کریزا نووژەن ، رووپ. ٢٤-٥]
ژ بەر ڤێ یەکێ ژی ئەکۆلۆژیستێن جڤاکی گرینگ دبینن کو ئێریشی ھیەرارشیێ و کاپیتالیزمێ بکن، نە شارستانیێ وەکە سەدەما بنگەھینا پرسگرێکێن ئەکۆلۆژیک. ئەڤ یەک ژ وان قادێن سەرەکەیە کو تێ دە ئەو ب رامانێن ئانارشیست “پرمیتیڤیست” رە ناپەژرینن،یێن کو ژ ھەمی ئالیێن ژیانا نووژەن رە پر رەخنەگرترن ، دگەل کو ھن کەس وێ گاڤێ دچن کو بانگا “داویا شارستانیێ” دکن ، د ناڤ دە، خویایە، ھەموو جورەیێن تەکنۆلۆژیێ و رێخستنا مەزن. ئەم ڤان رامانان د بەشا ئا.٣.٩ دە نیقاش دکن .
دڤێ ئەم ل ڤر زانبن کو ئانارشیستێن دن، ھەر چەندی ب گەلەمپەری ب ئانالیز و پێشنیارێن وێ رازی نە ژی، ب کووراھی رەخنە ل پشتگریا ئەکۆلۆژیا جڤاکییا ژ بۆ نامزەتێن ھلبژارتنێن شارەداریان دگرن. دگەل کو ئەکۆلۆژیستێن جڤاکی ڤێ یەکێ وەکی ناڤگینەک ئاڤاکرنا مەجلیسێن خوەرێڤەبەریا گەل و ئاڤاکرنا ھێزەک دژبەرا دەولەتێ دبینن، ھندک ئانارشیست قەبوول دکن. بەلێ، ئەو وێ وەکی خوەزایێ رەفۆرمیست دبینن و ھەم ژی ل سەر ئیمکانێن بکارانینا ھلبژارتنان ژ بۆ پێکانینا گوھەرینا جڤاکی ب بێھێڤی نە بێھێڤی نە (ل بەشا ژ.٥.١٤ بنێرە ژ بۆ نیقاشەک بەرفرەھتر). د شوونا وێ دە، ئەو چالاکیا راستەراست وەکی ئاموورەک ژ بۆ پێشدەبرنا رامانێن ئانارشیست و ئەکۆلۆژیک پێشنیار دکن، رەدکرنا ھلبژارتنان وەکی قۆناخەک کو د ئەنجامێ دە رامانێن رادیکال ئاڤ ددە و مرۆڤێن کو تێدە ھەنە خراب دکە (بنێرە بەشا ژ.٢ — چالاکیا راستەراست چیە؟ ).
د داویێ دە، “ئەکۆلۆژیا کوور” ھەیە، کو ژ بەر خوەزایا وێیا بیۆ-ناڤەندی، گەلەک ئانارشیست وەکی دژ-مرۆڤی رەد دکن. کێم ئانارشیست ھەنە کو دفکرن کو مرۆڤ، وەکی مرۆڤ، سەدەما کریزا ئەکۆلۆژیکن، کو گەلەک ئەکۆلۆژیستێن کوور خویا دکن کو پێشنیار دکن. میناکی، موڕای بۆۆکچن، ب تایبەتی د رەخنەیێن خوەیێن ل سەر ئەکۆلۆژیا کوور و رامانێن دژ-مرۆڤانیێیێن کو ب گەلەمپەری پێ رە تێکلدارن، ب تایبەتی ئەشکەرە بوویە (بنھێرن کیژان رێ ژ بۆ تەڤگەرا ئەکۆلۆژیێ؟، میناکی). داڤد واتسۆن ژی ل دژی ئەکۆلۆژیا کوور نیقاش کریە (بنھێرن ئەکۆلۆژیا کوور چقاسی کوورە؟ ب ناڤێ گەۆرگە برادفۆرد ھاتیە نڤیساندن). پرانییا ئانارشیستان وێ ئیدا بکن کو پرسگرێک نە گەل، لێ پەرگالا ھەیییە، و کو تەنێ مرۆڤ دکارە وێ بگوھەزینە. ب گۆتنێن موڕای بۆۆکچن:
“[پرسگرێکێن ئەکۆلۆژیا کوور] ژ خەلەکەک ئۆتۆریتەرا بیۆلۆژیا خاڤا کو عقانوونا خوەزاییع بکار تینە دا کو ھەستەک مرۆڤاھییا کو ھەر کو دچە کێم دبە ڤەشێرە و ل سەر نەزانینا کوورا راستیا جڤاکی ب پاشگوھکرنا راستیا کو ئەم قالا کاپیتالیزمێ دکن ڤەدشێرن. ، نە رازبەرەک ب ناڤێ عمرۆڤاھیع و عجڤاکع.» [ تھە پھلۆسۆپھی ئۆف سۆجال ئەجۆلۆگی ، ر. ١٦٠]
ژ بەر ڤێ یەکێ، وەکی کو مۆڕس دەستنیشان دکە، “ب تەڤاھی ل سەر کاتەگۆریا عمرۆڤاھیع سەکنین، ئەکۆلۆژیستێن کوور ئەسلێ جڤاکییێن پرسگرێکێن ئەکۆلۆژیک پاشگوھ دکن ئان ب تەڤاھی ڤەدشێرن، ئان ژی وەکی دن، بیۆلۆژییا کو د بنگەھ دە پرسگرێکێن جڤاکی نە.” ژ بۆ کو رەخنە و ئانالیزا ئەکۆلۆژیک بکەڤە ناڤا پرۆتەستۆیەکە سادەیا ل دژی نژادا مرۆڤ، سەدەم و دینامیکێن راستییێن وێرانکرنا ئەکۆلۆژیک پاشگوھ دکە و ژ بەر ڤێ یەکێ مسۆگەر دکە کو داوی ل ڤێ وێرانکرنێ نایێ دیتن. ب ھێسانی، ئەو نە “مرۆڤ”ن کو سووجدارن دەما کو پڕانیا مەزن د بریارێن کو باندۆرێ ل سەر ژیانا وان، جڤات، پیشەسازی و ئەکۆ-پەرگالێن وان دکە دە خوەدی گۆتنەک راست نینە. بەلێ، ئەو پەرگالەک ئابۆری و جڤاکییە کو قازانج و ھێزێ ل سەر مرۆڤان و گەرستێرکێ ب جیھ دکە. ب بالکشاندنا ل سەر “مرۆڤایەتیێ” (و ژ بەر ڤێ یەکێ فەرق ناکە د ناڤبەرا دەولەمەند و خزان، ژن و مێر، سپی و رەنگێن رەنگین، ئیستیسمارکار و مێتنگەران، زالم و بندەست) پەرگالا کو ئەم د بن دە دژین ب باندۆر تێ پاشگوھ کرن، و ھەر وەھا سەدەمێن سازوومانی ژی. پرسگرێکێن ئەکۆلۆژیک. ئەڤ یەک دکارە “د ئەنجامێن خوە دە ھەم رەاکسییۆنەر و ھەم ژی ئۆتۆریتەر بە ، ھەم ژی تێگھیشتنەک نایفا عخوەزایێع ل شوونا لێکۆلینەک رەخنەیییا پرسگرێک و فکارێن جڤاکییێن راستین دگرە.” [مۆڕس، ئۆپ. جت. ، ر. ١٣٥]
ل ھەمبەر رەخنەیەکە ئانارشیستا دۆمدارا ھن رامانێن بەردەڤک-کەسێن خوە، گەلەک ئەکۆلۆژیستێن کوور خوە ژ رامانێن دژ-مرۆڤانیێیێن کو ب تەڤگەرا وان ڤە گرێدایی نە دوور کەتنە. ئەکۆلۆژیا کوور، ب تایبەتی رێخستنا ئەارتھ فرست! (ئەف!)، ب دەمێ رە گەلەک گوھەری، و ئەف! نھا پێوەندیەکە نێزیکا خەباتێ ب کارکەرێن پیشەسازییێن جیھانێ (ئوو)، سەندیکایەکە سندیکالیست رە ھەیە. دگەل کو ئەکۆلۆژیا کوور نە خێزەک ئەکۆ-ئانارشیزمێیە، ئەو گەلەک رامانان پارڤە دکە و ژ ھێلا ئانارشیستان ڤە وەکی ئەف بێتر تێ پەژراندن! چەند رامانێن خوەیێن مسانترۆپیک رەد دکە و دەست پێ دکە کو ببینە کو پرسگرێک ھیەرارشییە، نە نژادا مرۆڤی (ژ بۆ نیقاشەک د ناڤبەرا موڕای بۆۆکچن و پێشەنگێ ئەارتھ فرستەر دە! داڤە فۆرەمان ل پرتووکا دەفەندنگ تھە ئەارتھ بنێرە ).
وەرگەرا ماکینە
ئەرێ. ئانارشیزما جڤاکی چار مەیلێن سەرەکە ھەنە – موتوالیزم، کۆلەکتیفیزم، کۆمونیزم و سیندیکالیزم. جووداھی نە مەزنن و ب تەنێ جووداھیێن د ستراتەژیێ دە ڤەدگرن. یەک جوداھیا سەرەکەیا کو ھەیە د ناڤبەرا موتوالیزمێ و جەلەبێن دنێن ئانارشیزما جڤاکی دەیە. موتوالیزم ل دۆر فۆرمەک سۆسیالیزما بازارێیە — کۆۆپەراتیفێن کارکەران کو بەرھەما کەدا خوە ب رێیا پەرگالەکە بانکایێن جڤاکێ دگوھەرینن. ئەڤ تۆرا بانکێیا ھەڤبەش دێ “ژ ھێلا تەڤاھیا جڤاکێ ڤە وەرە دامەزراندن، نە ژ بۆ بەرژەوەندیا تایبەتییا کەسەک ئان چینەک، لێ ژ بۆ بەرژەوەندیا ھەمی… و لێچوون.” سیستەمەک ب ڤی رەنگی وێ ئیستیسمار و زۆرداریا کاپیتالیست ب داوی بکە، ژ بەر کو “ب داناسینا ھەڤدوخوازیێ د بەردێل و کرەدیێ دە ئەم وێ ل ھەر دەرێ بدن ناسین و کەد دێ رەنگەکی نوو وەربگرە و ب راستی دەمۆکراتیک ببە.” [چارلەسا. دانا، پرۆودھۆن و وی “بانکا گەل” ، رووپ ٤٤-٤٥ و ر. ٤٥]
گوھەرتۆیا ئانارشیستا جڤاکییا موتاوەلیزمێ ژ فۆرما فەردپەرەستی جودا دبە، ژ بەر کو ل شوونا کۆۆپەراتیفێن سەربخوە خوەدی بانکێن ھەڤپارێن جڤاکا ھەرێمی (ئان ژی کۆمونان) نە. ئەڤێ پشتراست بکە کو ئەو فۆنێن ڤەبەرھێنانێ نە ژ پارگیدانیێن کاپیتالیست رە ددن کۆۆپەراتیفان. جووداھیەک دن ژی ئەڤە کو ھن موتوالیستێن ئانارشیستێن جڤاکی پشتگری ددن ئافراندنایا کو پرۆودھۆن ژێ رە دگۆت “فەدەراسیۆنا چاندنی-پیشەسازیێ” ژ بۆ تەمامکرنا فەدەراسیۆنا جڤاکێن ئازادیخواز (کو پرۆودھۆن ژێ رە کۆمون تێ گۆتن). ئەڤ “کۆنفەدەراسیۆنەکە … کو ژ بۆ پەیداکرنا ئەولەکاریا دوالی د بازرگانی و پیشەسازیێ دە” و پێشکەفتنێن مەزنێن وەکی رێ، رێھەسن و ھود. ئارمانجا “رێکەفتنێن فەدەرالییێن تایبەتی ئەوە کو ھەموەلاتیێن دەولەتێن فەدەرە [سج!]) ژ فەۆدالیزما کاپیتالیست و فینانسی، ھەم ل ھوندور و ھەم ژی ژ دەرڤە بپارێزن.” ژ بەر کو “مافێ سیاسی ھەوجە دکە کو ب مافێ ئابۆری ڤە وەرە پشتگوھ کرن.” ژ بەر ڤێ یەکێ ژ فەدەراسیۆنا چاندنی-پیشەسازیێ تێ خوەستن کو خوەزایا ئانارشیستا جڤاکێ ژ باندۆرێن بێیستقرارێن دانووستەندنێن بازارێ (کو دکارە نەوەکھەڤیێن زێدە د دەولەمەندی و ھێزێ دە چێبکە) مسۆگەر بکە. سیستەمەک ب ڤی رەنگی دێ ببە میناکەک پراتیکییا ھەڤگرتنێ، ژ بەر کو “پیشەسازی خوشکێن ھەڤن؛ ئەو پارچەیێن ھەمان لاشن؛ بێیی کویێن دن د ئێشا وێ دە ھەڤپار بن، مرۆڤ نکارە ئێشێ بکشینە. ژ بەر ڤێ یەکێ دڤێ ئەو فەدەرە ببن، کو ل ھەڤ نەیێن ھەلاندن و تەڤلھەڤکرن، ژ بۆ کو شەرت و مەرجێن بەختەواریا ھەڤپار بێن گارانتیکرن. [ پرەنسیبا فەدەراسیۆنێ ، ر. ٧٠، رووپ. ٦٧ و رووپ. ٧٢]
شێوەیێن دنێن ئانارشیزما جڤاکی پشتگرییا موتوالیستانا ژ بۆ بازاران، ھەتایێن نە-کاپیتالیست ژی پارڤە ناکن. د شوونا وان دە، ئەو دفکرن کو ئازادی ب کۆمینالکرنا ھلبەرینێ و پارڤەکرنا ئاگاھداری و ھلبەران ب سەربەستی د ناڤبەرا کۆۆپەراتیفان دە تێ پەیدا کرن. ب گۆتنەکە دن، فۆرمێن دنێن ئانارشیزما جڤاکی ل شوونا پەرگالا ھەڤدوپارێزیێیا کۆۆپەراتیفێن تاکەکەسی، ل سەر خوەدیتیا ھەڤپار (ئان جڤاکی)یا فەدەراسیۆنێن کۆمەلەیێن ھلبەرینەران و کۆمونان ئاڤا دبن. ب گۆتنا باکونن، “رێخستنکرنا جڤاکییا پێشەرۆژێ دڤێ تەنێ ژ بنی بەر ب ژۆر ڤە، ژ ئالیێ کۆمەلە ئان فەدەراسیۆنا ئازادا کارکەران ڤە، پێشی د سەندیکایێن وان دە، پاشێ ل کۆمونان، ھەرێمان، نەتەوەیان و ھەری داوی ژی د فەدەراسیۆنەکە مەزن، ناڤنەتەوەیی و گەردوونی دە بێ چێکرن. ” و “ئەرد، ئاموورێن کار و ھەموو سەرمایەیێن دن دکارن ببن ملکێ کۆلەکتیفا تەڤاھیا جڤاکێ و تەنێ ژ ھێلا کارکەران ڤە، ب گۆتنەک دن ژ ھێلا کۆمەلەیێن چاندنی و پیشەسازیێ ڤە وەرە بکار ئانین.” [ مچاەل باکونن: نڤیسارێن بژارتە ، ر. ٢٠٦ و رووپ. ١٧٤] تەنێ ب درێژکرنا پرەنسیبا ھەڤکاریێ ل دەرڤەیی جھێن کارێن تاکەکەسی دکارە ئازادیا کەسانە وەرە زێدەکرن و پاراستن (ل بەشا ئ.١.٣ بنێرە کا چما پرانیا ئانارشیستان ل دژی بازارانن). د ڤێ یەکێ دە ئەو ب پرۆودھۆن رە، وەکی کو تێ دیتن، ھن زەمین پارڤە دکن. کۆنفەدەراسیۆنێن پیشەسازی دێ “کارانینا ھەڤدویا ئاموورێن ھلبەرینێیێن کو ملکێ ھەر یەک ژ ڤان کۆمانن و دێ ب پەیمانەک ھەڤدو ڤە ببن ملکێ کۆلەکتیفا تەڤاھی … فەدەراسیۆنێ گارانتی بکن. ب ڤی رەنگی، فەدەراسیۆنا کۆمان. دێ بکاربە رێژەیا ھلبەرینێ ب جھ بینە. [ژامەس گوڵاومە، باکونن ل سەر ئانارشیزمێ ، ر. ٣٧٦]
ڤان ئانارشیستان پشتگرییا موتالیستانا ژ بۆ خوەبرێڤەبرنا ھلبەرینا کارکەرانا د ناڤا کۆۆپەراتیفان دە پارڤە دکن، لێ کۆنفەدەراسیۆنێن ڤان کۆمەلەیان وەکی خالا سەرەکەیا ئیفادەکرنا ئالیکاریا ھەڤ دبینن، نە بازار. خوەسەریا جیھێ کار و خوە-رێڤەبەری دێ ببە بنگەھا ھەر فەدەراسیۆنێ، ژ بەر کو “کارکەرێن د کارگەھێن جووربەجوور دە نیەتەک پچووک تونە کو کۆنترۆلا خوەیا ئاموورێن ھلبەرینێیێن کو ب زەھمەتی ب دەست خستنە رادەستی ھێزەک بلندا کو خوە ژێ رە دبێژن “کارپۆر”. ع” [گوڵاومە، ئۆپ. جت. ، ر. ٣٦٤] ژ بلی ڤێ فەدەراسیۆنا پیشەسازییا بەرفرەھ، دێ ھەم پیشەسازی و ھەم ژی کۆنفەدەراسیۆنێن جڤاتێ ھەبن دا کو ل پەی ئەرکێن کو نە د ناڤ دادوەری ئان کاپاسیتەیا تایبەتییا فەدەراسیۆنەک پیشەسازییا تایبەتی دە نە ئان ژی خوەزایا جڤاکی نە ببینن. دیسا، ئەڤ دشبن رامانێن پرۆودھۆنێن موتوالیستی ھەنە.
ئانارشیستێن جڤاکی پابەندیەکە خورتا خوەدیتیا ھەڤپارا ئاموورێن ھلبەرینێ پارڤە دکن (ژ بلییێن کو تەنێ ژ ئالیێ کەسان ڤە تێن بکارانین) و فکرا فەردپەرەست رەد دکن کو ئەڤ ژ ئالیێ کەسێن کو وان بکار تینن ڤە دکارن “بفرۆشن”. سەدەم، وەک کو بەرێ ژی ھات دیارکرن، ئەوە کو گەر ئەڤ یەک بھاتا کرن، کاپیتالیزم و دەولەتپارێزی د ناڤ جڤاکا ئازاد دە ژ نوو ڤە جھێ خوە بگرتا. وەکی دن، ئانارشیستێن جڤاکییێن دن ب رامانا موتوالیستی رە ناپەژرینن کو کاپیتالیزم دکارە ب داناسینا بانکنگێیا ھەڤبەش ڤەگوھەزینە سۆسیالیزما ئازادیخواز. ژ بۆ وان کاپیتالیزم ئەنجاخ ب شۆرەشا جڤاکی ب جڤاکا ئازاد دکارە وەرە گوھەراندن.
جووداھیا ھەری مەزن د ناڤبەرا کۆلەکتیف و کۆمونیستان دە ل سەر پرسا “پەرە”یا پشتی شۆرەشێیە. ئانارکۆ-کۆمونیست راکرنا پەرەیان ئەساس دھەسبینن، ئانارکۆ-کۆلەکتیڤیست ژی قەداندنا خوەدیدەرکەتنا تایبەتا ئاموورێن ھلبەرینێ وەکی سەرەکە دھەسبینن. وەکی کو کرۆپۆتکن دەستنیشان کر، ئانارشیزما کۆلەکتیف “رەوشا تشتان ئیفادە دکە کو تێ دە ھەموو پێدڤیێن ھلبەرینێ د دەستێ کۆمێن کەدکار و کۆمونێن ئازاد دە ھەڤپارن، د ھەمان دەمێ دە ئاوایێن تۆلھلدانێ [ئانگۆ بەلاڤکرنا] کەدێ، کۆمونیست ئان ژی وەکی دن. دێ ژ ئالیێ ھەر کۆمێ ڤە ژ بۆ خوە بێن چارەسەرکرن.” [ ئانارشیزم ، ر. ٢٩٥] ژ بەر ڤێ یەکێ، دەما کو کۆمونیزم و کۆلەکتیڤیزم ھەر دو ژی ھلبەرینێ ب ھەڤ رە ب ریا کۆمەلەیێن ھلبەرینەران ئۆرگانیزە دکن، ئەو د ئاوایێ بەلاڤکرنا تشتێن کو تێنە ھلبەراندن دە جوودا دبن. کۆمونیزم ل سەر بنگەھا سەرفکرنا ئازادا ھەر کەسییە دەما کو کۆلەکتیفیزم ب ئیھتمالەکە مەزن ل سەر بنگەھا بەلاڤکرنا تشتان ل گۆری کەدا کو تێ دایین بە. لێبەلێ، پرانیا ئانارکۆ-کۆلەکتیڤیستان دفکرن کو، ب دەمێ رە، ھەر کو ھلبەری زێدە ببە و ھەستا جڤاکێ بھێزتر ببە، دێ پەرە وندا ببە. ھەر دو ژی قەبوول دکن کو، د داویێ دە، جڤاک دێ ل گۆری رێگەزێن کو ژ ھێلا ماکسما کۆمونیست ڤە ھاتی پێشنیار کرن: “ژ ھەر یەکی ل گۆری شیانێن خوە، ھەر یەکی ل گۆری ھەوجەداریێن خوە.” ئەو تەنێ ل سەر وێ یەکێ ناپەژرینن کو ئەڤێ چقاس زوو چێببە (ل بەشا ئ.٢.٢ بنێرە ).
ژ بۆ ئانارکۆ-کۆمونیستان، ئەو دفکرن کو “کۆمونیزم — ب کێمانی قسمی — ژ کۆلەکتیفیزمێ بێتر خوەدی شانسێن دامەزراندنێیە” پشتی شۆرەشێ. [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٩٨] ئەو دفکرن کو تەڤگەرێن بەر ب کۆمونیزمێ ڤە گرینگن ژ بەر کو کۆلەکتیفیزم “ب راکرنا خوەدیتیا تایبەتا ئاموورێن ھلبەرینێ دەست پێ دکە و یەکسەر خوە بەرۆڤاژی دکە و ل گۆری خەباتا کو تێ کرن ڤەدگەرە پەرگالا مووچەیێ کو تێ واتەیا ژ نوو ڤە داناسینا نەوەکھەڤیێ.” [ئالەخاندەر بەرکمان، ئانارشیزم چیە؟ ، ر. ٢٣٠] زووتر گاڤاڤێتنا کۆمونیزمێ، شانسێن پێشکەفتنا نەوەکھەڤیێن نوو ھندکتر دبە. ھێژایی گۆتنێیە کو ئەڤ ھەلوەست نە ئەو چەند ژ ھەڤ جودا نە و د پراتیکێ دە پێویستیێن شۆرەشا جڤاکی و ئاستا ھشمەندیا سیاسییا کەسێن کو ئانارشیزمێ دەستنیشان دکن وێ دیار بکە کا دێ ل ھەر قادێ کیژان سیستەم وەرە سەپاندن.
سەندیکالیزم شەکلێ دنێ سەرەکەیێ ئانارشیزما جڤاکییە. ئانارکۆسەندیکالیستان ژی وەک سەندیکالیستێن دن دخوازن ل سەر بنگەھا فکرێن ئانارشیست تەڤگەرەکە سەندیکایان ئاڤا بکن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەو سەندیکایێن نەناڤەندی، فەدەرە دپارێزن کو تەڤدیرێن راستەراست بکار تینن دا کو رەفۆرمان د بن کاپیتالیزمێ دە پێک بینن ھەیا کو ئەو تێرا خوە خورت ببن کو وێ ھلوەشینن. د گەلەک واران دە ئانارکۆسەندیکالیزم دکارە وەکی ڤەرسیۆنەک نوویا کۆلەکتیف-ئانارشیزمێ وەرە ھەسباندن، کو د ھەمان دەمێ دە بال کشاند سەر گرینگیا خەباتا ئانارشیستان د ناڤ تەڤگەرا کەدێ دە و ئاڤاکرنا سەندیکایێن کو پێشەنگیا جڤاکا ئازادا پێشەرۆژێ دکن.
ژ بەر ڤێ یەکێ، د بن کاپیتالیزمێ دە ژی، ئانارکۆ-سیندیکالیست ھەول ددن کو “ھەڤالێن ئازادێن ھلبەرینەرێن ئازاد” ئاڤا بکن. ئەو دفکرین کو ئەڤ کۆمەلە دێ وەکی “دبستانا ئانارشیزمێیا پراتیکی” بخەبتن و گۆتنا باکونن کو دبێژە رێخستنێن کارکەران دڤێ د ھەیاما بەری شۆرەشێ دە “نە تەنێ رامانان، لێ ھەر وەھا راستیێن پێشەرۆژێ بخوە ژی” بافرینن، پر جدی دگرن .
ئانارکۆسەندیکالیستان، مینا ھەموو ئانارشیستێن جڤاکی، “باوەرن کو نیزامەک ئابۆرییا سۆسیالیست ب بریار و قانوونێن ھوکوومەتێ نایێ ئافراندن، لێ تەنێ ب ھەڤکارییا ھەڤگرتییا کارکەرێن ب دەست و مێژی د ھەر شاخەک تایبەتییا ھلبەرینێ دە؛ ئەڤە، ب گرتنا رێڤەبرنا ھەمی نەباتان ژ ھێلا ھلبەرینەر بخوە ڤە د بن فۆرمەک وەھا دە کو کۆمێن جودا، نەبات و شاخێن پیشەسازیێ ئەندامێن سەربخوەیێن ئۆرگانیزمایا ئابۆرییا گشتی بن و ب رێکووپێک ھلبەراندن و بەلاڤکرنا ھلبەران ل ناڤ وەلێت بمەشینن. بەرژەوەندیا جڤاکێ ل سەر بنگەھا پەیمانێن ھەڤپارێن ئازاد.” [رودۆلف رۆجکەر، ئانارکۆسەندیکالیزم ، ر. ٥٥]
دیسا وەک ھەموو ئانارشیستێن سۆسیال، ئانارکۆسەندیکالیس ژی تێکۆشینا کۆلەکتیف و رێخستنبوونا د سەندیکایان دە وەک دبستانا ئانارشیزمێ دبینن. وەکی کو ئەوگەنە ڤارلن (ئانارشیستەکی چالاک د ئەنتەرناسیۆنالا یەکەمین دە کو د داویا کۆمونا پاریسێ دە ھات کوشتن) گۆت، سەندیکایان خوەدی “ئاڤانتاژا مەزنە کو مرۆڤان ژ ژیانا کۆمێ رە ئادەتی دکە و ب ڤی رەنگی وان ژ بۆ رێخستنەک جڤاکییا بەرفرەھتر ئامادە دکە. مرۆڤ نە تەنێ ب ھەڤ رە ل ھەڤ بکن و ژ ھەڤ فام بکن، د ھەمان دەمێ دە خوە ب رێخستن بکن، نیقاش بکن و ب پەرسپەکتیفەک کۆلەکتیف بھزرن.” ژ بلی ڤێ، سەندیکا، تەڤی کێمکرنا ئیستیسمار و زۆرداریا کاپیتالیست ل ڤر و نھا، “ھێمانێن خوەزایییێن ئاڤاھیا جڤاکییا پێشەرۆژێ ژی پێک تینە؛یێن کو دکارن ب ھێسانی ڤەگوھەرینن کۆمەلەیێن ھلبەرینەران؛ ئەون کو دکارن چێبکن. پێکھاتەیێن جڤاکی و رێخستنا کارێ ھلبەرینێ.” [ژ ئالیێ ژولان پو ئارچەر ڤە ھاتیە ڤەگۆتن، تھە فرست ئنتەرناتۆنالن فرانجە، ١٨٦٤-١٨٧٢ ، ر. ١٩٦]
جووداھیا د ناڤبەرا سەندیکالیستان و ئانارشیستێن جڤاکییێن شۆرەشگەرێن دن دە ھندکە و ب تەنێ ل دۆرا پرسا سەندیکایێن ئانارکۆسەندیکالی دزڤرە. ئانارشیستێن کۆلەکتیڤیست ھەمفکرن کو ئاڤاکرنا سەندیکایێن ئازادیخواز گرینگە و کو خەباتا د ناڤ تەڤگەرا کەدێ دە ژ بۆ مسۆگەرکرنا “پێشڤەچوون و رێخستنی…یا ھێزا جڤاکی (و د ئەنجامێ دە، ئانتی-سیاسی)یا گرسەیێن کارکەر دە گرینگە.” [باکونن، مچاەل باکونن: نڤیسارێن بژارتە ، ر. ١٩٧] ئانارشیستێن کۆمونیست ژی ب گەلەمپەری گرینگیا خەباتا د تەڤگەرا کەدێ دە قەبوول دکن، لێ ئەو ب گەلەمپەری دفکرن کو رێخستنێن سەندیکالیست دێ ژ ھێلا خەباتکارێن تێکۆشینێ ڤە بێنە ئافراندن، و ژ بەر ڤێ یەکێ تەشویقکرنا “روھێ سەرھلدانێ” ژ ئاڤاکرنا سەندیکایێن سەندیکالیست و ھێڤیکرنا کارکەران گرینگتر دبینن. دێ تەڤلی وان ببە (ھەلبەت ئانارکۆسەندیکالیستان پشتگرییا تێکۆشین و رێخستنەکە خوەسەر دکن، لۆما ژی جوداھی نە مەزنن). کۆمونیست-ئانارشیست ژی گرینگیەکە مەزن نادن جھێ کار، تێکۆشینا د ھوندرێ وێ دە ژ ئالیێ گرینگیا تێکۆشینێن دنێن ل دژی ھیەرارشیێ و سەردەستیا ل دەرڤەیی جھێ کار ڤە وەکھەڤ دھەسبینن (لێ بەلێ پرانیا ئانارکۆسەندیکالیستان ب ڤێ یەکێ رازی نە، و پر جاران ژی وسایە. تەنێ پرسەک گرینگ). چەند کۆمونیست-ئانارشیست تەڤگەرا کەدێ وەکی خوەزایا رەفۆرمیستا بێھێڤی رەد دکن و ژ بەر ڤێ یەکێ رەد دکن کو د ناڤ وێ دە بخەبتن، لێ ئەڤ ھندکاھیەک پچووکن.
ھەم ئانارشیستێن کۆمونیست و ھەم ژییێن کۆلەکتیف پێدڤیا ئانارشیستان ناس دکن کو د ناڤ رێخستنێن تەنێ ئانارشیست دە ب ھەڤ رە ببن یەک. ئەو دفکرن کو پێدڤییە کو ئانارشیست وەکی ئانارشیست ب ھەڤ رە بخەبتن دا کو رامانێن خوە ژیێن دن رە زەلال بکن و بەلاڤ بکن. سندیکالیستان گەلەک جاران گرینگیا کۆم و فەدەراسیۆنێن ئانارشیست ئینکار دکن، و دبێژن کو سەندیکایێن شۆرەشگەرییێن پیشەسازی و جڤاتی ب سەرێ خوە بەسن. سەندیکالیست دفکرن کو تەڤگەرێن ئانارشیست و سەندیکایان دکارن ببن یەک، لێ پرانیا ئانارشیستێن دن ل ھەڤ ناکن. نە-سیندیکالیست ئیشارەت ب خوەزایا رەفۆرمیستا سەندیکالیزمێ دکن و داخواز دکن کو ژ بۆ کو سەندیکایێن سەندیکالیست شۆرەشگەر بمینن، دڤێ ئانارشیست د ناڤ وان دە وەکی بەشەک ژ کۆمەک ئان فەدەراسیۆنەک ئانارشیست بخەبتن. پرانیا نە-سیندیکالیستان تەڤلھەڤکرنا ئانارشیزمێ و سەندیکالیزمێ وەکی چاڤکانیەک تەڤلھەڤیەک پۆتانسیەل دھەسبینن کو دێ د ئەنجامێ دە ھەر دو تەڤگەران نەکارن کارێ خوەیێ راست راست بکن. ژ بۆ بێتر ئاگاھداری ل سەر ئانارکۆ-سیندیکالیزمێ ل بەشا ژ.٣.٨ (و بەشا ژ.٣.٩ ل سەر چما گەلەک ئانارشیست ئالیێن وێ رەد دکن) بنێرە. دڤێ بێتە ببیرخستن کو ئانارشیستێن نە-سەندیکالیستی ھەوجەداریا تەکۆشین و رێخستنبوونا کۆلەکتیفا کارکەران رەد ناکن ( ل بەشا ھ.٢.٨ ل سەر وێ ئەفسانەیا مارکسیستا تایبەتی بنێرە).
د پراتیکێ دە ھندک ئانارکۆسەندیکالیس ب تەڤاھی ھەوجەداریا فەدەراسیۆنا ئانارشیست رەد دکن، لێ ھندک ئانارشیست ب تەڤاھی ئانتیسەندیکالیستی نە. بۆ نموونە، باکونین ھەم رامانێن ئانارکۆ-کۆموونیست و ھەم ژی ئانارکۆ-سیندیکالیست ئیلھام گرتبوو، و ئانارکۆ-کۆمونیستێن وەک کرۆپۆتکن، مالاتەستا، بەرکمان و گۆلدمان ھەمی ژ تەڤگەر و رامانێن ئانارکۆسەندیکالیستی رە سەمپاتیک بوون.
ژ بۆ بێتر خوەندنێ ل سەر جووربەجوور ئانارشیزما جڤاکی، ئەمێ ڤان تشتان پێشنیار بکن: موتوالیزم ب گەلەمپەری ب بەرھەمێن پرۆودھۆن رە، کۆلەکتیڤیزم بیا باکونن رە، کۆمونیزم بیا کرۆپۆتکن، مالاتەستا، گۆلدمان و بەرکمان رە تێکلدارە. سەندیکالیزم ھنەکی جودایە، ژ بەر کو ئەو ژ خەباتا ب ناڤەکی “ناڤدار” بێتر بەرھەما خەباتکارێن د تێکۆشینێ دە بوو (تەڤی کو ئەڤ یەک رێ نادە ئاکادەمیسیەنان کو گەۆرگە سۆرەل وەکی باڤێ سندیکالیزمێ ب ناڤ دکن، ھەر چەند وی ل سەر تەڤگەرەک سندیکالیزمێ نڤیساند. ژخوە فکرا کو مرۆڤێن چینا کارکەر دکارن رامانێن خوە ب خوە پێش بخن، ب گەلەمپەری ل سەر وان وندا دبە). لێبەلێ، رودۆلف رۆجکەر ب گەلەمپەری وەکی تەۆریسیەنەک ئانارکۆ-سیندیکالیستەک پێشەنگ تێ ھەسباندن و خەباتێن فەرناند پەڵۆوتەر و ئەملە پۆوگەت ژ بۆ تێگھشتنا ئانارکۆسەندیکالیزمێ خوەندنا بنگەھینن. ژ بۆ نھێرینەک ل سەر پێشکەفتنا ئانارشیزما جڤاکی و کارێن سەرەکە ژ ھێلا رۆنیێن وێیێن پێشەنگ ڤە، ئانتۆلۆژیا ھێژایا دانەل گوەرن نۆ گۆدس نۆ ماستەرس چێتر نابە.
وەرگەرا ماکینە
دگەل کو مەیلا فەردێن ھەر دو کامپان ھەیە کو ئیدا بکن کو پێشنیارێن کامپا دن دێ ببە سەدەما ئاڤاکرنا دەولەتەک دن، جووداھیێن د ناڤبەرا فەردپەرەست و ئانارشیستێن جڤاکی دە نە پر مەزنن. ھەر دو ژی ل دژی دەولەتبوونێ، ل دژی دەستھلاتداریێ و ل دژی کاپیتالیستن. جووداھیێن سەرەکە دو ئالی نە.
یا یەکەم د دەربارێ ناڤگینێن چالاکیێیێن ل ڤر و نھا دەیە (و ب ڤی رەنگی ئاوایێ کو ئانارشی دێ پێک وەرە). کەسایەتپارێز ب گەلەمپەری پەروەردەھیێ و ئاڤاکرنا سازیێن ئالتەرناتیف تەرجیھ دکن، وەک بانکێن ھەڤبەش، سەندیکا، کۆمون و ھود. ). چالاکیەکە ب ڤی رەنگی، ئەو نیقاش دکن، دێ پشتراست بکە کو جڤاکا ھەیی ھێدی ھێدی ژ ھوکوومەتێ بەرب ئانارشیستەک پێشڤە دچە. ئەو د سەری دە ئەڤۆلوسیۆنالیستن، نە شۆرەشگەرن، و ژ ئانارشیستێن جڤاکی ژ کارانینا راستەراست ژ بۆ ئافراندنا رەوشێن شۆرەشگەری ھەز ناکن. ئەو شۆرەشێ وەکی دژبەری پرەنسیبێن ئانارشیست دھەسبینن، ژ بەر کو دەستەسەرکرنا ملکێ کاپیتالیست و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی رێیێن ئۆتۆریتەر پێک تینە. بەلێ ئەو دخوازن ب پەرگالەک نوو، ئالتەرناتیف، ئابۆریێ (ل دۆرا بانک و کۆۆپەراتیفێن ھەڤبەش) دەولەمەندیا کو ب ملکێ ژ جڤاکێ ھاتیە دەرخستن ڤەگەرینن جڤاکێ. ب ڤی ئاوایی دێ “تاسفیەکرنا جڤاکی”یا گشتی ھێسان ببە، ب ئانارشیزما کو ب رەفۆرمان چێدبە و نە ب دەستەسەرکرنێ.
پرانیا ئانارشیستێن جڤاکی ھەوجەداریا پەروەردەھیێ و ئافراندنا ئالتەرناتیفان (وەک سەندیکایێن ئازادیخواز) ناس دکن، لێ پرانیا وان ل ھەڤ ناکن کو ئەڤ ب سەرێ خوە بەسە. ئەو نافکرن کو کاپیتالیزم پەرچە ب پەرچە ببە ئانارشیێ، ھەر چەند ئەو گرینگیا رەفۆرمێن ب تێکۆشینا جڤاکییا کو مەیلێن ئازادیخوازێن د ناڤ کاپیتالیزمێ دە زێدە دکە ژی پاشگوھ ناکن. نە ژی ئەو دفکرن کو شۆرەش ب پرەنسیبێن ئانارشیست رە ناکۆکە، ژ بەر کو نە ئۆتۆریتەرە کو دەستھلاتداری ھلوەشینە (چ دەولەت بە، چ کاپیتالیست). ژ بەر ڤێ یەکێ دەستەسەرکرنا چینا کاپیتالیست و رووخاندنا دەولەتێ ب شۆرەشا جڤاکی، تەڤگەرەکە ئازادیخوازە، نە ئۆتۆریتەرە، ل گۆری جەوھەرا خوە ل دژی کەسێن کو پڕانیا مەزن برێڤە دبن و ئیستیسمار دکن تێ کرن. ب کورتاسی، ئانارشیستێن جڤاکی ب گەلەمپەری ئەڤۆلوسیۆنالیست و شۆرەشگەرن، ھەول ددن کو مەیلێن ئازادیخواز د ھوندورێ کاپیتالیزمێ دە خورت بکن، د ھەمان دەمێ دە ھەول ددن کو وێ پەرگالێ ب شۆرەشا جڤاکی ژ ھۆلێ راکن. لێبەلێ، ژ بەر کو ھن ئانارشیستێن جڤاکی ب تەنێ ئەڤۆلوسیۆنالیستن ژی، ئەڤ جووداھی نەیا ھەری گرینگە کو ئانارشیستێن جڤاکی ژ فەردپەرەستان ڤەدقەتینە.
جووداھیا مەزنا دویەمین ب شێوازا ئابۆریا ئانارشیستا پێشنیارکری ڤە گرێدایییە. ئندڤدوالست پەرگالا بەلاڤکرنا بازار-باسەد تەرجیھ دکن ژ پەرگالا ئانارشیستێن جڤاکییا کو بنگەھا ھەوجەداریێ نە. ھەر دو ژی ل ھەڤ دکن کو پەرگالا ھەیییا مافێن ملکیەتێیێن کاپیتالیست دڤێ وەرە راکرن و کو مافێن کارانینا دڤێ ل شوونا مافێن ملکیەتێ د ناڤگینێن ژیانێ دە (ئانگۆ راکرنا کرێ، فایز و قەزەنجان — “فازان”، ژ بۆ کو پەیڤا ئانارشیستێن فەردپەرەست بکار بینن. ژ بۆ ڤێ سێتیا نەپیرۆز). د راستیێ دە، ھەر دو ئەکۆل ژی خەباتا کلاسیکا پرۆودھۆن دشۆپینن تایبەتمەندی چیە؟ و ئیدا دکن کو دڤێ د جڤاکەکە ئازاد دە خوەدیبوون ل شوونا ملکیەتێ بگرە ( ژ بۆ نیقاشکرنا نێرینێن ئانارشیستێن ل سەر ملک، ل بەشا ب.٣ بنێرە). ژ بەر ڤێ یەکێ ملک “دێ ھن تایبەتمەندیەک کو نھا وێ پیرۆز دکە وندا بکە. خوەدیدەرکەتنا موتلەقا وێ — عمافێ بکارانین ئان ئیستیسمارێع – دێ ژ ھۆلێ بێ راکرن، و خوەدیکرن، بکارانین، دێ تەنێ سەرناڤ بە. وێ وەرە دیتن کو چاوا نە ممکوونە کو کەسەک عخوەدیع میلیۆنەک ھەکتار زەڤی بە، بێیی بەلگەیەک سەرناڤێ، کو ژ ھێلا ھوکوومەتەک ئامادەیە کو د ھەر خەتەران دە سەرناڤێ بپارێزە.” [لوجی پارسۆنس، ئازادی، وەکھەڤی و ھەڤگرتن ، ر. ٣٣
لێبەلێ، د ڤێ چارچۆوەیا مافێن بکار ئانینێ دە، دو ئەکۆلێن ئانارشیزمێ پەرگالێن جوودا پێشنیار دکن. ئانارشیستێ جڤاکی ب گشتی ژ بۆ خوەدیبوون و بکارانینا کۆمینال (ئان جڤاکی) نیقاشان دکە. ئەڤێ خوەدیتیا جڤاکییا ئاموورێن ھلبەراندن و بەلاڤکرنێ بکە، ب ھەبوونێن کەسانەیێن ژ بۆ تشتێن کو ھوون بکار تینن بمینن، لێ نەیێن کو ژ بۆ ئافراندنا وان ھاتنە بکار ئانین. ب ڤی ئاوایی “ساەتا وەیا وەیە، لێ کارگەھا ساەتێیا گەلە.” “بکارانینا راستین،” بەرکمان بەردەوام دکە، “دێ تەنێ سەرناڤێ وەرە ھەسباندن — نە ژ بۆ خوەدیتیێ، لێ ژ بۆ خوەدیتیێ. رێخستنا کارکەرێن کانا کۆمرێ، وەک نموونە، دێ بەرپرسیارێ کانێن کۆمرێ بە، نە وەکی خوەدان، لێ وەکی کارگێریێ. خوەدیدەرکەتنا کۆلەکتیفا کو ژ بۆ بەرژەوەندیێ جڤاکێ تێ برێڤەبرن، دێ جھێ خوەدانیا کەسانە بگرە. [ ئانارشیزم چیە؟ ، ر. ٢١٧]
ئەڤ سیستەم دێ ل سەر بنگەھا خوە-رێڤەبەریا کارکەرانا کارێ خوە و (ژ بۆ پرانیا ئانارشیستێن جڤاکی) پارڤەکرنا ئازادا بەرھەما وێ کەدێ (ئانگۆ سیستەمەکە ئابۆرییا بێ پەرە) بە. ژ بەر کو “د رەوشا پیشەسازییا ئیرۆیین دە، دەما کو ھەر تشت ب ھەڤ ڤە گرێدایییە، دەما کو ھەر شاخەک ھلبەرینێ ب ھەمییێن مایی ڤە گرێدایییە، ھەولدانا کو ژ بۆ ھلبەرێن پیشەسازیێ ئیددیاکرنا ئەسلێ فەردپەرەستیێ بکە نەپێکانە.” ژ بەر ڤێ یەکێ، نە ممکوونە کو “تەخمینا پارا ھەر یەکی ژ دەولەمەندیێن کو ھەمی بەشداری بەرھەڤکرنا وان دکە” و ژ بلی ڤێ، “خوەدیبوونا ھەڤپارا ئاموورێن کەدێ دڤێ ب خوە رە کێفا ھەڤپارا فێکیێن کەدا ھەڤپار ب خوە رە بینە.” .” [کرۆپۆتکن، فەتھ نان ، ر. ٤٥ و رووپ. ٤٦] ب ڤێ ئانارشیستێن جڤاکی تەنێ تێ واتەیا کو بەرھەما جڤاکییا کو ژ ھێلا ھەر کەسی ڤە تێ ھلبەراندن دێ ژ ھەر کەسی رە پەیدا ببە و ھەر فەردێ کو ب ھلبەرینەری بەشداری جڤاکێ کریە دکارە تشتێ کو ئەو ھەوجە دکە بگرە (چقاس زوو ئەم دکارن بگھیژن ئیدەالەک ووسا، ئەڤ مژارەک نەباشە. وەک کو ئەم د بەشا ئ.٢.٢ دە نیقاش دکن ). ھن ئانارشیستێن جڤاکی، وەک میناک موتوالیستێن، ل دژی سیستەمەکە وسایا کۆمونیزما ئازادیخواز (ئان ئازاد) نە، لێ، ب گشتی، پڕانیا مەزنا ئانارشیستێن جڤاکی ل ھێڤیا داویا پەرەیان و ژ بەر ڤێ یەکێ، کرین و فرۆتنێ نە. لێبەلێ، ھەمی ھەڤ قەبوول دکن کو ئانارشی دێ ببینە “کەساریا کاپیتالیست و خوەدانی ل ھەر دەرێ راوەستە” و “سیستەما مەاش وەرە راکرن” چ ب “ھەڤگوھەرتنا وەکھەڤ و دادپەروەر” (وەک پرۆودھۆن) و ھەم ژی ب پارڤەکرنا ئازاد (وەک کرۆپۆتکن). [پرۆودھۆن، تھە گەنەرال ئدەا ئۆف تھە رەڤۆلوتۆن ، ر. ٢٨١]
بەرەڤاژی ڤێ، ئانارشیست فەردپەرەست (مینا موتوالیستی) ئینکار دکە کو دڤێ ئەڤ پەرگالا کارانین-ماف ھلبەرا کەدا کارکەران بھەوینە. ل شوونا خوەدیدەرکەتنا جڤاکی، ئانارشیستێن فەردپەرەست سیستەمەکە بێھتر ل سەر بازاریێ پێشنیار دکن کو تێ دە کارکەر ببن خوەدیێ ئاموورێن خوەیێن ھلبەرینێ و بەرھەما کەدا خوە ب سەربەستی ب کارکەرێن دن رە بگوھەرینن. ئەو دبێژن کو کاپیتالیزم، ب راستی، نە بازارەک ب راستی ئازادە. بەلێ، ب رێیا دەولەتێ، کاپیتالیستان ژ بۆ کو ھێزا خوەیا ئابۆری و جڤاکی بافرینن و بپارێزن (دیسیپلینا بازارێ ژ بۆ چینا کارکەر، ئالیکاریا دەولەتێ ژ بۆ چینا سەردەست ب گۆتنەکە دن) بەند دانینە سەر بازارێ. ڤان دەولەتان یەکدەستیێن (پەرە، ئەرد، تاریف و پاتەنتان) ئافراند و دەولەت ب جھانینا مافێن ملکیەتا کاپیتالیست چاڤکانیا نەوەکھەڤیا ئابۆری و ئیستیسمارێیە. ب راکرنا ھوکوومەتێ رە، پێشبازیا ئازادا راستین دێ ئەنجام بدە و داویا کاپیتالیزم و مێتنگەریا کاپیتالیست مسۆگەر بکە ( ژ بۆ کورتەیا ڤێ ئارگومانا ھێژا ل گۆتارا بەنژامن توجکەریا سۆسیالیزم و ئانارشیزما دەولەتێ بنێرە).
ئانارشیستێن ئندڤدوالیست دبێژن کو ئاموورێن ھلبەرینێ (بار ئاخا) بەرھەما کەدا تاکەکەسی نە و ژ بەر ڤێ یەکێ ئەو قەبوول دکن کو مرۆڤ بکاربە ئاموورێن ھلبەرینێیێن کو بکار تینە، ھەکە بخوازە، بفرۆشە. لێبەلێ، ئەو مافێن ملکیەتێیێن کاپیتالیست رەد دکن و ل شوونا وێ پەرگالا “داگیرکرن و بکار ئانینێ” دکن . گەر ناڤگینێن ھلبەرینێ، بێژە ئەرد، نەیێن بکار ئانین، ئەو ڤەدگەرە خوەدیتیا ھەڤپار و ژ بۆ کارانینا کەسێن دن پەیدا دبە. ئەو دفکرین کو ئەڤ پەرگالا کو ژێ رە موتوالیزم تێ گۆتن، دێ ببە سەدەما کۆنترۆلکرنا کارکەرانا ھلبەرینێ و بداویبوونا مێتنگەریا کاپیتالیست و فایزێ. ژ بەر کو، ب مانتقی و پراتیکی رەژیمەکە “داگیرکرن و بکارانین” ب کەدا مەاش نکارە وەرە چەسپاندن. گەر جیھەک کار ھەوجەدارێ کۆمەکێ بە کو وێ کار بکە، وێ ھنگێ دڤێ ئەو ژ ھێلا کۆما کو وێ بکار تینە ڤە بە. گەر کەسەک ئیدا بکە کو خوەدیێ وێیە و ب راستی ئەو ژ ھێلا وی کەسی زێدەتر ڤە وەرە بکار ئانین، ئەشکەرەیە کو “داگرکرن و بکار ئانین” تێ بنپێکرن. ب ھەمان رەنگی، ھەکە خوەدانەک کەسێن دن بخەبتینە دا کو جیھێ کار بکار بینە، وێ ھنگێ سەرکار دکارە ھلبەرا کەدا کارکەران ب دەست بخە، ژ بەر ڤێ یەکێ پیڤانا کو دڤێ کەد ھلبەرا خوەیا تەڤاھی وەربگرە بنپێ دکە. ژ بەر ڤێ یەکێ پرەنسیبێن ئانارشیزما فەردپەرەست ئیشارەت ب ئەنجامێن ئانتی-کاپیتالیست دکن (ل بەشا گ.٣ بنێرە ).
ئەڤ جووداھیا دویەمینیا ھەری گرینگە. کەسایەتپارێز دترسە کو ب زۆرێ تەڤلی جڤاتەکێ ببە و ب ڤی ئاوایی ئازادیا خوە وەندا بکە (د ناڤ دە ئازادیا دانووستاندنا ئازاد ب کەسێن دن رە). ماخ سترنەر ڤێ ھەلوەستێ باش دەستنیشان دکە دەما کو دبێژە کو “کۆمونیزم، ب راکرنا ھەمی ملکێن کەسانە، تەنێ من ڤەدگەرینە کو ئەز ھین بێتر ب یەکی دن ڤە گرێدایی بە، ژ بۆ کو ئەز ب گەلەمپەری ئان کۆلەکتیف ڤە گرێدایی بم. تەڤگەرا منا ئازاد، ھێزەکە سەردەستا ل سەر من، ب ئاوایەکی راست ل دژی زەختا کو ئەز ژ ئالیێ خوەدیێن تاکەکەسی ڤە تێدکۆشم، سەری ھلددە. [ ئەگۆ ویا خوە ، ر. ٢٥٧] پرۆودھۆن ل دژی کۆمونیزمێ ژی نیقاش کر، و دیار کر کو جڤاک د بن کۆمونیزمێ دە دبە خوەدیێ خوە و ژ بەر ڤێ یەکێ کاپیتالیزم و کۆمونیزم ل سەر ملک و دەستھلاتداریێ تێنە دامەزراندن (ل بەشا “تایبەتمەندیێن کۆمونیزمێ و ملکیەتێ” ل مولکیەت چیە؟ بنێرە ). ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارشیست ئندڤدوالست دبێژە کو خوەدانیا جڤاکی ئازادیا تاکەکەس دخە خەتەرێ ژ بەر کو ھەر شێوازەک کۆمونیزمێ فەرد د بن جڤاک ئان ژی کۆمونێ دە دھێلە. ئەو دترسن کو جڤاکبوویین تەڤی دیکتاتۆریا ئەھلاقێ تاکەکەسی، دێ ب باندۆر کۆنترۆلا کارکەران ژ ھۆلێ رابکە ژ بەر کو “جڤاک” دێ ژ کارکەران رە بێژە کا چ ھلبەرینن و ھلبەرا کەدا خوە بستینن. ب راستی، ئەو ئیدا دکن کو کۆمونیزم (ئان ژی خوەدانیا جڤاکی ب گشتی) دێ دشبھە کاپیتالیزمێ، کو ئیستیسمار و دەستھلاتداریا پاترۆنێ بیا “جڤاکێ” وەرە گوھەرتن.
ھێژایی گۆتنێیە کو ئانارشیستێن سۆسیال ل ھەڤ ناکن. ئەو نیقاش دکن کو شیرۆڤەیێن سترنەر و پرۆودھۆن ب تەڤاھی راستن — لێ تەنێ ل سەر کۆمونیزما ئۆتۆریتەر. وەکی کو کرۆپۆتکن گۆت، “بەری و د سالا ١٨٤٨ان دە، تەۆریا [کۆمونیزمێ] ب شەکلەکی وسا ھات پێشکێشکرن کو ب تەڤاھی بێباوەریا پرۆودھۆنیا کو باندۆرا وێیا ل سەر ئازادیێ نیشان ددە. فکرا کەڤنارا کۆمونیزمێ، رامانا جڤاکێن راھیبان بوو. سەروەریا دژوارا کال و پیران ئان ژی زلامێن زانستێ ژ بۆ رێڤەبرنا کاھینان، دێ پاشمایێن داوییێن ئازادیێ و ئەنەرژیا کەسانە وەرن تونە کرن، گەر مرۆڤاھی د کۆمونیزمەک ووسا رە دەرباس ببە. [ ژ بۆ خوە تەڤبگەرن ، ر. ٩٨] کرۆپۆتکن ھەر تم دگۆت کو کۆمونیست-ئانارشیزم پێشڤەچوونەک نوویە و ژ بەر کو ئەو ژ سالێن ١٨٧٠-ئان ڤەدگەرە، گۆتنێن پرۆودھۆن و سترنەر نکارن وەکی کو ل دژی وێ تێنە کرن بێنە ھەسباندن کو ئەو نزانن.
ئانارشیستێن جڤاکی ژ دێڤلا کو فەرد ژ جڤاکێ رە بھێلن، ئانارشیستێن جڤاکی ئیدا دکن کو خوەدیتیا کۆمینال دێ چارچۆڤەیەک پێویست پەیدا بکە دا کو ئازادیا تاکەکەسی د ھەمی ئالیێن ژیانێ دە ب راکرنا ھێزا خوەدیێ ملک، ب چ شێوەیی بە، پەیدا بکە. ب سەر دە ژی، ل شوونا کو ھەموو “مال و ملکێ” فەردی ژ ھۆلێ رابکە، ئانارشیزما کۆمونیست گرینگیا ھەبوونێن تاکەکەسی و قادا فەردی قەبوول دکە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەم دبینن کو کرۆپۆتکن ل دژی شێوازێن کۆمونیزمێ دبێژە کو “دخوازە جڤاکێ ل گۆری مۆدەلا مالباتێ ب رێڤە ببە… [بژی] ھەموو د ھەمان مالێ دە و… ژ بەر ڤێ یەکێ نەچار مان کو ب بەردەوامی ھەمان عبرا و خوشکانع ببینن. بەرەڤاژی ڤێ یەکێ، ل شوونا کو مەرڤ ھەول بدە کو ژ ھەر کەسی رە ئەوقاس ئازادی و ژیانا مالێ وەرە فەرز کرن، خەلەتیەک بنگەھینە. [ ئەزموونێن کۆموونالێن پچووک و چما ئەو بسەرنەکەتن ، رووپ. ٨-٩] ئارمانجا ئانارشیست-کۆمونیزمێ ئەوە، کو دیسا ب گۆتنا کرۆپۆتکن، “بەرھەما کو ھاتی بەرھەڤکرن ئان ھاتی چێکرن بھێلە بەر دەستێ ھەرکەسی، ژ ھەر کەسی رە ھشت کو ئازادیا وان بکار بینە. ل مالا خوە چاوا بخوازە.” [ جھێ ئانارشیزمێ د پێشکەتنا رامانا سۆسیالیست دە ، ر. ٧] ئەڤ یەک ئیفادەیا تاکەکەسییا چێژ و خوەستەکان و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی فەردیتیێ مسۆگەر دکە — ھەم د سەرفکرنێ دە و ھەم ژی د ھلبەرینێ دە، ژ بەر کو ئانارشیستێن جڤاکی پشتگرێن ب ھێزێن خوەبرێڤەبرنا کارکەرانن.
ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ ئانارشیستێن جڤاکی، دژبەریا ئانارشیستا کەسایەتییا ل دژی کۆمونیزمێ تەنێ ژ بۆ کۆمونیزما دەولەتی ئان ئۆتۆریتەر دەرباسدارە و خوەزایا بنگەھینا کۆمونیست-ئانارشیزمێ پاشگوھ دکە. ئانارشیستێن کۆمونیست فەردیتیێ ب جڤاتێ ناگوھەرینن، بەلکی جڤاکێ ژ بۆ پاراستنا کەسایەتیێ بکار تینن. ل شوونا کو “جڤاک” فەرد کۆنترۆل بکە، ژ بەر کو ئانارشیست ئندڤدوالست دترسە، ئانارشیزما جڤاکی ل سەر گرینگیا تاکەکەسی و ئیفادەیا کەسانەیە:
“کۆمونیزما ئانارشیست دپارێزە کو ژ ھەموو سەرکەتنێن ھەری ب قیمەت — ئازادیا تاکەکەسی — و ژ بلی ڤێ یەکێ وێ بەرفرەھ دکە و بنگەھەک زەخم ددە — ئازادیا ئابۆری — بێیی کو ئازادیا سیاسی خاپاندنە؛ ئەو ژ کەسێ کو خوەدێ رەد کریە ناپرسە. زالمێ گەردوونی، خوەدایێ پادیشاھ و خوەدایێ مەجلیسێ، دا کو خوەدایەکی ژ ھەموو پێڤاژۆیێن مەترسیدارتر بدە خوە – خوەدایێ جڤاتێ، ئان ژی ل سەر گۆریگەھێ سەرخوەبوونا خوە، خوە [ئان وێ] بھێلە. ئیرادەیا وی [ئان وێ] و سۆندا ئازوەریێیا کو وی ب ئاوایەکی فەرمی ل بەر خوەدایێ خاچپەرەستی دایە نوو بکە، بەرۆڤاژی ڤێ یەکێ، ھەتا کو فەرد نە ئازاد بە. .ع” [ ئۆپ. جت. ، رووپ. ١٤-١٥]
ب سەر دە ژی، ئانارشیستێن جڤاکی ھەر دەم ھەوجەداریا کۆلەکتیفکرنا دلخوازی ناس کرنە. گەر مرۆڤ بخوازە ب تەنا سەرێ خوە بخەبتە، ئەڤ وەکی پرسگرێک نایێ دیتن (بنێرە کرۆپۆتکنعس تھە جۆنقوەست ئۆف برەاد ، ر. ٦١ ئاند ئاجت فۆر یۆورسەلڤەس ، ر. ١٠٤-٥ و ھەر وەھا مالاتەستاعس ئەڕجۆ مالاتەستا: ھس لفە ئاند ئدەاس ، ر. ٩٩ و روو ١٠٣). ئەڤ، ئانارشیستێن جڤاکی، سترەس ب تو ئاوایی ناکۆکییا پرەنسیبێن وان ئان ژی خوەزایا کۆمونیستا جڤاکا وانا خوەستی ناکە، ژ بەر کو ئیستیسنایێن وەھا د پەرگالا “مافێن کارانینێ” دە کو ھەر دو ژی تێ دە تێنە بناڤ کرن (ل بەشا ئ.٦.٢ بنێرە ژ بۆ نیقاشەک تام). ژ بلی ڤێ، ژ بۆ ئانارشیستێن جڤاکی کۆمەلەیەک تەنێ ژ بۆ بەرژەوەندیا کەسێن کو وێ پێک تینن ھەیە؛ ئەو ناڤگینا کو مرۆڤ ژ بۆ پەیداکرنا پێدڤیێن خوەیێن ھەڤپار ھەڤکاریێ دکە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ھەموو ئانارشیست گرینگیا پەیمانا ئازاد وەکی بنگەھا جڤاکا ئانارشیست دەستنیشان دکن. ژ بەر ڤێ یەکێ ھەموو ئانارشیست ب باکونن رە دپەژرینن:
کۆلەکتیڤیزم تەنێ دکارە ل سەر کۆلەیان وەرە فەرز کرن و ئەڤ جەلەب کۆلەکتیف وێ ھنگێ ببە ئینکارا مرۆڤاھیێ. د جڤاکەک ئازاد دە کۆلەکتیف ئانجاخ ب زەختا شەرت و مەرجان پێک تێ، نە ب فەرزکرنا ژ ژۆر ڤە، لێ ب تەڤگەرەک خوەسەرا ئازاد ژ ژێرین.” [ باکونن ل سەر ئانارشیزمێ ، ر. ٢٠٠]
گەر فەردپەرەست دخوازن ژ بۆ خوە بخەبتن و بیێن دن رە تشتان بگوھەزینن، ئانارشیستێن جڤاکی تو ئیتیراز ناکن. ژ بەر ڤێ یەکێ شیرۆڤەیێن مەیێن کو ھەر دو ئاوایێن ئانارشیزمێ ژ ھەڤ جودا نە. ئانارشیستێن سۆسیال پشتگری ددن مافێ کەسان کو تەڤلی کۆمونەکێ نەبن دەما کو ئانارشیستێن فەردپەرەست پشتگرییا مافێن کەسان دکن کو مال و ملکێن خوە ل گۆری کو ئەو گونجاڤ دبینن ل ھەڤ بکن، د ناڤ دە کۆمەلەیێن کۆمونیست. لێبەلێ، گەر ب ناڤێ ئازادیێ کەسەک بخوەستا کو دۆزا مافێن ملکیەتێ بکە دا کو کەدا کەسێن دن ئیستیسمار بکە، ئانارشیستێن جڤاکی دێ ب لەز ل ھەمبەر ڤێ ھەولدانا ژ نوو ڤە ئاڤاکرنا دەولەتپارێزیێیا ب ناڤێ “ئازادی” بسەکنن. ئانارشیست ژ “ئازادیا” دەستھلاتداریێ رە رێز ناگرن! ب گۆتنێن لوگ گاڵەان:
“مەیلا وان کەسێن کو د بن کراسێ رەھەتێ تاکەکەسپارێزیا ئانارشیست دە، پێشوازیا رامانا سەردەستیێ دکن، نە کێمتر سۆفیستیکە… لێ مزگینڤانێن سەردەستیێ تەخمین دکن کو فەردپەرەستیێ ب ناڤێ ئەگۆیا خوە بکن، ل سەر گوھدێران، ئیستفا کرن. ئان ئەگۆیا کەسێن دنێن بێھێز.” [ داویا ئانارشیزمێ؟ ، ر. ٤٠]
وەکی دن، ژ بۆ ئانارشیستێن جڤاکی، رامانا کو ئاموورێن ھلبەرینێ دکارن وەرن فرۆتن تێ ڤێ واتەیێ کو ملکیەتا تایبەت دکارە د جڤاتەک ئانارشیست دە ژ نوو ڤە وەرە دانین. د بازارەک ئازاد دە ھنەک ب سەر دکەڤن و ھنەک ژی تێک دچن. وەکی کو پرۆودھۆن گۆت، د پێشبرکێ دە سەرکەفتن ژیێ ھەری خورت رە دچە. دەما کو ھێزا دانووستاندنێیا یەکی ژیێ دن قەلستر بە، وێ دەمێ ھەر “دانووستەندنا بەلاش” دێ ب کێری پارتیا بھێزتر وەرە. ژ بەر ڤێ یەکێ بازار، ھەتتا بازارەک نە-کاپیتالیست ژی، دێ نە وەکھەڤکرنا وان نەوەکھەڤیێن دەولەمەندی و ھێزێ ب دەمێ رە مەزن بکە. د بن کاپیتالیزمێ دە ئەڤ ئەشکەرەترە ژ بەر کویێن کو تەنێ ھێزا خوەیا کەدێ دفرۆشن ژیێن سەرمایەدار د رەوشەک قەلستر دە نە، لێ ئانارشیزما فەردپەرەست ژی دێ باندۆر ببە.
ژ بەر ڤێ یەکێ، ئانارشیستێن جڤاکی نیقاش دکن، کو پر ل دژی ئیرادەیا وێ، جڤاکەک ئانارشیستا فەردپەرەست دێ ژ دانووستەندنێن ئادل دوور ڤەگەرە سەر کاپیتالیزمێ. گەر، وەکی کو خویا دکە، ھەڤرکێن “سەرنەکەتی” نەچار ببن کو بێکار ببن، دبە کو ئەو نەچار بن کو کەدا خوە بفرۆشنیێن “سەرکەفتی” دا کو بژین. ئەڤێ تێکلیێن جڤاکییێن ئۆتۆریتەر و سەردەستیا چەند کەسان ل سەر گەلەکان ب ریا “پەیمانێن بەلاش” بافرینە. پێکانینا پەیمانێن وەھا (ویێن وەکی وان)، ب ئیھتمالەکە مەزن، “… رێ ژ نوو ڤەاڤاکرنا د بن سەرناڤێ عپاراستنێع دە، ھەمی فۆنکسیۆنێن دەولەتێ ڤەدکە.” [پەتەر کرۆپۆتکن، ئانارشیزم ، ر. ٢٩٧]
بەنژامن توجکەر، ئانارشیستێ کو ھەری زێدە د بن باندۆرا لیبەرالیزمێ و رامانێن بازارا ئازاد دە مایە، د ھەمان دەمێ دە ب پرسگرێکێن کو ب ھەمی دبستانێن فەردپەرەستیا رازبەر ڤە گرێدایی نە رە روو ب روو مایە — ب تایبەتی، پەژراندنا تێکلیێن جڤاکییێن ئۆتۆریتەر وەکی ئیفادەیا “ئازادیێ”. ئەڤ ژ بەر وەکھەڤیا ملکێ ب دەولەتێ رەیە. توجکەر ئانگاشت کر کو دەولەت ژ ھێلا دو تشتان ڤە ھاتی دەستنیشان کرن، ئێریشکاری و “وەرگرتنا دەستھلاتداریێ ل سەر ھەرێمەک دیارکری و ھەمی د ھوندورێ وێ دە، ب گەلەمپەری ژ بۆ مەبەستا دوالییا تام چەوساندنەک ل سەر بابەتێن خوە و بەرفرەھکرنا سینۆرێن خوە تێتە بکار ئانین.” [ ل شوونا پرتووکەکێ ، رووپ. ٢٢] لێبەلێ، پاترۆن و خوەدیێ خانی ژی ل سەر دەڤەرەک دیارکری (مالا ناڤبۆری) و ھەمی د ھوندورێ وێ دە (کارکەر و کرێدار) خوەدی دەستھلاتن.یێن پێشی، چاوا کو دەولەت ل سەر ھەموەلاتی ئان مژارەک ھوکوم دکە، کریارێنیێن پاشین کۆنترۆل دکن. ب گۆتنەکە دن، خوەدانیا تاکەکەسی ھەمان تێکلیێن جڤاکییێن کو ژ ئالیێ دەولەتێ ڤە ھاتنە ئافراندن چێدکە، ژ بەر کو ژ ھەمان چاڤکانیێ تێ (یەکدەستداریا دەستھلاتداریێ ل سەر ھەرێمەک دیارکری ویێن کو وێ بکار تینن).
ئانارشیستێن جڤاکی ئیدا دکن کو ئانارشیستێن ئیندڤدوالیست قەبوولکرنا خوەدیدەرکەتنا تاکەکەسی و تێگھیشتنا وانا فەردپەرەستییا ئازادیا تاکەکەسی دکارە ب ئافراندنا تێکلیێن جڤاکییێن کو د جەوھەرێ خوە دە ئۆتۆریتەر/ستاتووپارێزن، ببە سەدەما ئینکارکرنا ئازادیا تاکەکەسی. مالاتەستا گۆت، “فەردپەرەست، ھەری زێدە گرینگیێ ددن تێگەھەکە رازبەرا ئازادیێ و ل بەر چاڤان ناگرن، ئان ژی ل سەر ڤێ راستیێ دسەکنن کو ئازادیا راستەقین، کۆنکرەت ئەنجاما ھەڤگرتن و ھەڤکاریا دلخوازی یە.” [ شۆرەشا ئانارشیست ، ر. ١٦] ژ بەر ڤێ یەکێ کەدا ب مەاش، وەک نموونە، کارکەر د ھەمان تێکلیەک ب پاترۆنێ رە داتینە کو ھەموەلاتیبوون ھەموەلاتیێ ب دەولەتێ رە، ئانگۆیا سەردەست و بندەست. ب ھەمان ئاوایی ب کرێدار و خوەدیێ خانی.
تێکلیەک جڤاکییا ب ڤی رەنگی نکارە ئالیێن دنێن دەولەتێ چێبکە. وەکە کو ئالبەرت مەلتزەر دەستنیشان دکە، ئەڤ یەک ژ بلی ئەنجامێن دەولەتپارێزی نکارە تشتەک ھەبە، ژ بەر کو “دبستانا بەنژامن توجکەر – ژ بەر فەردپەرەستیا خوە – ھەوجەداریا پۆلیسان قەبوول کر کو گرەڤ بشکینە دا کو عازادیاعیا کاردێر گارانتی بکە.” تەڤاھیا ڤێ ئەکۆلا کو ژێ رە دبێژن فەردی ، پێویستیا ھێزا پۆلیسان قەبوول دکن، ژ بەر ڤێ یەکێ ژ بۆ ھکوومەتێ، پێناسەیا سەرەکەیا ئانارشیزمێ تونەیە . ٨] قسمەکی ژ بەر ڤێ سەدەمێ ئانارشیستێن جڤاکی پشتگرییا خوەداوەندیا جڤاکی دکن وەکی باشترین ناڤگینا پاراستنا ئازادیا تاکەکەسی.
قەبوولکرنا خوەدانیا تاکەکەسی ئەڤ پرسگرێک تەنێ دکارە ب پەژراندنا، دگەل پرۆودھۆن (چاڤکانیا گەلەک رامانێن ئابۆرییێن توجکەر)، ھەوجەداریا کۆۆپەراتیفان ژ بۆ برێڤەبرنا جیھێن کارێن کو ژ یەک کارکەران زێدەتر ھەوجە دکە وەرە “دەردۆر کرن”. ئەڤ ب خوەزایی پشتگرییا وان ژ بۆ “داگیرکرن و کارانینا” ئاخێ تەمام دکە، کو دێ ب باندۆر خوەدان خانیان بەتال بکە. بێیی کۆۆپەراتیفان، کارکەر دێ وەرن ئیستیسمارکرن ژ بەر کو “تێرا باشە کو مەرڤ قالا کرینا [کارکەر] ئاموورێن دەستان، ئان ماکینەیێن پچووکێن کو دکارن ل سەر بگوھەزینە بکرە؛ لێ چ ل سەر مەکینەیێن گیانییێن کو ژ بۆ خەبتاندنا کانەکێ ھەوجە نە، ئان ژ گەلەکان رە لازمە کو مەرڤ وێ بخەبتە، ما ئەو دێ باجا خوە نەدەیێن دن؟ ئەڤ ژ بەر ڤێ یەکێیە کو “تو کەس نکارە کەسەک دن بخەبتە کو ژ وی رە بخەبتە، ھەیا کو بکاربە ژ بۆ بەرھەما خوە بێتر ژ ھەقێ وێ بدەست بخە، و کو ووسا بە، رێچا پەڤگوھەرین و ژ نوو ڤە پەڤگوھەرتنێ دێ ئەو بە کو مرۆڤێ خوەدی ژ تەڤاھی میقدارا کێمتر وەرگرتیە . ٦١ و رووپ. ٦٠] تەنێ دەما کو مرۆڤێن کو چاڤکانیەک بکار تینن خوەدیێ وێ بن، نەکارە خوەدیتیا فەردی ببە سەدەما دەستھلاتداریا ھیەرارشیک ئان ئیستسمارکرن (ئانگۆ دەولەتپارێزی/کاپیتالیزم). تەنێ دەما کو پیشەسازیەک ب ھەڤکاری بە، کارکەر دکارن پشتراست بکن کو ئەو د دەما خەباتێ دە خوە برێڤە دبن و دکارن نرخا تەڤاھییا تشتێن کو چێدکن پشتی کو تێنە فرۆتن بستینن.
ئەڤ چارەسەرییا کو ئانارشیستێن فەردپەرەست قەبوول دکن و ب تەڤاھی پرەنسیبێن وانێن راگھاندنێ (ھەروەھا ئانارشیزمێ) رە ژی یەکانەیە. دەما کو تاکەکەسپارێزێ فرانسیە. ئارماند ئانگاشت کر کو فەرقا بنگەھین د ناڤبەرا دبستانا وییا ئانارشیزمێ و کۆمونیست-ئانارشیزمێ دە ئەڤ تێ دیتن کو ھەر وەھا دیتنا “خوەدیتیا کەلووپەلێن خەریدار کو بەرفرەھکرنا کەسایەتیا [کارکەر) تەمسیل دکە ” ژی دبینە. خوەدیدەرکەتنا ناڤگینێن ھلبەرینێ و ئازادکرنا بەرھەمێن وی وەکی گارانتیا بنگەھینا خوەسەریا فەردییە. پارچەیەک ئاخێ ئان ماکینەیێن ھلبەرینێیێن کو ھەوجەداریێن یەکینەیا جڤاکی پێک بینن، ب شەرتێ کو خوەدان وێ نەگوھەزینە کەسەک دن ئان ژی بەرسڤێ نەدە کارووبارێن کەسەک دن د خەبتاندنا وێ دە.” ژ بەر ڤێ یەکێ ئانارشیستێ فەردپەرەست دکاربوو “خوە ل دژی… ئیستسمارکرنا ھەر کەسی ژ ھێلا یەک ژ جیرانێن خوە ڤە، کو دێ وی بخە کار و ژ بۆ بەرژەوەندیا خوە، خوە بپارێزە” و “خەبتی، ئانگۆ فەرسەندەک ژ بۆ کەسەک، زەواج. ئان کۆما مالباتێ کو ژ بۆ دۆماندنا وانا نۆرمال ژیا کو ب ھشکی تێ خوەستن خوەدان بن.” [ “من-مانوال ئۆف تھە ئانارچست ئندڤدوالست” ، ر. ١٤٥-٩، ئانارچسم ، رۆبەرت گراھام (ئەد.)، ر. ١٤٧ و رووپ ١٤٧-٨]
فکرێن ئانارشیستێن فەردپەرەستێن ئامەریکی ب ئاوایەکی مانتقی دگھن ھەمان ئەنجامان. “داگرکرن و بکارانین” ژخوەبەر کەدا ب مەاش و ژ بەر ڤێ یەکێ ئیستیسمار و زۆردەستیێ ژ ھۆلێ رادکە. وەک وم. گاری کلنە راست دەستنیشان دکە، ئانارشیستێن فەردپەرەستێن دەولەتێن یەکبوویی “ھێڤی بوون کو جڤاکەک ب پرانی کارکەرێن خوە-کارکەر پێک تێ و د ناڤبەرا وان دە جووداھیەک گرینگا دەولەمەندیێ تونەبوو.” [ تھە ئندڤدوالست ئانارچستس ، ر. ١٠٤] ئەڤ دیتنا جڤاکەک خوەسەرە کو ب مەنتقی ژ پرەنسیبێن وان دھەرکە کو پشتراست دکە کو رامانێن وان ب راستی ئانارشیستن. وەکە کو ھەیە، باوەریا وانا کو سیستەما وان دێ ژ ھۆلێ راکرنا قازانج، کرێ و فایزێ مسۆگەر بکە، وان ب ئاوایەکی ئەشکەرە ل کامپا ئانتی-کاپیتالیست ل کێلەکا ئانارشیستێن جڤاکی ب جھ دکە.
ھێژایی گۆتنێیە کو ئانارشیستێن جڤاکی ب ئانارشیزما فەردپەرەستی رە ناپەژرینن، و دبێژن کو تایبەتمەندیێن نەخوەستییێن بازارێن نە-کاپیتالیست ژی ھەنە کو ئازادی و وەکھەڤیێ خەرا دکن. ھەر وھا پێشکەتنا سانایییێ بوویە سەدەما ئاستەنگیێن سروشتییێن کەتنا بازاران و ئەڤ یەک نە تەنێ ژ ھۆلێ راکرنا کاپیتالیزمێ ب پێشبازیا ل دژی وێ ھەما ھەما نە مومکون دکە، د ھەمان دەمێ دە ئیھتیمالا ژ نوو ڤە ئافراندنا فایزێ ب شێوازێن نوو موھتەمەل دکە. ڤێ یەکێ ب دژواریا دەستنیشانکرنا تەڤکاریا راستا ھەر کارکەرەک ژ ھلبەرەک د ئابۆریەک نووژەن دە بکن یەک و ھوون ببینن کا چما ئانارشیستێن جڤاکی نیقاش دکن کو تەکانە چارەسەریا راستین ژ کاپیتالیزمێ رە مسۆگەرکرنا خوەدیدەرکەتنا جڤاکێ و رێڤەبەریا ئابۆریێیە. ئەڤ ناسکرنا گەشەدانێن د ناڤا ئابۆریا کاپیتالیست دەیە کو ئانارشیستێن جڤاکی ئانارشیزما فەردپەرەست رەد دکە و ژ بۆ کۆموونالیزەکرن، و ژ بەر ڤێ یەکێ دەسەنترالیزەکرن، ھلبەرینا ب کەدا ب سەربەستی ڤە گرێدایی و ھەڤکاریێ ل سەر ئاستا مەزن نە تەنێ ل جھێ کار، رەد دکە.
ژ بۆ نیقاشێن زێدەتر ل سەر رامانێن ئانارشیستێن ئندڤدوالست، و چما ئانارشیستێن جڤاکی وان رەد دکن، ل بەشا گ بنێرە — “گەلۆ ئانارشیزما فەردپەرەست کاپیتالیستە؟”
www.facebook.com/anarkistan.net ***** sekoy-anarkistani-kurdiy-zman@riseup.net ***** https://i-f-a.org
Anarkistan ئەنارشیستان 
پێویستە لە ژوورەوە بیت تا سەرنج بنێریت.