وەرگەرا ماکینە

نا. تەڤی کو چەند ئالیگرێن کاپیتالیزمێ دزانن کو ملکیەتا تایبەت، ب تایبەتی ل سەر ئاخێ، ب بکارانینا ھێزێ ھاتیە ئافراندن ژی، پرانیا وان دپارێزن کو ملکیەتا تایبەت ئادلە. پاراستنا ھەڤپارا ملکیەتا تایبەت د خەباتا رۆبەرت نۆزجک (ئالیگرێ کاپیتالیزما “بازارا ئازاد” ) دە تێ دیتن. ژ بۆ نۆزجک، بکارانینا ھێزێ بدەستخستنا نەقانوونی دکە و ژ بەر ڤێ یەکێ ھەر سەرناڤەک ھەیییا ملکێ نە رەوایە (ب گۆتنەک دن، دزی و بازرگانیا تشتێن دزین خوەدیێ ڤان تشتان قانوونی ناکە). ژ بەر ڤێ یەکێ، ھەکە دەستکەفتیا دەستپێکێیا ئاخێ نە رەوا بوو، وێ ھنگێ ھەمی سەرناڤێن ھەیی ژی نە رەوا نە. و ژ بەر کو خوەدیتیا تایبەتا ئاخێ بنگەھا کاپیتالیزمێیە، کاپیتالیزم ب خوە ژی وێ بێ قانوونی بێ کرن.
ژ بۆ کو ل دۆرا ڤێ پرسگرێکێ بگرە، نۆزجک خەباتا لۆجکە ( “تھە لۆجکەان پرۆڤسۆ” ) بکار تینە کو دکارە وھا وەرە کورت کرن:
١. مرۆڤ خوەدی ل خوە و ژ بەر ڤێ یەکێ کەدا خوەیە.
٢. جیھان د دەستپێکێ دە ھەڤپارە (ئان ژی د رەوشا نۆزجک دە بێخوەدییە.)
٣. مرۆڤ ب خەباتا ل سەر چاڤکانیێن ھەڤپار (ئان نەخوەدی) رە، ژ بەر کو خوەدیێ کەدا خوە نە، وێ ڤەدگوھەرینن ملکێ خوە.
٤. ھەکە ھوون رەوشایێن دن خەراب نەکن، ھوون دکارن ل سەر پارەک ژ ناڤینی مەزنتر ل جیھانێ مافێن موتلەق بستینن.
٥. دەما کو مرۆڤ ملکێ تایبەت ب دەست خست، ژ ئالیێ ئەخلاقی ڤە بازارەک ئازادا سەرمایە و کەدێ تێ خوەستن.
لێبەلێ، د ڤێ تەۆریێ دە گەلەک خەلەتی ھەنە.یا ھەری دیار ئەڤە کو چما تەڤلھەڤکرنا تشتێ کو ھوون خوەدان (خەبات دکن) ب تشتێ کو خوەدیێ ھەمییانە (ئان نەخوەدی) وێ د ملکێ وە دە ڤەدگەرینە؟ بێ گومان ئەوێ ب ھێسانی وەرە ڤێ واتەیێ کو وە کەدا کو وە خەرج کریە وندا کریە (میناک، ھندک کەس دکارن ببێژن کو وە خوەدیێ چەمەک تەنێ ژ بەر کو وە تێ دە ئاڤژەنی کریە ئان ژی ماسیگریێ کریە). ھەر چقاس ئەم راستبوونا نیقاشێ بھەسبینن و بپەژرینن کو ب خەباتا ل سەر پەرچەیەک ئەرد خوەدیتیێ دافرینە ژی، چما ئەم بفکرن کو دڤێ ئەڤ خوەدیدەرکەتن ل سەر بنگەھا مافێن ملکیەتا کاپیتالیست بە؟ گەلەک چاندان ب ڤی رەنگی فۆرمێن ملکیەتێیێن “موتلەق” ناس نەکرنە ، مافێ ملکیەتێیێ کو تێ ھلبەراندن قەبوول کرنە لێ نە ئاخا خوە.
ژ بەر ڤێ یەکێ، تەخمینا کو خەرجکرنا کەدێ ئاخ ڤەدگوھەرینە ملکێ تایبەت، بخوەبەر پێک نایێ. ھوون دکارن بەرەڤاژیێ ڤێ یەکێ ژی نیقاش بکن، ئانگۆ کەد، دەما کو خوەدیدەرکەتنا ل تشتێن کو ھاتنە ئافراندن ھلدبەرینە، نە ملکێ ل ئاخێ، تەنێ خوەدیتیێ ھلدبەرینە. ب گۆتنێن پرۆودھۆن:
“ئەز دپەژرینم کو خوەدێگراڤی ژ بۆ تەنگاھی و پیشەسازیا خوە ھەقێ خوە دستینە… لێ ئەو تو مافێ ئاخێ ب دەست ناخە. عبلا کەدکار ژ بەر کەدا خوە دەرکەڤە.” پر باشە، لێ ئەز فام ناکم کو ملکێ د بەرھەمان دە ب خوە رە مالزەمەیا خام ھلدگرە، ما ژێھاتیبوونا ماسیگر، کو ل ھەمان پەراڤێ دکارە ژ ھەڤالێن خوە زێدەتر ماسی بگرە، وی دکە خوەدیێ زەڤیێن ماسیگران پسپۆریا نێچیرڤانەکی ژ دارستانا لیستکێ رە وەکی سەرناڤەک بێکێماسی تێتە ھەسباندن، – گەریدەیا کەدکار خەلاتا پیشەسازیا خوە د پربوون و سەروەریا چاندنیا خوە دە دبینە ئاخ، مافێ وییێ تەرجیھکرنێ ھەیە، تو جاری، د بن تو شەرت و مەرجان دە، ژ بەر ژێھاتیا خوەیا جۆتکار نایێ دەستوور کرن کو ژ ئاخا کو ئەو دچلمسینە.
“ژ بۆ گوھەراندنا ملک و ملکێ، ژ بلی کەدێ تشتەک لازمە، بێیی ڤێ یەکێ مرۆڤ گاڤا کو ژ کەدکاریێ راوەستیا وێ دەڤ ژ خوەدێگراڤی بەردە. نھا، قانوون ملکێ خوەدانیا کەڤنار و بێ گومان بنگەھ دگرە؛ ئانگۆ رەچەتە. کار تەنێ نیشانا ئاقلانەیە، کریارا فزیکییە، کو ب وێ داگیرکەری تێ خویانگ کرن. ئەگەر، وێ دەمێ، چاندنی پشتی کو دەڤ ژ کەد و ھلبەرینێ بەردە، خوەدیێ وێ بمینە، گەر کو ملکێ وی پێشی قەبوول بکە، پاشێ وەرە تەھاموولکرن، د داویێ دە ببە نەناس ب دەستوورا قانوونا مەدەنی پێک تێ، و ل گۆری پرەنسیبا داگرکرنێ ئەڤ یەک راستە، کو نە فاتوورەیا فرۆتانێ، نە کرێیا چاندنیێ ھەیە، لێ تێ واتەیا.
“مرۆڤ ھەر تشت ئافراندیە – ھەر تشت ژ بلی ماتەریالێ بخوە. نھا، ئەز دپارێزم کو ئەڤ ماتەریال ئەو تەنێ دکارە ب شەرتێ کەدا دایمی خوەدی بکە و بکار بینە، — دایینا مافێ خوەیێ ملکیەتێ د تشتان دە. کو وی ھلبەراندیە.
“ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەڤ خالا یەکەمە کو ھاتی چارەسەر کرن: ملکێ د ھلبەرێ دە، ھەکە ئەم ئەو قاس بدن، د ناڤگینێن ھلبەرینێ دە ملکێ خوە ب خوە رە ناگرە؛ ژ من رە خویا دکە کو ھەوجەداریا خوە نیشانی زێدە تونە. د ناڤبەرا لەشکەران دە جووداھی تونە.یێ کو خوەدیێ چەکێن وییە، ماسۆنێ کو خوەدیێ مالزەمەیێن کو ژ بۆ لێنێرینا وی نە، ماسیگرێ کو خوەدیێ ئاڤێیە، نێچیرێ کو خوەدیێ زەڤی و دارستانانە، و جۆتکارێ کو خوەدیێ زەڤیانە: ھەموو، ھەکە ھوون وەھا ببێژن، ھەمی خوەدیێن بەرھەمێن وان — نە یەک خوەدانێ ئاموورێن ھلبەرینێیە . [ تایبەتمەندی چیە؟ ، رووپ. ١٢٠-١]
ئارگومانا پرۆودھۆن ژیا نۆزجک پرتر راستداریا دیرۆکی ھەیە. خوەدیدەرکەتنا ھەڤپارا ئاخێ ب کارانینا کەسانە رە ب دەھ ھەزاران سالن فۆرما سەردەستا مافێن ملکیەتێیە دەما کو تەۆریا “قانوونا خوەزایی”یا نۆزجک ڤەدگەرە خەباتا لۆجکەیا د سەدسالا ھەفتەمین دە (ب خوە ھەولدانەک ژ بۆ پاراستنا دەستدرێژیا نۆرمێن کاپیتالیست. خوەدیتیا ل سەر یاسایا ھەڤپارا بەرێ). تەۆریا نۆزجک تەنێ دەرباسدار خویا دکە ژ بەر کو ئەم د جڤاکەک دە دژین کو فۆرما سەردەستا مافێن ملکیەتێ کاپیتالیستە. ب ڤی رەنگی، نۆزجک پرسێ دپرسە – ئەو تشتێ کو ئەو ھەول ددە ئیسبات بکە تەخمین دکە.
ب پاشگوھکرنا ڤان مژارێن ئەشکەرە، نیقاشا راستینا نۆزجک چیە؟
تشتا کو پێشی لێ تێ گرتن ئەڤە کو ئەو چیرۆکەکە، ئەفسانەیە. سیستەما ملکیەتێیا ھەیی و پارڤەکرنا وێیا چاڤکانی و مافێن خوەدیتیێ بەرھەما ب ھەزاران سالانا ناکۆکی، زۆرێ و توندیێیە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ل گۆری ئارگومانێن نۆزجک، ئەو نە رەوایە و خوەدیێن ھەیی مافێ وان تونە کو کەسێن دن ژ گھاندنا وان بێپار بھێلن ئان ژی ل ھەمبەر باج ئان دەستەسەرکرنێ ئیتیراز بکن. لێبەلێ، ب راستی ئەڤ ئەنجامە کو نۆزجک دخوازە ب چیرۆکا خوە ژ ھۆلێ راکە. ب پێشکێشکرنا جەرباندنەک رامانا نەھستۆریکی، ئەو ھێڤی دکە کو خوەندەڤان رازی بکە کو دیرۆکا راستینا ملکێ پاشگوھ بکە دا کو خوەدیێن ھەیییێن ملکێ ژ نووڤەبەلاڤکرنێ بپارێزە. تەۆریا نۆزجک تەنێ ب جددی تێ گرتن ژ بەر کو، یەکەم، ئەو تشتێ کو ئەو ھەول ددە رەوا بکە (ئانگۆ مافێن ملکیەتا کاپیتالیست) دھەسبینە و د ئەنجامێ دە خوەدان ھەڤگرتنەک رووپییە ویا دویەمین ژی، ژ بۆ دەولەمەندان خوەدان کێرھاتیبوونا سیاسییا ئەشکەرەیە. .
تشتا دویەمین کو دڤێ وەرە زانین ئەڤە کو ئارگومان بخوە کوور خەلەتە. ژ بۆ کو ھوون ببینن کا چما، (وەک میناک) دو کەسێن کو ئاخا ھەڤپار پارڤە دکن بگرن. نۆزجک دەستوورێ ددە یەک کەس کو ئاخا خوە وەکییا خوە بخوازە ھەیا کو “پێڤاژۆیا کو ب گەلەمپەری د تشتەک بەرێ نەخوەدی دە مافەک ملکێ وەسیەتکرییێ دۆمدار چێدکە دێ ووسا نەکە ھەکە پۆزیسیۆنا کەسێن دن ئێدی نە د ئازادیا کارانینا تشتێ دە بە. ژ بەر ڤێ یەکێ خرابتر بوویە.” [ ئانارشی، دەولەت و ئوتۆپیا ، ر. ١٧٨] ژ بەر ڤێ یەکێ، یەک ژ ھەر دو ھەڤپارێن مە، ھەیا کو کاربە مەاشەکی ژیا کو د ئەسلێ خوە دە ھلدبەراندیە زێدەتر بدەیێ دن، دکارە زەڤی ب دەست بخە. گەر ئەڤ رەوش بگھیژە وێ ھنگێ، ل گۆری نۆزجک، ڤەقەتاندنا دەستپێکێ راست بوو و ھەر وەھا ھەمی دانووستەندنێن بازارێیێن پاشین ژی وسا نە. ب ڤی ئاوایی جیھانا بێخوەدی دبە خوەدی و پەرگالەک بازارێیا کو ل سەر بنگەھا مافێن ملکیەتا کاپیتالیست د چاڤکانیێن ھلبەرینێ (ئەرد) و کەدێ دەیە پێش دکەڤە.
بالکێشە، ژ بۆ ئیدەۆلۆژیەک کو ژ خوە رە “ئازادی” ب ناڤ دکە، تەۆریا نۆزجک ب شەرت و مەرجێن کو ل سەر بنگەھا کارانینا ھەڤپار د ناڤ جڤاکێ دە ھەبوون، “خرابتر” ب تەنێ رەفاھا مادی پێناسە دکە. لێ راستی ئەڤە کو کەسەک ئەرد ب دەست خستبە،یێ دن نکاربە ژ ئاخا مایی بژی، وێ دەمێ پرسگرێکەک مە ھەیە. کەسێ دن نەچارە کو بپەژرینە کو ببە خوەدیێ ئاخێ. راستیا کو خوەدیێ ئەردێ نوو مەاشەکی ددەیێ دن دا کو ئاخا خوە بخەبتینە کو ژیا کۆلەیێ نوویێ مەاشێ کو د ئەسلێ خوە دە ھلبەراندیە زێدەتر دکە، دبە کو ب “پێوستیا لۆجکەان” رە وەرە دیتن. مژارا گرینگ ئەوە کو کۆلەیێ نوویێ مەاش ژ بلی کارکرنێ ژ بۆ یەکی دن رە بژارەک نەمایە و د ئەنجامێ دە ژی دبە بندەستێ دەستھلاتداریا وی کەسی. ب گۆتنەکە دن، “خرابتر” بوونا د وارێ ئازادیێ دە (ئانگۆ خوەسەری ئان خوەبرێڤەبرنێ) ژ بۆ نۆزجک نە گرینگە، ھەلوەستەک کو مەرڤ دکارە بگرە.
نۆزجک ئیدا دکە کو د ئیدەۆلۆژیا خوە دە گرانیێ ددە سەر خوە-خوەدانیێ ژ بەر کو ئەم فەردێن جھێ نە، ھەر یەک ب ژیانا خوەیا کو رێڤە دبە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەجێبە کو مەرڤ دبینە کو نۆزجک د ڤەگۆتنا خوەیا دەستگرتنێ دە بالێ ناکشینە سەر کاپاسیتەیا مرۆڤان کو ل گۆری تێگینا خوەیا ل سەر خوە تەڤبگەرن. ب راستی، ئیتیرازەک ل ھەمبەر دەستەسەرکرنا کو کەسەک بخە ناڤ رەوشەک نەھەوجە و نەخوەستییا بندەستی و گرێدانا ب ئیرادەیا کەسێن دن رە تونەیە.
بالا خوە بدنێ کو راستیا کو کەس ناھا د بن بریارێن کەسێن دن دە نە ژ ھێلا نۆزجک ڤە د نرخاندنا دادمەندیا ڤەقەتاندنێ دە نایێ ھەسباندن. راستیا کو ئافراندنا ملکێ تایبەت دبە سەدەما ئینکارکرنا ئازادیێن گرینگ ژ بۆ کۆلەیێن مەاش (ئانگۆ، کۆلەیێ مەاش ل سەر ستاتوویا ئاخا کو بکار دانین و نەبێژە کا کەدا وان چاوا تێ بکار ئانین). بەریا ئاڤاکرنا ملکیەتا تایبەت، ھەموویان کارێ خوە ب رێ ڤە دبرن، د ھەموو وارێن ژیانا خوە دە خوەدی رێڤەبەریا خوەسەر بوون. پشتی ڤەقەتاندنێ، کۆلەیێ نوویێ مەاش خوەدان ئازادییەک ووسا نینە و ب راستی دڤێ شەرت و مەرجێن کار کو تێ دە ئەو دەڤ ژ کۆنترۆلێ بەرددن کو ئەو پر وەختێ خوە چاوا دەرباس دکن قەبوول بکە. کو ئەڤ مژار ژ بۆ پێشنیارا لۆجکەان نە گرینگە، نیشان ددە کو ب راستی کاپیتالیزما ئازادیێ چقاسی ب فکارە.
گەلەک ئیدایێن نۆزجکێن د بەرژەوەندیا خوە-خوەدیتیێ دە و چما ئەو گرینگە ل بەر چاڤان بگرن، ھوونێ بفکرن کو خوەسەریا کۆلەیێن مەاشێن کو نوو ھاتنە دەرخستن دێ ژ بۆ وی گرینگ بە. لێبەلێ، خەمەک ووسا نایێ دیتن — خوەسەریا کۆلەیێن مەاش وەکی کو نە گرینگ بە تێ ھەسباندن. نۆزجک ئیددیا دکە کو خەما ئازادیا مرۆڤانا کو ژیانا خوە ب رێ ڤە ببن بنگەھێ تەۆریا وییا مافێن ملک-نەسینۆرکرییە، لێ، خویایە کو ئەڤ ژ کۆلەیێن مەاش رە دەرباس نابە. راستکرنا وییا ژ بۆ ئافراندنا ملکێ تایبەت تەنێ خوەسەریا خوەدیێ ئاخێ وەکی تێکلدار دبینە. لێبەلێ، وەکی کو پرۆودھۆن راست دبێژە:
“ئەگەر ئازادیا مرۆڤ پیرۆز بە، ئەو د ھەمی کەسان دە ب ھەمان رەنگی پیرۆزە؛ ھەکە ژ بۆ چالاکیا خوەیا ئۆبژەکتیڤ، ئانگۆ ژ بۆ ژیانا خوە پێدڤی ب ملک ھەبە، دەستەسەرکرنا ماددەیان ژ بۆ ھەمی کەسان ب ھەمان رەنگی پێدڤییە … ما نە ووسایە. ل پەی وێ یەکێیە کو کەسەک نکاربە رێ ل بەر یەکی دن بگرە کو ب قاسییا خوە مالزەمەیێ ب دەست بخە. [ ئۆپ. جت. ، رووپ. ٨٤-٨٥]
ئەنجامێن ئارگومانا نۆزجک ئەشکەرە دبن دەما کو ئەم ژ کریارێن دەستپێکێیێن دەستگرتنێ بەرب رەوشا ئابۆرییا کاپیتالیستا پێشکەفتی ڤە بچن. د رەوشەکە وھا دە ھەموو زەڤیێن بکێرھاتییێن بەردەست ھاتنە دەستەسەرکرن. جووداھیێن مەزن د ناڤ کی دە خوەدیێ چیە و ئەڤ جوداھی دەرباسی نفشێ دن دبن. ب ڤی رەنگی چینەک (کێمنەتەوە) مرۆڤێن کو خوەدیێ جیھانێ نە و چینەک مرۆڤان (پرانیا) ھەنە کو تەنێ دکارن ب شەرتێن کویێن بەرێ قەبوول دکن بگھیژن ناڤگینێن ژیانێ. ما ب راستی چاوا دکارە وەرە گۆتن کو پڕانی خوەدیێ خوە نە، ھەکە ئەو بێیی دەستوورا کەسێن دن (کێماھیا خوەدان) تشتەک نەکن.
د بن کاپیتالیزمێ دە تێ ئیداکرن کو مرۆڤ خوەدیێ خوە نە، لێ ئەڤ یەک ب تەنێ فەرمییە ژ بەر کو پرانیا مرۆڤان خوەدان چاڤکانیا سەربخوە نە. و ژ بەر کو ئەو مەجبوورن کو چاڤکانیێن گەلێن دن بکار بینن، ئەو د بن کۆنترۆلا کەسێن کو چاڤکانیێن خوە دە نە. ب گۆتنەکە دن، ملکیەتا تایبەت خوەسەریا پرانیا نفووسێ کێم دکە و رەژیمەکە دەستھلاتداریێ ئاڤا دکە کو گەلەک دشبن کۆلەتیێ. وەکی کو ژۆھن ستوارت مڵ گۆت:
“ئێدی ب زۆرا قانوونێ نە کۆلە و نە گرێدایی نە، پڕانیا مەزن ئەو قاس ب زۆرا ملکن؛ ئەو ھین ژی ب جیھەک، ب کارەکی و ل گۆری ئیرادەیا کاردێرەکی ڤە گرێدایی نە و ژ بەر قەزایا ژدایکبوونێ ھەم ژ کێفان، ھەم ژی ژ ئاڤانتاژێن دەروونی و ئەخلاقی،یێن کویێن دن بێیی زۆر و زەھمەتی و بێیی چۆلێ میراس دستینن، کو ئەڤ خرابیەکە کو ھەما ھەما ھەر یەک ژ وانێن کو ھەیا نھا مرۆڤاھیێ ل دژی وان تێدکۆشە، خزان د باوەریێ دە نە. ” [ “بەشێن ل سەر سۆسیالیزمێ” ، پرەنسیبێن ئابۆریا سیاسی ، رووپەل ٣٧٧-٨]
کاپیتالیزم، ھەر چەندی ئیدایا خوەداوەندیا فەرمی بکە ژی، د ئەسلێ خوە دە نە تەنێ خوەبرێڤەبرنا مرۆڤێن چینا کارکەر سینۆردار دکە، ژ بۆیێن دن ژی دکە چاڤکانیەک.یێن کو پشتی کو کەسێن دن ھەموو مال و ملکێ بەردەست ب دەست خستنە، دکەڤن سووکێ، ب خێرخوازی ​​ئان ژ بۆ کەسێن دن دخەبتن تێنە سینۆردار کرن.یا پاشین، وەکی کو ئەم د بەشا ج دە نیقاش دکن ، ژ بەر کو کەدا کارکەر ژ بۆ دەولەمەندکرنا کەسێن دن تێ بکار ئانین، ئەنجام ددە ئیستیسمارێ. کەسێن کەدکار نەچارن کو ب پلانا ھەیییا ملکیەتێ رە ھەڤکاریێ بکن و نەچارن کو سوودێ ژیێن دن وەربگرن. ئەڤ تێ وێ مانەیێ کو ژ بۆ دیارکرنا چارەنووسێ چاڤکانیان و ھەم ژی مافێن ل سەر ھەبوونا لاشی و دەروونی ھەوجە دکە. خەمگینیا چارەنووسا خوە (ئانگۆ خوەدیدەرکەتنا ل خوەیا ب واتە) مە دگھینە ملکێ ھەڤپار و کۆنترۆلا ھلبەرینێیا کارکەران و ژ بەر ڤێ یەکێ رەنگەکی سۆسیالیزما ئازادیخواز – نە ملکیەتا تایبەت و کاپیتالیزمێ.
و ھەلبەت ژ بۆ دەستەسەرکرنا ئاخێ پێویستی ب دەولەتەکێ ھەیە کو پاراستنا وێ ل ھەمبەر کەسێن بێخوەدی و ھەروھا دەستوەردانا بەردەوام د ژیانا مرۆڤان دە بکە. دەما کو مرۆڤ ل بەر خوە بھێلن، مرۆڤ دێ ب سەربەستی چاڤکانیێن ل دۆرا خوەیێن کو وان ب نەھەقی ژ ھێلا کەسێن دن ڤە ھاتنە دەستەسەر کرن بکار بینن و ئەو تەنێ دەستوەردانا دەولەتێیا دۆمدارە کو وێ ھنگێ پێشی ل بنپێکرنا پرەنسیبێن دادوەریێیێن نۆزجک دگرە (ژ بۆ بکارانینا تەرمینۆلۆژیا نۆزجک، “پێشڤەچوونا لۆجکەان ” تەۆریەک قالبکری، ئیدایێن وی وەکی دن نە ل بەر خوە ددن).
ب سەر دە، دڤێ ئەم زانبن کو خوەدانیا تایبەتا ژ ئالیێ کەسەکی ڤە، نە-خوەدیبوونا کەسێن دن فەرز دکە ( “ئەم کو ژ چینا پرۆلەتەرن، ملک مە دەردخینە!” [ پرۆودھۆن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٠٥]) و وھا بازارا ئازاد” وەکی ھەر سیستەمەکە دنا ئابۆری ئازادیان سینۆردار دکە و دافرینە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئیدیایا کو کاپیتالیزم “ئازادیا ئابۆری” پێک تینە ، ئەشکەرە دەرەوە. ب راستی، ئەو ل سەر ئینکارکرنا ئازادیێ ژ بۆ پرانیەک مەزن د دەما دەمژمێرێن کار دە (و ھەر وەھا باندۆرێن جدی ل سەر ئازادیێ ل دەرڤەیی دەمژمێرێن خەباتێ ژ بەر باندۆرێن بەرھەڤکرنا دەولەمەندیێ ل سەر جڤاکێ) بنگەھ دگرە .
دبە کو نۆزجک دکارە ئیدا بکە کو زێدەبوونا بەرژەوەندییێن ماددییێن ملکێ تایبەت، کرینێ رەوا دکە. لێبەلێ، ئەجێب خویا دکە کو تەۆریەک کو “ئازادی” پشتگری دکە دڤێ کۆلەیێن باش ژ مێر و ژنێن ئازادێن بەلەنگاز چێتر بھەسبینە. وەکی کو نۆزجک ئیدیا دکە کو رازیبوونا کۆلەیێن مەاش ژ بۆ بدەستخستنا دەستپێکێ نە ھەوجەیە، ژ بەر ڤێ یەکێ دبە کو ئەو ئیدا بکە کو قەزەنجا د رەفاھا ماددی دە ژ ونداکرنا خوەسەریێ زێدەترە و ژ بەر ڤێ یەکێ دەستوور ددە چالاکیا دەستپێکێ وەکی کریارەک باڤپارێزیێ. لێ ژ بەر کو نۆزجک ل دژی باڤپارێزیێیە دەما کو ئەو مافێن ملکیەتا تایبەت سینۆردار دکە، ئەو ب زۆر نکارە بانگ ل وێ بکە دەما کو پێدڤییە کو ڤان مافان بافرینە. و گەر ئەم باڤپارێزیێ دەرخن ھۆلێ و گرانیێ بدن سەر ئۆتۆنۆمیێ (وەکی کو نۆزجک ئیدیا دکە کو ئەو ل جیھەک دن د تەۆریا خوە دە دکە)، وێ ھنگێ راستدارکرنا دامەزراندنا دەستپێکێیا ملکیەتا تایبەتی پر دژوارتر دبە، ھەکە نە نە گەنگاز بە.
و ئەگەر سەرناڤێ ھەر خوەدیێ ملکێ وان سیبەرا دیرۆکییا شەریەتا لۆجکەانیا ل سەر دەستگرتنێ ھەبە، وێ دەمێ سەرناڤێن وەھا نەدەرباسدارن. ھەر سەرناڤێ کو مرۆڤ ل سەر چاڤکانیێن نەوەکھەڤ ھەبن، دێ ب راستیێن کو “مال دزییە” و “مالی دەسپۆتیزمە” وەرە ھەسباندن. ئیدایا کو ملکیەتا تایبەت ئازادیا ئابۆرییە، ئەشکەرە نە راستە، ھەر وھا ئیدایا کو ملکیەتا تایبەت دکارە ژ بلی “ھێزکرن راستە” ب ھەر تشتی رە راستدار بە.
ب کورتی، “[ئ]ئەگەر مافێ ژیانێ وەکھەڤ بە، مافێ کەدێ ژی وەکھەڤە و مافێ داگیرکرنێ ژی وەکھەڤە.” ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو “یێن کو ئیرۆ نە خوەدیێن وانن، ب ھەمان سەرناڤێ خوەدیێن وانن؛ لێ ژ دێڤلا کو ئەز ژ ڤێ یەکێ دەربخم کو دڤێ ئەو ملک ژ ھەمییان رە وەرە پارڤە کرن، ئەز ل سەر ناڤێ ئەولەھیا گشتی، تەڤاھی راکرنا وێ داخواز دکم.” [پرۆودھۆن، ئۆپ. جت. ، ر. ٧٧ و رووپ. ٦٦] ب تەنێ، ھەکە راستە کو دەستوەردانا دەستپێکێیا چاڤکانیان وەرە کرن، وێ ھنگێ، ژ بەر ھەمان سەدەمێ، ژ بۆیێن دن د ھەمان و نفشێن پاشەرۆژێ دە راستە کو د بەرژەوەندیا پەرگالەک کو رێزێ ژ ئازادیێ رە دگرە، ملکێ تایبەت ژ ھۆلێ راکن. ژ ھەموویان بێتر ژ چەند.
ژ بۆ بێتر ئانالیزێن ئانارشیستێن ل سەر ملکێ تایبەت و چما ئەو نکارە وەرە رەوا کرن (چ ژ ھێلا داگیرکەری، کەد، مافێ خوەزایی، ئان ھەر تشتێ دن ڤە بە) ل خەباتا کلاسیکا پرۆودھۆن بنھێرن تایبەتمەندی چیە؟. ژ بۆ نیقاشێن زێدەتر ل سەر مافێن ملکیەتا کاپیتالیست ل بەشا ف.٤ بنێرە .

وەرگەرا ماکینە

ژ بۆ بەرسڤا ڤێ پرسێ، یەکدەستداریا “ئالاڤ و ئالاڤێن” ھلبەرینەر بفکرن. ئەڤ یەکدەستداریا کو چینا سەرمایەدارێن پیشەسازی ب دەست خستیە، دھێلە کو ئەڤ چین ب راستی ژ بۆ ئیمتیازا بکارانینا ئالاڤ و ئاموورێن یەکدەستدار ژ کارکەران رە “بەردێل” بستینە.
ئەڤ دقەومە ژ بەر کو ملک، ب گۆتنێن پرۆودھۆن، چینا کارکەر “ژکاردەرخستنێ” دکە . ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ملکێ تایبەت چینەک مرۆڤان دافرینە کو ژ بلی کارکرنا ژ بۆ پاترۆنەک نەچارە کو کرێیا خوەدیێ خانی بدە ئان تشتێن کو ئەو وەکی چین ھلدبەرینن، لێ خوەدیێ وان نینن بکرن. دەولەت مافێن ملکیەتێ ل سەر ئەرد، کارگەھ و ھود پێک تینە، تێ ڤێ واتەیێ کو خوەدان دکارە ژ کەسێن دن رە نەھێلە کو وان بکار بینە و قایدەیێن وان ل سەریێن کو ئەو دەستوور ددن ملکێ “خوە” بکار بینن بجیھ بینە . ژ بەر ڤێ یەکێ پاترۆن “کارەکی ددە تە؛ ئانگۆ دەستوورا کارکرنێ د کارگەھ ئان کارگەھا کو نە ژ ئالیێ وی ڤە لێ ژ ئالیێ کارکەرێن دنێن مینا تە ڤە ھاتیە چێکرن. ژ بۆ وی بخەبتن.” [ئالەخاندەر بەرکمان، ئانارشیزم چیە؟ ، ر. ١٤] ژ ڤێ رە کەدا مووچە تێ گۆتن و ژ بۆ ئانارشیستان تایبەتمەندیا دیارکەرا کاپیتالیزمێیە.
ئەڤ چینا مرۆڤێن کو ژ بۆ بژین ب مووچەیان ڤە گرێدایی نە، جارنان ژ ھێلا ئانارشیستێن سەدسالا نۆزدەھان ڤە “پرۆلەتەریا” دھات گۆتن. ئیرۆ پرانیا ئانارشیستان ب گەلەمپەری ژێ رە دبێژن “چینا کارکەر” ژ بەر کو پرانیا کارکەرێن د نەتەوەیێن مۆدەرنێن کاپیتالیست دە نە ژ گوندی ئان ئەسنافان کارکەرێن مووچە نە (ئانگۆ کارکەرێن خوەسەرێن کو ژ ھێلا پەرگالا ملکیەتا تایبەت ڤە ژی تێنە ئیستسمار کرن، لێ ب ئاوایێن جوودا). ھەر وەھا دڤێ وەرە زانین کو ملکێ کو ب ڤی رەنگی تێ بکار ئانین (ئانگۆ ژ بۆ خەبتاندن و ئیستسمارکرنا کەدا کەسێن دن) ژ ھێلا ئانارشیست و سۆسیالیستێن دن ڤە ژی “سەرمایە” تێ گۆتن. ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ ئانارشیستان، ملکیەتا تایبەت سیستەمەکە چینایەتی چێدکە، رەژیمەکە کو تێ دە ھندک، ژ بەر خوەدیتیا خوەیا ل سەر دەولەمەندیێ و ئاموورێن ھلبەرینا وێ، ل سەر گەلەکێن کو خوەدیێن پر ھندکن، دەستھلاتداریێ دکن ( ژ بۆ نیقاشا زێدەتر ل بەشا ب.٧ بنێرە. دەرسان).
ئەڤ پشتراست دکە کو ھندک دکارن ژ خەباتا کەسێن دن سوود وەربگرن:
“د پەرگالا کاپیتالیست دە مرۆڤێ کەدکار نکارە [ب گشتی] ژ بۆ خوە بخەبتە… ژ بەر ڤێ یەکێ… دڤێ ھوون کاردێرەک ببینن. ھوون ژێ رە بخەبتن… د پەرگالا کاپیتالیست دە تەڤاھیا چینا کارکەر ھێزا خوەیا کەدێ دفرۆشە کارکەران کارگەھان چێدکن، ئالاڤان چێدکن . وەک چینەک کارگەھان ئاڤا کرنە، پەرچەیەک ژ کەدا وانا رۆژانە ژ بۆ ئیمتیازا بکارانینا وان کارگەھان تێ گرتن ژ بۆ ئیمتیازێ بکارانینا وان ئالاڤ و ماکینەیان.
“نھا ھوون دکارن تەخمین بکن کا چما شەھرەزاییا پرۆودھۆن گۆتیە کو ملکێن دەولەمەندان ملکێ دزییە ؟ ژ ھلبەرینەر، کارکەر تێ دزین.” [بەرکمان، ئۆپ. جت. ، رووپ. ٧-٨]
ژ بەر ڤێ یەکێ دزیا/ئیستسمارکرنا رۆژانەیا کو ب کاپیتالیزمێ ڤە گرێدایییە، ب دابەشکرنا سەروەت و ملکێ تایبەت ڤە گرێدایییە (ئانگۆ دزینا دەستپێکێیا ئاموورێن ژیانێ، ئەرد، کار و خانیێن چینا خوەدان). ژ بەر بێپارکرنا پرانیا نفووسێ ژ ئاموورێن ژیانێ، سەرمایەدار د رەوشەک ئیدەال دە نە کو ژ بۆ سەرمایا کو خوەدیێ وانن، لێ نە ھلبەراندن و نە ژی بکار تینن، “بەردێلا کارانینێ” بدن. ژ بەر کو ڤەبژارکەک ھندک ھەیە، کارکەر ب پەیمانان دپەژرینن کو د ناڤ وان دە ئەو خوەسەریا خوە د دەما خەباتێ و بەرھەما وێ خەباتێ دە ژ دەست ددن. ئەڤ یەک دبە سەدەم کو کاپیتالیست بگھیژن “مەلالەک” (کار) کو ب پۆتانسیەل دکارە ژیا کو ب مووچە تێ دایین بێتر نرخێ ھلبەرینە.
ژ بۆ کو ئەڤ رەوش دەرکەڤە ھۆلێ، ژ بۆ کو کەدا ب مەاش ھەبە، دڤێ کەدکار نە خوەدیێ ئاموورێن ھلبەرینێیێن کو بکار تینن نەبن خوەدی و نەیێن کۆنترۆلێ. وەکی ئەنجامەک، ژ ھێلا کەسێن کو خوەدیێ ئاموورێن ھلبەرینێیێن کو د دەمژمێرێن خەباتێ دە بکار تینن ڤە تێنە کۆنترۆل کرن. ژ بەر کو کەدا وان د دەستێ پاترۆنێ وان دەیە و ژ بەر کو کەد ژ کەسێ کو دکە نایێ ڤەقەتاندن، پاترۆن ژی د دەما خەباتێ دە ب باندۆر ل کارکەران خوەدی دەردکەڤە و ژ بەر ڤێ یەکێ ئیستیسمار ژی دبە. ژ بەر کو د دەمژمێرێن خەباتێ دە، خوەدان دکارە (د ناڤ ھن سینۆرێن کو ژ ھێلا بەرخوەدان و ھەڤگرتنا کارکەران ڤە و ھەر وەھا شەرت و مەرجێن ئۆبژەکتیڤ، وەکی ئاستا بێکاریێ د ناڤ پیشەسازی ئان وەلاتەک دە تێنە دەستنیشان کرن) رێخستن، ئاست، دەم، شەرت و مەرجێن دژواریا خەباتێ، و ژ بەر ڤێ یەکێ میقدارا ھلبەرانێ (کو خوەدیێ مافێ تەنێ ل سەر ھەیە ھەر چەند کو وان ئەو ھلبەر نەکریە).
ژ بەر ڤێ یەکێ “خەرجا” (ئان “نرخا زێدە” ) ژ ھێلا خوەدیێن کارکەران ڤە تێ ئافراندن کو ژ نرخا تەڤاھییا کو ژ ھێلا کەدا وان ڤە ھاتی زێدەکرن ژ ھلبەر ئان کارووبارێن کو ئەو ژ بۆ فیرمایێ دافرینن کێمتر دراڤ ددن کارکەران. ژ بەر ڤێ یەکێ قازانجا سەرمایەدار فەرقا ڤێ “نرخا زێدە”یە، کو ژ ھێلا کەدێ ڤە ھاتی ئافراندن و ژ کەدێ ھاتی ڤەقەتاندن، ژ خەینێ سەرمایا فیرمایێ و لێچوونێن مادەیێن خاڤ (ل بەشا ج.٢ ژی بنێرە — “قەید ژ کو تێ؟” ).
ژ بەر ڤێ یەکێ ملک ئیستیسمارکەرە ژ بەر کو دھێلە کو زێدەبوونەک ژ ھێلا خوەدان ڤە وەرە مۆنۆپۆل کرن. تایبەتمەندی د ناڤ جیھێ کار دە تێکلیێن ھیەرارشیک چێدکە ( “یەکدەستداریا ئاموور و ئامووران” چێتر دبە کو ژێ رە “یەکدەستداریا ھێزێ” وەرە گۆتن ) و وەکی ھەر پەرگالێن ھیەرارشیک،یێن خوەدی ھێز وێ ژ بۆ پاراستن و پێشڤەبرنا بەرژەوەندیێن خوە ل سەر ھەسابێیێن دن بکار تینن. . د ناڤا کارگەھێ دە ل ھەمبەری ڤێ زۆردەستی و مێتنگەریێ بەرخوەدانەکە کارکەران ھەیە، کو “تێکلیێن ھیەرارشیک…یێن کارسازیا کاپیتالیست ژ بۆ چارەسەرکرنا ڤێ ناکۆکیێ د بەرژەوەندیا نوونەرێن سەرمایەیێ دە ھاتنە چێکرن.” [وڵام لازۆنجک، ئۆپ. جت. ، ر. ١٨٤]
ھێژایی گۆتنێیە کو دەولەت ژ بۆ پاراستنا مافێن مال و ملکێ و رێڤەبرنێ ل ھەمبەر کرنێن کەسێن بێخوەدی ھەر دەم ئامادەیە. وەختا کو ئەو دگھێژە وێ، ھەبوونا دەولەتێیا کو وەکە پاراستڤانێ “یەکدەستداریا دەستھلاتداریێ” دەستوورێ ددە وێ ھەرتمی وێ ھەبێ.
ژ بەر ڤێ یەکێ، سەرمایەدار دکارن ڤێ نرخێ زێدە ژ کارکەران بستینن، تەنێ ژ بەر کو ئەو خوەدیێ ئاموورێن ھلبەرینێ نە، نە ژ بەر کو ئەو ب خوە ب کارێ ھلبەرینەریێ قەزەنج دکن. ھەلبەت دبە کو ھن سەرمایەدار ژی بەشداری ھلبەرینێ ببن، د ڤێ رەوشێ دە مافێ وانێ ب ئەدالەت ھەیە کو ب کەدا خوە نرخا کو ل ھلبەرینا فیرمایێ ھاتیە زێدەکرن؛ لێ خوەدان ب گەلەمپەری ژ ڤێ یەکێ پرتر ھەقێ خوە ددن، و دکارن ویا بکن، ژ بەر کو دەولەت ئەو مافێ خوەدان ملک گارانتی دکە (کو نە ئەجێبە، ژ بەر کو ئەو ب تەنێ ھایا وان ژ دانووستەندن و ھلبەرێن فیرمایان ھەیە و مینا ھەمی کەسێن د پۆزیسیۆنێن بێبەرپرسیار دە نە. ، وێ ھێزێ ب کار تینن — ژ بەر ڤێ یەکێیە کو ئانارشیست پشتگرییا دەمۆکراسیا راستەراست دکن وەکی ھەڤتایێ بنگەھینێ پەیمانا ئازاد، ژ بەر کو تو کەس ل سەر دەستھلاتداریێ نایێ باوەر کرن کو بەرژەوەندییێن خوە ل سەریێن کو بریارێن وانن تەرجیھ ناکن). و ھەلبەت گەلەک سەرمایەدار گەرینەندەیان دستینن دا کو کار و بارێن خوە ژ وان رە بمەشینن، ب ڤی ئاوایی داھاتێ بەرھەڤ دکن ژ بۆ کو ژ بلی خوەدیتیێ تشتەکی نەکن.
ژ بەر ڤێ یەکێ قازانجێن کاپیتالیستان رەنگەکی ئیستسمارکرنا ب پشتگرییا دەولەتێیە. ئەڤ یەک ژ بۆ فایزێن کو ژ ھێلا بانکەران ڤە تێنە بەرھەڤ کرن و ھەم ژی کرێیێن کو ژ ھێلا ئاخایان ڤە تێنە بەرھەڤ کرن راستە. بێیی شێوازەکی دەولەتێ، ئەڤ شێوەیێن ئیستیسمارێ نە ممکونە، ژ بەر کو یەکدەستداریێن کو ئەو گرێدایی نە نکارن وەرن دۆماندن. میناکی، د نەبوونا لەشکەر و پۆلیسێن دەولەتێ دە، کارکەر ب تەنێ ژ خوە رە کارگەھان ب دەست دخستن و ب کار دانین، ب ڤی رەنگی نەھشتن کو سەرمایەدار پارەکە نەھەق ژ زێدەھیا کو دافرینن بدەست بخن.

وەرگەرا ماکینە

کرۆپۆتکن گۆت کو دەولەت “ئاموورا سازکرنا یەکدەستداریێیە ژ بۆ کێمنەتەوەیێن دەستھلاتدار.” [ ئانارشیزم ، ر. ٢٨٦] د ھەر پەرگالا ئیستسمارکرنا چینی دە، چینەکە سەردەست گھاندنا ئاموورێن ھلبەرینێ کۆنترۆل دکە دا کو باجا ژ کەدێ بگرە. کاپیتالیزم نە ئیستیسنایە. د ڤێ پەرگالێ دە دەولەت جووربەجوور جووربەجوور “مۆنۆپۆلێن چینی” (ب گۆتنا توجکەر) دپارێزە دا کو کارکەر “مەاشێ خوەیێ خوەزایی”، بەرھەما تاما کەدا خوە نەستینن . دگەل کو ھن ژ ڤان یەکدەستداران دیارن (وەک تاریف، یەکدەستدارێن بازارێیێن کو دەولەتێ ددە و ھود)، پرانیا وان “ل پشت پەردەیێ” نە و دخەبتن کو سەردەستیا کاپیتالیست ژ بۆ دۆماندنا ھێزەک بەرفرەھ نە ھەوجە بە.
د بن کاپیتالیزمێ دە، چار جورەیێن سەرەکەیێن ملک، ئان ژی یەکدەستدارێن ئیستیسمارکەر ھەنە، کو دەولەت وان دپارێزە:
(١) ھێزا دەرخستنا کرەدی و پەرەیان، بنگەھا بانکنگیا کاپیتالیست؛
(٢) ئەرد و ئاڤاھی، بنگەھێ ئاخاتیێ؛
(٣) ئاموور و ئاموورێن ھلبەرینێ، بنگەھا کاپیتالیزما پیشەسازیێ؛
(٤) رامان و ئیجاد، بنگەھا مافێ کۆپی و پاتەنتێ ( “مالداریا رەوشەنبیری” ) رۆیال.
دەولەت ب سەپاندنا ڤان ئاوایێن ملکیەتێ، مسۆگەر دکە کو شەرت و مەرجێن ئۆبژەکتیفێن د ناڤا ئابۆریێ دە ل سەر کاپیتالیستن، ب کارکەران رە تەنێ ژ بۆ قەبوولکرنا پەیمانێن زۆردار و ئیستیسمارکەرێن کو د ناڤ وان دە خوەسەریا خوە ژ دەست ددە و سۆزا ئیتااتیێ ددە ئان ژی ب بەلەنگازی و فەقیریێ رە روو ب روو دمینە. ژ بەر ڤان “دەستپێکرنا ھێزێ” کو بەرێ ژ بۆ پەیمانەک تایبەتی ھاتی ئیمزەکرن، ھاتنە کرن ، سەرمایەدار ل سەر ھەسابێ مە خوە دەولەمەند دکن، ژ بەر کو ئەم “مەجبورن کو بەردێلەک گران بدن خوەدیێن ملک ژ بۆ مافێ چاندنیا ئاخێ ئان ژی کرنا ماکینەیان.” [کرۆپۆتکن، فەتھ نان ، ر. ١٠٣] ئەڤ شەرت و مەرج ئەشکەرە ژی تنازێن خوە ب پەیمانا ئازاد دکن (ل بەشا ب.٤ بنێرە ).
ئەڤ جووربەجوور جووربەجوور دەستوەردانا دەولەتێ ژ بەر ڤێ یەکێ نۆرمال تێنە دیتن کو گەلەک کەس وان ژی وەکی وان نافکرن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەم پارێزڤانێن کاپیتالیزما “بازارا ئازاد” دبینن کو ل دژی فۆرمێن “دەستوەردانا دەولەتێ” کو ژ بۆ ئالیکاریا بەلەنگازان ھاتنە سێوراندن د ھەمان دەمێ دە د پاراستنا مافێن ملکیەتا رەوشەنبیر، پارگیدانی، خوەدیێن خانیان و گەلەک قانوون و باجێن سەرمایەدار و وان دە تشتەک خەلەت نابینن. سییاسەتمەداران پرتووکێن قانوونێ ب جھ کرنە و ل سەر وان دپارێزن دا کو بازارا کاری ل بەرژەوەندیا خوە بخاپینن ( ل بەشا ف.٨یا ل سەر رۆلا دەولەتێیا د پێشدەبرنا کاپیتالیزمێ دە ل رێزا یەکەم بنێرە).
ھێژایی گۆتنێیە، تەڤی کو د کۆنترۆلکرنا چینا کارکەر دە رۆلا قاشۆ سڤکا زەختێن ب ڤی رەنگییێن “ئۆبژەکتیف” ھەیە ، بەرخوەدانا چینا کارکەران ئەو قاس بوویە کو سەرمایە تو جاری نەکاریە دەست ژ ھێزێن دەولەتێ، راستەراست و نەراستەراست، بەردە. دەما کو رێگەزێن کۆنترۆلێیێن “ئۆبژەکتیف” تێک بچە، سەرمایەدار ژ بۆ ڤەگەراندنا نیزاما “خوەزایی” دێ ھەر دەم سەری ل زۆرداریا دەولەتێ بدن . وێ دەمێ دەستێ “نەدیتبار”ێ بازارێ ب کولمەک خویایا دەولەتێ تێ گوھەزتن و رێیێن نەراستەراستێن دابینکرنا قازانج و ھێزێیێن چینا سەردەست ب فۆرمێن راستەراستێن دەولەتێ تێنە تەمام کرن. وەکە کو ئەم د بەشا د.١ دە ژی دیار دکن ، دەستوەردانا دەولەتێ ژ چەسپاندنا ڤان شێوازێن ملکیەتا تایبەت وێدەتر نۆرما کاپیتالیزمێیە، نە ئیستیسنایە و ژ بۆ ئەولەکرنا ھێز و قازانجا چینا کاپیتالیست تێ کرن.
ژ بۆ کو ئەم گرینگیا ڤان یەکدەستداریێن ب دەستەکا دەولەتێ نیشان بدن، ئەمێ باندۆرا وان خێز بکن.
یەکدەستداریا کرەدیێ، کو دەولەت کۆنترۆل دکە کا کی دکارە و کی نکارە پەرەیان بدە ئان دەین بدە، شیانا مرۆڤێن چینا کارکەر کو ئالتەرناتیفێن خوەیێن ل ھەمبەر کاپیتالیزمێ بافرینن کێم دکە. ب گرتنا میقدارێن بلندێن فایزێیێن ل سەر دەینان (کو تەنێ ژ بەر کو پێشبازی سینۆرکرییە گەنگازە) ھندک کەس دکارن دەبارا خوە بکن کو کۆۆپەراتیفان ئان پارگیدانیێن یەک کەسی ئاڤا بکن. ب سەر دە، ڤەگەراندنا دەینێن ب فایزێ بلند ژ بانکێن کاپیتالیست رە مسۆگەر دکە کو کۆۆپەراتیف گەلەک جاران نەچارن کو پرەنسیبێن خوە خەرا بکن، ژ بۆ کو دەبارا خوە بکن (ل بەشا ژ.٥.١١ بنێرە ). ژ بەر ڤێ یەکێ نە ئەجێبە کو کۆۆپەراتیفێن مۆندراگۆنێن پر سەرکەتییێن ل وەلاتێ باسک یەکیتیا خوەیا کرەدیێ ئاڤا کرن کو ب گرانی ژ سەرکەفتنا جەرباندنێ بەرپرسیارە.
چاوا کو زێدەکرنا مەاشان د ناڤ کاپیتالیزمێ دە تێکۆشینەک گرینگە، پرسا کرەدیێ ژی وسایە. پرۆودھۆن و شاگرتێن وی پشتگری دان فکرا بانکەیا گەل. گەر چینا کارکەر کاربوویا زێدەیی میقدارێن پەرەیان بگرتا و کۆنترۆل بکە، وێ دکاربوو ھێزا کاپیتالیست تێک ببە دەما کو نیزاما خوەیا جڤاکییا ئالتەرناتیف ئاڤا بکە (ژ بەر کو پەرە د داویێ دە واتەیا کرینا ھێزا کەدێیە، و ژ بەر ڤێ یەکێ دەستھلاتداریا ل سەر کەدکاران – کو مفتەیا زێدەبوونێیە. ھلبەرینا نرخێ). پرۆودھۆن ھێڤی کر کو ب کرەدی ژ بۆ لێچوون (ئانگۆ خەرجێن رێڤەبرنێ) کێم ببە، کارکەر دێ کاربن ئاموورێن ھلبەرینێیێن کو ھەوجە دکن بکرن. دگەل کو پرانیا ئانارشیستان ئیدا دکن کو زێدەکرنا گھاندنا کرەدیێ ژ چینا کارکەران وێ ژ زێدەبوونا مووچەیان وێدەتر نەکەڤە کاپیتالیزمێ، ھەمی ئانارشیست دزانن کا کرەدیا ئەرزانتر، مینا مووچەیێن زێدەتر، دکارە ژیانا مرۆڤێن کەدکار ھێسانتر بکە و چاوا تەکۆشینا ژ بۆ کرەدیەک وەھا، مینا تێکۆشینا ژ بۆ مووچەیان، دبە کو د پێشکەفتنا ھێزا چینا کارکەرا د ناڤا کاپیتالیزمێ دە رۆلەک کێرھاتی بلیزە. بوویەرێن ئەشکەرەیێن کو تێنە بیرا مرۆڤ ئەون کو د وان دە پەرە ژ ھێلا کارکەران ڤە ژ بۆ فینانسەکرنا تەکۆشینا خوەیا ل دژی سەرمایەیێ ھاتنە بکار ئانین، ژ فۆنێن گرەڤێ و چەکان بگرە ھەیا دوورکەتنا پەریۆدیک ژ کار کو ب داھاتا دراڤییا تێرا خوە زێدە پێکانە. زێدەبوونا گھیشتنا کرەدیا ئەرزان دێ ژ مرۆڤێن چینا کارکەر رە ھنەکی زێدەتر ڤەبژارکان بدە ژ فرۆتنا ئازادیا خوە ئان رووبرووبوونا بەلەنگازیێ (وەک کو زێدەبوونا مووچە و بەتالیێ ژی بێتر ڤەبژارکان ددە مە).
ژ بەر ڤێ یەکێ، یەکدەستداریا کرەدیێ پێشبازیا کاپیتالیزمێیا ژ کۆۆپەراتیفان (کو ب گشتی ژ فیرمایێن کاپیتالیست بەرھەمدارترن) کێم دکە و د ھەمان دەمێ دە ب زۆرێ مووچەیێن ھەموو کارکەران دادخینە ژ بەر کو داخوازا کەدێ ژیا دن کێمترە. ئەڤ، د ئەنجامێ دە، دھێلە کو کاپیتالیستان ترسا ژ کیسێ بکار بینن دا کو ئاستێن بلندترێن نرخێ زێدە ژ کارمەندان دەرخینن، ب ڤی رەنگی ھێزا کاپیتالیست (ل ھوندور و دەرڤەیی جیھێ کار) و بەرفرەھتر (زێدەکرنا لێچوونێن سازکرنێ و ب ڤی رەنگی ئافراندنا بازارێن ئۆلیگارشیکێن کو ژ ھێلا سەردەستیێ ڤە تێنە سەردەست کرن). چەند فیرما). وەکی دن، رێژەیێن فایزێیێن بلند ھاتنا راستەراست ژ ھلبەرینەران ڤەدگوھەزینن بانکان. کرەد و پەرە ھەم د تێکۆشینا چینان دە وەکی چەک تێنە بکار ئانین. ژ بەر ڤێ یەکێ، دیسا و دیسا، ئەم دبینن کو چینا سەردەست بانگا بانکا ناڤەندی دکە و چالاکیا دەولەتێ بکار تینە (ژ رێزکنامەیا راستەراستا دراڤێ بخوە، ھەیا ھەولدانا برێڤەبرنا ھەرکینا وێ ب مانیپولاسیۆنا بەرژەوەندیێ) ل ھەمبەر گەفێن دوبارە. ژ خوەزایا (و رۆلا) پەرەیان د ناڤا کاپیتالیزمێ دە.
یەکدەستداریا کرەدیێ ژ بۆ ئەلیتان خوەدی ئاڤانتاژێن دنە. سالێن ١٩٨٠-ئان ب زێدەبوونا بارگرانیا دەینێ ل سەر مالباتان و ھەر وەھا زێدەبوونا گرانیا دەولەمەندیێ ل دەولەتێن یەکبوویی ھاتە دەستنیشان کرن. ھەردو ب ھەڤ ڤە گرێدایی نە. ژ بەر “کێمبوونا مووچەیێن راستینێن ساەتان، و راوەستانا د داھاتێن مالباتێ دە، چینێن ناڤین و ژێرین بێتر دەین دانە کو ل جھێ خوە بمینن” و وان “ژ دەولەمەندێن پر دەولەمەندێن کو [بوویە] دەولەمەندتر دەین کرنە.” د سالا ١٩٩٧ دە، مالباتێن دەولەتێن یەکبوویی ١ تریلیۆن دۆلار (ئان ١٧% ژ داھاتێن پشتی باجێ) ل سەر کارووبارێ دەین خەرج کرن. “ئەڤ یەک ژ نوو ڤە دابەشکرنا داھاتێیا بەر ب ژۆر ڤە تەمسیل دکە.” و چما ئەو دەین کرن؟ ژ سەدی ٤٠-ێ ژێرینێ دابەشکرنا داھاتێ “دەین ژ بۆ تەلافیکرنا داھاتێن راوەستایی ئان داکەتنێ” لێ ژ سەدی ٢٠-ێ ژۆرین “ب پرانی ژ بۆ ڤەبەرھێنانێ” دەین کر. ژ بەر ڤێ یەکێ “کرەدیا خەریدار دکارە وەکی رێیەک ژ بۆ دۆماندنا سەرفکاریا گرسەیی ل ھەمبەر مووچەیێن راوەستاندی ئان داکەتی وەرە ھەسباندن. لێ ژ نێرینا چینا دەیندێر ڤە بۆنوسەک جڤاکی و سیاسییا دن ژی ھەیە: ئەو زەختا ژ بۆ مووچەیێن بلند کێم دکە. رێ ددە مرۆڤان کو تشتێن کو ب ئاوایەکی دن نەکارن بکرانا، د دەما پۆلاریزاسیۆنێ دە ھەم خویانگێ و ھەم ژی راستیا ستانداردا ژیانێیا کو تێ دە ھەیە، دبە ئالیکار / ئان فاتوورەیا ماستەرجارد، گرەڤ و ئاوایێن دنێن ئالۆزیێ ژیێن دن کێمتر بالکێش خویا دکن.” [دۆوگ ھەنوۆۆد، واڵ سترێت ، رووپەل ٦٤-٦]
ژ بەر ڤێ یەکێ کرەدی “فۆرمەک گرینگا زۆردەستیا جڤاکییە؛ کارکەرێن ئیپۆتەککری بێتر خوەدانپارێزن.” [ھەنوۆۆد، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٣٢] پەرە ھێزە و ھەر ئاموورەک کو ب زێدەکرنا ڤەبژارکێن کارکەران وێ ھێزێ کێم بکە ژ ھێلا چینا کاپیتالیست ڤە وەکی خەتەرەیەک تێ ھەسباندن — چ ئەو بازارێن کار تەنگ بە، چ بەخشەیا بێکاریێ ژ دەولەتێ رە تێ دایین، چ ئەرزان بە، ب خوە برێخستنکری بە، کرەدیەک — دێ ل بەرخوە بدن. ژ بەر ڤێ یەکێ، یەکدەستداریا کرەدیێ تەنێ دکارە وەکی بەشەک ژ ئێریشەک بەرفرەھا ل دژی ھەر جوورە ھێزا جڤاکییا کاپیتالیست وەرە شەر کرن.
ب کورتی، یەکدەستداریا کرەدیێ، ب سینۆرکرنا ب سوونی ڤە ڤەبژارکا کو ئەم ژ بۆ خوە بخەبتن، پشتراست دکە کو ئەم ژ بۆ سەرۆکەک دخەبتن د ھەمان دەمێ دە چەند کەسان ژی ل سەر ھەسابێ گەلەکان دەولەمەند دکن.
یەکدەستداریا ئاخێ ژ پێکانینا سەرناڤێن ئاخێیێن کو ل سەر داگرکرن و کارانینا کەسانە نامینە ژ ھێلا ھوکوومەتێ ڤە پێک تێ. د ھەمان دەمێ دە ئەڤ ژی دھەوینە کو چەوساندنا خانیێن تەرکاندی و جەلەبێن دنێن ملک نەقانوونی دکە. ئەڤ دبە سەدەما کرێیا ئاخێ، کو ب ڤێ یەکێ خوەدان ئەرزان ژ بۆ کو کەسێن دن ئاخا خوە بکار بینن لێ ب راستی چاندنی و بکار نەینن، دستینن. د ھەمان دەمێ دە دەستوور ددە خوەدیکرن و کۆنترۆلکرنا چاڤکانیێن خوەزایییێن وەکی نەفت، گاز، کۆمر و دار. ئەڤ یەکدەستداری ب تایبەتی ئیستیسمارە، ژ بەر کو خوەدیێ وێ نکارە ئیدیا بکە کو ئەرد ئان ژی چاڤکانیێن وێ ئافراندیە. ئەو ژ ھەمییان رە پەیدا بوو ھەیا کو خوەدان خانی ئەو ئیدا کر کو ئەو دۆرپێچ کر و نەھشت کویێن دن بکار بینن.
ھەیا سەدسالا نۆزدەھان، کۆنترۆلکرنا ئاخێ بەلکی فۆرما ھەری گرینگا ئیمتیازێ بوو کو ژ بەر ڤێ یەکێ مرۆڤێن کارکەر نەچار بوون کو ژ بەرھەما وێ کێمتر وەکی مەاش قەبوول بکن. دەما کو ئەڤ یەکدەستداری د جڤاکا مۆدەرنا کاپیتالیست دە کێمتر گرینگە (وەکی ھندک کەس دزانن چاندنیێ بکن)، دیسا ژی رۆلەک دلیزە (ب تایبەتی د وارێ خوەدیکرنا چاڤکانیێن خوەزایی دە). ب کێمانی، ھەر مال و جیھێ کار ھەوجەدارێ زەڤییە کو ل سەر وەرە چێکرن. ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو چاندنیا ئاخێ کێم گرینگ بوویە، کارانینا ئاخێ گرینگ دمینە. ژ بەر ڤێ یەکێ یەکدەستداریا ئاخێ مسۆگەر دکە کو مرۆڤێن خەباتکار نە ئەردەک ژ بۆ چاندنیێ، نە جیھەک ژ بۆ دانینا دکانان و نە جیھەک رازانێ ببینن بێیی کو پێشی ل خوەدیێ خانی بەردێلەک بدن ژ بۆ ئیمتیازا دانینا لنگێ ل سەر ئاخا کو ئەو خوەدی لێ نە ژی ئافراندنە. نە ژی بکار بینن.یا ھەری باش، کارکەر ب دەھسالان ژیانا خوە ئیپۆتەک کریە دا کو پچەک ئاخا خوە بگرە ئان ژییا خەرابتر کرێیا خوە بدە و وەکی بەرێ بێ ملک مایە. ب ھەر ئاوایی، خوەدان خانی ژ بۆ دانووستەندنێ دەولەمەندترن.
وەکی دن، یەکدەستداریا ئاخێ د ئافراندنا کاپیتالیزمێ دە رۆلەک گرینگ لیست (ل بەشا ف.٨.٣ ژی بنێرە ). ئەڤ دو فۆرمێن سەرەکە گرت.یا یەکەم، دەولەتێ ب دارێ زۆرێ خوەدیێ ملکێن مەزنێن د دەستێ مالباتەکێ دە بوو. ئەردێ ھەری باش ب دارێ زۆرێ گرتن، ڤان خوەدان ئاخێن مەزن کرن پارک و نێچیرێ، ژ بەر ڤێ یەکێ گوندی نەچار کرن کو ڤەبژارکەک ھندک بە ژ بلی کو ل سەر تشتێ مایی ل ھەڤ بجڤن. ژ بەر ڤێ یەکێ گھیشتنا ئاخا بلند تەنێ ب دایینا کرێیا ژ بۆ ئیمتیازێ گەنگاز بوو، ھەکە ھەبە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەلیتەکێ ئیدیا کر کو خوەدیێ ئەردێن ڤالایە، و ب کۆنترۆلکرنا گھیشتنا وێ (بێیی کو خوە راستەراست ئەو داگر بکن ئان بخەبتن) چینێن کارکەرێن وێ دەمێ کۆنترۆل کرن.یا دویەمین، ئەلیتا دەستھلاتدار ژی ب تەنێ ئاخا کو ب کەڤنەشۆپی د دەستێ جڤاکێ دە بوو دزین. ژ ڤێ رە دگۆتن دۆرپێچکرن، پێڤاژۆیا کو ئەردێ ھەڤپار ڤەدگوھەرە ملکێ تایبەت. ئابۆریناس وڵام لازۆنجک ڤێ پێڤاژۆیێ کورت دکە:
“ژ نوو ڤە ئۆرگانیزەکرنا ئەردێن چاندنیێ [تەڤگەرا دۆرپێچکرنێ]… ب نەچاری زندیبوونا چاندنیا کەڤنەشۆپییا گوندیان خەرا کر… [ئەو] ھێزەکە کارکەرا مەزنا گوندیێن بێمراس ب تەنێ گرێدانێن کێم ب ئاخێ ڤە ئافراند. ژ بۆ دەبارا ژیانێ، گەلەک ژ ڤان گوندیان ڤەگوھەری “پیشەسازیا ناڤمالین” – ھلبەرینا کەلووپەلان د سەدسالا ١٨ان دە ھلبەرینا تەکستیلێ ھات گوھەرتن. [ رێخستنا کارسازیێ و میتا ئابۆریا بازارێ ، رووپ. ٣-٤]
چینا ئاخایان ب ئیمکانا کو “قانوونی” مرۆڤان ژ ملکێ “وان” دوور بخە ، یەکدەستداریا ئاخێ بکار ئانی دا کو بافرینە چینەک مرۆڤان کو ژ بلی کەدا وان (ئانگۆ ئازادی) تشتەک تونە کو بفرۆشە. ئەرد ژ وان کەسێن کو ب کەڤنەشۆپی ئەو ب کار دانین، بنپێکرنا مافێن ھەڤپار، و ژ ھێلا خوەدێگراڤی ڤە ژ بۆ بەرژەوەندیا خوە ھلبەراندن ھاتە بکار ئانین (د ڤان دەمێن داوی دە، پێڤاژۆیەک ب ڤی رەنگی ل جیھانا سێیەمین ژی ددۆمە). داگرکەریا کەسانە ب ئاخا و کۆلەتیا مەاشێ چاندنیێ ڤەگوھەری، و ژ بەر ڤێ یەکێ “قانوونێن دۆرپێچکرنێ … نفووسا چاندنیێ بەرب بەلەنگازیێ ڤە بر، ئەو خستن بەر دلۆڤانیا خوەدان ئەردان، و ھەژمارەکە مەزن ژ وان نەچار کرن کو کۆچی باژارێن کو لێ وەک پرۆلەتەر، ئەو تەسلیمی رەھمەتا چێکەرێن چینا ناڤین ھاتن کرن.” [پەتەر کرۆپۆتکن، شۆرەشا مەزنا فرانسی ، جل. ١، رووپ. ١١٧-٨]
گوھەرینەک ژ ڤێ پێڤاژۆیێ ل وەلاتێن مینا ئامەریکا پێک ھات، کو ل ور دەولەتێ خوەدیتیا ریێن مەزنێن ئاخێ گرت و پشترە ئەو فرۆت جۆتکاران. وەکی کو ھۆوارد زنن دەستنیشان دکە، قانوونا ھۆمەستەاد “١٦٠ ھەکتار ئەردا رۆژاڤایی، بێ داگرکرن و خوەدی گشتی، دا ھەر کەسێ کو وێ پێنج سالان چاندنیێ بکە. ھەر کەسێ کو بخوازە ١،٢٥ دۆلار ژ ھەکتارەکێ بدە، دکارە مالەک بکرە. کێم مرۆڤێن ئاسایی ٢٠٠ دۆلارێن پێویست ھەبوون. ژ بۆ ڤێ یەکێ سپەکولاتۆران بار کر و گەلەک ژ ئەردێ کرین.” [ا پەۆپلەعس ھستۆری ئۆف تھە ئونتەد ستاتەس ، ر. ٢٣٣] ئەو جۆتکارێن کو دراڤ ددن، گەلەک جاران نەچار دبوون کو دەیندار بن دا کو ویا بکن، و بارەک زێدە دانی سەر کەدا خوە. رێیێن ئەردێن بەرفرەھ ژی راستەراست (ب دیاری ئان ب فرۆتنا ئەرزان) ئان ژی ب کرێ (ب ئاوایێ گھاندنا ئیمتیازێ ژ ئاخا دەولەتێ رە ژ بۆ دەرخستنا مادەیێن خاڤێن مینا دار و نەفتێ) دانە رێیێن ھەسنی و پارگیدانیێن دن. ب ھەر ئاوایی، گھیشتنا ئاخێ ھاتە قەدەخە کرن ویێن کو ب راستی ئەو کار دکرن، ب رەنگەکی ئان یەکی دن باجەک ژ خوەدیێ خانی رە دانین (ئان راستەراست د کرێ دە، ئان ژی نەراستەراست ب ڤەگەراندنا دەینەک).
ئەڤ یەکدەستداریا ئاخێ د چالاکیێ دە بوو (ژ بۆ ھوورگولیێن زێدەتر ل بەشێن ف.٨.٣ ، ف.٨.٤ و ف.٨.٥ ژی بنێرە ) و یەکدەستداریا ئالاڤ و ئالاڤان ژ وێ دەرکەت، ژ بەر کو پیشەسازیا ناڤخوەیی ل بەر کاپیتالیزما پیشەسازیێ نکاریبوو بژی. ل ھەمبەر پێشبازیا ھلبەرینا پیشەسازییا کو ل سەر قازانجێن کو ژ کەدا ئەرزان تێنە ھلبەراندن دەولەمەند دبە، ب دەمێ رە شیانا کارکەرانا خوەدیکرنا ئاموورێن خوەیێن ھلبەرینێ کێم بوو. ژ رەوشەکێ کو پرانیا کارکەران خوەدیێ ئاموورێن خوە بوون و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی ژ بۆ خوە کار دکرن، نھا ئەم ب رەژیمەک ئابۆری رە رووبروو نە، کو ئالاڤ و ئالاڤێن کو ژ بۆ خەباتێ ھەوجە نە د دەستێ سەرمایەداران دە نە و ژ بەر ڤێ یەکێ، کارکەر نھا ژ بۆ پاترۆنان دخەبتن.
یەکدەستداریا ئالاڤ و ئالاڤان دشبھە یەکدەستداریا ئاخێ، ژ بەر کو ل سەر بنگەھێ کاپیتالیستە کو ژ کارکەران رە دەستوور نادە سەرمایا خوە، ھەیا کو کەدکار باجا خوە نەدە خوەدیێ وێ کو بکار بینە. دەما کو سەرمایە “ب تەنێ کەدا ئەمبارکرییە کو بەرێ ھەقێ خوە ب تەڤاھی ستەندیە” و ژ بەر ڤێ یەکێ “مافێ دەیندێرێ سەرمایەیێیە کو ئەو ساخلەم ڤەگەرە، و نە تشتەک دن” (کو گۆتنێن توجکەر بکار بینن)، ژ بەر ئیمتیازێن قانوونییێن کاپیتالیستە. د رەوشەکێ دە کو ژ بۆ کارانینا وێ “خەرجێ” دستینە . ژ بەر کو، دگەل کو چینا کارکەر ب قانوونی ھەم ژ ئاخ و ھەم ژی ژ سەرمایەیا بەردەست (ئاموورێن ژیانێ) ھاتنە قەدەخە کرن، ئەندامێن وێ چینێ بژاردەیا ھندکە ژ بلی رازیکرنا پەیمانێن مووچەیێ کو دەستوورێ ددە سەرمایەداران ژ بۆ کارانینا وان “بەردێل” بستینن. ئالاڤێن ( ل بەشا ب.٣.٣ بنێرە ).
ژ بەر ڤێ یەکێ یەکدەستداریا سەرمایە ژی، مینا یەکدەستداریا ئاخێ، ژ ئالیێ دەولەت و قانوونێن وێ ڤە تێ مەشاندن. گەر ھوون ل فۆرما سەرەکەیا کو ئیرۆ سەرمایەیا وەھا تێ دە تێ گرتن، ل پارگیدانیێ بنێرن، ئەڤ یەکا ھەری زەلال تێ دیتن. ئەڤ ژ بلی ئاڤاھیەکە قانوونی نە تشتەکی دنە. “د ڤان ١٥٠ سالێن داوین دە،” ژۆەل باکان دەستنیشان دکە، “پارگیدانی ژ نەزەلالیێ رابوویە و بوویە سازیا ئابۆرییا سەردەستا جیھانێ.” قانوون ھاتە گوھەزتن دا کو “بەرپرسیاریا تخووبدار” و ئالیەیێن دن بدە پارگیدانیان دا کو “کارسازیا تەڤلێبوونێیا ھێژا بکشینە… ب راکرنا قەدەخەیێن نە پۆپولەر [ژ بۆ سەرمایەداران] ژ قانوونێن پارگیدانیێ.” د داویێ دە، دادگەھان “ب تەڤاھی پارگیدانی ڤەگوھەراندن “کەسەک”، ب ناسنامەیا خوە … و ھێز کرن، مینا کەسەک راستین، کو ل سەر ناڤێ خوە کارسازیێ بمەشینە، مالوومانان ب دەست بخە، کارکەران بخەبتینە، باج بدە و ھەرە دادگەھ مافێ خوە ب دەست بخە و کریارێن خوە بپارێزە.” ل ئامەریکا، ئەڤ ب کارانینا گوھەرینا ١٤-ئان (کو ژ بۆ پاراستنا کۆلەیێن ئازاد ھاتە پەژراندن!) ھاتە بدەستخستن. ب کورتاسی، پارگیدانی “ب ماف، ھەوجەداری و داخوازێن خوە نە عکەسەکعەک سەربخوەیە… ژ بۆ پێشدەبرنا سییاسەتا جڤاکی و ئابۆری ئاموورەک ژ ھێلا دەولەتێ ڤە ھاتی ئافراندنە.” [ تھە جۆرپۆراتۆن ، ر. ٥، رووپ. ١٣، رووپ. ١٦ و رووپ. ١٥٨]
ھەر وەھا مرۆڤ نکارە بێژە کو ئەڤ یەکدەستداری بەرھەما کەد و تەسەرووفێیە. سەرمایە-یەکدەستدار پێشڤەچوونەک ڤێ داوییێیە و ئەڤ رەوش چاوا پێشکەت ب گەلەمپەری تێ پاشگوھ کرن. گەر وەکی نە گرینگ نەیێ رۆنی کرن، ھن چیرۆکەک پەری تێ خێز کرن کو تێ دە چەند مرۆڤێن باقل خلاس کرن و ژ بۆ بەرھەڤکرنا سەرمایێ گەلەک خەبتین و پرانیا تەمبەل ھەرکین کو ژ ھێلا ڤان ژەنۆسیدێن (ھەما ھەما سەرمرۆڤ) ڤە وەرن خەبتاندن. د راستیێ دە، سەرمایا دەستپێکێیا ژ بۆ ڤەبەرھێنانا د پیشەسازیێ دە ژ دەولەمەندیا کو ژ دەرڤە ھاتیە تالانکرن ئان ژی ژ داھاتێن ئیستیسمارا فەۆدال و ئاخایان دھات. وەکی دن، وەک کو ئەم د بەشا ف.٨ دە نیقاش دکن ، دەستوەردانا دەولەتێیا بەرفرەھ ھەوجە بوو کو چینەک کارکەرێن مەاش چێبکە و دەستنیشان بکە کو سەرمایە ژ بۆ ئیستسمارکرنا وان د پۆزیسیۆنا چێترین دەیە. دەما کو سەرمایە-یەکدەستداریا خوە لنگێن خوە دیت، ئەڤ دەستوەردانا ئەشکەرەیا دەولەتێ ھات کێمکرن.
پشتی کو ئەڤ یەک پێک ھات، تەڤگەرا دەولەتێ کێمتر ئەشکەرە بوو و ل سەر پاراستنا مافێن ملکیەتا سەرمایەداران ھوور دبە. ژ بەر ڤێ یەکێیە کو “بەردێلا” کو ژ کارکەران رە تێ داین، بەشەک ژ نوو ڤە ڤەبەرھێنانێ ل سەرمایەیێ بوو، کو بوھایێن کەلووپەلان کێم کر، پیشەسازیا ناڤخوەیی خەرا کر و ژ بەر ڤێ یەکێ ڤەبژارکێن کو ل بەر کارکەرێن د ئابۆریێ دە پەیدا دبن تەنگ کرن. ب سەر دە، ڤەبەرھێنانێ ھەر وەھا لێچوونێن سازکرنێیێن ھەڤرکێن پۆتانسیەل زێدە کر، کو ئەڤ یەک دۆماندنا بێپارکرنا چینا کارکەر ژ ناڤگینێن ھلبەرینێ کر ژ بەر کو ڤان ئاستەنگێن “خوەزایی”یێن ژ بۆ کەتنا بازاران گارانتی دکرن کو چەند ئەندامێن وێ چینێ خوەدی فۆنێن ھەوجە نە کو چێبکن. جیھێن کارێن کۆۆپەراتیفێن مەزناھیا گونجاو. ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو یەکدەستداریا ئاخێ ژ بۆ ئافراندنا کاپیتالیزمێ گرینگ بوو، یەکدەستداریا “ئالاڤ و ئاموور”ا کو ژێ دەرکەتبوو زوو بوو کانیا سەرەکەیا پەرگالێ.
ب ڤی ئاوایی فایز ب خوە رە بوو دۆمدار، ب ئەشکەرەیی “دانووستاندنێن ئازاد” بوو ناڤگینا کو سەردەستیا کاپیتالیست بژی. ب گۆتنەکە دن، “دەستپێکرنا ھێزێیا بەرێ” ب پاراستنا دەولەتێیا نھایا ملکیەتێ رە مسۆگەر دکە کو سەردەستیا کاپیتالیستا ل سەر جڤاکێ تەنێ ب بکارانینا ھێزا “پاراستنێ” (ئانگۆ شیدەتا کو ژ بۆ پاراستنا ھێزا خوەدان ملک ل دژی سەندیکایان، گرەڤ تێ بکارانین، بدۆمینە. کار، ھود.). ” خەرجێن ” کو ژ نفشێن بەرێیێن کارکەران ھاتنە دەرخستن، پشتراست کریە کویێ نھا نە د رەوشەک دەیە کو ب “پێشبازیا ئازاد” خوە ژ نوو ڤە ب ئاموورێن ژیانێ رە بکە یەک (ب گۆتنەک دن، دایینا فایزێ مسۆگەر دکە کو فایز بەردەوام دکە). ھێژایی گۆتنێیە کو زێدەبوونا ڤی نفشی دێ ژ بۆ زێدەکرنا سەرمایا سەرمایێ وەرە بکار ئانین و ب ڤی ئاوایی بێ خوەدیکرنا نفشێن پاشەرۆژێ وەرە مسۆگەر کرن و ب ڤی رەنگی رەفاز ژی خوە دۆمدار دبە. و ھەلبەت پاراستنا دەولەتێیا ل ھەمبەر “دزیێ”یا کەسێن کەدکار مسۆگەر دکە کو مال دزی بمینە و دزێن راست ژی تالانا خوە بپارێزن.
ھەیا کو یەکدەستداریا “ئیدەان”ە، ئەڤ یەک ژ بۆ دەولەمەندکرنا پارگیدانیێن کاپیتالیست ل سەر ھەسابێ رایا گشتی و داھێنەر تێ بکار ئانین. پاتەنت جووداھیەک بھایێ ئاسترۆنۆمیکی دکە. میناکی، ھەیا دەستپێکا سالێن ١٩٧٠-ئان، ئیتالیا پاتەنتێن دەرمانان ناس نەدکر. وەکی ئەنجامەک، رۆچە پرۆدوجتس کارووبارێن تەندورستیا نەتەوەیییا بریتانی ژ بۆ پێکھاتەیێن پاتەنتەدێن لبروم و ڤالوم زێدەتری ٤٠ قات زێدەتر ژیا کو ژ ھێلا پێشبازێن ل ئتالیتالیایێ ڤە ھاتی بارکرن، خەرج کر. وەکی کو توجکەر گۆت، یەکدەستداریا پاتەنتێ “د پاراستنا ڤەبەرھێنەر و نڤیسکاران دە ل ھەمبەر پێشبازیێ ژ بۆ دەمەک تێرا خوە درێژە کو ئەو بکارن ژ گەل خەلاتەک پر زێدە ژ پیڤانا کەدێیا کارووبارێن وان بستینن، – ب گۆتنەک دن، د دایینا ژ بۆ ھن کەسان مافێ ملکیەتێ ژ بۆ سالەکێ و راستیێن خوەزایێ، و ھێزا کو ژیێن دن باجێ بستینن ژ بۆ بکارانینا ڤێ دەولەمەندیا خوەزایییا کو دڤێ ژ ھەر کەسی رە ڤەکری بە.” [ تھە ئندڤدوالست ئانارچستس ، ر. ٨٦]
باندۆرا نەتیجەیا ڤێ یەکێ دکارە ترسناک بە. دانووستاندنێن بازرگانییێن جیھانییێن رۆوندا ئوروگوای “مافێن ملکێ رەوشەنبیری خورت دکە. پارگیدانیێن دەرمانێن ئامەریکی ویێن دنێن رۆژاڤایی ئێدی دکارن پارگیدانیێن دەرمانانێن ل ھندستان و برەزیلیایێ ژ عدزیناع ملکێ وانێن رەوشەنبیری راوەستینن. لێ ڤان پارگیدانیێن دەرمانانێن ل جیھانا پێشکەفتی ڤان ژیان-رزگارکرنێ دکرن. دەرمانێن کو ژ ئالیێ شیرکەتێن دەرمانێن رۆژاڤایی ڤە دھاتن فرۆتن، کێم بوون. ژ بەر کو ھندک کەس دکارن نارکۆتیکێ ب دەست بخن . [ژۆسەپھ ستگلتز، گلۆبالزاتۆن ئاند ئتس دسجۆمتەنتس ، ر. ٧-٨] دەما کو ھێرسا ناڤنەتەوەیییا ل سەر دەرمانێن ئادس-ێ د داویێ دە شرکەتێن دەرمانان نەچار کر کو دەرمانان ب بھایێ بھایێ د داویا ٢٠٠١ دە بفرۆشن، رەژیما بنگەھینا مافێن ملکیەتا رەوشەنبیری ھین ل جھێ خوە بوو.
ئیرۆنیا کو ئەڤ رەژیم د پێڤاژۆیەکە ب ئیدایا سەربەستکرنا بازرگانیێ دە ھاتیە ئافراندن، دڤێ ژ نەدیتی ڤە نەیێ. “مافێن ملکێ رەوشەنبیری،” وەکی نۆام چۆمسکی راست دەستنیشان دکە، “پیڤانەک پاراستنێیە، ت تێکلیا وان ب بازرگانیا ئازاد رە نینە — ب راستی، ئەو تام بەرەڤاژیێ بازرگانیا ئازادن.” [ فێمکرنا ھێزێ ، ر. ٢٨٢] بێدادیا بنگەھینا “یەکدەستداریا رامانان” ژ ھێلا ڤێ راستیێ ڤە زێدە دبە کو گەلەک ژ ڤان ھلبەرێن پاتەنتکری ئەنجاما فینانسەکرنا لێکۆلین و پێشکەفتنێیا ھوکوومەتێ نە، دگەل کو پیشەسازیا تایبەتی تەنێ ژ تەکنۆلۆژیێ قەزەنجێن یەکدەستداریێ دستینە کو ئەو ژ بۆ پێشکەفتنێ قونجەک خەرج نەکر. . د راستیێ دە، درێژکرنا ئالیکاریا ھوکوومەتێ ژ بۆ لێکۆلین و پێشکەفتنێ ژ ھێلا ھوکوومەت و پارگیدانیێن کو ب دەڤکی ب رۆژەڤا نەۆ-لیبەرال ڤە گرێدایی نە، ھەرێمەک گرینگ و قەبوولکرییا دەستوەردانا دەولەتێیە.
“یەکدەستداریا رامانان” ب راستی ل دژی ئاقلێ خوە دخەبتە. پاتەنت ب قاسی کو ئەو تەشویق دکن نووبوونێ دتەپسینن. زانیارێن لێکۆلینێیێن کو ب راستی کارێ داھێنانێ دکن، پێدڤییە کو مافێن پاتەنتێ وەکی شەرتێ کار ئیمزا بکن، د ھەمان دەمێ دە پاتەنت و بەرنامەیێن ئەولەھیا پیشەسازیێ کو ژ بۆ بھێزکرنا بەرژەوەندیا پێشبازیێ ل سووکێ تێنە بکار ئانین ب راستی پێشی ل پارڤەکرنا ئاگاھداریان دگرن، ژ بەر ڤێ یەکێ نووبوونێ کێم دکە (ئەڤ خراب ب تایبەتی ل زانینگەھان تێ ھیسکرن ژ بەر کو رەژیما نوویا “مافێن رەوشەنبیری” ل ور بەلاڤ دبە). زێدەتر لێکۆلین دسەکنە ژ بەر کو نووبوونەک زێدەیا کو ل سەر بنگەھا پاتەنتێن کەسێن دن تێ ئاستەنگ کرن دەما کو خوەدیێ پاتەنتێ دکارە ل سەر لنگێن خوە بسەکنە ژ بەر کو ترسا وان ژ ھەڤرکەک کو ئیجادێ باشتر بکە تونەیە. ئەو ھەر وەھا پێشکەفتنا تەکنیکی ئاستەنگ دکن ژ بەر کو، ژ ھێلا جەوھەرێ خوە ڤە، رێ ل بەر ڤەدیتنا سەربخوە ڤەدگرن. د ھەمان دەمێ دە، بێ گومان، ھن پارگیدان خوەدان پاتەنتەک ئەشکەرە نە کو وێ بکار بینن لێ تەنێ ژ بۆ کو کەسەک دن نەھێلە کو ویا بکە.
وەکی کو نۆام چۆمسکی دەستنیشان دکە، ئیرۆ پەیمانێن بازرگانیێیێن مینا گاتت و نافتا “تەڤلھەڤیەک لیبەرالیزاسیۆن و پاراستنێ فەرز دکن، کو ژ بازرگانیێ وێدەتر دچن، ژ بۆ کو دەولەمەندی و ھێز ب ھشکی د دەستێن ئاخایان دە بھێلن ھاتنە چێکرن.” ژ بەر ڤێ یەکێ “مافێن سەرمایەدار بێنە پاراستن و زێدەکرن” و داخوازەک سەرەکە “زێدەکرنا پاراستنا عمولکێ رەوشەنبیریعیە، تەڤی نەرمالاڤێ و پاتەنتان، دگەل مافێن پاتەنتێ کو ل سەر پێڤاژۆیێ و ھەم ژی ھلبەرێ درێژ دبە” دا کو “تەمین بکە کو بنگەھا دەولەتێن یەکبوویی پارگیدانی تەکنۆلۆژیا پێشەرۆژێ کۆنترۆل دکن” و ژ بەر ڤێ یەکێ “پرانیا بەلەنگاز د گرێدانا ب ھلبەرێن بھایێن چاندنیا رۆژاڤایی، بیۆتەکنۆلۆژی، پیشەسازیا دەرمان و ھود ڤە گرێددن.” [ ئەمرێن جیھانێ، کەڤن و نوو ، ر. ١٨٣، رووپ. ١٨١ و رووپ ١٨٢-٣] ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو ھەکە پارگیدانیەک رێیەک نوو، بکێرتر،یا ھلبەرینا دەرمانەک کفش بکە، وێ ھنگێ “یەکدەستیا رامانان” دێ وان راوەستینە و ژ بەر ڤێ یەکێ “ئەڤ نە تەنێ تەدبیرێن پر پاراستنێ نە … ئەو” ژ نوو ڤە دەربەک ل دژی کاربدەستیا ئابۆری و پێڤاژۆیا تەکنۆلۆژیک – ئەڤ تەنێ نیشانی وە ددە کو ب راستی چقاس عبازرگانیا ئازادع ب ڤان ھەمییان رە تێکلدارە.” [چۆمسکی، تێگھشتنا ھێزێ ، ر. ٢٨٢]
ھەمی تێ ڤێ واتەیێ کو پارگیدانی (و ھوکوومەتێن وان) ل جیھانا پێشکەفتی ھەول ددن کو ب کۆنترۆلکرنا ھەرکینا تەکنۆلۆژیێ ژیێن دن رە پێشی ل دەرکەتنا پێشبرکێ بگرن. پەیمانێن “بازرگانیا ئازاد” ژ بۆ ھلبەرینا یەکدەستداریا ھلبەرێن وان تێنە بکار ئانین و ئەڤ یەک دێ مەزنبوونا پێشبازیێ ئاستەنگ بکە ئان ژی ھێدی بکە. دەما کو پرۆپاگاندیستێن پارگیدانی ب دلسۆزی چالاکڤانێن “دژ-گلۆبالیزمێ” وەکی دژمنێن جیھانا پێشکەفتی شەرمەزار دکن، لێ دگەرن کو ئاستەنگێن بازرگانیێ بکار بینن دا کو شێوازێن ژیانا خوە (رۆژاڤایی) ل سەر ھەسابێ نەتەوەیێن بەلەنگاز بپارێزن، راستی جوودایە. ” یەکدەستداریا رامانان” ب توندی تێ بکار ئانین دا کو چالاکیا ئابۆرییا جیھانا پێشکەفتی بتەپسینە ئان ژی کۆنترۆل بکە دا کو باشوور، ب باندۆر، وەکی کارگەھەک مەزن بمینە. دگەل کو راستەراست قازانجێن یەکدەستداریێ وەردگرە، خەتەرەیا پێشبازیا “کێم-مەاش” ژ جیھانا پێشکەفتی دکارە وەرە بکار ئانین دا کو کۆلەیێن مەاشێن جیھانا پێشکەفتی د بن کۆنترۆلێ دە بمینە و ژ بەر ڤێ یەکێ ئاستا قەزەنجێ ل مالێ بپارێزە.
ئەڤ نە ھەموویە. مینا جوورەیێن دنێن ملکیەتا تایبەت، فایزێ کو ژ ھێلا وێ ڤە ھاتی ھلبەراندن دبە ئالیکار کو ئەو بخوە-دۆمدار ببە. سەرمایەدار ب ئافراندنا یەکدەستدارێن موتلەق “قانوونی” و قەزەنجکرنا زێدەیا کو ڤان دافرینن، نە تەنێ خوە ل سەر ھەسابێیێن دن دەولەمەند دکن، د ھەمان دەمێ دە سەردەستیا خوەیا ل بازارێ ژی مسۆگەر دکن. ھن قەزەنجێن زێدەیێن کو ژ بەر پاتەنت و مافێن خوەروو تێنە بەرھەڤ کرن دیسا ل پارگیدانیێ تێنە ڤەبەرھێنان، ب ئافراندنا ئاستەنگیێن جھێرەنگێن “خوەزایی” ژ بۆ تێکەتنێ ژ بۆ ھەڤرکێن پۆتانسیەل ڤە ئاڤانتاژان پەیدا دکن. ب ڤی رەنگی پاتەنت باندۆرێ ل ئاڤاھیا کارسازیێ دکن، دامەزراندن و سەردەستیا کارسازیا مەزن تەشویق دکن.
د داویا سەدسالا نۆزدەھان دە، یەکدەستداریا رامانان د پێشڤەبرنا کارتەلان دە رۆلەک سەرەکە لیست و د ئەنجامێ دە بنگەھەک ژ بۆ کو د سەدسالا بیستان دە ببە کاپیتالیزما پارگیدانی دانی. پاتەنت د ئاستەک گرسەیی دە ژ بۆ پێشڤەبرنا بەرھەڤکرنا سەرمایێ، راکرنا ئاستەنگێن تێکەتنێ، و دۆماندنا یەکدەستداریا تەکنۆلۆژیا پێشکەفتی د دەستێ پارگیدانیێن رۆژاڤایی دە ھاتن بکار ئانین. ڤەگوھەزتن ئان بەرھەڤکرنا پاتەنتان د ناڤبەرا ھەڤرکان دە، ژ ھێلا دیرۆکی ڤە، ژ بۆ ئافراندنا کارتەلان د پیشەسازیێ دە رێبازەک سەرەکەیە. ئەڤ ب تایبەتی ژ بۆ ئاموورێن ئەلەکتریکێ، راگھاندنێ، و پیشەسازیێن کیمیەوی راست بوو. میناکی، د سالێن ١٨٩٠-ئان دە، دو پارگیدانیێن مەزن، گەنەرال ئەلەجترج و وەستنغۆوسە، “بەشەک گرینگا پیشەسازیا ھلبەرینا ئەلەکتریکێیا ئامەریکی یەکدەستدار کرن، و سەرکەفتنا وان ب پیڤانەک مەزن ئەنجاما کۆنترۆلا پاتەنتێ بوو.” ھەردو ھەڤرکان ب تەنێ پاتەنتێن خوە بەرھەڤ کرن و “دیسا رێگەزەک دنا پاتەنتێ و کۆنترۆلکرنا بازارێ پێش کەتبوو: پەیمانێن بەرھەڤکرنا پاتەنتا پارگیدانی. ژ بۆ کێمکرنا لێچوون و نەدیاریێن ناکۆکیێن د ناڤبەرا دێو دە ھاتنە سێوراندن، وان پۆزیسیۆنا ھەر یەکی پر خورت کر – – ل ھەمبەر ھەڤرکێن ھندکتر و کەسێن نوویێن ل قادێ.” [داڤد نۆبلە، ئامەرجان بی دەسگن ، ر. ١٠]
دەما کو پەرگالا پاتەنتێ، د تەۆریێ دە، ژ بۆ پاراستنا داھێنەرێ پچووکتر تێ پێشڤە خستن، د راستیێ دە ئەو بەرژەوەندییێن پارگیدانی نە کو سوود وەردگرن. وەکی کو داڤد نۆبلە دەستنیشان دکە، “داھێنەر، ناڤەندا بنگەھینا پەرگالا پاتەنتێ، د بەردێلا ئەولەھیا پارگیدانی دە ھەر کو دچە زێدە دبە کو “تەرکا” پاتەنتا خوە بکە؛ وی مافێن خوەیێن پاتەنتێ ژ پارگیدانیێن پیشەسازیێ رە فرۆت ئان دەستوور دا، ئان ژی وان ژ پارگیدانیێ رە داتینە. کو ئەو بوو کارمەندەک، ژەنینا خوە ب مەاش کر، د ھەمان دەمێ دە، ب ریا کۆنترۆلکرنا پاتەنتێیا کو ب کرین، ھەڤگرتن، ھەوزێن پاتەنتێ، و پەیمانێن خاچ-لیسانسێ ب دەست خستیە، و ھەر وەھا ب رێگەزکرنا ھلبەرینا پاتەنتێ ب ریا لێکۆلینا پیشەسازیێیا برێکووپێک. شیرکەتان ب بەردەوامی عیەکدەستداریا خوەیا یەکدەستداریێع بەرفرەھ کرن.” وەکی دن، پارگیدانیان “پاتەنتان بکار ئانین دا کو قانوونێن دژ-باوەرمەندیێ دۆرپێچ بکن.” ڤێ بەرھەڤکرنا قازانجێن یەکدەستداریێ ل سەر ھەسابێ خەریدار د ناڤبەرا سالێن ١٩٠٠ و ١٩٢٩-ئان دە “گاڤێن پر مەزن” چێکر و “ب قاسی کو باندۆرێن دادوەری و قانوونییێن پاشین پەیدا کر دا کو یەکدەستداریا پارگیدانی ب ریا کۆنترۆلکرنا پاتەنتێ پر دەرەنگ وەرە کۆنترۆل کرن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٨٧، رووپ. ٨٤ و رووپ. ٨٨]
ژ بەر کو ئەدون پرندلە، پارێزەرەک پاتەنتێیا پارگیدانی، د سالا ١٩٠٦-ئان دە نڤیساند کو:
“پاتەنت رێگەزێن ھەری باش و بباندۆرێن کۆنترۆلکرنا پێشبازیێ نە. ئەو جارنان فەرمانا موتلەقا سووکێ ددن، کو خوەدیێن وان دکارن بێیی کو نرخێ لێچوونێن ھلبەرینێ بنرخینە ب ناڤ بکە… پاتەنت یەکانە فۆرما قانوونییا یەکدەستداریا موتلەقە. . . . ھێزا کو خوەدیێ پاتەنتە کو شەرت و مەرجێن کو یەکدەستداریا خوە تێ دە بکار بینە، ژ بۆ پێکانینا پەیمانێن بازرگانی ل سەرانسەرێ پیشەسازیێن پراتیکی ھاتە بکار ئانین.” [ژ ھێلا نۆبلە، ئۆپ. جت. ، ر. ٨٩]
ژ بەر ڤێ یەکێ، چینا سەردەست، ب ریا دەولەتێ، ب بەردەوامی ھەول ددە کو فۆرمێن نوویێن ملکیەتا تایبەت ب ئافراندنا کێماسی و یەکدەستداریێن چێکری پێش بخە، میناکی، ب ھەوجەداریا لیسانسێن گرانبھا ژ بۆ تەڤلێبوونا جوورەیێن تایبەتییێن چالاکیان، وەک وەشان ئان ھلبەرینا ھن جەلەبێن دەرمان ئان ھلبەر. د “سەردەما ئاگاھداریێ” دە، رووخاندن (بەردێلێن بکار ئانینێ) ژ ملکێ رەوشەنبیری ژ بۆ ئەلیتان دبە چاڤکانیەک داھاتێیا پر گرینگتر، وەکی کو د بالداریا کو ل سەر خورتکرنا مەکانیزمایێن ژ بۆ بجھانینا ماف و پاتەنتان د پەیمانێن گاتت-ئێیێن ڤێ داویێ دە، ئان ل دەولەتێن یەکبوویییێن ئامەریکایێ، تێ خویانگ کرن. زەختا ل سەر وەلاتێن بیانی (مینا چینێ) ژ بۆ رێزگرتنا قانوونێن وەھا.
ئەڤ رێ ددە پارگیدانیان کو ھەڤرکێن پۆتانسیەل ھلوەشینن و پێ ئەولە ببن کو بھایێن وان ب قاسی کو گەنگاز تێنە دانین (و بەرژەوەندییێن یەکدەستدار بێداوی وەرە دۆماندن). د ھەمان دەمێ دە ئەو دھێلە کو ئەو ھەر گاڤ میراتەیا ھەڤپارا مرۆڤاھیێ دۆرپێچ بکن، وێ بخن بن ملکیەتا تایبەتی و ژ بکارھێنەرێن بەرێ رە دراڤ بدن دا کو بگھیژن وێ. وەکی کو چۆمسکی دەستنیشان دکە، “پارگیدانیێن دەولەتێن یەکبوویی دڤێ تۆڤ، جەلەبێن نەباتان، دەرمان و ب گەلەمپەری ئاموورێن ژیانێ کۆنترۆل بکن.” [ ئەمرێن جیھانێ، کەڤن و نوو ، ر. ١٨٣] ژ ڤێ رە “بۆ-کۆرسانی” ھاتە بناڤ کرن (تێگەھەک چێتر دبە کو دۆرپێچێن نوو بن) و ئەو پێڤاژۆیەکە کو ب وی ئاوایی “شیرکەتێن ناڤنەتەوەیی [پاتەنتا دەرمان ئان خوارنێن کەڤنەشۆپی” دکن.” ئەو “ھەول ددن کو ژ عچاڤکانیێنع و زانینا کو ب مافی ئایدی وەلاتێن پێشکەفتی نە، پەرەیان قەزەنج بکن” و “ب ڤێ یەکێ ئەو فیرمایێن ناڤخوەیییێن کو ژ مێژ ڤە ھلبەران پەیدا کرنە، دفەتسینن. دگەل کو نە دیارە گەلۆ دێ ئەڤ پاتەنت ل دادگەھێ بمینن. ھەکە ئەو ب باندۆر ھاتن ئیختلاف کرن، دیارە کو وەلاتێن کێم پێشکەفتی گەلەک نە خوەدیێ چاڤکانیێن قانوونی و دارایییێن کو ھەوجە نە ژ بۆ ئیخلالکرنا پاتەنتێ نە.” [ژۆسەپھ ستگلتز، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٤٦] د ھەمان دەمێ دە دبە کو ئەو ل ھەمبەر زەختێن ئابۆرییێن کو ئەو بجەربینن راناوەستن ھەکە بازارێن ناڤنەتەوەیی بگھیژن ئەنجامێ کو کریارێن وەھا رەژیمەک کو ژ کارسازیێ کێمتر دۆستانە نیشان ددە. کو مرۆڤێن کو ب دەرمانێن گەلەمپەری ئان نەباتان ڤە گرێدایی بوون ئێدی نکاربن وان ب دەست بخن، ب قاسی ئاستەنگیێن ل پێشیا پێشکەفتنا زانستی و تەکنۆلۆژیک کو ئەو دافرینن نە گرینگە.
ب گۆتنەکە دن، سەرمایەدار دخوازن کو “بازارا ئازاد” د بەرژەوەندیا خوە دە بخاپینن، ژ بەر کو قانوون بەرژەوەندییێن وان نیشان ددە و دپارێزە، ئانگۆ “مافێن وانێن ملکی”. ب ڤێ پێڤاژۆیێ ئەو پشتراست دکن کو مەیلێن ھەڤکاریێیێن د ناڤ جڤاکێ دە ژ ھێلا “ھێزێن بازارێ”یێن کو ژ ھێلا دەولەتێ ڤە تێنە پشتگری کرن تێنە شکاندن. وەکی کو نۆام چۆمسکی دبێژە، کاپیتالیزما نووژەن “پاراستنا دەولەتێ و ئالیکاریا گشتی ژ بۆ دەولەمەندان، دیسیپلینا بازارێ ژ بۆ فەقیرانە”. [ “رۆڵباجک، پارت ئ” ، کۆڤارا ز ] پارێزڤانێن خوەبەخشکرییێن کاپیتالیزما “بازارا ئازاد” ب گەلەمپەری نە تشتەک ژ ڤی رەنگی نە، لێ ھندک کەسێن کو ب راستی پشتگریێ ددن وێ تەنێ ل ھەمبەر “ئالیکاریا گشتی”یا کاپیتالیزما نووژەن نەرازی نە و ب کێفخوەشی پشتگری دکن. پاراستنا دەولەتێ ژ بۆ مافێن ملکیەتێ.
ھەمی ڤان یەکدەستدار دخوازن ل سەر ھەسابێ کەدکاران کاپیتالیست دەولەمەند بکن (و سەرمایەیا وان زێدە بکن)، شیانا وانا تێکبرنا ھێز و دەولەمەندیا ئەلیتێن سەردەست بسینۆر بکن. ھەمی ئارمانج ئەوە کو ھەر ڤەبژارکەک کو ئەم ژ بۆ خوە بخەبتن (چ فەردی ئان ژی کۆلەکتیف) ب گوھەزتنا قادا لیستکێ ل دژی مە وەرە سینۆردار کرن، پشتراست بکن کو بژاردەیا مە ھندک ھەیە ژ بلی فرۆتنا کەدا خوە ل سەر “بازارا ئازاد” و وەرە ئیستسمار کرن . . ب گۆتنەکە دن، مۆنۆپۆلێن جھێرەنگ پشتراست دکن کو ئاستەنگێن “خوەزایی”یێن تێکەتنێ (ل بەشا ج.٤ بنێرە ) چێدبن، بلنداھیێن ئابۆریێ د بن کۆنترۆلا کارسازیا مەزن دە دھێلن، دەما کو ئالتەرناتیفێن کاپیتالیزمێ ل کێلەکا وێ تێنە مارژینال کرن.
ژ بەر ڤێ یەکێ ئەڤ جورە ملک و تێکلیێن جڤاکییێن ئۆتۆریتەرێن کو دەولەت ژ بۆ پاراستنا وان دافرینەیە. دڤێ وەرە زانین کو ڤەگوھەرتنا ملکیەتا تایبەت بۆ دەولەتبوونێ (ئانگۆ نەتەوکرن) جەوھەرێ تێکلیێن ملکیەتێ د بنگەھ دە ناگوھەرینە؛ ئەو تەنێ کاپیتالیستێن تایبەت ژ ھۆلێ رادکە و بورۆکراتان دخە شوونا وان (وەک کو ئەم د بەشا ب.٣.٥ دە نیقاش دکن ).

وەرگەرا ماکینە

ئانارشیست “مولکێ تایبەت” (ئان ژی ب کورتاسی “مولکی” ) وەکی مۆنۆپۆلێن دەولەتێیێن پاراستییێن ھن تشتان ئان ئیمتیازێن کو ژ بۆ کۆنترۆلکرن و ئیستسمارکرنایێن دن تێنە بکار ئانین پێناسە دکن. ژ ئالیێ دن ڤە ، “خوەدیبوون” خوەدیێ تشتێن کو ژ بۆ ئیستسمارکرنا کەسێن دن نایێن بکارانینە (میناک ئەرەبە، سارنج، فرچەیا درانان، ھود.). ژ بەر ڤێ یەکێ گەلەک تشت ل گۆری کا ئەو چاوا تێنە بکار ئانین دکارن وەکی ملک ئان خوەدان بێنە ھەسباندن.
ب کورتی، ئانارشیست ئالیگرێ جورەیێ ملکن کو “نکارە ژ بۆ ئیستسمارکرنا یەکی دن وەرە بکار ئانین — ئەو جوورەیێن ملکێن کەسانەیێن کو ئەم ژ زارۆکاتیێ دە بەرھەڤ دکن و دبن بەشەک ژ ژیانا مە.” ئەم ل دژی جەلەبێ ملکێ “کو تەنێ ژ بۆ ئیستسمارکرنا مرۆڤان دکارە وەرە بکار ئانین — ئەرد و ئاڤاھی، ئاموورێن ھلبەرین و بەلاڤکرنێ، مادەیێن خاڤ و مادەیێن چێکری، پەرە و سەرمایە.” [نچۆلاس والتەر، ئابۆوت ئانارچسم ، ر. ٤٠] وەک قایدە، ئانارشیست ل دژی وان فۆرمێن ملکیەتێیێن کو خوەدیێن چەند کەسانن، لێ ژ ھێلا کەسێن دن ڤە تێنە بکار ئانین، رادوەستن. ئەڤ دبە سەدەم کویێن بەرێیێن پاشین کۆنترۆل بکن و وان بکار بینن دا کو ژ وان رە زێدەبوونەک چێبکە (ئان راستەراست، وەکی مەسەلا کارمەندەک، ئان نەیەکسەر، د رەوشا کرێدار دە).
یا سەرەکە ئەڤە کو “خوەدیبوون” د تێگەھا “مافێن بکار ئانینێ” ئان “فێدەھیێ” دەیە دەما کو “مولکێ تایبەت” د ڤەقەتاندنا د ناڤبەرا بکارھێنەر و خوەدانیێ دەیە. مەسەلا، مالەکە کو مەرڤ تێ دە دژی، مال و ملکە، لێ کو مەرڤ وێ ب قازانجێ بدە کەسەکی دن، دبە ملک. ب ھەمان ئاوایی، ئەگەر یەک ساوێ بکار بینە دا کو دەبارا خوە بکە وەک خەراتپارێزەک خوەبەخش، ساو ملکە؛ لێ ئەگەر یەک کەسێن دن ب مەاش بخەبتینە دا کو ساوێ ژ بۆ بەرژەوەندیا خوە ب کار بینە، ئەو ملکە. ھێژایی گۆتنێیە کو کارگەھەکە کاپیتالیست، کو ل سەر کارکەران ب فەرمانا پاترۆنان تێ دایین، میناکا “مولکێ”یە لێ کۆۆپەراتیفەک، کو کارکەر کارێ خوە ب خوە برێڤە دبن، میناکا “خوەدیدەرکەتنێ”یە. ژ بۆ گۆتنا پرۆودھۆن:
“خوەدی مرۆڤەکە کو ب موتلەق کۆنترۆلا ئاموورەکە ھلبەرینێ ھەیە، بێیی کو بخوە بکار بینە ژ بەرھەمێ کێفێ دگرە. ژ بۆ ڤێ یەکێ ئەو ب دەین ددە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٩٣]
ھەر چەند د دەستپێکێ دە کرنا ڤێ جیاوازیێ تەڤلھەڤ بە ژی، فێمکرنا جەوھەرا جڤاکا کاپیتالیست پر بکێرە. کاپیتالیست مێل دکن کو پەیڤا “مولکێ” بکار بینن ژ فرچەیا درانان بگرە ھەیا پارگیدانیەک ترانسنەتەوەیی – دو تشتێن پر جوودا، ب باندۆرێن پر جوودا ل سەر جڤاکێ. ژ بەر ڤێ یەکێ پرۆودھۆن:
“د ئەسلێ خوە دە پەیڤا مال و ملک ھەڤواتە بوو ب خوەدیبوونا خوەروو ئان تاکەکەسی رە. ئەو مافێ تایبەتییێ ھەر فەردییێ بکارانینا تشتەکی دەستنیشان دکر. لێ دەما کو ئەڤ مافێ کارانینێ … بوو چالاک و سەرەکی — ئانگۆ دەما کو سوودمەند مافێ خوە گوھەرت. ژ بۆ کو ئەو تشت ب خوە ژ بۆ مافێ بکارانینا وێ ژ ئالیێ کەدا جیرانێ خوە ڤە ب کار بینە — پاشێ ملک جەوھەرێ خوە گوھەرت و ئەڤ فکر تەڤلھەڤ بوو.” [ ئۆپ. جت. ، رووپەل ٣٩٥-٦]
پرۆودھۆن ب ئاوایەکی گرافیکی فەرقێ نیشان دا کو ئەڤیندار وەکی خوەدان، و مێرەک وەکی خوەدان بەرھەڤ دکە! وەکی کو وی تەکەز کر، “پێناسەیا دوالییا ملکێ — دۆمان و خوەدان — گرینگیا ھەری بلندە؛ و دڤێ ب زەلالی وەرە فام کرن، دا کو وەرە فام کرن” ئانارشیزم ب راستی ل سەر چیە. ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو ھن کەس دکارن بپرسن کا چما ئەم ڤێ جووداھیێ دکن، سەدەم زەلالە. وەکی کو پرۆودھۆن گۆت، “گونجایە کو مەرڤ تشتێن جوودا ب ناڤێن جودا ب ناڤ بکە، ھەکە ئەم ناڤێ عمولکێع ژ بۆیا پێشین [خوەدی] بھێلن، دڤێ ئەم ژیا پاشین رە [ناڤچەیا ملکێ] رە ببێژن تالان، رەپنە، تالانکرن. بەرەڤاژی ڤێ، ئەم ناڤێ عمولکێع ژ بۆیا پاشین ڤەقەتاندنە، دڤێ ئەمیا پێشین ب تێگینا خوەدان ئان ھەڤواتەیا دن دەستنیشان بکن، وەکی دن دڤێ ئەم ب ھەڤواتەیەک نە خوەش رە مژوول ببن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٦٥ و رووپ. ٣٧٣]
جووداھیا د ناڤبەرا مال و ملک دە ژ جەلەبێن تێکلیێن دەستھلاتداریێ کو ھەر یەک چێدکە تێ دیتن. میناکا جیھێ کارا کاپیتالیست، ئەشکەرەیە کویێن کو خوەدیێ جیھێ کارن دیار دکن کو ئەو چاوا تێ بکار ئانین، نەیێن کو کارێ راستین دکن. ئەڤ دبە سەدەما سیستەمەکە ھەما ھەما تۆتالیتەر. وەکی کو نۆام چۆمسکی دەستنیشان دکە، “تێگینا عتۆتالیتەرع پر راستە. سازیەک مرۆڤی تونە کو ب قاسی پارگیدانیەک کارسازیێ نێزکی تۆتالیتاریزمێ ببە. مەبەستا من ئەوە کو ھێز ب تەڤاھی ژ ژۆر-بەرێ ڤەیە. ھوون دکارن ل جیھەک د ھوندورێ وێ دە بن و ھوون بگرن. فەرمانێن ژ ژۆر و خوارێ وان د داویێ دە، ئەو د دەستێ خوەدان و ڤەبەرھێنەرێن. ژ بەر ڤێ یەکێ ھلبەرینەرێ راستین نە چالاکیا خوە، نە ھلبەرینا کەدا خوە و نە ژی ئاموورێن ھلبەرینێیێن کو بکار تینن کۆنترۆل دکە. د جڤاکێن چینا نووژەن دە، ھلبەرینەر د پۆزیسیۆنا بندەستیێ دەیە ژ وان کەسێن کو ب راستی خوەدان ئان رێڤەبرنا پێڤاژۆیا ھلبەرینێ نە.
د جڤاکەک ئانارشیست دە، وەکی کو ھاتە دەستنیشان کرن، کارانینا راستین تەنێ سەرناڤ تێ ھەسباندن. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو کارگەھەک ژ ھێلا کەسێن کو د ھوندورێ وێ دە دخەبتن تێ ئۆرگانیزەکرن و رێڤەبرن، ب ڤی رەنگی ھیەرارشیێ کێم دکە و ئازادی و وەکھەڤیا د ناڤ جڤاکێ دە زێدە دکە. ژ بەر ڤێ یەکێ دژبەریا ئانارشیستا ل ھەمبەری ملکیەتا تایبەت و کاپیتالیزمێ ب ئاوایەکی خوەزایی ژ پرەنسیب و رامانێن بنگەھینێن ئانارشیزمێ دھەرکە. ژ بەر ڤێ یەکێ ھەمی ئانارشیست ب پرۆودھۆن رە دپەژرینن:
“خوەدی مافەکە، ملک ل دژی ھەقێیە. مال و ملکێ خوە بھێلن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٧١]
چاوا کو ئالەخاندەر بەرکمان ڤێ جوداھیێ ڤەدبێژە، ئانارشیزم “خوەدیتیا تایبەتا ئاموورێن ھلبەراندن و بەلاڤکرنێ رادکە، و ب وێ رە دبە کارسازیا کاپیتالیست. خوەدیدەرکەتنا کەسانە تەنێ د تشتێن کو ھوون بکار تینن دە دمینە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ساەتا وەیا وەیە، لێ کارگەھا ساەتێ ئایدێ وەیە. ئەرد، ماکینە و ھەمی کارووبارێن گشتییێن دن دێ ببە ملکێ کۆلەکتیف، نە کو وەرە کرین و نە ژی وەرە فرۆتن. [ ئانارشیزم چیە؟ ، ر. ٢١٧]
ئەڤ تەھلیلکرنا جورەیێن جودایێن ملکیەتێ د دلێ ئانارشیزما جڤاکی و فەردپەرەست دەیە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ھەمی ئانارشیست ھەول ددن کو نەرینێن مرۆڤان ل سەر تشتێن کو دڤێ وەکی فۆرمێن مالداریێ بێنە ھەسباندن بگوھەزینن، ب مەبەستا کو ببینن کو “نێرینا ئانارشیستا کو داگیرکرن و بکار ئانین دڤێ شەرت و مەرجێن خوەدیکرنا ئەردان بھێلە و سینۆردار بکە، دبە نێرینا سەردەست” و ژ بەر ڤێ یەکێ پشتراست دکن کو “فەرد. دڤێ ئێدی ژ ئالیێ ھەڤرێیێن خوە ڤە ژ بلی داگرکرنا شەخسی و چاندنی [ئانگۆ بکارانینا] ئاخێ، نەیێن پاراستن.” [بەنژامن توجکەر، تھە ئندڤدوالست ئانارچستس ، ر. ١٥٩ و رووپ. ٨٥] جووداھیێن سەرەکە، وەکی کو مە د بەشاا.٣.١ دە دەستنیشان کر ، ئەوە کو ئەو چاوا ڤێ پرەنسیبێ بکار تینن.
ئەڤ پشتگریا ئانارشیستا ژ بۆ خوەدیتیێ نایێ واتەیا پەرچەبوونا رێخستنێن مەزنێن وەکی کارگەھ ئان جیھێن دنێن کارێن کو ژ بۆ خەباتێ ھەوجەداریا ھەژمارەکە مەزن ژ مرۆڤان ھەیە. دوور ژ وێ. ئانارشیست ژ بۆ کۆمەلەیێ وەکی تەمامکەرێ خوەدیتیێ نیقاش دکن. ئەڤ تێ واتەیا سەپاندنا “داگیرکرن و بکارانین” ل سەر ملکێ کو ژ ھێلا بێتر کەسان ڤە تێ خەبتاندن، دبە سەدەما خەباتا تێکلدار، ئانگۆیێن کو ب ھەڤ رە دخەبتن (ئانگۆ ملکەک دیارکری بکار تینن) رێڤەبرن و کەدا خوە وەکی رێڤەبەریەک خوەسەر، راستەراست دەمۆکراتیک. ، کۆمەلەیا وەکھەڤان (ب گەلەمپەری ب کورتاسی “خوە-رێڤەبەری” تێ گۆتن ).
ئەڤ ب ئاوایەکی مانتقی ژ تەۆریا خوەدیدەرکەتنێ،یا “داگیرکرن و بکارانین” دھەرکە. ژ بەر کو ئەگەر ھلبەراندن ب کۆمان بێ کرن، کییە داگرکەرێ زاگۆنییێ ئاخێ؟ کاردێر ئان رێڤەبەرێ وان؟ ئەشکەرە نە، ژ بەر کو ئەو ب پێناسە ژیا کو دکارن ب خوە بکار بینن زێدەتر داگر دکن. ئەشکەرەیە کو کۆمەلەیا کەسێن کو ب خەباتێ رە مژوول دبن دکارە ببە بەرسڤا یەکانەیا ماقوول. ژ بەر ڤێ یەکێ شیرۆڤەیا پرۆودھۆن کو “ھەموو سەرمایەیا بەرھەڤکری ملکێ جڤاکییە، کەس نکارە ببە خوەدیێ وێیێ تایبەتی.” “ژ بۆ ھلوەشاندنا دەسپۆتیزم و نەوەکھەڤیا شەرت و مەرجان، دڤێ مێر… ببن ھەڤکار” و ئەڤ تێ واتەیا خوەرێڤەبەریا کارکەران – “سەرۆک، پەروەردەکار، سەرپەرەشت… دڤێ ژ ھێلا کەدکاران ڤە ژ کەدکاران وەرن ھلبژارتن.” [پرۆودھۆن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٣٠، رووپ. ٣٧٢ و رووپ. ١٣٧]
ب ڤی ئاوایی، ئانارشیست، ب گۆتنێن پرۆودھۆن، ل “ھلوەشاندنا پرۆلەتەریایێ” دگەرن و رامانەک سەرەکەیا رامانێن مە دھەسبینن کو “دەمۆکراسیا پیشەسازی… دڤێ فەۆدالیزما پیشەسازی ب سەر بکەڤە.” [پرۆودھۆن، نڤیسارێن ھلبژارتییێن پەڕە-ژۆسەپھ پرۆودھۆن ، ر. ١٧٩ و رووپ. ١٦٧] ژ بەر ڤێ یەکێ جڤاکەکە ئانارشیست دێ ل سەر بنگەھا خوەدیتیێ بێ ئاڤاکرن، ب خوەبرێڤەبرنا کارکەران رە د ھەر ئاستێ دە ژ جیھێ کار ئان چاندنیێیا ھەری پچووکا یەک کەسی بگرە ھەیا پیشەسازیا مەزن (ل بەشا ئ.٣ ژ بۆ نیقاشێن زێدەتر بنێرە).
ئەشکەرەیە کو، ھنگێ، ھەمی ئانارشیست ھەول ددن کو مافێن ملکیەتێ ڤەگوھەرینن و سینۆردار بکن. دێ مافێن ملکیەتێیێن کاپیتالیست بھاتا قەداندن و پەرگالەک نوویا کو د فەراسەتا خوەدیدەرکەتن و کارانینێ دەیە، بھاتا دەستپێکرن. دگەل کو جەوھەرا راستینا وێ پەرگالا نوو د ناڤبەرا دبستانێن رامانا ئانارشیست دە جوودا دبە، پرەنسیبێن بنگەھین ھەمانن کو ئەو ژ ھەمان تەۆریا ئانارشیستا ملکیەتێ دەردکەڤن کو د پرۆودھۆن دە، تایبەتمەندی چیە؟.
گرینگە، وڵام گۆدون د لێپرسینا خوەیا دەربارێ دادمەندیا سیاسی دە ھەمان خالێ د دەربارێ جووداھیا د ناڤبەرا مال و ملک دە (ھەر چەند نە ب ھەمان زمانی) دکە، پێنجی سال بەریا پرۆودھۆن، کو جھێ وێیێ ناڤەندی د رامانا ئانارشیست دە دەستنیشان دکە. ژ بۆ گۆدون، ملکێن جووربەجوور ھەبوون. یەک جەلەبەک “ئیمپاراتۆریا کو ھەر [کەس] ل سەر ھلبەرینا پیشەسازیا خوەیا [ئان وێ] مافدارە.” لێبەلێ، جەلەبەک دن “پەرگالەک، ب چ ئاوایی وەرە ساز کرن، کو مەرڤەک ب وێ رە دکەڤە شیانا ھلانینا ھلبەرێن پیشەسازیا مەرڤەک دن.” ئەڤ “جوورە ملکێ راستەراست د ناکۆکیەک” دە ب جەلەبێ بەرێ رەیە (ھەڤسەنگیا وی ب رامانێن ئانارشیستێن پاشەرۆژێ رە بالکێشە). ژ بۆ گۆدون، نەوەکھەڤی د فەقیران دە روھەک “خزمەتکار” چێدکە و ژ بلی ڤێ، کەسێ کو “ژ خزانیێ رە چێدبە، دبە کو ب ناڤەکی دن وەرە گۆتن، وەکی کۆلە چێببە.” [ تھە ئانارچست ورتنگس ئۆف وڵام گۆدون ، ر. ١٣٣، رووپ. ١٣٤، رووپ. ١٢٥ و رووپ. ١٢٦]
نە ھەوجەیە کو وەرە گۆتن، ئانارشیست د کارانینا ڤێ تەرمینۆلۆژیێ دە ب تەڤاھی ھەڤگرتی نە. وەک میناک ھنەکان چینێن سەرمایەدار و ئاخایان وەک “چنێن خوەدان” ب ناڤ دکن.یێن دن تەرجیھ دکن کو ل شوونا “مالا تایبەت” ل شوونا ” خوەدیبوون” ئان “سەرمایە” پەیڤا ” مالا کەسانە” بکار بینن. ھن، مینا گەلەک ئانارشیستێن فەردپەرەست، تێگینا “مولکێ” ب ئاوایەکی گشتی ب کار تینن و د وارێ ئەرد، خانی و جیھێن کار دە ب “داگیرکرن و بکارانین” ب ناڤ دکن. لێبەلێ، بێیی کو پەیڤێن تایبەتی تێنە بکار ئانین، رامانا سەرەکە یەکە.