وەرگەرا ماکینە

وەکە کو مە د بەشا ج.١.٢ دە ژی باهس کر ، ئەکۆنۆمیا سەرەتایی ژ کاپیتالیزمێ و تێکلیێن جڤاکییێن کاپیتالیست ڤە گرێدایییە. ئەو دابەشکرنا هەیی یا جڤاکێ ل سەر چینان هەم تێ دایین و هەم ژی شەکلێ هەری بلندێ کاریگەریێ هلدبەرینە. ب گۆتنەکە دن، ئەکۆنۆمیا سەرەتایی خوە دسپێرە تەخمینێن کاپیتالیست و،نە ئەجێبە، ئەنجامێن وێ، هەما هەما هەر گاڤ، ژ کارکەر، کرێدار، دەیندار و بەلەنگازان رە، ژ بۆ سەرمایەداران، رێڤەبران، ئاخا، دەیندێر و دەولەمەندان سوودمەندن.

لێبەلێ، د ئاستەکە دن دە ئابۆریا سەردەستا کاپیتالیست ب تەنێ کاپیتالیزمێ قەت نیشان نادە . هەر چەند ئەڤ یەک پارادۆکسیک خویا دکە،نە ووسایە. ئابۆریا نەئۆکلاسیک هەر تم ب لێبۆرینێ هاتیە نیشانکرن. ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ کو ئەو د رۆناهیا هەری باش دە بدە خویاکرن، دڤێ ژ ئالیێن هەرینە خوەش و نەرەهەتترێن کاپیتالیزمێ ڤەقەتینە ئان ژی پاشگوهـ بکە.

ژ بۆ نموونە، بازارا کار. ئانارشیستان، مینا سۆسیالیستێن دن، هەر دەم تەکەز کرنە کو د بن کاپیتالیزمێ دە کارکەر د ناڤبەرا فرۆتنا ئازادی/کەدا خوە ژ بۆ سەرۆکەکی ئان ژ برچینا مرنێ (ئان ژی خزانیا گران، هندەک دەولەتەک رەفاهێ فەرز دکن) بژارتنا وان هەیە. ژ بەر کو هەتا کو کەدا خوە نەفرۆشن وان کەسێن کو خوەدییێ وانن، ئیمکانێن ژیانێ (ئەرد و جیهێن کار) ناگهیژن وان. د شەرت و مەرجێن وەها دە، مەرڤ هندک ماقوولە کو مەرڤ قالا ئازادیێ بکە ژ بەر کو تەنێ ئازادیا راستینا مرۆڤێن خەباتکار ئەوە، هەکە ئەو بەختەوار بن، رازی بن کو ژ هێلا پاترۆنێک ڤەنە ژ یەکی دن رە وەرە ئیستسمار کرن. مرۆڤ چقاسی بخەبتە، مینا هەقدەستێ خوە، وێ ل گۆری هەڤسەنگیا هێزێ یا د ناڤبەرا چینێن کارکەر و کاپیتالیست دە د رەوشەک دیارکری دە بە.

نە ئەجێبە کو ئەکۆنۆمیا نەئۆکلاسیک بژارتنا کو ل پێشبەری مرۆڤێن چینا کارکەرانە د رۆناهیەک ووسا رەئالیست دە نیشان نادە. د شوونا وێ دە، ئەو ئارگومان دکە کو میقدارا دەمژمێرێن کو کەسەک دخەبتە ل گۆری تەرجیها وانا ژ بۆ هاتن و دەما ڤالایە. ژ بەر ڤێ یەکێ مۆدەلا ستانداردا بازارا کار هنەکی پارادۆکسییە کو تێ دە کەدا راستین تونە. تەنێ داهات، ڤالا و تەرجیها کەسانە یا ژ یەک ئان یا دن هەیە. ئەو دەما ڤالایە کو تێ تەخمین کرن کو “باشەک نۆرمال”ە و کەد تەنێ ئەوە کو پشتی کو فەرد هەمی دەما ڤالا “دخوە” یا کو ئەو دخوازە، دمینە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو کار خوە د ناڤ نەیینیا دوجاری یا ڤالا یانە-نەخەبتینێ و تێگینا کو هەمی بێکاری دلخوازی ​​یە چارەسەر دکە.

دڤێ ئەڤ بێئاقلی ئەشکەرە بە. کەسەک بێیی داهاتەک دکارە چقاس “بێهنڤەدانێ” بکشینە؟ چاوا دکارە تەئۆریەک ئابۆری ژ دوور ڤە دەرباسدار وەرە هەسباندن دەما کو ئەو بێکاری (ئانگۆ بێ داهاتی) وەکی کارینا هەری داوی د ئابۆریەک کو هەر تشت ل گۆری بهایەکێیە (ئان ژی دڤێ ببە) نیشان ددە؟ ژ بەر ڤێ یەکێ داهات باندۆرەک مەزن ل سەر کارانینا مارژینالا دەما ڤالا هەیە. ب هەمان رەنگی، ئەڤ پەرسپەکتیف نکارە راڤە بکە کا چما پەرسپەکتیفا ونداکرنا کار ژ هێلا پر کارکەران ڤە ب ترسەک وەها تێ دیتن. گەر ئانالیزا (نە-) نەئۆکلاسیکا بازارا کاری راست بوویا، کارکەر دێ کێفخوەش ببوونا کو بێکار بمینن. د راستیێ دە، ترسا ژ کیسێ د ناڤا کاپیتالیزمێ دە ئاموورەکە سەرەکە یا دیسیپلینێیە. کو ئەکۆنۆمیستێن بازارا ئازادێن کاپیتالیست ب سەر کەتنە کو بێکاریێ وەکی رەوشەک خوەستی خویا بکە، دەستنیشان دکە کو دەستێ وێ ل سەر راستیا کاپیتالیزمێ کێمە (ل ڤر، وەکی د گەلەک وارێن دن دە، کەینەس رەئالیستترە، هەر چەند پرانیا شاگرتێن وی ب رەخنەیا نەئۆکلاسیک رە روو ب روو مانە کو تەئۆریا ستاندارد کەینەسان ل شوونا میکرۆ-ئەکۆنۆمیکێن نەباشێن بەرێ ئوونە-ئابۆرییێن پاشەرۆژێ دیتیە ” گوهەرتۆیا ئەماسجولاتەد یا کەینەس” کو ژ هێلا ژر هجکس ڤە ل جیهانێ هاتە کرن. [کەئەن، ئۆپ. جت. ، ر. ٢١١]).

لێبەلێ، ئەڤ وێنەیا بازارا “کار” راستیا گرێداییبوونا چینا کارکەر و ژ بەر ڤێ یەکێ، هێزا چینا کاپیتالیست ڤەدشێرە. قەبوولکرنا کو کارکەر ت هلبژارتنەکە ئازاد ل سەر کار ناکن ئان نا و دەما کو د کار دەنە، نەچارن کو دەمژمێرێن خەباتێیێن کو ژ هێلا کاردێرێن خوە ڤە هاتنە دەستنیشان کرن قەبوول بکن، کاپیتالیزمێ ژ ئیدیئایا ئالیگرێن وێ کێمتر ئەجێب خویا دکە. د داویێ دە، ئەڤ چیرۆکا بازارا کاری یا کو ژ هێلا خوەستەکا کارکەرانا ژ بۆ “بێهنڤەدانێ” ڤە تێ رێڤە کرن و کو هەمی بێکاری “ب دلخوازی”یە، ژ هەوجەداریا ڤەشارتکرنا راستیا کو بێکاری تایبەتمەندیەک بنگەهینا کاپیتالیزمێیە و ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ وێ هەمدەمییە، بنگەهـ دگرە. ئەڤ ژ بەر کو ئەو مەکانیزمایا دیسیپلینێ یا بنگەهینا پەرگالێیە ( “ئەو قامچیەک د دەستێن [سەردەستان] دەیە، ب بەردەوامی ل سەر وە تێ گرتن، ژ بەر ڤێ یەکێ هوونێ ب زۆرێ خولامێ وی بکن و خوە “تەڤگەر” بکن،” ب گۆتنا ئالەخاندەر بەرکمان). وەکە کو مە د بەشا ب.٤.٣ دە ژی گۆت، دڤێ بێکارییا کاپیتالیزمێ هەبە، دا کو کەدکار گوهـ بدە پاترۆنێن خوە و هەق و شەرت و مەرجێن چێتر نەخوازن (ئان ژی خەرابتر، بپرسن کا چما د سەری دە پاترۆنێن وان هەنە). ب گۆتنەکە دن، «د پەرگالا مەئاشێ دەیە» و «شەرتێ بنگەهینێ هلبەرینا سەرکەتی یا کاپیتالیست»ە . دگەل کو ئەو ژ بۆ کارکەران “خەتەرە و رەزیل”ە، “ژ بۆ پاترۆنان پر ب ئاڤانتاژە” و ژ بەر ڤێ یەکێ کاپیتالیزم “بێیی وێ نابە.” [بەرکمان، ئانارشیزم چیە؟ ، ر. ٢٦] تەجرووبەیا ئیستیهداما تاما رێڤەبریا دەولەتێ یا د ناڤبەرا (نێزیکی) ١٩٥٠ و ١٩٧٠ان دە، ڤێ ئانالیزێ پشتراست دکە، هەر وەها هەیاما پاشین ژی (ل بەشا ج.٧.١ بنێرە ).

ژ بۆ کو بژارتنا دەما ڤالا و کەدێ ببە راستیەک، وێ هنگێ کارکەر هەوجەیێ چاڤکانیەک داهاتێ یا سەربخوەنە. ب گۆتنەکە دن، مۆدەل وسا دهەسبینە کو پێدڤییە کو کارکەر ب مووچەیا دایینێ وەرن خاپاندن و ئەڤ تەنێ دەما کو بژاردەیا کارکەران هەیە کو ژ بۆ خوە بخەبتن، ئانگۆ خوەدیێ ئاموورێن خوەیێن هلبەرینێ بن. گەر وسا بوویا، وێنە کاپیتالیزم بوویا. ب گۆتنەکە دن، دیتنا بازارا کاری یا د ئابۆریا کاپیتالیست دە، ئابۆریانە-کاپیتالیستا ئەسناف و جۆتکارێن گوندیان دهەسبینە — تام ئەو جورەیێ ئابۆرییا کو کاپیتالیزمێ وێران کریە (ب ئالیکاریا دەولەتێ). ئیرۆنیەکە زێدە یا ڤێ ئانالیزا نەئۆکلاسیک ئەڤە کویێن کو هەری زێدە وێ قەبوول دکن ژی ئەون کو ئێریشی تێگینا دەولەتەکە رەفاهێ یا ب جۆمەردی دکن (ئان ژی ل دژی فکرا دەولەتا رەفاهێ ب هەر شێوەیینە). لهەڤهاتنا وان ئەڤە کو ب دەولەتەک رەفاهێ رە، بازارا کاری “بێکێر” دبە ژ بەر کو مرۆڤ دکارن دۆزا بەرژەوەندیان بکن و ژ بەر ڤێ یەکێ هەوجەنە ل کار بگەرە. لێبەلێ، ب مەنتقی، دڤێ ئەو پشتگری بدن دەولەتەک رەفاهێ یا ب جۆمەردی ژ بەر کو ئەو د ناڤبەرا کەد و دەما ڤالا دە بژارتەیەک راستین ددە مرۆڤێن کارکەر. ژ بەر کو پاترۆن زەهمەتە کو مرۆڤ ب کار بینن، دڤێ وەکی تشتەک باش وەرە دیتن، ژ بەر کو ئەشکەرەیە کو کار ژ بلی وەکی هەوجەداریێ وەکی “بێکێماسی” تێ نرخاندن. وەک ئیرۆنیەکە زێدە، وەک کو ئەم د بەشا ج.٩ دە نیقاش دکن ، ئانالیزا کاپیتالیستا بازارا کارنە ل سەر هیچ دەلیلێن ئامپیریکییێن هشک ئوونە ژی خوەدیێ بنگەهەک مەنتقی یا راستینە (ئەو تەنێ تەخمینەکە). د راستیێ دە، دەلیلێن کو مە هەنە، ل دژی وێ و ل گۆری ئانالیزا سۆسیالیستا بێکاری و بازارا کار هەنە.

یەک ژ سەدەمێن کو ئابۆریا نەئۆکلاسیک ئەوقاس بێئاقل ل سەر بێکاریێیە ئەڤە کو ئەو ئیدیئا دکە کو دڤێ ئەو قەت چێنەبە. کو کاپیتالیزم هەر گاڤ ب بێکاریێ ڤە گرێدایییە و ئەڤ وەکی بەشەک ژ چەرخا کارسازیێ بلند دبە و دادکەڤە راستیەک نەباشە کو ئابۆریا نەئۆکلاسیک هەتا سالێن ١٩٣٠ان ژ ئانالیزکرنا جدی دوور دسەکنە. ئەڤ ژ قانوونا سای دەردکەڤە، ئارگومانا کو دابینکرن داخوازا خوە دافرینە. ئەڤ تەئۆری، و قانوونا والراسا کو ب ئاوایەکی فەرمی تێ گۆتن، بنگەها کو رامانا کو کاپیتالیزم قەت نکارە ب کریزەک ئابۆری یا گشتی رە روو ب روو بمینە، ل سەر وێ کۆک دگرە. کو کاپیتالیزم هەر گاڤ ب گەشبوون و تێکچوونێ ڤە گرێدایییە، قانوونا سای قەت نەخستیە بن پرسیارێ ژ بلی سالێن ١٩٣٠ان و تەورا وێ دەمێ ژی ئەو زوو ڤەگەریا ناڤەندا ئیدەئۆلۆژیا ئابۆری.

ژ بۆ سای، “هەر هلبەرینەر د بەردێلا هلبەرێن خوە دە تەنێ ژ بۆ مەبەستا کو ئەو پەرەیێ یەکسەر د کرینا هلبەرەک دن دە بکار بینە، پەرەیان دخوازە.” لێبەلێ، د ئابۆریا کاپیتالیست دەنە ووسایە ژ بەر کو سەرمایەدار ل بەرهەڤکرنا دەولەمەندیێ دگەرن و ئەڤ یەک د ناڤبەرا نرخا کەلوومەلێن کو کەسەک دخوەست ل سووکێ بفرۆشە و بکرە جووداهیەک چێبکە. دەما کو سای ئیدا دکە کو مرۆڤ ب تەنێ دخوازن کەلووپەلان بخون، کاپیتالیزم ب داخوازا (هەوجەیا) کۆمکرنێ تێ نیشانکرن. ئارمانجا داویننە خەرجکرنە، وەکی سای دەستنیشان کر (و ئابۆریناسێن ئیرۆیین دوبارە دکن)، لێ ژ بەر ڤێ یەکێ ئەوە کو مەرڤ ب قاسی کو گەنگاز بە قەزەنج بکە. ئیهمالکرنا ڤێ یەکێ گوهنەدانا جەوهەرا کاپیتالیزمێیە و هەر چەندی کو دبە کو دەستوور بدە ئابۆریناس کو ناکۆکیێن وێ پەرگالێ ژ هۆلێ راکە، لێ راستیا چەرخا کارسازیێ نایێ پاشگوهـ کرن.

زاگۆنا سای، ب گۆتنەکە دن، جیهانەک بێ سەرمایە دهەسبینە :

د ڤێ چارچۆڤەیێ دە، ئەشکەرەیە کو ئاموور و ستۆکێن راستینێن کەلوومەلێن کو ئیرۆ هەنە، ئەنجاما دیرۆکا رابردوویا نێزیک ئان دوور، دگەل زانینا، ژێهاتیبوونا کەدێ و هود.، کو رەوشا تەکنۆلۆژیێ پێک تینە. ئاموورێن… داناسینا ستۆکێن ئالاڤان د هەر کێلیێ دە وەکی عوەسایەتا ترسێ یا ب کارانینا ئالتەرناتیفع پر زێدەیە. ب راستی ژی ئەو دکارن ب دەمێ رە وەرن گوهەزتن، لێ ئەو دکارن د هەر کێلیێ دە ب پێشکێشکرنا کارووبارێ کێمتر ئان بێتر وەرن بکار ئانین. زاگۆنا سای، کو کریاران داخوازا تشتانە، د دەما کو وی ئەو فۆرمولە کر دە ئێدینە راست بوو.” [ژۆئان رۆبنسۆن، بەرهەمێن ئابۆرییێن بەرهەڤکری ، ڤۆل. ٤، رووپ. ١٣٣]

وەکی کو کەئەن دەستنیشان دکە، زاگۆنا سای “ئابۆریەک تەنێ پەڤگوهەرتنێ ددە بەر چاڤان: ئابۆریەک کو تێ دە مال د دەستپێکێ دە هەنە، لێ ل ور هلبەرین چێنابە. بازار ب هێسانی پەڤگوهەرتنا تشتێن بەرێ پێک تینە.” لێبەلێ، گاڤا کو مە د ئابۆریێ دە سەرمایەک هەبوو، تشت دگوهەرن وەکی کو سەرمایەدار دخوازن “ژ داخوازیا خوە بێتر پەیدا بکن، و جووداهیێ وەکی قەزەنجا کو ل سەر دەولەمەندیا وان زێدە دکە بەرهەڤ بکن.” ئەڤ یەک دبە سەدەما داخوازەک زێدە و، د ئەنجامێ دە، ئیهتیمالا کریزێ. ژ بەر ڤێ یەکێ ئابۆرییا سەرەکی یا کاپیتالیست “هەری باش گونجاڤە کونە گرینگیا ئابۆری یا ئابۆریەک تەنێ دانووستەندنێ، ئان ئابۆریەک هلبەرینێ یا کو تێ دە مەزنبوون چێنابە. گەر هلبەراندن و مەزنبوون چێببن، وێ هنگێ ئەو ل دەرڤەیی سووکێ پێک تێ، دەما کو ب ئیرۆنیکی بازار خالا بنگەهینا رەوشەنبیری یا ئابۆریا نەئۆکلاسیکە. ئابۆریا کۆنڤانسیۆنەل ئەڤ تەئۆریەکە. [ دەبونکنگ ئەجۆنۆمجس ، ر. ١٩٤، ر. ١٩٥ و رووپ. ١٩٧]

د داویێ دە، سەرمایەیێن سەرمایەنە ژ بۆ پارا خوە لێ ل هێڤیا قەزەنجان تێنە هلبەراندن. ئەڤ راستیا ئەشکەرە ژ هێلا زاگۆنا سای ڤە تێ پاشگوهـ کرن، لێ ژ هێلا مارخ ڤە هاتە پەژراندن (و پاشێ ژ هێلا کەینەس ڤە وەکی راست هاتە پەژراندن). وەکی کو کەئەن دەستنیشان دکە، بەرەڤاژی سای و شاگرتێن وی، “پەرسپەکتیفا مارکس ب ڤی رەنگی هلبەراندن، دانووستەندن و کرەدیێ وەکی ئالیێن یەکبوویییێن ئابۆریا کاپیتالیست، و ژ بەر ڤێ یەکێ وەکی هێمانێن بنگەهینێن هەر تەئۆریا کاپیتالیزمێ یەک دکە. بەرەڤاژی ڤێ، ئابۆرییا کۆنڤانسیۆنەل تەنێ دکارە ئابۆریەک دانووستەندنێ ئانالیز بکە کو تێ دە دراڤ ب تەنێ ناڤگینەک هێسانکرنا بارتەرێیە.” [ ئۆپ. جت. ، رووپەل ١٩٥-٦]

نەپەژراندنا زاگۆنا سای کو ژ بۆ کاپیتالیزمێ دەرباسدارە، تێ واتەیا ناسکرنا کو ئابۆریا کاپیتالیستنە ئیستیکرارە، کو دکارە گەشبوون و تێکچوون بژی. دڤێ ئەڤ یەک راستیا وێ ئابۆریێ نیشان بدە. د هەمان دەمێ دە ئەڤ تێ زانین کو ژ بۆ کارکەرێن بێکار کارەکی نوو پەیدا بکن دکارە دەم بگرە، کو بێکاری ب نەچاری دکارە و کو پاترۆن دکارن ژ ترسا بێکاریا کارکەران سوود وەربگرن.

ئەو راستیا پاشین، ترسا بێکاریێ ژ هێلا پاترۆنان ڤە تێ بکار ئانین دا کو کارکەران کێمکرنا مووچە، دەمژمێر و بەرژەوەندیان بپەژرینن، فاکتۆرا سەرەکەیە کو د هەر ئابۆریا راستین دە ب کارکەران رە روو ب روو دمینە. لێ دیسا ژی، ل گۆری پرتووکێن دەرسێیێن ئابۆری، دڤیابوو کارکەر ب سەر خوە دە بهاتانا دا کو بکێرهاتنا دەما ڤالا زێدە بکن و بێکێماسیبوونا کار کێم بکن. ب هەمان ئاوایی، دڤێ کارکەر نەترسن کو ژ هێلا گەردوونیبوونێ ڤە بێکار ببن ژ بەر کو هناردەکرنا هەر کاران دێ ب تەنێ چالاکیەک ئابۆری چێبکە و ژ بەر ڤێ یەکێ کارکەرێن ژجیهوووارکری دێ تاڤلێ ژ نوو ڤە وەرن خەبتاندن (تەڤی کو ب مەئاشەک کێمتر بە ژی). دیسا ل گۆری پرتووکێن ئابۆریێ، ئەڤ مووچەیێن کێم دێ هێ بێتر چالاکیا ئابۆری چێبکە و ب ڤی رەنگی د دەمەک درێژ دە ببە سەدەما مەئاشێن بلند. گەر تەنێ کارکەران گوهـ بدانا ئابۆریزانان، وێ هنگێ ئەوێ فێم بکرانا کو ئەونە تەنێ ب قوتکرنا مەئاش، دەمژمێر و فەیدەیێن خوە ب راستی (د دەمەک درێژ دە) ب دەست خستن، گەلەک ژ وان ژی (د دەمەک کورت دە) ب نەچوویینا کار رە سوودمەندیەک زێدە ب دەست خستن. ئانگۆ بهەسبینن کو ئابۆریناس دزانن بەهسا چ دکن.

پاشێ پرسا هاتنێ هەیە. ژ بۆ پرانیا ئابۆریێن کاپیتالیست، مەئاشەک دیارکری تێ تەخمین کرن کو ب “بەشداریا مارژینال”ا کو کەسەک ژ پارگیدانیەک دیارکری رە دکە وەکهەڤ بە. ما ئەم ب راستی هێڤی دکن کو ژ ڤێ یەکێ باوەر بکن؟ ئاقلێ هەڤپار (و دەلیلێن ئامپیریکی) وەکی دن پێشنیار دکە. برێز راند ئاراسکۆگ، جەئۆیێ ئتت د سالا ١٩٩٠ دە، کو د وێ سالێ دە ٧ میلیۆن دۆلار مەئاش ژێ رە هات دایین، بفکرن. ما مەرڤ دکارە وەرە تەخمین کرن کو هەسابکەرەک ئتت هەساب کریە کو، هەر تشتێ دن وەکی هەڤ بە، داهاتا پارگیدانیێ یا ٢٠،٤ میلیار دۆلار وێ سالێ دێ ٧ میلیۆن دۆلار کێمتر بوویا بێیی برێز ئاراسکۆگ — ژ بەر ڤێ یەکێ دیار کر کو بەشداریا وی یا مارژینال ببە ٧ میلیۆن دۆلار؟ ئەڤ پرنە گەنگاز خویا دکە.

یا کو د پرسا تەقاندنا مووچەیا جەئۆ دە ڤەدگرە. دگەل کو ڤێ یەکێ باندۆر ل پرانیا وەلاتان کریە، دی مەزنترین زێدەبوون دیتیە (ل پەی کەیانیا یەکبوویی). د سالا ١٩٧٩ان دە جەئۆ یا پارگیدانیەک کەیانیا یەکبوویی هنەکی کێمتری ١٠ جاری ژ خەباتکارێ ناڤینییێ ل قاتا دکانێ قەزەنج دکر. د سالا ٢٠٠٢ان دە شەفێ پارگیدانیەک فتسە ١٠٠ دکاربوو ل بەندێ بە کو ٥٤ قات ژ کارکەرێ تیپیک بێتر چێبکە. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو دەما کو مووچەیێن کەسێن ل سەر دکانێ هنەکی زێدە بوو، گاڤا کو ئەنفلاسیۆن وەرە هەسباندن، مەئاشێن پاترۆنان ژ £ ٢٠٠،٠٠٠ سالانە گهیشتیە دۆرا £ ١،٤ میلیۆن سال. ل ئامەریکایێ، زێدەبوون هین خرابتر بوو. د سالا ١٩٨٠ دە، رێژەیا جەئۆ ب مووچەیا کارکەران رە ٥٠ بەر ١. بیست سال شووندا ئەو بوو ٥٢٥ بەر ١، بەری کو د سالا ٢٠٠٢ان دە دیسا داکەڤە ٢٨١ بەر ١ێ د سالا ٢٠٠٢ان دە پشتی هلوەشینا بوهایا پارێ. [لاڕی ئەڵۆتت، “کارەک خوەش هەکە هوون دکارن وێ ب دەست بخن: شەفێ رێڤەبران ب بێدەنگی خوە ژ بۆ ناڤینی دەولەمەند دکن،” تهە گوئاردان ، ٢٣ چلە، ٢٠٠٦]

تێگینا هلبەرینا مارژینال ژ بۆ رەواکرنا گەلەک تشتێن ل سووکێ تێ بکار ئانین. میناکی، بەرفەرەهبوونا فەرقا د ناڤبەرا ئامەریکییێن پایەبلند و کێم-دراڤ (ئەو تێ نیقاش کرن) ب تەنێ بازارەک کەدێ نیشان ددە کو ب رەنگەک بکێرهاتی مرۆڤێن هلبەرینەر خەلات دکە. ژ بەر ڤێ یەکێ تەزمیناتا ژ بۆ شەفێ پارگیدانیان ئەو قاس هشک زێدە دبە ژ بەر کو ئەو هلبەرینا وانا مارژینال نیشان ددە. تشتێ ئەجێب د دەربارێ ڤی رەنگی ئارگوومانان دە ئەڤە کو، وەکی کو ئەم د بەشا ج.٢.٥ دە دەستنیشان دکن ، پرسگرێکا پێناسەکرن و پیڤاندنا سەرمایەیێ تەڤاهی تەئۆریا نەئۆکلاسیکا هلبەرینا فاکتۆرا مارژینال و ب وێ رە تەئۆریا هلبەرینا مارژینالا داهاتێ یا تێکلدار د سالێن ١٩٦٠ان دە هلوەشاند — و وەکی ئەکۆنۆمیستێن نەئۆ-کلاسیکێن پێشەنگێن سەردەمێ هاتە پەژراندن. ئەو تەئۆریا بەرهەمداریا مارژینال هین ژی ژ بۆ رەواکرنا نەوەکهەڤیێن کاپیتالیست تێ خوەستن، نیشان ددە کونە تەنێ ئابۆری چاوا راستیا کاپیتالیزمێ پاشگوهـ دکە، لێ د هەمان دەمێ دە ئیفلاسا رەوشەنبیری یا “زانست”ێ ژی دکە و د داویێ دە ئەو خزمەتا بەرژەوەندیێن کێ دکە.

ل گەل ڤێ راستیا پچووکا نەباش، ئیدایێن کو ل سەر بنگەها وێ تێنە کرن چیە؟ ما ئەڤ مووچە ب راستی ئەنجاما زێدەبوونا هلبەرینا ل سەر بەشا جەئۆیە؟ بەلگە رێیەک دن نیشان ددە. ئەڤ ژ پەرفۆرمانسا ئابۆری و پارگیدانیێن ناڤبۆری تێ دیتن. ل بریتانیایێ مەیلا مەزنبوونا د سالا ١٩٨٠ان دە ژ% ٢ هنەکی زێدەتر بوو و پشتی چاریەک سەدسالەکێ هین ژی ژ% ٢ زێدەترە. لێکۆلینەک ل سەر پەرفۆرمانسا پارگیدانیێ ل بریتانیا و دەولەتێن یەکبوویی ل پارگیدانیێن کو ل بریتانیا ئندەخا فتسە ١٠٠ و ل دەولەتێن یەکبوویی س&پ ٥٠٠ پێک تینن مێزە کر و دیت کو داهاتا رێڤەبەریێ کێم کێم ژ هێلا پەرفۆرمانسا چێتر راستدارە. [ژولە فرۆئود، سوکهدەڤ ژۆهال، ئادام لەئاڤەر و کارەل وڵامس، فینانسیکرن و ستراتەژی: ڤەگۆتن و هەژمار ] میناکی، بلندبوونا بهایێن بۆرسایێ د سالێن ١٩٩٠ان دە، هلبەرا یەک ژ بلبلێن نەئاقلانەیێن بازارا دارایی بوو کو جەئۆ د ئافراندنا وان دە ت کۆنترۆل و رۆلا وان تونە بوو.

د هەمان سەردەمێ دە کو مووچەیێن جەئۆ زێدە بوون، مووچەیێن راستینێن کارکەران سابیت مان. ما ئەم باوەر دکن کو ژ سالێن ١٩٨٠ان و ڤر ڤە، بەشداریا مارژینالا جەئۆ ب گرسەیی زێدە بوویە دەما کو بەشداریێن مارژینالێن کارکەران راوەستایی مانە؟ ل گۆری ئابۆریناسان، د بازارا ئازاد دە دڤێ مووچە زێدە ببن هەتا کو بگهیژن بەرهەمداریا خوە یا مارژینال. لێبەلێ، ل دەولەتێن یەکبوویییێن ئامەریکایێ د سالێن ١٩٦٠ان دە “مەئاش و هلبەری ب هەڤ رە مەزن بوون، لێ ئەو د سالێن ١٩٧٠ان دە ژ هەڤ ڤەقەتیان. د گەشبوونا ١٩٩٠ان دە، مەزنبوونا مەئاشێ هەما هەما %٣٠ ل پاش هلبەراندنێ ما.” ب تەنێ ل مووچەیا راستەراست مێزە دکن، “بەرهێنانیا گشتی چار قات ب لەز ژ مووچەیا ناڤینی یا راستینا سائەتێ – و بیست جاری زووتر د هلبەرینێ دە زێدە بوو.” مەئاش د داویا سالێن ١٩٩٠ان دە هنەکی ب سەر کەت، لێ پشتی ٢٠٠٠ان “مەئاش ڤەگەریا رەوشا خوە یا پاشدەمایی.” [دۆئوگ هەنوۆئۆد، ئافتەر تهە نەو ئەجۆنۆمی ، پپ. ٤٥-٦] ب گۆتنەکە دن، دو دەهـ سالێن رەفۆرمێن بازارا ئازاد رەوشەک دەرخستیە هۆلێ کو ئەڤ فکرا کو هەقدەستەک کارکەران ب هلبەرینا وانا مارژینال رە وەکهەڤە رەد کریە.

بەرسڤا ستاندارد ژ هێلا ئابۆریناسان ڤە دێ وەرە گۆتن کو ئابۆریا دەولەتێن یەکبوویینە بازارەک ئازادە. لێ دیسا ژی، سالێن ١٩٧٠یی، ل سەر بنگەها پێشنیارێن ئابۆریناسێن کاپیتالیستێن بازارا ئازاد، رەفۆرمان دەست پێ کر. د سالێن ١٩٨٠ و ١٩٩٠ی دە هێ بێتر دیتن. رێزکنامە هاتە کێم کرن، هەکە ب باندۆر نەیێ راکرن، دەولەتا رەفاهێ پاشدە ڤەکشیا و سەندیکا هاتن مارژینال کرن. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەو باوەری دهەژینە کو مەرڤ بێژە کو دیە د سالێن ١٩٥٠ و ١٩٦٠ان دە ژ سالێن ١٩٨٠ و ١٩٩٠ان بێتر بازارا ئازاد بوو، لێ، ب مەنتقی، ئەڤە یا کو ئابۆریناس پێشنیار دکن. دگەل ڤێ یەکێ، ئەڤ راڤەکرن ب گەلەک ئابۆریناسێن کو د ڤێ سەردەمێ دە د وارێ ئابۆرییا بازارا ئازاد دە مەزنبوونا نەوەکهەڤیێ و بلندبوونا مووچەیا جەئۆ و قەزەنجێن پارگیدانی رەهەت دکە، رەهەتە. ما ئەو چ بە؟ گەر دیەنە بازارەک ئازاد بە، وێ دەمێ داهاتێن پارگیدانیان و دەولەمەندینە ئەنجاما بەشداریا وانا مارژینالە، بەلکی ل سەر هەسابێ چینا کارکەران تێنە بدەستخستن. هەگەر دیە بازارەک ئازاد بە، وێ دەمێ دەولەمەند د داهاتا خوە دە (د وارێ تەئۆریا ئابۆری دە) مافدارن، لێ مەئاشێن کارکەران ب هلبەرینا وانا مارژینال رەنە وەکهەڤە.نە ئەجێبە، پرانیا ئابۆریناسان پرسێ ناکن، قەتنە خەمە کو بەرسڤا وێ بدن.

ژ بەر ڤێ یەکێ سەدەما ڤێ جووداهیا مووچەیا گران چیە؟ ب تەنێ، ئەو ژ بەر خوەزایا تۆتالیتەرا فیرمایێن کاپیتالیستە (ل بەشا ب.٤ بنێرە ).یێن د بنێ پارگیدانیێ دەنە خوەدی گۆتنن کا د هوندورێ وێ دە چ دقەومە؛ ژ بەر ڤێ یەکێ هەیا کو خوەدیێن پارڤەکرنێ بەختەوار بن، جووداهیا مووچە دێ زێدە ببە و بلند ببە (نەمازە دەما کو رێڤەبەریا ژۆرین خوەدیێ هەژمارەک مەزن بە!). تێکلیێن ملکیەتا کاپیتالیستە کو رێ ددە ڤێ یەکدەستداریا دەولەمەندیێ ژ ئالیێ هندکێن کو خوەدی (ئان سەرپەرەشت) لێ هلبەرینێ ناکن. کارکەر نرخا تەڤاهی یا تشتێن کو هلدبەرینن ب دەست ناخن،نە ژی خوەدی گۆتنن کا نرخا زێدە یا کو ب کەدا وان تێ هلبەراندن چاوا تێ بکار ئانین (میناک بریارێن ڤەبەرهێنانێ).یێن دن هەم دەولەمەندیا کو ژ هێلا کارکەران ڤە هاتی هلبەراندن هەم ژی هێزا بریارگرتنێ یا د هوندورێ پارگیدانیێ دە مۆنۆپۆل کرنە ( ژ بۆ بێتر نیقاشێ ل بەشا ج.٢ بنێرە). ئەڤ فۆرمەک تایبەتا باجێ یا بێیی نوونەرتیێیە، مینا کو پارگیدانی رەنگەک تایبەتا دەولەتپارێزیێیە. بەرەڤاژی ئەکۆنۆمیستێ تیپیک، پر کەس وێنە راستهاتنیەک پر ئەجێب بهەسبینن کو کەسێن خوەدی هێز د پارگیدانیەک دە، دەما کو دخەبتن کا کی هەری زێدە بەشداری هلبەرەک دکە، بریار ددن کو ئەو بخوەیە!

ما دێ کارکەر تەهامولی مووچەیێن راوەستایی بکن، بێ گومان، ب هەوایا ئابۆری یا گشتی ڤە گرێدایییە. بێکارییا بلند و بێئەولەهییا کار ئالیکارییا کارکەران دکە کو ژ هەر کاری رە ئیتائەتکار و سپاسدار بن و ئەڤ یەک د پرانیا سالێن ١٩٨٠ و ١٩٩٠ان دە هەم ل ئامەریکا و هەم ژی ل بریتانیایێ وەها بوویە. ژ بەر ڤێ یەکێ سەدەمەک بنگەهینا مووچەیا تەقاندنێ د تێکۆشینا چینا سەرکەتی یا کو چینا سەردەست ژ سالێن ١٩٧٠ان ڤە دمەشینە دەیە. د بالێ دە “گوهەزتنەک راستین چێبوویە ، لەورا سوودمەندێن سەرکەفتنا پارگیدانی (وەک کو ئەوە) ئێدینە کارکەر و رایا گشتی ب تەڤاهینە، لێ هیسەدارن. و ژ بەر کو دەلیل هەنە کو تەنێ مالێن د نیڤێ ژۆرینا دابەشکرنا داهاتێ دە ل کەیانیا یەکبوویی و دەولەتێن یەکبوویی پارڤە دکن، ئەڤ یەک ژ نوو ڤە دابەشکرنا دراڤ و هێزێ یا گرینگ تەمسیل دکە.” [لاڕی ئەڵۆتت، ئۆپ. جت. ] کو ئابۆری چارچۆوەیا جڤاکی یا بلندبوونا مەئاشێ جەئۆیێ پاشگوهـ دکە، ل سەر سینۆرێن ئابۆرییا نووژەن و چاوا دکارە وەرە بکار ئانین ژ بۆ رەواکرنا پەرگالا هەیی گەلەک تشت دبێژە.

دووڤ رە تشتەک پچووکترا هلبەرینێ هەیە. ئابۆری بەرێ ژێ رە دگۆتن “ئابۆریا سیاسی” و ل سەر هلبەرینێ بوو. ل شوونا ڤێ ئابۆریەک ل سەر مارژینالیزمێ هاتە گوهەراندن و نرخاندنێن سوبژەکتیفێن دابینکرنا کەلووپەلان تێ سەرەراست کرن. ژ بۆ ئابۆرییا کلاسیک، ژ بەر کو دەم نامینە، بالکشاندنا ل سەر کێلیەک دەم بێواتە بوو. دوورخستنا هلبەرینێ تێ واتەیا دوورخستنا دەمێ، کو وەکی مە د بەشا ج.١.٢ دە دەستنیشان کر ئەڤ ب راستی و ب زانەبوون تشتێ کو ئابۆرییا مارژینالیست کر. ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو ئابۆرییا نووژەن ب تەنێ هلبەرینێ و هەر وەها دەمێ پاشگوهـ دکە و ژ بەر کو پەیداکرنا قەزەنجێ ژ بۆ هەر پارگیدانیەک د جیهانا راستین دە خەمەک سەرەکەیە، هەلوەستەک وەها نیشان ددە کو ب راستی ئابۆریا نەئۆکلاسیک چقاسینە گرینگە.

ب راستی، تەئۆریا نەئۆ-کلاسیک ل سەر روویێ وێ رادبە. ب راستی، خوە دسپێرە دیمەنەک دەمێ، پرەنسیبێن وێیێن ژ بۆ فیرمایا ماقوول ژی، ل سەر بنگەها دەما راوەستایییە. ئەو ئارگوومان دکە کو ل جیهێ کو لێچوونا مارژینال ب داهاتا مارژینال رەیە قەزەنج زێدە دبە، لێ ئەڤ تەنێ گاڤا کو هوون وەختێ دۆمدار دهێلن دەرباسدارە. لێبەلێ، پارگیدانیەک راستین دێنە ژ هێلا میقدارێ ڤە لێ د هەمان دەمێ دە ژ هێلا دەمێ ڤە ژی قەزەنجێ زێدە بکە. رێزکا نەئۆکلاسیک یا د دەربارێ کا مەرڤ چاوا قەزەنجێ هەری زێدە دکە “ژ بەر ڤێ یەکێ راستە هەکە میقدارا هلبەراندی قەت نەگوهەرە” و “ب پاشگوهکرنا دەمێ د ئانالیزا خوە یا پارگیدانیێ دە، تەئۆریا ئابۆری هن ژ پرسگرێکێن هەری گرینگێن کو فیرمایەک روو ب روو دمینن پاشگوهـ دکە.” ئابۆریا نەئۆ-کلاسیک جەوهەرا خوەیا بنگەهینا ستاتیک دیسا رادخە بەر چاڤان. ئەو “دەمێ پاشگوهـ دکە، و ژ بەر ڤێ یەکێ تەنێ د جیهانەک کو تێ دە دەمنە گرینگە دە تێکلدارە.” [کەئەن، ئۆپ. جت. ، رووپ. ٨٠-١]

پاشێ مەسەلەیا سەرفکرنێ هەیە. دەما کو لێبۆرینێن کاپیتالیست ل سەر “سەروەریا خەریدار” و بازارێ وەکی “دەمۆکراسیا سەرفکاران” دمەشن ، راستی هنەکی جوودایە. یا یەکەم، و یا هەری ئەشکەرە، کارسازیا مەزن گەلەک دراڤ خەرج دکە کو هەول ددە کو ب ریا رەکلامێ داخوازێ ​​چێبکە و باندۆر بکە.نە ژ بۆ وان فەراسەتا نەئۆکلاسیکا هەوجەداریێن “دایین”ێن ل دەرڤەیی پەرگالێ هاتنە دەستنیشانکرن. ژ بەر ڤێ یەکێ راستیا کاپیتالیزمێ ئەوە کو “سەردەست” ژ ئالیێ کەسێن دن ڤە تێ مانیپولەکرن. یا دویەمین ژی، بەلاڤکرنا چاڤکانیان د ناڤا جڤاکێ دە هەیە.

داخوازا بازارێ ب گەلەمپەری ل گۆری تامایان تێ نیقاش کرن،نە د دابەشکرنا هێزا کرینێ دە کو ژ بۆ تێرکرنا وان چێژیان هەوجە دکە. دابەشکرنا داهاتێ وەکی کو هاتی دایین تێتە گرتن، کو ژ بۆ کەسێن کو هەری زێدە دەولەمەندن پر بکێرە. هێژایی گۆتنێیە،یێن کو پەرەیێن وان پرن، ژیێن کو هندکن، دێ کاربن دلخوەشیا خوە پر هێسانتر بکن. د هەمان دەمێ دە، بێ گومان، ئەو دکارن ژیێن کو ب دراڤ کێمترن بدن. گەر کاپیتالیزم دەمۆکراسیەک “بکارهێنەر”ە، وێ دەمێ ئەو دەمۆکراسیەک خەریبە، ل سەر بنگەها “یەک دۆلار، یەک دەنگ.” پێدڤییە کو ئەشکەرە بە کو نرخێن کێ دێ د سووکێ دە ب هێزتر وەرن خویانگ کرن. گەر ئەم ب تەخمینا ئابۆریا ئۆرتۆدۆکس (رەهەت) یا “بەلاڤکرنا داهاتێ یا دیارکری” دەست پێ بکن ، وێ هنگێ هەر هەولدانەک ژ بۆ دەستنیشانکرنا باشترین ڤەقەتاندنا چاڤکانیان خەلەتە کو مەرڤ ژێ دەست پێ بکە ژ بەر کو دراڤ ژ دەستپێکێ ڤە شوونا کارمەندیێ دگرە. داخویانیا کو پشتی وێ بەلاڤکرنا بازارێ یا هەری باشە ئەڤە کو پرسەک د توندووتووژیێ دەیە.

ب گۆتنەکە دن، د بن کاپیتالیزمێ دە،نە هەوجەداریا تاکەکەسی ئان ژی “کێرهاتی”یە کو هەری زێدە تێ زێدە کرن، بەلکی ئەو بکێرهاتیبوونا ب باندۆرە (ب گەلەمپەری ژێ رە “داخوازا بباندۆر” تێ گۆتن) — ئانگۆ کارانینا کو ب دراڤ تێ پشتگری کرن. ئەڤ راستیا ل پشت هەمی بانگێن ل سەر ئەجێبێن سووکێیە. وەکی گوروویێ راستگر ڤۆن هایەک گۆت، “فەرمانا [س]پۆنتانە یا کو ژ هێلا بازارێ ڤە هاتی هلبەراندن پشتراست ناکە کو تشتێن کو رایا گشتی وەکی هەوجەداریێن گرینگتر دهەسبینە هەر دەم بەرییێن کێمتر گرینگ تێنە بجیهـ کرن.” [ “پێشبرک وەکی پێڤاژۆیەک ڤەدیتنێ”، تهە ئەسسەنجە ئۆف هایەک ، ر. ٢٥٨] کو تەنێ رێگەزەک ژێهاتییە کو بەهسا پێڤاژۆیا کو ب میلیۆنەران خانیەک نوو چێدکن دەما کو ب هەزاران بێمالن ئان ل زۆزانان دژین ئان دەما کو مرۆڤ برچی دمینن خوارنێن لوکس ددن هەیوانێن خوە. ب راستی، ئەوە کو مەرڤ هەوجەداریێن ٣٧ میلیۆن ئامەریکییێن کو د سالا ٢٠٠٥ان دە د بن خەتا هەژاریێ دە دژیان (% ١٢،٧ێ نفووسێ، رێژەیا هەری زێدە ل جیهانا پێشکەفتییە و ل سەر بنگەها پێناسەیا موتلەقا دەولەتا ئامەریکی یا خزانیێیە، ژ هۆلێ رابکە، ل ئاستێن نسبی بنێرە، هەژمار خرابترن). ب ڤی رەنگی، ٤٦ میلیۆن ئامەریکییێن بێ سیگۆرتا تەندورستیێ، بێ گومان، دبە کو بفکرن کو هەوجەداریا وانا ژیانێ دڤێ وەکی “گرینگتر” وەرە هەسباندن ، ژ، کو دەستوور بدە پاریس هلتۆن کو کنجەک سێورانەک نوو بکرە. ئان ژی، یا هەری توند، دەما کو کارسازیا چاندنیێ ژ بۆ بازارێن بیانی بەرهەمێن دراڤ مەزن دکە دەما کو بێ ئەرد ژ برچینا دمرن. وەکی کو ئەپ تهۆمپسۆن نیقاش دکە، بەرسڤا هایەک:

“تێگهیشتنا تێگهیشتنا کو بهایێن بلند دەرمانەک (ب ئێش) بوون ژ بۆ کێمبوونێ، د کشاندنا ئەرزاقان دە ژ بۆ هەرێما تەنگاهیێ یا کێماسیێ. لێ تشتێ کو پەیدا دکەنە بهایێن بلندن، لێ د چەنتەیێن وان دە تێرا پەرەیانە کو بهایێن بلند بدن. دیاردەیەک تایبەتمەندی د دەمێن کێمبوونێ دە ئەوە کو ئەو بێکاریێ چێدکە و د دەما کو مرۆڤ بکاربە ب بهایێن بێچارە بگەرە؛ تشتێن نەبنگەهین بکرن [سەبەبێ بێکاریێ] ژ بەر ڤێ یەکێ هەژمارا کەسێن کو دکارن بهایێن زێدە بدن کێم دبە، و دبە کو خوارن ژ بۆ هەرێمێن جیران،یێن کو لێ کێم بوونە، وەرن هناردەکرن و خەریدار هینا ژی دکارن بهایێن زێدە بدن. [ جوستۆمسن جۆممۆن ، ر. ٢٨٣-٤]

ژ بەر ڤێ یەکێ “قانوونا پێشکێشی و داخوازێ” دبە کو د ناڤ جڤاکەک کو ل سەر نەوەکهەڤیێ ڤە گرێدایییە نە “هەری بکێرهاتی” بە ناڤگینا بەلاڤکرنێ. ئەڤ یەک ب زەلالی د “رێخستنکرنا” یا کو ئەڤ پەرگال ل سەر بنگەهێ وێیە تێ خویانگ کرن. دەما کو د پرتووکێن ئابۆریێ دە، بها ناڤگینیا کو چاڤکانیێن ترسێ ب “رێڤەبەریێ” تێنە “راکرن”ە، د راستیێ دە ئەڤ گەلەک خەلەتیان دافرینە. وەکی کو تهۆمپسۆن دەستنیشان دکە، “[هـ]چقاس کو مەتافۆرا ئیقنا بکە ژی، ژ تێکلیێن راستینێن کو ژ هێلا بهایێ ڤە هاتنە دەستنیشان کرن ڤەقەتاندنەک هەیە، کو ئەڤ یەک پێشنیار دکە… هشێ ئیدەئۆلۆژیک. رێزکرن ژ هێلا بهایێ ڤە چاڤکانیان ب وەکهەڤی د ناڤ کەسێن هەوجەدار دە نادە ڤەقەتاندن. کێماسی دکاربوو وان [خزانان] ب تەڤاهی ژ پیاسەیێ عریسییۆنێع دەرخە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٨٥] یا کو ب راستی دقەومە ئەڤە. وەکی کو ئابۆریناس (و پسپۆرێ برچیبوونێ) ئامارتیا سەن دەستنیشان دکە:

“تەئۆریەک مافان ل سەر بنگەها کۆمەک مافێن عخوەدی، ڤەگوهەزتن و سەرەراستکرنێع بگرن. د ڤێ پەرگالێ دە کۆمەک ژ مرۆڤێن جهێرەنگ تێنە دارزاندن ئوونە ب کۆنترۆلکرنا ئەنجامێن وێیێن بیهنفرەهینە. ژ بەر ڤێ یەکێ، کێمبوونا خوارنێ ب تەڤاهی ژ بەر گوهەزتنا مافێن کو ب تەڤاهی رەوانە، چێبوونە. ژ بەر کو ژ بۆ گەلەک کەس تەنێ چاڤکانیا کو ئەو ب رێ ڤە دبن، ئانگۆ هێزا وانا کەدێ، دبە کو د سووکێ دە نەکاربە وەرە فرۆتن، هەکە ئەنجامێن مینا برچیبوون و برچیبوون چێببن، گەلۆ دێ هین ژی ژ هێلا ئەخلاقی ڤە وەرە پەژراندن. د بەرسڤا ئەرێ دە تشتەک کوور نەباوەر هەیە.” [ چاڤکانی، نرخ و پێشڤەچوون ، رووپ. ٣١١-٢]

د سەردەما لاسسەز-فائرە یا ئیمپاراتۆریا بریتانی دە برچیبوونا دووبارە پرسگرێکەک دۆمدار بوو. دگەل کو برچیبوونا پۆتاتۆ یا ئرشرلاندی بەلکی یا هەری باش تێ زانین، راستی ئەڤە کو ب میلیۆنان ژ برچینا ب پرانی ژ بەر باوەریەک ب هێزا سووکێ ڤە مرن. ل هندستانا بریتانی، ل گۆری تەخمینێن هەری پێباوەر، مرنێن ژ خەلایێیێن ١٨٧٦-١٨٧٨ د ناڤبەرا ٦-٨ میلیۆن و د ناڤبەرا ١٨٩٦ و ١٩٠٠ دە، د ناڤبەرا ١٧ و ٢٠ میلیۆن دە بوون. ل گۆری ئیستاتیستیکڤانەک بریتانی کو تەدبیرێن ئەولەهیا خوارنێ یا هندستانێ د دو هەزارسالێن بەریا ١٨٠٠ان دە ئانالیز کر، ل هندستانێ سەدسالەک برچیبوونەک مەزن هەبوو. د بن دەستهلاتداریا بریتانی دە هەر چار سالان یەک هەبوو. ب تەڤایی، داویا سالێن ١٨٧٠ان و داویا سالێن ١٨٩٠ان دە ل جیهەک د ناڤبەرا ٣٠ و ٦٠ میلیۆن مرۆڤی دە ل هندستان، چنائین و برەزیلیایێ د برچیبوونێ دە مرن (نە ناڤ وان دەیێن کو ل دەڤەرێن دن مرن). دگەل کو هەوایا خراب ب دانینا نرخێ خوارنێ ل سەر ئاستا هەری خزان پرسگرێک دەست پێ کر، بازار و بریارێن سیاسییێن کو ل سەر بنگەها باوەریا کوور د وێ دەنە، برچیبوون خرابتر کر. ب تەنێ، هەکە رایەداران چ خوارنا هەیی بەلاڤ بکرا، پرانیا مەخدووران دێ ساخ ببوونا، لێ دیسا ژی ئەوێ ووسا نەبوونا، وان نیقاش کرن، قانوونێن سووکێ شکاندن و چاندەک گرێداییبوونێ هلبەراندن. [مکە داڤس، هۆلۆجائوستێن ڤیکتۆریایێن دەرەنگ ] ئەڤ نموونە، ب راستهاتنی، ل وەلاتێن جیهانا سێیەم هەیا رۆژا مە یا ئیرۆ هاتیە دوبارە کرن کو وەلاتێن برچی خوارنێ هناردە دکن ژ بەر کو ل مالێ “داخوازا” وێ تونە.

هەمی ڤان شیرۆڤەیێن هوورگولییێن هایەک د دەربارێ “رێبازا سپۆنتان” دە دخە ناڤ چارچۆڤەیەک راستینتر. وەکی کو کرۆپۆتکن گۆت:

“تشتا بنگەهینا پەرگالا ئابۆری یا هەیی ئەڤە کو کارکەر چو جاری نکانە ژ بەختەواریا کو وی [ئان وێ] هلدبەرینە، کێفێ بکە… بێ گومان، پیشەسازی تێ رێڤە کرن…نە بەر ب تشتێ کو ژ بۆ تێرکرنا هەوجەداریێن هەر کەسی هەوجە دکە، لێ بەر ب تشتێ کو د دەمەک دیارکری دە، ژ بۆ چەند کەسان قەزەنجا هەری مەزن تینە. ژ مەجبووری و ل سەر بنگەهێ پربوونا هنەکان. شەرت و مەرجێن تەنگێن هەژمارەکە زێدە دێ ب هەر ئاوایی بێنە دۆماندن، کو دبە کو دەستێن خوە تەنێ ژ بۆ بەشەک ژ تشتێ کو ئەو دکارن هلبەرینن بفرۆشن هەبن؛ [ ئانارشیزم ، ر. ١٢٨]

ب گۆتنەکە دن، بازار ژ تۆرا تێکلیێن سیاسی، جڤاکی و هوقووقی کو تێ دەیە، نایێ ئیزۆلەکرن و ژێبرن. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو هەر تشتێ کو “پێشکێش و داخواز” ژ مە رە ڤەدبێژە ئەڤە کویێن ب پەرە دکارن ژیێن بێپەرە زێدەتر داخواز بکن و ب وان رە بێتر وەرن پەیدا کرن. گەلۆ ئەڤ ئەنجاما “هەری بکێرهاتی” ژ بۆ جڤاکێنە دکارە وەرە دەستنیشانکرن (هەیا کو، بێ گومان، هوون تەخمین نەکن کو مرۆڤێن دەولەمەند ژیێن چینا کارکەر ب قیمەتترن ژ بەر کو ئەو دەولەمەندن). ئەڤ باندۆرەک ئەشکەرە ل سەر هلبەرینێ دکە، ب “داخوازا بباندۆر” چالاکیا ئابۆری دزڤرینە و ژ بەر ڤێ یەکێ، د بن کاپیتالیزمێ دە، پەیداکرنا هەوجەداریێن دویەمینە ژ بەر کو “تەنێ ئارمانج زێدەکرنا قازانجێن سەرمایەدارە.” [کرۆپۆتکن، ئۆپ. جت. ، ر. ٥٥]). گەئۆرگە باڕەتت باندۆرێن خرابێن پەرگالەک وەها تینە زمان:

“ئیرۆ تێکۆشین ئەوە کو ئەم ژ بۆ قەزەنجێن هەری مەزن پێشبازیێ بکن. هەکە د تێرکرنا دلخوازیا خانما منا دەرباسبوویی دە ژ خوارنا زارۆکێن برچی بێتر سوود وەربگرە، وێ هنگێ پێشبازی ژ بۆ پەیداکرنا یا پێشین لەزەک تال دگهینە مە، دەما کو خێرخوازیا سار ئان قانوونەک بەلەنگاز دکارە یا دویەمین پەیدا بکە، ئان ژی وەکی کو ئەو نەپەژرینە بهێلە.” [ ئۆبژەجتۆنس تۆ ئانارچسم ، ر. ٣٤٧]

ژ بەر ڤێ یەکێ، هەتا کو ب سەرفکرنێ ڤە گرێدایییە، ئانارشیست باش دزانن کو پێدڤییە کو تشتێن هەوجە بافرینن و ل کەسێن کو هەوجەداریا وان هەوجە دکن بەلاڤ بکن. لێبەلێ، ئەڤ یەک د بن کاپیتالیزمێ دە و دگەل هەمی ئاخافتنێن وێیێن ل سەر “کێرهاتی”، “داخواز”، “سەروەریا خەریدار” و هەر وەکی دن پێک نایێ، راستیێن راستین ئەون کویێن کو هەری زێدە پەرە هەنە دیار دکن کا دابەشکرنا چاڤکانیان “بکارهاتی” چیە. ئەڤ راستەراست، د وارێ کۆنترۆلکرنا وانا ل سەر ئاموورێن ژیانێ دە و هەم ژی نەراستەراست، ب ریا خێزکرنا داخوازا بازارێیە. ژ بەر کو هەکە ژ بۆ ڤەقەتاندنا چاڤکانیێ تەنێ بەرژەوەندیا دارایییە، وێ هنگێ دەولەمەند دکارن ژ بەلەنگازان رە بفرۆشن و داهاتا هەری بلند مسۆگەر بکن.یێن کێمتر دەولەمەند دکارن بێیی.

ب تەڤایی، جیهانا کو ژ هێلا ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک ڤە هاتی پەژراندننە ئەوە کو ئەم ب راستی تێ دە دژین، و ژ بەر ڤێ یەکێ سەپاندنا وێ تەئۆریێ هەم خاپینۆک و هەم ژی (ب گەلەمپەری) فەلاکەتە (قەت نەبە ژ بۆ “خوەدی-نەیان”). دگەل کو ئەڤ یەک ئەجێب تێ دیتن، لێنە جارەکە کو ئەم رۆلا وێ یا لێبۆرین و پارێزڤانێ کاپیتالیزمێ بهەسبینن. دەما کو ئەو وەرە ناس کرن، هەر ناکۆکیەک خویا ژ هۆلێ رادبە.

وەرگەرا ماکینە

فۆرما سەردەستا ئانالیزا ئابۆری ژ سالێن ١٨٨٠ان ڤر ڤە ئانالیزا هەڤسەنگیێیە. دگەل کو هەڤسەنگی ژ هێلا ئابۆرییا کلاسیک ڤە هاتی بکار ئانین دا کو راڤە بکە کا چ بهایێن بازارێ برێکووپێک دکە، لێ ئەو وەکی کو ئابۆریەک راستین نیشان ددە ناهەسبینە. ژ بەر کو ئەکۆنۆمیا کلاسیک کاپیتالیزمێ ل شوونا کو وەکی ئاوایێ دانووستەندنێ، وەکی ئاوایێ گەرگوهێز، وەکی کو ئابۆریا نەئۆ-کلاسیک دکە، وەکی ئاوایێ هلبەرینێ ئانالیز کر. ئەو ل پێڤاژۆیا ئافراندنا بەرهەمان مێزە کر دەما کو ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک ل رێژەیێن بهایێیێن د ناڤبەرا تشتێن ژخوە هەیی دە نهێری (ئەڤ راڤە دکە کو چما ئابۆریناسێن نەئۆ-کلاسیک د تێگهشتنا ئابۆرییا کلاسیک ئان ژی مارکسیست دە ئەوقاس دژوارە، دبستان ل سەر تشتێن جوودا داخڤن و چما ئەو مێل دکن کو ژ هەر پەرگالا بازارێ رە ببێژن “کاپیتالیزم” بێیی کو فەرق بکە کا مائاشنە سەردەستە). دبستانا کلاسیک ل سەر بنگەها ئانالیزکرنا بازاران ل سەر بنگەها هلبەرینا کەلوومەیان د ناڤ دەمێ دەیە. دبستانا نەئۆ-کلاسیک ل سەر بنگەها ڤەکۆلینەک بازاران ل سەر بنگەها پەڤگوهەرتنا تشتێن کو د هەر کێلیێ دە هەنە، ئاڤا دبە.

ئەڤ دەستنیشان دکە کو د ئانالیزا هەڤسەنگیێ دە چ خەلەتە، ئەو ب بنگەهین ئاموورەک ستاتیکە کو ژ بۆ ئانالیزکرنا پەرگالەک دینامیکی تێ بکار ئانین. ئەو ئیستیقرار ل جیهێ کو تنەیە دەستنیشان دکە. کاپیتالیزم هەر دەم بێئیستیکرارە، هەر دەم ل دەرڤەیی هەڤسەنگیێیە، ژ بەر کو “ژ بەر پێشبرکا کاپیتالیست مەزن دبە، ژ بۆ زێدەکرنا ئیستیسمارێ… تێکلیێن هلبەرینێ… د رەوشەک ڤەگوهەرینا هەردەمی دەنە، کو خوە د گوهەرتنا بهایێن نسبییێن کەلووپەلان دە ل سووکێ دیار دکە. ژ بەر ڤێ یەکێ بازار ب ئاواکی دۆمدار د ناڤ هەڤسەنگیێ دەیە، هەر چەند ب دەرەجەیەک جوودا ڤە، هەر چەند ب دەرەجەیەک جوودا ڤە نێزیکاتیا خوە زێدە بکە. رەوشا هەڤسەنگیێ، ژ بۆ خەیالا مەیلا هەڤسەنگیێ.” [ماتتجک، ئۆپ. جت. ، ر. ٥١] ژ بەر ڤێ راستیا ئەشکەرە یا ئابۆریا راستین،نە ئەجێبە کو ئەکۆنۆمیستێن موخالف ئانالیزا هەڤسەنگیێ وەکی “ئاستەنگەک مەزنا ل پێشیا پێشکەفتنا ئابۆریێ وەکی زانستەک دهەسبینن — ب تێگینا “زانست” تێ واتەیا کۆمەک ژ تەئۆریمێن کو ل سەر بنگەهێن تەخمینێن کو ب ئاوایەکی ئامپیریکی (ژ چاڤدێریان) هاتنە دەرخستن و کو ئایەتێن هیپۆتەزێن کو هەم پێشدیتن و هەم ژی پێشگۆتنێن کو هەم ژ پێشدیتنان رە تێکلدارن، ڤەدهەوینە. [کالدۆر، تهە ئەسسەنتال کالدۆر ، ر. ٣٧٣]

ژ بەر ڤێ یەکێ تێگەهەک تەڤاهینە راستەقینە ئوونە راستەقینەک دەرباسدارە. مخابن، تێگینێن “پێشبازیا بێکێماسی” و (والراسان) “هەڤسەنگیا گشتی” بەشەک و پارچەیەک ژ ئابۆریا نەئۆکلاسیکن. ئەو هەول ددە کو ب گۆتنێن پائول ئۆرمەرۆد نیشان بدە، “کو د بن هن تەخمینان دە پەرگالا بازارا ئازاد دێ ببە سەدەما ڤەقەتاندنا کۆمەک چاڤکانیەک دیارکری یا کو ژ هێلا هەر کەس و پارگیدانیەک د ئابۆریێ دە د واتەیەک تایبەتی و سینۆرکری دە چێترین چێترینە.” [ تهە دەئاتهـ ئۆف ئەجۆنۆمجس ، ر. ٤٥] یا کو هەڤسەنگیا گشتی یا والراسان ئیسبات کر ئەڤ بوو. لێبەلێ، تەخمینێن کو هەوجەنە ئیسپات دکن کو هنەکینە راستن (ژ بۆ کو خالێ کێم بکن). وەکی کو ئۆرمەرۆد دەستنیشان دکە:

“[ئەز] نکارە ب توندی وەرە تەکەز کرن کو… مۆدەلا رەقابەتێ دوورە ژ تەمسیلا ماقوولا ئابۆریێن رۆژاڤایی د پراتیکێ دە. . . . [ئەو] خاپاندنەک راستیێیە. جیهان ژ هەژمارەکە پر مەزنا پارگیدانیێن پچووک پێک نایێ، کو یەک ژ واننە خوەدیێ دەرەجەیەک کۆنترۆلێ ل سەر بازارێیە. . . . تەڤگەر و خەباتا ئابۆریێ پر جەرباندنەک د رامانا پاقژ دە بوو، ب راسیۆنالیزەکرنا کێما ئامپیریکی یا تەخمینان. [ ئۆپ. جت. ، ر. ٤٨]

ب راستی، “گرانیا دەلیلان” “ل دژی راستبوونا مۆدەلا هەڤسەنگیا گشتی یا رەقابەتێ وەکی تەمسیلا ماقوولا راستیێیە .” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٦٢] میناکی، هەیا رۆژا ئیرۆ، ئابۆریناس هین ژی ب تەخمینا گەلەک پارگیدانیان دەست پێ دکن، هێ خرابتر، “بەردەوامەک” ژ وان د هەر بازارێ دە هەیە. چەند سووک هەنە کو تێ دە هەژمارەکە بێداوی یا بازرگانان هەیە؟ ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ژ دەستپێکێ ڤە پرسگرێک و پرسگرێکێن ب ئۆلیگۆپۆلی و پێشبازیا بێکێماسی ژ هۆلێ هاتنە راکرن. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو تەئۆری رێ نادە کو مرۆڤ بەرسڤا پرسێن بالکێشێن کو ل سەر نەهەڤسەنگیا ئاگاهداری و هێزا دانووستەندنێ د ناڤ ئاژانسێن ئابۆری دە ڤەدهەوینە، چ ژ بەر مەزنبوونێ، چ رێخستنێ، ئان ستگمایێن جڤاکی، ئان هەر تشتێ دن. د جیهانا راستین دە، ئۆلیگۆپۆلی جیهێ هەڤپار و ئاسمەترییا ئاگاهداری و هێزا دانووستەندنێ نۆرمە. ژ ڤان واتەیان قوت کرن دا کو نێرینەک ئابۆری یا ل دژی راستیا کو مرۆڤ پێ رە روو ب روویە پێشکێش بکە و، ژ بەر ڤێ یەکێ، تەنێ دکارە چارەسەریێن کو زرارێ ددە کەسێن کو پۆزیسیۆنێن دانووستەندنێیێن لاواز و بێ ئاگاهدارینە پێشنیار بکن.

هەڤسەنگیا گشتی تێگەهەک ب تەڤاهی ستاتیکە، بازارەک کو ژ هێلا زانینا بێکێماسی ڤە هاتی نشاندان و ژ بەر ڤێ یەکێ ژ هێلا مرۆڤێن کو د بن تەشویقەک ئان هەوجەداریا چالاکیێ دەنە تێ دە دژین. ئەو د هەمان دەمێ دە بێدەمە، جیهانەک بێ پێشەرۆژ و ژ بەر ڤێ یەکێ بێ نەزەلالیەک (هەر هەولدانەک ژ بۆ تەڤلێکرنا دەمێ، و ووسا نەزەلالیێ، پشتراست دکە کو مۆدەل ژ نرخێ خوە نامینە). هەری باش، ئابۆریناس ب ریا دانبەرهەڤا رەوشەک ستاتیک ب یا دن رە “دەم” د ناڤ خوە دە دهەوینە، ئانگۆ “تایبەتمەندیێن هەڤسەنگیەک تنە بیێن هەڤسەنگیا پاشەرۆژێ یا تونەبوویی رە هاتنە بەرهەڤ کرن.” [ماتتجک، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٢] چاوا ئابۆری ب راستی ژ دەولەتەک ب ئیستیقرار گوهەری دەولەتەک دن، ژ خەیالێ رە مایە. ب راستی، رامانا هەر هەڤسەنگیەک دەمدرێژ ژ هێلا تەڤگەرا بەرب وێ ڤە وەکی کو هەڤسەنگی ژی دمەشە، بێگونەهـ تێ هەسباندن. ژ بەر ڤێ یەکێنە ئەجێبە، ژ بۆ ئاڤاکرنا رێگەزەک هەڤسەنگیێ د ناڤ دەمێ دە هەوجە دکە کو هەمی بهایێن ژ بۆ هەمی سەردەمان د دەستپێکێ دە بێنە دەستنیشانکرن و کو هەر کەس بهایێن پێشەرۆژێ ژ بۆ هەرهەیی راست پێشبین دکە — د ناڤ دە ژ بۆ تشتێن کو هێژ نەهاتنە ئیجادکرن. ژ بەر ڤێ یەکێ مۆدەل نکارە ب هێسانی ئان بکێرهاتی ڤێ راستیێ هەساب بکە کو ئاژانسێن ئابۆری ب راستی تشتێن وەکی بهایێن پاشەرۆژێ، هەبوونا پاشەرۆژێ یا تشتان، گوهەرتنێن د تەکنیکێن هلبەرینێ دە ئان ژی د بازاران دە کو د پێشەرۆژێ دە چێببن، و هود نزانن. د شوونا وێ دە، ژ بۆ بدەستخستنا ئەنجامێن خوە — دەلیلێن دەربارێ شەرت و مەرجێن هەڤسەنگیێ دە – مۆدەل تەخمین دکە کو ئاکتۆر ب کێمی ڤە ژ ئیهتیمالێن هەمی ئەنجامێن ئابۆری رە خوەدیێ زانینا بێکێماسینە. بەرەڤاژی ڤێ یەکێ د راستیێ دە ئەشکەرەیە:

“لێ دیسا ژی دەرسێن سەرەکەیێن ڤان ئاڤاهییێن تەئۆریکێن کو هەر دچە ئابستراکت و نەراستن ژی هەر کو دچە ب باوەریێ تێنە گرتن. . . . ب گەلەمپەری ژ هێلا پڕانیا مەزنا ئابۆریناسێن ئاکادەمیک ڤە تێتە پەژراندن کو ئابۆری هەر گاڤ نێزکی رەوشەک عهەڤسەنگیێع دبە، ئان ژی نێزیکێ وێیە. . . — ئانگۆ راستەراست بەرەڤاژی ئەزموونێیە ئوونە تەنێ عابستراجتع. د راستیێ دە، تەئۆریا هەڤسەنگیێ گهیشتیە وێ قۆناخێ کو تەئۆریسیەنێ پاک ب سەرفرازی (هەر چەند دبە کو ب نەزانین) دەستنیشان کر کو ئەنجامێن سەرەکەیێن ڤێ تەئۆریێنە گەنگازە کو د راستیێ دە بمینە، لێ هین ژی نەکاریە پەیاما خوە ژ رێزێ بگهینە نڤیسکارێ پرتووکێ و دەرسێ.” [کالدۆر، ئۆپ. جت. ، رووپ. ٣٧٦-٧]

د ڤێ جیهانا بێدەم و بێکێماسی دە، کاپیتالیزما “بازارا ئازاد” دێ خوە وەکی رێبازەک بکێرا دابەشکرنا چاڤکانیان ئیسپات بکە و دێ هەمی بازار زەلال ببە. ب کێمانی، تەئۆریا هەڤسەنگیا گشتی بەرسڤەک رازبەرە ژ پرسەک رازبەر و گرینگ رە: ما ئابۆریەک کو ژ بۆ ئاگاهداریا بازارێ تەنێ خوە دسپێرە نیشانەیێن بهایێ دکارە رێکووپێک بە؟ بەرسڤا هەڤسەنگیا گشتی زەلال و تەقەزە — مرۆڤ دکارە ب ڤان تایبەتمەندیان ئەکۆنۆمیەک وەها ڤەبێژە. لێبەلێ، ت ئابۆریەک راستین نەهاتیە ڤەگۆتن و، ژ بەر تەخمینێن تێکلدار، ت جاری نکارە هەبە. پرسەکە تەئۆریک هاتیە بەرسڤاندن کو تێ دە هن دەستکەفتیێن رەوشەنبیری تێ دە هەیە، لێ ئەو بەرسڤەکە کو تو تێکلیا وێ ب راستیێ رە تونە. و ئەڤ پر جاران وەکی “تەئۆریا بلند” یا هەڤسەنگیێ تێ گۆتن. ئەشکەرەیە کو پر ئابۆریناس دڤێ جیهانا راستین وەکی دۆزەک تایبەتی بنرخینن.

ژ بەر ڤێ یەکێنە ئەجێبە کو کالدۆر ئانگاشت کر کو “ئیتیرازا وی یا بنگەهین ل هەمبەر تەئۆریا هەڤسەنگیا گشتینە ئەوە کو ئەو رازبەرە — هەمی تەئۆری رازبەرە و پێدڤییە کو ووسا بە ژ بەر کو بێیی رازبەر ئانالیزەک نابە — لێ ئەو ژ جەلەبەک رازبەرەک خەلەت دەست پێ دکە، و ژ بەر ڤێ یەکێ “پارادیگمایەک خەلەت” ددە جیهانێ. نێرینا خوەزا و ئاوایێ خەباتا هێزێن ئابۆری.” وەکی دن، باوەریا کو تەئۆریا هەڤسەنگیێ یەکانە خالا دەستپێکێیە ژ بۆ ئانالیزا ئابۆری ساخ مایە “تەڤی زێدەکرنا (نە کێمبوونا) کێفیتیا تەخمینێن وێیێن بنگەهین — یا کو ژ هێلا زانینا هەر گاڤ راستترا هەوجەداریێن لهەڤهاتنا مەنتقی ڤە ل سەر پسپۆرێن وێ هاتە فەرز کرن. پێڤاژۆیا پێشکەتنا تەئۆریکا دۆمدار بوو . [ ئۆپ. جت. ، ر. ٣٩٩ و رووپ ٣٧٥-٦]

ژ بەر ڤێ یەکێ تەئۆریا هەڤسەنگیا گشتی رەوشەک ئابۆری ئانالیز دکە کو تو سەدەم تونە کو ئەم تەخمین بکن کو دێ ت جاری چێببە، ئان ژی قەت نەبە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەو ئابستراکسیۆنەکە کو ب جیهانا کو ئەوە، تو سەپاندن ئان گرینگیا وێ یا بەربچاڤ تونە. ئاخافتنا کو ئەو دکارە د جیهانا راستین دە تێگهشتنێ بدە، پووچە. دگەل کو راستە کو هن پرسگرێکێن فکرییێن خەیالی هەنە کو ژ بۆ وان مۆدەلا هەڤسەنگیا گشتی باش هاتیە سێوراندن دا کو بەرسڤێن راست پەیدا بکە (ئەگەر تشتەک ب راستی هەبە)، د پراتیکێ دە ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو هەکە مەرڤ ل سەر ئانالیزکرنا پرسگرێکەک کو وەکهەڤی ئان چارەسەریەک جیهانا راستین تنەیە ئسرار بکە، دبە کو گونجان بە کو مەرڤ مۆدەلەک بکار بینە کو د جیهانا راست دە تنەیە. مۆدەلێن کو ژ بۆ بەرسڤێن پرسگرێکێن خەیالی تێنە پەیدا کرن، دێ ژ بۆ چارەسەرکرنا پرسگرێکێن ئابۆرییێن پراتیکی، جیهانا راستین ئان ژی هەتتا پەیداکرنا تێگهشتنەک کێرهاتی ل سەر کا کاپیتالیزم چاوا دخەبتە و پێشڤە دچەنە گونجاو بن.

ئەڤ دکارە باندۆرەک وێرانکەرا جیهانا راستین هەبە، وەکی کو ژ ئەنجامێن شیرەتێن نەئۆکلاسیکێن ل ئەورۆپایا رۆژهلات و وەلاتێن دن د دەرباسبوونا وان ژ کاپیتالیزما دەولەتێ (ستالینیزم) بەرب کاپیتالیزما تایبەت ڤە تێ دیتن. وەکی کو ژۆسەپهـ ستگلتز بەلگە دکە، ئەو ژ بۆ هەمی کەسان ژ بلی ئەلیتان فەلاکەتەک بوو ژ بەر “فۆنامەنتالیزما بازارێ یا کو ژ هێلا ئابۆریناسان ڤە هاتی راگهاندن” ئەو د پرانیا گەلان دە “خرابیەک بەربچاڤ” بوو سەدەما “ستانداردیا ژیانێ یا بنگەهین، کو د گەلەک نیشانەیێن جڤاکی دە خویانگ دکە” و هەر وەها داکەتنەک مەزن د گدپ دە. [ گلۆبالیزاسیۆن و نەرازیبوونێن وێ ، ر. ١٣٨ و رووپ. ١٥٢] ب ڤی رەنگی مرۆڤێن راستین دکارن ژ تەئۆریا نەراست زرارێ ببینن. ئەڤ شیرەتێن ئەکۆنۆمیستێن نەئۆکلاسیک هشتیە کو ب میلیۆنان مرۆڤ ل ستالینیزمێ وەک “رۆژێن بەرێیێن باش” بنێرن، دڤێ بەس بە کو ئیفلاسا وێ یا فکری و ئەخلاقی نیشان بدە.

هوون دکارن چ هێڤی بکن؟ تەئۆریا ئابۆری یا سەرەتایی ب ئاخۆم و تەخمینان دەست پێ دکە و ژ بۆ کو بگهیژە ئەنجامان مەتۆدۆلۆژیا داکێشانێ بکار تینە، کێرهاتیا وێ د ڤەدیتنا کا جیهان چاوا دخەبتە سینۆردارە. رێبازا دەدوکتیف د خوەزایا خوە دە بەری زانستییە . ئاکسیئۆم و تەخمینان دکارن خەیالی بێنە هەسباندن (ژ بەر کو ئەو خوەدان گرینگیا ئامپیریکی یا نەگوهێزن) و ئەنجامێن مۆدەلێن داکێشان تەنێ دکارن ب راستی ب ستروکتورێن وان مۆدەلان رە تێکلدار بن ژ بەر کو مۆدەل بخوە تێکلیەک ب راستیا ئابۆری رە تونە:

“هن تەئۆریسیەن، تەورا د ناڤ وان کەسێن کو هەڤسەنگیا گشتی وەکی بێکێر رەد دکن، پەسنێ خوەشکبوون و تەمامیا وێ یا مەنتقی ددن… لێ گەر پێشنییازەک ژ وێ هاتی دەرخستن ل سەر ئابۆرییا کو مرۆڤ لێ دژین وەرە سەپاندن، ئەو یەکسەر ب خوە ناکۆکی دبە. ئەز نافکرم کو پەسنێ زەرافەتا مەنتقی یا پەرگالەک کو دەما کو ل سەر پرسا کو ژ بۆ بەرسڤدایینێ هاتی سێوراندن ب خوە رە ناکۆکی دبە،نە راستە.” [ژۆئان رۆبنسۆن، بەشداریێن ژ بۆ ئابۆریا نووژەن ، رووپەل ١٢٧-٨]

نە کو ئەڤ مۆدەلا داکێشکەر د هوندورێ هوندور دە دەنگدارە. میناکی، تەخمینێن کو ژ بۆ پێشبازیا بێکێماسی هەوجەنە ب هەڤوودو ڤەقەتاندینە. ژ بۆ کو بازار بگهیژە هەڤسەنگیێ، دڤێ ئاکتۆرێن ئابۆری کاربن باندۆرێ ل سەر بکن. ژ بەر ڤێ یەکێ، میناکی، گەر پەیداک زێدە هەبە دڤێ هن پارگیدان بهایێن خوە کێم بکن. لێبەلێ، کرنێن وەها بەرەڤاژی تەخمینا بنگەهینا “پێشبازیا بێکێماسی”نە، ئانگۆ ژمارا کریار و فرۆشکاران ئەو قاس مەزنە کو کەسەک کەسەک (فیرمایەک ئان خەریدار) نکارە ب کرنێن خوە بهایێ بازارێ دیار بکە. ب گۆتنەکە دن، ئابۆریناس تەخمین دکن کو باندۆرا هەر فیرمایەکێ سفرە لێ دیسا ژی دەما کو ئەڤ سفر ل سەر تەڤاهی بازارێ تێنە بەرهەڤ کرن تەڤدە ژ سفرێ مەزنترە. ئەڤنە ممکوونە. وەکی دن، “پێدڤیێن هەڤسەنگیێ د ئارگومانا والراسان دە ب بالداری تێنە لێکۆلین کرن، لێ رێیەک تونە کو نیشان بدە کو بازارەک کو د پۆزیسیۆنەک دەرڤەیی-هەڤسەنگیێ دە دەست پێ دکە دێ بکەڤە ناڤ هەڤسەنگیێ، ژ بلی دانینا سینۆرکرنێن پر گرانێن دن ل سەر ئارگومانا ژخوە پر رازبەر.” [ژۆئان رۆبنسۆن، بەرهەمێن ئابۆرییێن بەرهەڤکری ، ڤۆل. ٥، رووپ. ١٥٤]نە ژی هەڤسەنگیا بێهەمپا یا دۆمدار ب راستی ژی هەیە، ژ بەر کو “ماتەماتیکزانان دەستنیشان کر کو، د بن شەرت و مەرجێن گەلەمپەری دە، هەڤسەنگیا گەلەمپەری بێئیستیقرارە.” [کەئەن، دەبونکنگ ئەجۆنۆمجس ، ر. ١٧٣]

پرسگرێکەک دنا مەزنا تەئۆریا هەڤسەنگیێ ئەڤە کو ئەو د راستیێ دە ئابۆریا کاپیتالیست نابێژە. دڤێ بێ گۆتن کو مۆدەلێن کو ب تەنێ ل سەر دانووستەندنێ دسەکنن، ژ هێلا پێناسێ ڤە، نکارن ئانالیزەک رەئالیست پێشکێش بکن، قەت گوهـ نادن راڤەکرنا کاپیتالیزمێ ئان ژی هلبەرینا داهاتێ یا د ئابۆریەک پیشەسازیێ دە. وەکی کو ژۆئان رۆبنسۆن کورت دکە:

“تەئۆریا نەئۆ-کلاسیک… ئیدا دکە کو سیستەمەکە بهایان ژ کێمبوونا نسبی یا کەلووپەلان ل گۆری داخوازا وان دستینە. ئەز دبێژم قەی ژ بەر کو ئەڤ سیستەم ژ بۆ هلبەرینا کاپیتالیست نایێ سەپاندن.

“تێگهیشتنا والراسی یا هەڤسەنگیێ یا کو ب لێدان و دانووستەندنا ل سووکێ گهیشتیە، هەسابێ گرتیێن شەرێن کو ناڤەرۆکا پاکێتێن خوەیێن خاچا سۆر دگوهەزینن رۆنی دکە.

“د هەمان دەمێ دە، ب هن گوهەرتنان، د ئابۆریا ئەسنافان و بازرگانێن پچووک دە ژی واتەدارە …

“دو تایبەتمەندیێن بنگەهینێن کاپیتالیزما پیشەسازی د ڤان پەرگالێن ئابۆری دە تونەنە — جوداهیا د ناڤبەرا داهاتا ژ کار و داهاتا ژ ملک و خوەزایا ڤەبەرهێنانێن کو د رۆناهیا هێڤیێن نەدیارێن دەربارێ پێشەرۆژەک درێژ دە تێنە چێکرن.” [ کاخەزێن ئابۆرییێن بەرهەڤکری ، ڤۆل. ٥، رووپ. ٣٤]
پ> تشتێن بنگەهینێن وەکی قازانج و دراڤ ژی زەهمەتە کو د تەئۆریا هەڤسەنگیا گشتی دە جهـ بگرن. د هەڤسەنگیەک بێکێماسی یا پێشبازیێ دە، قەزەنجا سوپەر-نۆرمال سفرە ژ بەر ڤێ یەکێ قەزەنج خویا ناکە. قەزەنجیا نۆرمال تێ تەخمین کرن کو بەشداریا سەرمایەیێ ژ هلبەرانێ رە دکە و وەکی لێچوونەک هلبەرینێ تێ هەسباندن و ب تێگهشتنی وەکی نیشانا سفر تێ دەستنیشان کرن. کاپیتالیزمەک بێ قەزەنج؟ ئان ژی مەزنبوون، “ژ بەر کو د هەڤسەنگیا نەئۆکلاسیک دە قەزەنجەک ئان ژی جوورەیەک زێدە زێدە تونە، ژ نوو ڤە هلبەراندنا پەرگالێ یا بەرفرەهـ نابە.” [ماتتجک، ئۆپ. جت. ، ر. ٢٢] د هەمان دەمێ دە ئەو کاپیتالیزمێ ژ ئابۆرییا بارتەری وێدەتر دبینە. تێگینا هەڤسەنگیا گشتی ب رۆلا راستینا پەرەیێ د ئابۆریا کاپیتالیست رە ناگونجە. تەخمینا “زانینا بێکێماسی” دهێلە کو گرتنا رەزەرڤێن دراڤێ وەکی تەدبیرەک ل هەمبەر پێشکەفتنێن نەدیارنە هەوجە بە ژ بەر کو پێشەرۆژ ژخوە تێ زانین. د جیهانەک کو د دەربارێ ئیرۆ و پێشەرۆژێ دە پشتراستیەک بێکێماسی هەبوو، دێ هەوجەداری ب ناڤگینەک دانووستەندنێ یا مینا پەران تونە بە. د جیهانا راستین دە، دراڤ باندۆرەک راستین ل سەر هلبەرینێ و ئارامیا ئابۆری دکە. ب گۆتنەکە دن، ئەونە بێئالییە (تەڤی کو، ب رەهەتی، د جیهانەک خەیالی یا ب پەرەیێن بێئالی دە “کریز چێنابن ” و “ئەو مەسەلەیا د بن لێپرسینێ دەیە ژ هۆلێ راکر”، ئانگۆ دەپرەسیۆن .

ژ بەر کو تەئۆریا هەڤسەنگیا گشتی ب تێرکەری تشتێن وەکی قازانج، پەرە، مەزنبوون، بێئیستیقرار ئان هەتتا فیرمایان ناگرە ناڤ خوە، مەرڤ چاوا دکارە وەکی نوونەرتیەک تێرا هەر ئابۆریا کاپیتالیستا راستین وەرە هەسباندن، زەهمەتە کو مەرڤ فێم بکە. لێبەلێ، مخابن، ئەڤ پەرسپەکتیف زێدەتری ١٠٠ سالە کو ل سەر ئابۆریێ سەردەستە. هەما بێژە ت نیقاشەک ل سەر وێ یەکێ نایێ کرن کا گەلۆ چقاس کێماسیێن کو ژ بۆ هلبەرینا هلبەران تێنە ئۆرگانیزە کرن، هەمی گرانی ل سەر پەڤگوهەرتنا تشتێن ئامادەنە. ئەڤنە ئەجێبە، ژ بەر کو ئەڤ دهێلە کو ئابۆری ژ تێگەهێن سەرەکەیێن وەکی هێز، چین و هیەرارشیێ قوت ببە. ئەو “ئیفلاسبوونا هینکرنا ئابۆری یا ئاکادەمیک نیشان ددە. ئاڤاهیا رامانێ یا کو ئەو ڤەدبێژە دەمەک بەرێ هاتە ئیسپات کرن کو پووچە. ئەو ژ کۆمەک پێشنیاران پێک دهات کو ب کێماسی تێکلیەک ب ئاڤاهی و پێشکەفتنا ئابۆریێ یا کو دڤیابوو نیشان بدانا.” [ژۆئان رۆبنسۆن، ئۆپ. جت. ، ر. ٩٠]

د داویێ دە، ئانالیزا هەڤسەنگیێ تەنێ وێنەیەک نەراستا جیهانا راستین پێشکێش دکە. ئابۆری پەرگالەک دینامیک وەکی پەرگالەک ستاتیک دبینە، و مۆدەلێن کو کۆک ل سەر تێگەها هەڤسەنگیێ دگرن ئاڤا دکە دەما کو ئانالیزەکنە-هەڤسەنگیێ ب ئەشکەرەیی واتەدار دبە. وەکی کو ستەڤەن کەئەن دەستنیشان دکە،نە تەنێ جیهانا راستین ئێش کشاندیە، ئابۆری ژی ئێش کشاندیە:

“ڤێ خەمساریا هەڤسەنگیێ لێچوونێن پر مەزن ل سەر ئابۆریێ فەرز کریە… ژ بۆ دۆماندنا شەرت و مەرجێن کو د بن وان دە هەڤسەنگیەک یەکتا، عۆپتمالع هەبە، هەوجەنە کو تەخمینێن نەراست بکن… هەکە هوون باوەر دکن کو هوون دکارن نەراستیێ بکار بینن دا کو راستیێ مۆدەل بکن، وێ هنگێ د داویێ دە گرتنا وە ل سەر راستیێ بخوە دکارە سست ببە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٧٧]

ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی، ژ بەر کو ئابۆریناسان د جڤاکێ دە وەکی پارێزڤانێن کارسازیا مەزن و ئەلیتان ب گەلەمپەری رۆلا گەلەمپەری ددن، یەک ئەنجامەک تەئۆریا هەڤسەنگیا گشتی هەیە کو هن تێکلدار ب جیهانا راستین رە هەیە. د سالا ١٩٥٦ دە، دو ئابۆریزان “نیشان دان کو پرسگرێکێن جدی ژ بۆ مۆدەلا هەڤسەنگیا رەقابەتێ هەیە هەکە یەک ژ تەخمینێن وێ وەرە بنپێکرن.” وان “ب پرسگرێکا بنگەهینا کو هەڤسەنگیەک رەقابەتێ هەیە رە مژوول نەدبوون،” لێبەلێ وان دخوەست کو زانبن گەر تەخمینێن مۆدەلێ وەرن بنپێکرن دێ چ ببە. ب تەخمینا کو دو بنپێکرن هەبن، وان فێهم کر کو گەر تەنێ یەک ژ وان وەرە راکرن دێ چ ببە. بەرسڤ ژ بۆ ئابۆریناسان شۆکەک بوو — “هەکە تەنێ یەک ژ گەلەکان، ئان ژی تەنێ یەک ژ دو [بنپێکرنان] وەرە راکرن،نە ممکوونە کو پێشدارازی ل سەر ئەنجامێ وەرە کرن. ئابۆری ب تەڤاهی دکارە ب تەئۆریکی خرابتر بە. ب گۆتنەکە دن، هەر گاڤ بەر ب بازارا ئیدەئالا ئابۆریزان ڤە دبە کو جیهان خرابتر بکە. [ئۆرمەرۆد، ئۆپ. جت. ، رووپ. ٨٢-٤]

تشتێ کو کەلڤن لانجاستەر و رچارد لپسەی د گۆتارا خوە یا “تهە گەنەرال تهەئۆری ئۆف تهە سەجۆند بەست” [ رەڤەو ئۆف ئەجۆنۆمج ستودەس ، کانوون ١٩٥٦] دە نیشان دابوون، یەک واتەیەک ئەشکەرە هەیە، ئەو ژی کو ئابۆرییا نەئۆکلاسیک ب خوە دەستنیشان کر کو سەندیکایێن کارگێری ژ بۆ راوەستاندنا ئیستسمارکرنا کارکەران د بن کاپیتالیزمێ دە گرینگن. ژ بەر کو مۆدەلا نەئۆکلاسیک هەوجە دکە کو گەلەک پارگیدانیێن پچووک و سەندیکا تونە بن. د جیهانا راستین دە، پرانیا سووکان ژ هێلا چەند پارگیدانیێن مەزن ڤە تێنە سەردەست کرن. دوورخستنا سەندیکایان د سووکەکە ب ڤی رەنگی یا ژ رەقابەتێ کێمتر دە، دێ ببە سەدەم کو مەئاش ژ بهایێ کو بەرهەما کارکەرێن مارژینال تێ فرۆتن کێمتر بە، ئانگۆ کارکەر ژ هێلا سەرمایێ ڤە تێنە ئیستسمار کرن. ب گۆتنەکە دن، ئابۆری ب خوە دۆزا نەئۆکلاسیکا ل دژی سەندیکایان پووچ کریە.نە کو هوونێ ژ ئابۆریناسێن نەئۆکلاسیک زانبن، بێ گومان. ل گەل کو دزانن کو، ل گۆری وان، شکاندنا هێزا سەندیکایان دەما کو کارسازیەک مەزن بمینە دێ ببە سەدەما ئیستیسمارا کەدێ، ئابۆریناسێن نەئۆکلاسیک د سالێن ١٩٧٠ و ١٩٨٠ دە ئێرشا ل سەر “هێزا سەندیکایێ” ب رێ ڤە دبن. تەقینا پاشینا نەوەکهەڤیێ ژ بەر کو دەولەمەندی بەر ب ژۆر ڤە دهەرکە، ئەرێکرنا ئامپیریکی یا ڤێ ئانالیزێ پەیدا کر.

لێبەلێ، ئەجێبە، کو پرانیا ئابۆریناسێن نەئۆکلاسیک هین ژی وەکی بەرێ دژبەرێ یەکیتیێنە — تەڤی هەم ئیدەئۆلۆژیا خوە و هەم ژی دەلیلێن ئامپیریکی. کو پەیاما دژی-یەکیتیەک تەنێ یا کو پاترۆن دخوازن ببهیزنە، تەنێ دکارە وەکی بوویەرەک دن ژ وان هەڤ-بوویەرێن ئەجێب کو زانستا بێنرخا ئابۆریێ ئەو قاس مەیلدارە وەرە دەستنیشان کرن. بەسە کو مرۆڤ بێژە، گەر پیشەیا ئابۆری هەر دەم تەئۆریا هەڤسەنگیا گشتی بپرسە ئەوێ ژ بەر ئەنجامێن ب ڤی رەنگی د ناڤ گەلهەیا گەلەمپەری دە چێتر بە.

وەرگەرا ماکینە

ب گۆتنەک، نا. گەر ژ “زانستی” تێ واتەیا کو ئەو ل سەر بنگەها چاڤدێریا ئامپیریکی و ل سەر پێشخستنا ئانالیزەک کو ب دانەیان رە لهەڤهاتی بوو و تێگهیشتییە، وەرە هەسباندن، وێ هنگێ پرانیا فۆرمێن ئابۆریێنە زانستن.

ل شوونا کو خوە ل سەر لێکۆلینا راستیێ و گشتیکرنا تەئۆریێ یا ل سەر بنگەها دانەیێن بەرهەڤکری بنگەهـ بگرە، ئابۆری هەما هەما هەر گاڤ ل سەر بنگەها هلبەرینا تەئۆریان بوویە کو ل سەر کیژان تەخمینان هەوجە دکە کو تەئۆریێ بخەبتە. پەژراندنا ئامپیریکی، هەکە ئەو بقەومە، ب گەلەمپەری ب دەهسالان شووندا تێ کرن و هەکە راستی ب ئابۆریێ رە بەرەڤاژی بکن، ژ بۆ راستیان ئەو قاس خرابتر.

میناکا ڤێ یا کلاسیک تەئۆریا هلبەرینێ یا نەئۆ-کلاسیکە. وەکی کو بەرێ هاتە دەستنیشان کرن، ئابۆریا نەئۆکلاسیک ل سەر نرخاندنێن کەسانەیێن هلبەرێن هەیی دسەکنە و،نە ئەجێبە، ئابۆری ب “سەردەستیا ڤیزیۆنەک تەئۆریکی یا کو خەباتا هوندورینا پێڤاژۆیا هلبەرینێ وەکی عقوتیەک رەشع دهەسبینە.” ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو “تەئۆریا نەئۆکلاسیکا کارسازیا کارسازیا دەهـ-کالیتە یا کو د ناڤبەرا کارسازیا “سەرمایەدار” دە جوداهیا کارمەندی یا دەهـ-کالیتەیی دکە، دکە بێناڤبەر . ب هەزاران کەس و کارسازیا مالباتێ یا پچووک کو ب ت ئاوایی کەدا مەئاش ناخەبتینە، ب قاسی کو تێگهیشتییە، ئەو تەکنۆلۆژی و هێزێن بازارێنە،نە کو ستروکتورێن هێزا جڤاکی،یێن کو چالاکیێن کاپیتالیستێن پارگیدانی و خوەدیێن پچووک ب رێڤە دبن. [وڵام لازۆنجک، پێشبازیا پێشبازیێ ل قاتا دکانێ ، ر. ٣٤ و رووپ. ٣٣-٤] هلبەرینا د ڤێ شەمایێ دە تەنێ چێدبە — کەتن دکەڤن، دەردان دەردکەڤن — و تشتێ کو د هوندورێ دە دقەومەنە گرینگ تێ هەسباندن، پرسگرێکەک تەکنیکی یا سەربخوە ژ تێکلیێن جڤاکییێن کو فۆرما هلبەرینا راستین د ناڤبەرا خوە دە دکن — و ناکۆکیێن کو مسۆگەر دکن.

لێبەلێ، تەئۆریێ چەند تەخمینێن سەرەکە ب وێ رە تێکلدارن. پێشین، ڤەگەرێن کێمبوویی هەنە. ئەڤ رۆلەکە ناڤەندی دلیزە. د ناڤگینیا بنگەهین دە ڤەگەرێن کێمبوویی هەوجەنە کو ژ بۆ فاکتۆرەک دیار کێشەیەک داخوازێ ​​یا بەرب خوارێ هلبەرینن. یا دویەمین، ل سەر زێدەبوونا لێچوونێن مارژینالێن کو ژ هێلا کێمبوونا ڤەگەرێ ڤە تێنە هلبەراندن، کەلەک پەیداکرنا زێدە هەیە. رێژەیا لێچوونا گوهێربارا ناڤینی ژ بۆ پارگیدانیەک وەکی و-تەشە تێ هەسباندن، کو ئەنجاما پێشی زێدە دبە و دووڤ رە ڤەگەر کێم دبە. ژ بۆ کو تەئۆریا نەئۆ-کلاسیک بخەبتە ئەڤ ب مانتقی هەوجەنە.

بێ گومان،نە-ئابۆریزان دێ بفکرن کو ئەڤ تەخمین ل سەر بنگەها دەلیلێن ئامپیریکی گشتیکرنن. لێبەلێ، ئەونە. کوورەیا لێچوونا ناڤینا ب تەشە و-یێ بگرن. ئەڤ ب تەنێ ژ هێلا ئاج پگۆو ڤە هاتە ئیجاد کرن، “شاگرتەکی دلسۆزێ [سەرۆکێ نەئۆ-کلاسیک ئالفرەد] مارشاڵ و ژ زانینا پیشەسازیێ پر بێسووج. ژ بەر ڤێ یەکێ وی ژ بۆ پارگیدانیەک خێزەک لێچوونەک ناڤینی یا ب شەکلێ و ئاڤا کر، ئابۆریێن پیڤانێ هەیا مەزناهیەک دیار نیشان ددە و لێچوونێن ژ وێ زێدەتر زێدە دکە.” [ژۆئان رۆبنسۆن، بەرهەمێن ئابۆرییێن بەرهەڤکری ، ڤۆل. ٥، رووپ. ١١] کەشف ژ بەر هەوجەداریا تەئۆریێ،نە ژ راستیان، هاتە مەشاندن. ب زێدەبوونا ڤەگەرێن ل سەر پیڤانێ، وێ هنگێ پارگیدانیێن مەزن دێ ل هەمبەریێن پچووک خوەدی ئاڤانتاژێن لێچوون بن و دێ وان د پێشبازیێ دە ژ کارسازیێ دەرخینن. ئەڤێ تێگەها پێشبازیا کامل هلوەشینە. لێبەلێ، ئیجادکرنا کێشەیا لێچوونێن ناڤینی هشت کو تەئۆریێ وەکی “ئیسبات بکە” بخەبتە کو وەکی کو دترسە، بازارەک رەقابەتێ نکارە ژ هێلا چەند پارگیدانیێن مەزن ڤە وەرە سەردەست کرن.

ب گۆتنەک دن، مۆدەل هاتە سەرەراست کرن دا کو پێ ئەولە ببە کو ئەو ئەنجامەک خوەستی هلدبەرینەنە کو راستیێ نیشان بدە. تەئۆری هەوجە بوو کو ئیسپات بکە کو بازار رەقابەتێ دمینن و هەبوونا کێمبوونا ڤەگەرێن مارژینالێن ل سەر پیڤانا هلبەرینێ ب خوە مەیل دکە کو مەزناهیا پارگیدانیێن کەسانە بسینۆر بکە. ئەو سووک ژ هێلا چەند پارگیدانیێن مەزن ڤەنە ل ڤر ئوونە ژی ل ور بوو. ئەو د تەئۆرییێ دە پێک نەهات و، ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەو تشتا گرینگ بوو و ژ بەر ڤێ یەکێ “دەما کو کۆمبوونا مەزنا هێزێ د پارگیدانیێن پرنەتەوەیی دە سەردەما سیاسەتا کارا نەتەوەیی ب داوی دکە، پرتووکێن دەرسێ هین ژی ب کێشەیێن و-یێ تێنە دەستنیشان کرن کو سینۆرکرنا مەزناهیا پارگیدانیان د سووکەک بێکێماسی دە رەقابەتێ دە نیشان ددە.” [ژۆئان رۆبنسۆن، بەشداریێن ژ بۆ ئابۆریا نووژەن ، ر. ٥]

ژ بۆ کو تەئۆریەک باش بە، دڤێ دو تایبەتمەندیێن خوە هەبن: ئەو دیاردەیێن ناڤبۆری ب ئاواکی راست دیار دکن و ئەو پێشبینیێن راست دکن.نە ژ بۆ ئیجادا پگۆئویە: راستی رێ ل بەر دگرە.نە تەنێ رابوونا چەند فیرمایێن مەزنێن کو ل بازاران سەردەستن ب ئاوایەکی نەراستەراست نیشان دا کو ئەڤ تەئۆری بێواتە بوو، دەما کو جەرباندنا ئامپیریکی ب دەهسالان پشتی پێشنیارا تەئۆریێ د داویێ دە هاتە کرن، ئەڤ ژی نیشان دا کو د پر رەوشان دە بەرەڤاژی ڤێ یەکێیە: کو د هلبەرینێ دە لێچوونێن دۆمدار ئان ژی کێم بوون. چاوا کو تەئۆریێن مارژینالبوونێ و کێمبوونا ڤەگەرێن مارژینال ل سەر ئابۆریێ دگرە، جیهانا راستین ژی ب زێدەبوونا پارگیدانیان ل سەرانسەرێ جیهانێ رە نیشان ددە کو ئەو چقاس خەلەت بوو.

ژ بەر ڤێ یەکێ سەدەم کو بازار ژ هێلا چەند پارگیدانیان ڤە وەرە سەردەست کرن دڤێ تێرا خوە ئەشکەرە بە: بهایێ پارگیدانیا راستین ژ تەئۆریا ئابۆری ب تەڤاهی جوودایە. ئەڤ هات کفش کرن دەما کو لێکۆلینەران تشتێ کو تەئۆرسیەنێن ئەسلی نەدفکرین گونجاڤ کرن: وان ب راستی ژ فیرمایان پرسین کا وان چ کریە و لێکۆلینەران ب دۆمداری دیت کو، ژ بۆ پرانیا پارگیدانیێن هلبەرینەر لێچوونێن وانێن ناڤینییێن هلبەرینێ کێم دبە کو هلبەر زێدە دبە، لێچوونێن وانێن مارژینال هەر گاڤ ژ لێچوونێن وانێن ناڤین پر هندکتر بوون، و ژ عوو داهاتا وێ یا مارژینالع (و ژ بەر ڤێ یەکێ تێگینا داهاتا مارژینالع) پچووکتر بوو. ب تەنێنە گرینگ بوو.

نە ئەجێبە، فیرمایێن راستین بهایێن خوە بەری فرۆتانێ دەستنیشان دکن، ل سەر بنگەها لێچوونەک ل سەر رێژەیا ئارمانجێ یا هلبەرینێ. یانی ب ئاوایەکی پاسیف بەرتەک نەدان بازارێ. ئەڤ بها تایبەتمەندیەک بنگەهینا کاپیتالیزمێنە ژ بەر کو بهایێن ژ بۆ دۆماندنا زندیتیا دەمدرێژا پارگیدانیێ تێنە دانین. ئەڤ، و راستیا بنگەهینا کو لێچوونێن پەر-یەکینەیێ کێم بوو دەما کو ئاستا هلبەرینێ بلند بوو، بوو سەدەما بهایێن پر ئارامترێن کو ژ هێلا تەئۆریا ئابۆری یا کەڤنەشۆپی ڤە دهات پێشبینیکرن. لێکۆلینەرەک ئەنجام دا کو بهایێن برێکووپێک “ژ رەفتارا کو ژ” تەئۆریێ تێ هێڤی کرن “ئەوقاسی جوودا جوودا دبە کو ئەنجامێن بنگەهینێن وێ ناکۆک بکە”. وی هشیاری دا کو هەیا کو “تەئۆریا ئابۆری دکارە ئەنجامێن ڤێ دانەیا ئەزموونی راڤە بکە و بهەسبینە” ، “ئەو بنگەهەک نەباش ژ بۆ سیاسەتا گشتی پەیدا دکە.” هێژایی گۆتنێیە، ڤێ یەکێ ئابۆریناسێن نەئۆ-کلاسیک ئاجز نەکر و نەهشت کو ئەو پێشنیارێن پۆلیتیکایا گشتی پێشکێش بکن. [گاردنەر ج. مەئانس، “تهە ئادمنستەرەد-پرجە تەسس رەجۆنفرمەد”، تهە ئامەرجان ئەجۆنۆمج رەڤەو ، پپ. ٢٩٢-٣٠٦، ڤۆل. ٦٢، هەژمار ٣، ر. ٣٠٤]

لێکۆلینەک د سالا ١٩٥٢ان دە رێزە جورەیێن لێچوونێن هیپۆتەتیک نیشانی فیرمایان دا، و ژ فیرمایان پرسی کا کیژان ژ نێزکترین لێچوونێن خوە نێزیک دکن. زێدەتری ٩٠% ژ پارگیدانیان گرافیەک ب لێچوونەک ناڤینی یا کێمبوویی هلبژارت،نە کو تەئۆریا ئابۆری یا کەڤنەشۆپی یا زێدەبوونا لێچوونێن مارژینال نیشان ددە. ڤان فیرمایان ب کێمبوونا لێچوونا ناڤین رە روو ب روو مان، و داهاتێن وانێن مارژینال د هەمی ئاستێن هلبەرینێ دە ژ لێچوونا مارژینال پر مەزنتر بوون.نە ئەجێبە، نڤیسکارێن لێکۆلینێ دەستنیشان کرن کو گەر ئەڤ نموونە تیپیک بوو وێ هنگێ ئەو “ئەشکەرە بوو کو تەئۆریا بهایێ مارژینالا کورت-کورت دڤێ د رۆناهیا راستیێ دە وەرە گوهەزتن.” ئەم هێ ژی ل بەندێنە. [ئەئتەمان ئاند گوتهرە، “تهە شاپە ئۆف تهە ئاڤەراگە جۆست جورڤە”، تهە ئامەرجان ئەجۆنۆمج رەڤەو ، پپ. ٨٣٢-٨، ڤۆل. ٤٢، هەژمار ٥، ر. ٨٣٨]

لێکۆلینەک نووترا دانەیێن ئامپیریکی گهیشت هەمان ئەنجامان، و گۆت کو ئەو “نووچەیێن خرابێن پر مەزنە … ژ بۆ تەئۆریا ئابۆری.” دگەل کو ئابۆریناس بلندبوونا لێچوونا مارژینال وەکی قائیدەیەک دگرن، ٨٩% ژ پارگیدانیێن د لێکۆلینێ دە لێچوونێن مارژینال راگهاندن کو ئان دۆمدار بوون ئان ژی ب هلبەرینێ رە کێم بوون. د دەربارێ ئەلاستجیا بهایێ دە، ئەو ژ بۆ پارگیدانیاننە تێگەهەک خەبتاندنێ یا گرینگە. ب گۆتنەکە دن، “فیرمایێن کو ژ سەدی ٤٠ێ گدپ-یێ دفرۆشن باوەر دکن کو داخوازیا وان ب تەڤاهی ژ بهایێ رە نەهەساسە” د هەمان دەمێ دە “تەنێ ژ شەشان یەک ژ گدپ-یێ د بن شەرت و مەرجێن داخوازیا ئەلاستیک دە تێ فرۆتن.” [ئاس بلندەر،ە. جابەتت، د. لەبۆو ئاند ژ. رودد، ئاسکنگ ئابۆئوت پرجەس ، ر. ١٠٢ و رووپ. ١٠١]

ژ بەر ڤێ یەکێ لێکۆلینێن ئامپیریکی گهیشتنە وێ ئەنجامێ کو ڤەراستکرنا بهایێ راستین ب پاقژکرنا بازارێ ب وەکهەڤکرنا دابینکرنا بازارێ ب داخوازیا بازارێ رە تونەیە (ئانگۆ تشتێ کو تەئۆریا ئابۆری وەکی رۆلا بهایان دبینە). بەرەڤاژی ڤێ، بها تێنە دەستنیشان کرن کو کاربە پارگیدانی وەکی دۆمدار بەردەوام بکە و وەکهەڤکرنا پەیدا و داخوازێ ​​د هەر هەیامەک دەمکی یا کەیفی دەنە گرینگە ژ پارگیدانیەک کو هێڤی دکە کو ژ بۆ پێشەرۆژەک نەدیار هەبە. وەکی کو لەئە گۆت، خوە دسپێرە کارانینا بەرفرەها لێکۆلینا ئامپیریکی، “بهایێن بازارێنە بهایێن پاقژکرنا بازارێ ئان زێدەکرنا بەرژەوەندیێنە، لێ ژ بەر ڤێ یەکێ بهایێن پارگیدانینە، و ژ بەر ڤێ یەکێ بهایێن دانووستەندنێنە.” ل شوونا هەڤسەنگیەک تنە ئان زێدەکرنا قەزەنجێ د دەمەک دیارکری دە کو بهایان دەستنیشان دکە، نرخێ بازارێ “رێڤەبەرییە و بازار ژ بۆ مسۆگەرکرنا دانووستەندنێن دۆمدار ژ بۆ وان پارگیدانیێن ل سووکێ، یانی ژ بۆ بەرژەوەندیا سەرۆکێن کارسازیێ و پارگیدانیێن وان تێ رێڤەبرن.” بەشەک گرینگا تشتان بهایان ل سەر بنگەهێ نیشانکرن، لێچوونەک نۆرمال و رێژەیا ئارمانجێ یا نرخێ ڤەگەرێنە و ب دەمێ رە ب ئیستیقرارن. ژ بەر ڤێ یەکێ “هەبوونا بهایێن بازارێیێن ب ئیستیقرار و رێڤەبرنی تێ ڤێ واتەیێ کو بازارێن کو ئەو تێ دە هەنەنە مینا بازارێن مەزادێ ئان مینا بازارێن فرۆتانێیێن پێشین و بازارێن رۆژهلاتینە” کو د ئیدەئۆلۆژیا ئابۆری یا سەرەکە دە تێ خەیال کرن. [فرەدەرج س. لەئە، پۆست کەینەسان پرجە تهەئۆری ، ر. ٢٢٨ و رووپ. ٢١٢]

نە ئەجێبە، پرانیا ڤان لێکۆلینەران تەئۆریا ئابۆری یا کەڤنەشۆپی یا بازاران و دانینا بهایێ پر رەخنەگر بوون. مەرڤ تێگەهێن ئابۆریناسانێن پێشبازی و یەکدەستداریا بێکێماسی وەکی بێئاقلیا ڤرتوئال و “بەرهەما خەیالێن خشرێن تەئۆریسیەنێن کورسیێن نەزان و بێ تەجروبە” دنرخینە. [توجکەر، ژ هێلا لەئە ڤە هاتی ڤەگۆتن، ئۆپ. جت. ، ر. ٧٣ف] یا کو ب راستی چاوا هاتە هلبەراندن.

ت زانستەک دن گونجاڤ نافکرە کو تەئۆریێ ب تەڤاهی ژ دیاردەیا د بن ئانالیزێ دە سەربخوە پێش بخە. ت زانستەک دن دێ ب دەهان سالان ل بەندا جەرباندنا تەئۆریەک ل دژی راستیێ بمینە. وێ هنگێ تو زانستەک دن ب تەنێ راستیێن کو ب تەڤاهی دژبەری تەئۆریێنە پاشگوهـ ناکە و هینکرنا وێ تەئۆریێ وەکی کو ئەو گەلەمپەریکرنا راستیان بە. لێ، هنگێ، ئابۆرینە زانستەکە.

ئەڤ پەرسپەکتیفا خەریب گاڤا کو تێ فێم کرن کو تێگینا کێمکرنا لێچوونێن ژ بۆ ئابۆریێ چ قاس گرینگە واتە ددە. د راستیێ دە، هەکە ژ تەخمینا زێدەکرنا لێچوونێن مارژینال دەڤ ژێ بەردە، وێ هنگێ پێشبازیا کامل ژی تێ هشتن و “بنگەها کو زاگۆنێن ئابۆری دکارە وەرە ئاڤاکرن … تێ قوت کرن”، کو دبە سەدەما “هلوەشینا بەشێ مەزنا تەئۆریا هەڤسەنگیا گشتی.” ب گۆتنا ئابۆریناسەکی سەرەکەیێ نەئۆ-کلاسیک، ئەڤ دێ ببە “ئەنجامەک پر وێرانکەر ژ بۆ تەئۆریا ئابۆری”. [ژۆهن هجکس، ڤالوئە ئاند جاپتال ، ر. ٨٣-٤] وەکی کو ستەڤە کەئەن دەستنیشان دکە، ئەڤ پر گرینگە:

“چقاس ئەجێب خویا ببە… ئەڤ کارەکی پر مەزنە. گەر ڤەگەرێن مارژینال ژ بەر داکەتنێ دۆمدار بن، وێ هنگێ راڤەکرنا نەئۆ-کلاسیکا هەر تشتی تێک دچە.نە تەنێ تەئۆریا ئابۆری ئێدی نکارە راڤە بکە کا فیرمایەک چقاس هلبەرینێ دکە، ئەو نکارە تشتەک دن راڤە بکە.

“میناکی، تەئۆریا ئابۆری یا کار و دەستنیشانکرنا مەئاشێ بگرن. . . . تەئۆری دەستنیشان دکە کو مەئاشێ راستین ب هلبەرینا مارژینالا کەدێ رە هەڤواتەیە. . . کاردێر دێ خەباتکارەک دن بخەبتینە هەکە میقدارا کو کارکەر ل هلبەرینێ زێدە بکە — بەردێلا کارکەر ژ بەر مووچەیا راستین راڤە دکە. هەر تشت ل سەر مووچەیان پر زێدەیە – ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک دکارە وەرە کورت کرن، وەکی کو [ژۆهن کەننەتهـ] گالبرائتهـ جارەکێ گۆت، د پێشنیارێن دوئالی دە کو فەقیر تێرا خوە زەهمەت ناکن ژ بەر کو ئەو پر زێدە تێنە دایین، و دەولەمەند ژی تێرا خوە دژوار ناکن ژ بەر کو ئەو تێرا خوە نایێن دایین.

“هەکە ب راستی هلبەرینا تێکلیا کار ب نسبەتەن دۆمدار بە، وێ هنگێ راڤەکرنا نەئۆ-کلاسیک ژ بۆ کار و دیارکرنا هلبەرانێ تێک دچە. ب فۆنکسیۆنەک هلبەرانێ یا گونجان، هلبەرا مارژینالا کەدێ دێ دۆمدار بە، و ئەوێ ت جاری مووچەیا راستین نەکەڤە ناڤ هەڤ. وێ هنگێ هلبەرینا فۆرمێ ب لێچوونێن خەبتاندنێ نایێ راڤە کرن [- ئەڤ نایێ واتەیا کو تشتەکنە ئابۆرییە. . . ئاستا کار،نە هلبەرین،نە ژی، د داویێ دە، تشتێ کو هەقێ راستین دیار دکە. [ دەبونکنگ ئەجۆنۆمجس ، ر. ٧٦-٧]

دڤێ وەرە زانین کو لێکۆلینا ئامپیریک ب تەنێ رەخنەیا بەرێ یا ئابۆرییا نەئۆ-کلاسیک کو ژ هێلا پەرۆ سراففا ڤە د سالا ١٩٢٦ان دە هاتی پێشکێش کرن پشتراست کر. گەر ئەو تەخمین د پراتیکێ دە نەیێن کارانین، وێ هنگێ ئەونە گرینگە. ژ بەر ڤێ یەکێ “وی بال کشاند سەر تەخمینێن ئابۆری کو “فاکتۆرێن هلبەرینێ” هەنە کو د دەمەک کورت دە هاتنە سابیت کرن، و کو پێشکێشی و داخواز ژ هەڤ سەربخوەنە. وی ئانگاشت کر کو ئەڤ هەر دو تەخمین دکارن د هەمان دەمێ دە پێک وەرن. شەرت و مەرجێن کو پێشکێشی و داخوازێ ​​ب ئاوایەکی رەوا وەکی سەربخوە بێنە هەسباندن، وێ هنگێنە گەنگازە کو هەر فاکتۆرەک هلبەرینێ وەرە سەرەراست کرن، ژ بەر ڤێ یەکێ لێچوونێن مارژینالێن هلبەرینێ دێ دۆمدار بن. وی تەقەز کر کو پارگیدانی نەچارن کو نەئاقلمەند بن کو وەکی دن تەڤبگەرن، دەڤ ژ شانسێ قەزەنجکرنێ بەردن کو تەنێ رێ بدن ئابۆریناسان کو مۆدەلێن خوە ئاڤا بکن کا ئەو چاوا دڤێ تەڤبگەرن. [کەئەن، ئۆپ. جت. ، رووپ. ٦٦-٧٢]

پرسگرێکەک دنا سەرەکە د ئابۆریێ دە پرسگرێکا دەمێیە. ئەڤ ژ هێلا ئابۆریناسان ڤە دەمەک درێژە تێ زانین و قەبوولکرن. بۆ نموونە، مارشاڵ دیار کر کو “هێمانا دەمێ ” “چاڤکانیا گەلەک ژ زەهمەتیێن هەری مەزنێن ئابۆریێ” بوو . [ پرەنسیبێن ئابۆریێ ، ر. ١٠٩] دامەزرینەرێ تەئۆریا هەڤسەنگیا گشتی، والراس، قەبوول کر کو دەرباسبوونا دەمێ تەڤاهیا مۆدەلا وی خەرا کریە و دیار کر کو ئەم “دێ ڤێ زەهمەتیێ ب تەنێ و ب تەنێ ب پاشگوهکرنا هێمانا دەمێ د ڤێ نوقتەیێ دە چارەسەر بکن.” ئەڤ، قسمی، ژ بەر وێ یەکێ بوو کو هلبەرین “پێدڤی ب دەمەک دیارکری هەیە.” [ هێمانێن ئابۆریا پاقژ ، ر. ٢٤٢] ئەڤ ژ هێلا گەرارد دەبرەو ڤە هاتە گشتیکرن (د تەئۆریا نرخێ یا کو خەلاتا نۆبەلێ یا ئابۆریێ وەرگرتیە دە ) کو تەخمین کر کو هەر کەس فرۆتان و کرینێن خوەیێن ژ بۆ هەر دەمێ د یەک کێلیێ دە دکە.

ژ بەر ڤێ یەکێ کێشەیا ئابۆری یا نەئۆ-کلاسیک، هەڤسەنگیا گشتی هەم دەم و هەم ژی هلبەرینێ پاشگوهـ دکە. ئەو ل سەر راوەستانا دەمێ، نهێرینا ل تشتێن قەدیایی، گرتنا کەسانە کو ژ بۆ وان داخواز بکن و گاڤا کو هەمی تشت د هەڤسەنگیێ دە بن، رێ ددە کو دانووستەندن پێک وەرن. ژ بۆ والراس، ئەڤ ژ بۆ دەمەک دیارکری بوو و هاتە دوبارە کرن، ژ بۆ شاگرتێن وی ئەڤ یەک جاری ژ بۆ هەرهەیی قەومی. ئەڤ ئەشکەرەنە ئاوایێ کو بازار د جیهانا راستین دە دخەبتن و، ژ بەر ڤێ یەکێ، شاخێ سەردەستێ ئابۆریێنە زانستییە. مخابن، تێگینا کەسێن کو هەم ژ نوها و هەم ژی ژ پێشەرۆژێ ئاگاهدارن، د “زانستا” ئابۆریێ دە ب رێکووپێک هشیار دبە.

گەر ئەم گوهـ نەدن مژارێن پچووکێن وەکی دەلیلێن ئامپیریکی و دەم ژی، ئابۆری ب ئاموورا خوە یا بژارە، ماتەماتیکێ رە ژی، پرسگرێک هەنە. وەکی کو ستەڤە کەئەن دەستنیشان کر، ئابۆریناسان “راستیا ب کارانینا ماتەماتیکێ ڤەشارتیە ژ بەر کو وان ماتەماتیکێ خراب کریە، و ژ بەر کو وان سینۆرێن ماتەماتیکێ فام نەکرنە.” ب راستی، “د ئابۆریێ دە گەلەک تەئۆریم هەنە کو بەرسڤێ ددن پێشنیارێن ماتەماتیکییێن خەلەت.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٥٨ و رووپ. ٢٥٩] ژ بۆ تەئۆریەک کو ژ خوەستەکا سەپاندنا هەسابان ل ئابۆریێ چێدبە، ئەڤ ب کووراهی ئیرۆنیکییە. وەک میناک، کەئەن تەئۆریا پێشبازیا بێکێماسی دەستنیشان دکە کو تێ تەخمین کرن کو دەما کو کێشەیا داخوازێ ​​یا ژ بۆ بازارێ ب تەڤاهی بەر ب ژێر ڤە دچە، پارگیدانیەک کەسانە د پێشبازیا بێکێماسی دە ئەو قاس پچووکە کو نکارە باندۆرێ ل سەر بهایێ بازارێ بکە و، ژ بەر ڤێ یەکێ، رووبروویەک داخوازەک هۆریزۆنتال دبە. یا کو ب تەڤاهینە گەنگازە. ب گۆتنەکە دن، ئابۆری زاگۆنێن ماتەماتیکێ دشکینە.

ئەڤ تەنێ دو نموونەنە، گەلەک، گەلەکێن دن هەنە. لێبەلێ، ئەڤ هەر دو ژ بۆ تەڤاهیا ئاڤاهیا تەئۆریا ئابۆری یا نووژەن پر بنگەهینن. پر، هەکەنە پرانیا، ئابۆریێن سەرەکە ل سەر تەئۆریێن کو ب راستیێ رە تێکلیەک هندک ئان ژی قەت تونەنە بنگەهە. دوورخستنا کرۆپۆتکینا «پێناسەیێن مەتافزیکییێن ئەکۆنۆمیستێن ئاکادەمیسیەن» ئیرۆ ژی دەرباسدارە. [ ئەڤۆلوتۆن ئاند ئەنڤرۆنمەنت ، ر. ٩٢] پچووک ئەجێبە کو ئابۆریناسێ دژبەر نچۆلاس کالدۆر گۆت کو:

“تەئۆریا هەڤسەنگیا والراسان [ئانگۆ گەلەمپەری] پەرگالەک رەوشەنبیری یا پر پێشکەفتییە، ژ شەرێ جیهانێیێ دویەمین و ڤر ڤە ژ هێلا ئابۆریناسێن ماتەماتیکی ڤە پر هاتی پاقژ کرن و بەرفرەهـ کرن – جەرباندنەک رەوشەنبیری… لێ ئەو هیپۆتەزەک زانستی پێک نایینە، مینا تەئۆریا نسبیبوونێ یا ئەئنستەئن، ئان ژی زاگۆنێن گرانیا نەوتۆن-ئێیێن کو د بنیادا خوە دەنە زاگۆنێن بنگەهینن. ئازموونی، و تو مەتۆدێن تایبەتی نەهاتنە پێشاندان کو ب وان رە راستبوون ئان تێکلداریا ئەنجامێن وێ وەرە جەرباندن. تەخمینێن د دەرهەقێ راستیێ دە د ئەنجامێن خوە دە دەستنیشان دکن، لێ ئەڤنە ل سەر چاڤدێریا راستەراست تێنە دامەزراندن، و، ل گۆری نێرینا پسپۆرێن تەئۆریێ، ب هەر ئاوایی، ئەو نکارن ب چاڤدێری ئان جەرباندنێ وەرن بەرەڤاژی کرن. [ تهە ئەسسەنتال کالدۆر ، ر. ٤١٦]

وەرگەرا ماکینە

ئابۆریناسێن نووژەن هەول ددن و ئابۆریێ وەکی “زانستەکە بێ نرخ” نیشان ددن. بێ گومان، کێم جاران تێ بیرا وان کو ئەو ب گەلەمپەری تەنێ ئاڤاهیێن جڤاکییێن هەیی ژ خوە رە ئەساس دگرن و دۆگمایێن ئابۆری ل دۆرا خوە ئاڤا دکن، لەورا وان رەوا دکن. یا هەری باش، وەکی کرۆپۆتکن دەستنیشان کر:

«هەموو قانوون و تەئۆریێن کو ژێ رە تێ گۆتن قانوون و تەئۆریێن ئابۆریا سیاسی د راستیێ دە ژ داخویانیێن ب ڤی رەنگی وێدەتر نینن: «دەستپێکرنا کو ل وەلاتەکی هەر دەم هەژمارەکە بەرچاڤ مرۆڤ هەنە کو نکارن مەهەکێ، ئان ژی دو هەفتەیەکێ ژی، بێیی کو مەئاش وەربگرن دەبارا خوە بکن و ژ بۆ ڤێ ئارمانجێ شەرت و مەرجێن خەباتێیێن کو ژ هێلا دەولەتێ ڤە ل سەر وان هاتنە فەرز کرن، ئان کو ژ هێلا خوەدیێن ئاخێ، فاکتۆرێن دەولەتێ ڤە ژ وان رە وەکی خوەدان، فاکتۆرێن ئەرد و ئەردێن کو ژ وان رە تێنە پێشکێش کرن، قەبوول دکن، قەبوول دکن. و هود، وێ دەمێ وێ ئەنجام فلان و بێڤان بن.ع

“هەیا نها ئابۆریا سیاسی یا ئاکادەمیک تەنێ هەژمارتنا تشتێن کو د بن ڤان شەرت و مەرجان دە دقەومن بوو – بێیی کو شەرت و مەرجان ب خوە دیار بکن. و پاشێ، ب ڤەگۆتنا راستیێن کو د ناڤ ڤان شەرت و مەرجان دە د جڤاکا مە دە دەردکەڤن، ئەو ڤان راستیان ژ مە رە وەکی قانوونێن ئابۆرییێن هشک و نەچاری تەمسیل دکن. ” [ ئانارشیزم ، ر. ١٧٩]

ب گۆتنەکە دن، ئابۆریناس ب گەلەمپەری ئالیێن سیاسی و ئابۆرییێن جڤاکا کاپیتالیست (وەکی مافێن ملکیەتێ، نەوەکهەڤی و هود.) وەکی دیاری دگرن دەست و ل دۆرا وێ تەئۆریێن خوە ئاڤا دکن. د هەری باش دە. یا خرابتر، ئابۆری ب تەنێ سپەکولاسیۆنە کو ل سەر بنگەهێن تەخمینێن پێویستێن کو ژ بۆ ئیسباتکرنا داویا خوەستنێ هەوجەنە. ب تەسادوفەک ئەجێب ئەڤ ئارمانج ب گەلەمپەری هێز و قازانجێن چەند کەسان خورت دکن و دەستنیشان دکن کو بازارا ئازاد ژ هەمی جیهانێن گەنگاز چێترینە. ئالفرەد مارشاڵ، یەک ژ دامەزرینەرێن ئابۆرییا نەئۆکلاسیک، جارەک بکێرهاتنا ئابۆریێ ژ ئەلیتان رە دەستنیشان کر:

“ژ مەتافزیکێ ئەز چووم ئەتیکێ، و من دیت کو رەواکرنا شەرت و مەرجێن هەیییێن جڤاکێنە هێسانە. هەڤالەکی کو گەلەک تشتێن کو ژێ رە زانستێن ئەهلاقی تێ گۆتن خوەندبوون، ب بەردەوامی دگۆت: “ئاهـ! هەکە وە ژ ئابۆریا سیاسی فێم کر هوونێ ویا نەگۆتن” [ژ هێلا ژۆئان رۆبنسۆن، جۆڵەجتەد ئەجۆنۆمج پاپەرس ، ڤۆل. ٤، رووپ. ١٢٩]

ژۆئان رۆبنسۆن لێ زێدە کر کو “[ن] ئیرۆ، هەلبەت، تو کەس وێ ویا وها ب هۆڤانە نەبێژە. ناها، ئیقناکارێن ڤەشارتی ل پشت ئۆبژەکتیڤیتەیا زانستی تێنە ڤەشارتن، ب بالداری ژ دادباریێن نرخێ دوور دکەڤن؛ ئەو قاس چێتر ئیقنا دکن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٢٩] ئاوایێ کو تەئۆریا ئابۆری ب رێکووپێک دبێژە تشتێ کو پاترۆن و دەولەمەند دخوازن ببهیزن تەنێ یەک ژ وان بوویەرێن ئەجێبێن ژیانێیە، یا کو دخویە کو ب رێکووپێکەک ترسناک ب ئابۆریێ ڤە تێ.

ئابۆری چاوا دگهیژە ڤێ هەڤکێشەیا ئەجێب، چاوا دبە کو “زانستا بێ نرخ” ب هلبەرینا لێبۆرینێن پەرگالا هەیی رە وەرە زەوجاندن؟ سەدەمەک سەرەکەنە خەما دیرۆکێیە، ل سەر چاوانیا دابەشکرنا هەیی یا داهات و دەولەمەندیێ. د شوونا وێ دە، دابەشکرنا هەیی یا سەروەت و داهاتێ ژ بۆ خوەروو تێ گرتن.

ئەڤ، بەشەک ژ خوەزایا ستاتیکا ئابۆرییا نەئۆکلاسیک دهەرکە. گەر ئانالیزا وەیا ئابۆری ب وێنەیەک دەمێ، ب کۆمەکە دیارکری یا کەلووپەلان دەست پێ بکە و ب داوی ببە، وێ هنگێ ئەو چاوان دکەڤن ناڤ کۆمەک دەستانەک تایبەتی، دکارە بێ گرینگ وەرە هەسباندن – نەمازە دەما کو هوون تەئۆریا خوە بگوهەزینن دا کو ئیهتیمالا ئیسباتکرنا دابەشکرنا داهاتێ ژ هۆلێ راکن دێ کارانینا گشتی زێدە بکە (بنێرە بەشا ج.١.٣ ). ئەڤ ژی ژ رۆلا جڤاکی یا ئابۆری یا پارێزڤانێ کاپیتالیزمێ دەردکەڤە. ب گرتنا دابەشکرنا هەیی یا داهاتی و دەولەمەندیێ وەکی کو هاتی دایین، وێ هنگێ گەلەک پرسێن نەباش دکارن بخوەبەر ژ “زانستێ” وەرن دەرخستن.

ئەڤ دکارە ژ بلندبوونا ئابۆریا نەئۆکلاسیکا د سالێن ١٨٧٠ و ١٨٨٠ دە وەرە دیتن. ڤەقەتینا د ناڤبەرا ئابۆریا سیاسی یا کلاسیک و ئابۆریێ دە ب گوهەرتنا جوورەیێ پرسێن کو تێنە پرسین دیار بوو. بەرێ، بالا ناڤەندی ل سەر بەلاڤکرن، مەزنبوون، هلبەراندن و تێکلیێن د ناڤبەرا چینێن جڤاکی دە بوو. تەسبیتکرنا تاما بهایێن کەسانە، نەمازە د دەمەک کورت دە، خەمەک هندک بوو. ژ بۆ ئابۆریا نوو، بال کشاند سەر پێشخستنا تەئۆریەک هشکا دەستنیشانکرنا بهایێ. ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو مەرڤ ژ هلبەرینێ قوت ببە و ل هێژمارا تشتێن کو د هەر کێلیەک دیارکری دە پەیدا دبن نهێرین. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەکۆنۆمی ژ پرسێن ل سەر تێکلیێن چینایەتی ب پرسکرنا پرسێن ل سەر کێری فەردی دوور کەت، ژ بەر ڤێ یەکێ قادا ئانالیزێ ب پرسکرنا پرسێن سیاسییێن بێزەرار ل سەر بنگەها مۆدەلێن نەرەئالیست تەنگ کر (ژ بەر کو ئابۆرییا نوو ب هەمی ئاخافتنێن خوەیێن هشکبوونێ رە، ژ یا ئابۆرییا کلاسیک وێدەتر بەرسڤەک نەدایە کا بهایێن راستین چاوا هاتنە دەستنیشانکرن، تەنێ ژ بەر کو مۆدەلێن وێیێن رازبەر ب راستیێ رە تونە بوون).

لێ بەلێ، ژ بۆ تێکلیێن جڤاکییێن کاپیتالیست هنجەتەکە خوەزایی پێشکێشی کر، ب ئیدایا کو قازانج، فائیز و کرێنە ئەنجاما بریارێن تاکەکەسینە،نە بەرهەما پەرگالەکە جڤاکی یا تایبەتە. ب گۆتنەکە دن، ئابۆریێ چینێن کاپیتالیزمێ هلدا، د ناڤا خوە دە کر هوندر، سەپانا گەردوونی دا وان و ب ئەساسگرتنا دابەشکرنا دەولەمەندیێ یا هەیی، پێکهاتنا چین و جوداهیێن د هێزا بازارێ یا کو ئەڤ چێدکە رەوا کر. ئەو ناپرسە (ئان لێکۆلین ناکە) چما هن کەس خوەدیێ هەمی ئەرد و سەرمایێنە، دەما کو پرانیا مەزن نەچارن کو کەدا خوە ل بازارێ بفرۆشن دا کو بژین. ب ڤی ئاوایی، ئەو ئاڤاهیا چینا کاپیتالیزمێ د هوندورێ خوە دە دکە. ب دیتنا ڤێ ئاڤاهییا چینێ، ئابۆری ب تەنێ ڤێ پرسێ دپرسە کا هەر “فاکتۆر” (کار، ئەرد، سەرمایە) چقاسی بەشداری هلبەرینا کەلووپەلان دبە.

ئالفرەد مارشاڵ ڤێ پەرسپەکتیفێ وها راست کر:

“د دەمەکە درێژ دە، داهاتا هەر کارمەندەکی (هلبەرانێ) ب گەلەمپەری بەسە ژ بۆ بەردێلا تەڤاهییا هەولدان و قوربانیێن کو ژ بۆ هلبەرینا وان هەوجە دکە. . . . ئارمانجێن لێپرسینا مە یا نها ل شوونا پاشڤەروو، پاشەرۆژێنە.” [ پرەنسیبێن ئابۆری ، ر. ٨٣٢]

یا کو ژ بۆ وان کەسێن کو ژ دزیا میراسا هەڤپارا مرۆڤاهیێ سوود وەردگرن، پر بکێرە. ب تایبەتی وەکی کو مارشاڵ بخوە ئەنجامێن خراب ژ بۆ کەسێن کو ل سووکێ نەگهیژن ئاموورێن ژیانێ دەستنیشان دکە:

“گاڤا کارکەرەک د ترسا برچیبوونێ دە بە، هەوجەداریا وی یا ب پەرە پر زێدەیە؛ و هەکە د دەستپێکێ دە ژ کڕووبڕا هەری خراب بگهیژە وی، ئەو پر مەزن دمینە … ئەڤ ژی ژ بەر ڤێ یەکێ پرتر دبە ژ بەر کو، دەما کو ئاڤانتاژا د دانووستاندنێ دە ئیهتیمالە کو پر باش د ناڤبەرا هەر دو ئالیێن سووکێ دە ژ بۆ کەلووپەلان وەرە دابەش کرن، ئەو ژ بۆ کریارڤانان ل ئالیێ بازارێ پرترە ژ کریارڤانان رە.” [ ئۆپ. جت. ، رووپ ٣٣٥-٦]

ژ بەر کو دانووستەندنێن بازارێ دێ ژ ئالیێن بهێزتر سوود وەربگرن، ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو نەوەکهەڤی ب دەمێ رە بهێزتر و ئەولەتر دبن. کو دابەشکرنا هەیی یا ملکێ وەکی دیاریەک وەرە گرتن (و ژ بلی ڤێ یەکێ، تشتەک کو دڤێ نەیێ گوهەزتن) وێ هنگێ بازار ب ڤی رەنگی نەهەقیێ راست ناکە. ب راستی، ئەو وێ بەردەوام دکە و ژ بلی ڤێ، ژ بەر کو مەکانیزمایەک ژ بۆ دابینکرنا تازمیناتێ تونەیە، ژ بۆ قەرەبووکرنا مەخدووران تو رێ نەمایە. ژ بەر ڤێ یەکێ باندۆرا کریارێن بەرێیێن ئێرشکار باندۆرەک ل سەر چاوانیا پێشکەفتنا جڤاکەک تایبەتی و رەوشا نها یا جیهانێ هەیە. دوورخستنا ئانالیزا “پاشڤەروو” ژ بەر کو ئەو “پرسێن ناکۆک” دەردخە هۆلێ و “ئەخلاق”نە زانستەک بێ نرخ ئان ئۆبژەکتیڤە، ئەو ئیدەئۆلۆژیا پاکە و هەر لێپرسینەک “پێشەرۆژ” یا لێبۆرینێ ڤەدشێرە.

ئەڤ دکارە وەرە دیتن دەما کو مارشاڵ دەستنیشان کر کو کەد “پر جاران د بن دەزاڤانتاژێن تایبەتی دە تێ فرۆتن، کو ژ کۆمەک راستیێن کو ژ نێز ڤە گرێدایییە کو هێزا کار “خەراب دبە” دەردکەڤە، کو فرۆشکارێن وێ ب گەلەمپەری خزانن ئوونە خوەدیێ فۆنا رەزەرڤێنە، و کو ئەو نکانن ب هێسانی وێ ژ سووکێ بهێلن.” وەکی دن، “دەزاڤانتاژ، ل کو دەرێ هەبە، ئیهتیمالە کو د باندۆرێن خوە دە کۆم ببە.” لێ دیسا ژی، ژ بەر هن سەدەمان، ئەو هین ژی دپارێزە کو “مەئاشێن هەر چینەک کەدێ ژ بەر کەدکارێ زێدەیێ ڤێ چینێ مێلدارێ هلبەرینا سافییە.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٥٦٧، رووپ. ٥٦٩ و رووپ. ٥١٨] چما دڤێ ئەو، ژ بەر ڤێ راستیا هاتی دەستنیشان کرن کو کارکەر ل جیهێ سووکێ د دەزاڤانتاژێ دەنە؟ ژ بەر ڤێ یەکێ مالاتەستا:

«ئاخا و سەرمایەداران ب توندی و بێروومەتی ئاخ و هەموو ئاموورێن هلبەرینێ تالان کرنە و د ئەنجاما ڤێ دزیا دەستپێکێ دە هەر رۆژ دکارن بەرهەمێن کەدا وان ژ دەستێ کارکەران بستینن.» [ ئەڕجۆ مالاتەستا: ژیان و رامانێن وی ، ر. ١٦٨]

ب ڤی رەنگی، گوهنەدانا دیرۆکێ چاوا دبە کو “زانستی” ئان “بێنرخ” وەرە هەسباندن؟ ب زۆر “پاشڤەروو”ە کو مەرڤ کۆکێن کێماسیا هەیی یا چینا کارکەرا کو د بازارا کەدێ یا هەیی و “پێشەرۆژ” دە هەیە، ئانالیز بکە ، نەمازە ژ بەر کو مارشاڵ بخوە ئەنجامێن وان دەستنیشان دکە. ئەڤ نموونەیەکە بەربچاڤە یا کو کرۆپۆتکن د وارێ ئابۆری دە شەرمەزار کر، ئانگۆ کو د رەوشێن کێم دە کو شەرت و مەرجێن جڤاکی دهاتن “گۆتن، د جهـ دە دهاتن ژبیرکرن، ئێدی نەما قالا وان تێ کرن.” ژ بەر ڤێ یەکێ راستی تێ بەهس کرن، لێ هەر باندۆرەک کو ئەڤ دکارە ل سەر دابەشکرنا داهاتێ هەبە تێ ژبیرکرن، ژ بەر کو وەکی دن هوون نەچارن کو ب ئانارشیستان رە بگهیژن ئەنجامێ کو “دەستخستنا هلبەرینا کەدا مرۆڤی ژ هێلا خوەدیێن سەرمایێ [و ئاخێ] ڤە تەنێ هەیە ژ بەر کو ب میلیۆنان مێر [و ژن] ب راستی تشتەک تونە کو ل سەر بژین، هەیا کو هێزا خوە یا کەد و ئاقلمەندیا خوە یا نەفسبچووک ب بهایەک کو ئەوێ نەفرۆشن بکن.” [ ئەڤۆلوتۆن ئاند ئەنڤرۆنمەنت ، ر. ٩٢ و رووپ. ١٠٦]

ئەڤ گرینگە، ژ بەر کو رێزگرتنا مافێن ملکیەتێ هێسانە کو مەرڤ ل سەر باخڤە، لێ هەکە دابەشکرنا خوەدان ملکێ هەیی رەوا بە، تەنێ هنەکی ئاڤ دگرە. گەرنە رەوا بە، گەر سەرناڤێن ملکێیێن هەیی ئەنجاما دزی، گەندەلی، داگرکەریا کۆلۆنیال، دەستوەردانا دەولەتێ و جوورەیێن دنێن زۆرداریێ بن، دیارە کو تشت جوودانە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەکۆنۆمی کێم جاران، هەکە قەت نەبە، ڤێ یەکێ نیقاش دکە. بێ گومان، ئەڤ یەک رێ نادە کو ئابۆریناسان ل دژی دەستوەردانێن هەیییێن ل بازارێ (ب تایبەتییێن کو ب دەولەتا رەفاهێ ڤە گرێدایینە) نیقاش بکن. د راستیێ دە، ئەو ئارگوومان دکن کو باشە کو مەرڤ فەیدەیێن دەستپێکرنێن بەرێیێن هێزێ وەربگرە لێ جەرباندن و سەرەراستکرنا وان خەلەتە. مینا کو کەسەک بکەڤە ئۆدەیەکە مرۆڤان، ب چەکێ وان دزینە و دوو رە بخوازە کو ژ نها و پێ ڤە رێزێ ل مافێن ملکیەتا هەڤوودو بگرن و تەنێ ب تشتێن کو مانە رە ب دلخوازی ​​تەڤبگەرن. د شەرت و مەرجێن وها دە هەر هەولدانەک ژ بۆ ئاڤاکرنا دۆزەک ئەخلاقی ژ بۆ “بازارا ئازاد” دێ ب سەر نەکەڤە. ب کورتی ئەڤ ئەکۆنۆمیا کاپیتالیستا بازارا ئازادە: قەت بالا خوە نەدن نەهەقیێن بەرێ، بلا ئەم هەمی ژ بەر ڤەقەتاندنێن هەیییێن چاڤکانیان چێترین بکن.

گەلەک ئابۆریناس یەک چێتر دچن. د پاشگوهکرنا دیرۆکێ دە تێر نابن، ئەو چیرۆکێن پچووکێن خەیالی دافرینن دا کو تەئۆریێن خوە ئان دابەشکرنا هەیی یا سەروەت و داهاتێ راست بکن. ب گەلەمپەری، ئەو ژ فەردەکی ڤەقەتاندی ئان ژی جڤاتەک ژ کەسێن ب قاسی وەکهەڤ (جڤاکەک ب گەلەمپەری بێیی سازوومانێن کۆمینال) دەست پێ دکن. میناکی، تەئۆریێن “ل بەندێ”یێن قەزەنج و بەرژەوەندیێ ( ل بەشا ج.٢.٧ بنێرە ) هەوجە دکە کو چیرۆکەک ووسا ژ دوور ڤە قانهـ بە. پێدڤییە کو جڤاکەک کو ب وەکهەڤیا بنگەهینا سەروەت و داهاتێ هاتی دەستنیشان کرن، لێ د هەمان دەمێ دە د ناڤ دو کۆمێن مرۆڤان دە هاتی دابەش کرن، یەک ژ وان خەباتکار و دووربین، کو راستەراست ژ ڤەخوارنا هلبەرێن کو ب کەدا خوە هاتنە ئافراندن دوور دخست و یا دن تەمبەل بوو و داهاتا خوە بێیی کو ل پاشەرۆژێ بفکرە دخوار. ب دەمێ رە، نەڤیێن خیرەتکێشان بوون خوەدیێ ئاموورێن ژیانێ، لێ نەڤیێن تەمبەل و خزان، ب گۆتنا مارخ، “ژ خوە پێ ڤە تشتەک نایێ فرۆتن.” ب ڤی ئاوایی، قازانج و بەرژەوەندییێن ئیرۆیین دکارن ب گازیکرنا ل سەر “زارۆکیتییەک بێئاقل” رەوا ببن. [ سەرمایە ، جلد. ١، ر. ٨٧٣] دیرۆکا راستینا بلندبوونا کاپیتالیزمێ، وەکی کو ئەم د بەشا ف.٨ دە نیقاش دکن ، گەمارە.

بێ گومان، مرۆڤ دکارە ببێژە کو ئەڤ تەنێ مۆدەلەک و ئابستراکاسیۆنەکە و ژ بەر ڤێ یەکێ ژ بۆ رۆنیکرنا خالەک دەرباسدارە. ئانارشیست ل هەڤ ناکن. بەلێ، گەلەک جاران د لێکۆلینا ئابۆریەک ئان سیستەمەک دنا تەڤلهەڤ دە پێدڤی ب ئابستراکسیۆنێ هەیە، لێ ئەڤنە رازبەربوونەکە، ئەو پرۆپاگاندایە و داهێنانەک دیرۆکییە کونە ژ بۆ رۆنیکرنا خالەک رازبەر، بەلکو پەرگالەک تایبەتی یا هێز و چینان تێ بکار ئانین. کو ڤان مەتەلۆک و چیرۆکێن پچووک هەمی تەخمین و رازبەریێن هەوجە هەنە کو ژ بۆ گهیشتنا ئەنجامێن خوەستنێ هەوجەنە تەنێ یەک ژ وان بوویەرانە کو ب رێکووپێک دخویە کو د وارێ ئابۆری دە تێ.

تشتێ ئەجێب د دەربارێ ڤان چیرۆکێن خەیالی دە ئەڤە کو ئەو ژ دیرۆکا راستین د هوندورێ ئابۆریێ دە پر بێتر پێباوەریێ ددن وان. هەما هەما هەر گاڤ، “دیرۆکێ” خەیالی دێ د ئابۆریێ دە هەر گاڤ دیرۆکا راستین ب پێش بخە. گەر بەهسا دیرۆکا راستینا کاپیتالیزمێ وەرە کرن، وێ دەمێ پارێزڤانێن کاپیتالیزمێ دێ ب هێسانی ببێژن کو دڤێ ئەم خوەدیێن سەرمایێیێن هەیی ژ بەر کریارێن د رابردوویا تاری و دوور دە جەزا نەکن (کو نفشێن نها ئوویێن پاشەرۆژێیێن کەدکار تێنە جەزاکرن، نایێ گۆتن). لێ بەلێ، “دیرۆکا” خەیالی یا کاپیتالیزمێ ژ دوورکەتنا ب ڤی رەنگی دەرناکەڤە، ژ بەر کو کریارێن ئیجادکرییێن د رابردوویا تاری و دوور دە خوەدیێن هەیییێن خوەدی دەولەمەندی و داهاتا کو چێدکە رەوا دکە. ب گۆتنەکە دن، سەرێ ئەز قەزەنج دکم، دووڤ وە وندا دکە.

هێژایی گۆتنێیە کو ئەڤ میئۆپیا (هلبژارتی) تەنێ ب دیرۆکێ رە سینۆردار نابە. د رەوشێن هەیی دە ژی تێ سەپاندن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەم دبینن کو ئابۆریناسێن کو پەرگالێن ئابۆرییێن هەیی وەکی رەژیمێن “بازارا ئازاد” دپارێزن، تەڤی ئاوایێن ئەشکەرەیێن دەستوەردانا دەولەتێ. وەکی کو چۆمسکی دەستنیشان دکە:

“دەما کو مرۆڤ ل سەر … “هێزێن بازرگانیێ”یێن بازارا ئازاد دپەیڤن، ب نەچاری ڤان مرۆڤان ژ کار دەردخن و تەڤاهیا جیهانێ بەر ب جوورەیەک پۆلاریزاسیۆنا دەولەمەندیێ یا جیهانا سێیەمین ڤە دکشینن. . . . . ئەڤ راستە هەکە هوون پەرسپەکتیفەک تێرا خوە تەنگ ل سەر وێ بگرن . لێ دەما کو هوون د سازیێن ئیدەئۆلۆژیک دە ئابۆریێ دخوینن، ئەڤ تشتنە گرینگە و نابە کو هوون ڤان پرسان بکن.” [ فێمکرنا هێزێ ، ر. ٢٦٠]

دووڤ رە ڤان تشتان پاشگوهـ بکن و ب تەنێ دابەشکرنا هەیی یا سەروەت و داهاتێ وەکی کو تێ دایین بگرن و دووڤ رە نیقاش بکن کو “بازارا ئازاد” ڤەقەتاندنا چێترین چاڤکانیان چێدکە، ئەجێبە. ب تایبەتی کو ئیدایا “دابەشکرنا بکێرهاتی” ڤێ پرسێ ئەشکەرە ناکە: “بکێرهاتی” ژ بۆ بەرژەوەندیا کێ؟ ژ بەر کو ئیدەئالیزەکرنا ئازادیێ د ناڤ بازارێ دە و د ناڤ بازارێ دە ڤێ راستیێ ژ بیر ناکە کو ئەڤ ئازادی د چارچۆڤێ دە ژ هەژمارەکە مەزنا مرۆڤان رە پر سینۆردارە و هەر وەها ئەنجامێن کو ل سەر کەسێن تێکلدار ب دابەشکرنا هێزا کرینێ د ناڤ وان دەیە کو بازار دەردخە هۆلێ (ب کۆک، هەلبەت د ئەسلێ خوە دە). کو، بێ گومان، راڤە دکە کو چما، هەر چەند ئەڤ مەتەلۆکێن ئابۆری راست بوونا ژی، ئانارشیست دێ دیسا ژی ل دژی کاپیتالیزمێ بسەکنن. ئەم شیرۆڤەیا تهۆماس ژەففەرسۆن یا کو دبێژە “ئەرد هەر تم ئائیدی نفشێ زندییە” ژ سازیێن ئابۆری رە و هەم ژییێن سیاسی رە درێژ کر – رابردوو دڤێ ل سەر ئیرۆ و پێشەرۆژێ سەردەست نەبە (ژەففەرسۆن: “گەلۆ نفشەک دکارە نفشەک دن و هەموویێن دن ل پەی هەڤ هەتا-هەتایێ گرێبدە؟ ئەز نافکرم. ئافرینەر ئەرد ژ بۆ زندییان چێکریە،نە ژ بۆ مریان. ماف و هێزنە تەنێ ژ من رەنە گرینگن،نە ژ مرۆڤان رە .” ژ بەر کو، چاوا کو مالاتەستا گۆت، دڤێ مرۆڤ “مافێ… نەبن کو مرۆڤان بندەستی سەروەریا وان بکن و هێ کێمتر ژی مافێ سەردەستی و ئیستیسمارکرنا نفشێن پاشەرۆژێ بدن سەر پەیرەوێن بێهەژماریێن نەڤیێن خوە.” [ ل جافەیێ ، ر. ٤٨]

دووڤ رە بوویەرەک ئەجێب هەیە کو ئابۆرییا “بێ نرخ” ب گەلەمپەری د ئەنجامێ دە هەمی پرسگرێکێن کاپیتالیزمێ سووجدار دکە ل سەر کارکەران. بێکاری؟ کارخەرابی؟ مەزنبوونا کێم؟ مووچە پر زێدەنە! پرۆئودهۆن تەئۆریا ئابۆری یا کاپیتالیست باش کورتە کر دەما کو گۆت کو “ئابۆریا سیاسی – ئانگۆ دەسپۆتیزما خوەدانپارێز – تو جاری نکارە خەلەت بە: دڤێ ئەو پرۆلەتەریا بە.” [ سیستەما ناکۆکییێن ئابۆری ، ر. ١٨٧] و ژ سالا ١٨٤٦ (ئان ١٧٧٦!) و ڤر ڤە هندک تشت هاتیە گوهەرتن دەما کو مژار تێ سەر ئابۆریێ کو پرسگرێکێن کاپیتالیزمێ “راڤە دکە” (وەک چەرخا کارسازیێ ئان ژی بێکاری).

ب ڤی رەنگی، دەما کو ئابۆریناس ب رێکووپێک ئێریشی سەندیکایان دکن دەما کو بێدەنگن ئان پشتگری ددن کارسازیا مەزن، دژوارە کو مەرڤ ئابۆریێ وەکی “بێ نرخ” بهەسبینە. ل گۆری تەئۆریا ئابۆری یا نەئۆ-کلاسیک، تێ خوەستن کو هەر دو ژی ژ بۆ ئابۆریێ ب هەمان رەنگی خراب بن، لێ هوونێ نەچار بن کو هوون گەلەک ئابۆریناسان ببینن کو ل گۆری تەئۆریا وان داخواز دکن کو پارگیدانیان ل گەلەک پارگیدانیێن پچووک پارچە بکن، هەژمارا کو دێ ل دژی کەدا “یەکدەستدار” بشەوتینە پر زێدەیە (ب ئاوایەکی ئیرۆنیکی، ژ بەر کو ئەمنە خوەدیێ بەشا وانن. ژ بۆ پەرچەبوونا پارگیدانیان ئان سەندیکایان پشتگری بکن، وەکی دن، کەدا نەرێخستنکری تێ ئیستسمار کرن). خویایە کو نیقاشکرنا کو مووچەیێن بلند هەر گاڤ خرابن لێ بەرژەوەندییێن بلند هەر گاڤ باشن، نرخ بێپەرەیە.

ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو کارسازیا مەزن ب گەلەمپەری تێنە پاشگوهـ کرن (ژ بۆ ئارگومانێن کو ئابۆریێ “وەک کو” تونە بە دخەبتە)، کێم جاران ژ سەندیکایان رە خێرخوازیێن وەها تێنە دایین. بەرەڤاژی، بێژە، پارگیدانیێن ترانسنەتەوەیی، سەندیکا یەکدەستدار تێنە هەسباندن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەم رەوشا خەریبا ئابۆریزانان (ئان ژی ئیدەئۆلۆژیێن کو باندۆرێ ل سەر ئیدەئۆلۆژیێن مینا “ئازادیخوازێن” راستگر کرنە) دبینن کو ب جۆش و هەیەجان دپارێزن کو پارگیدانیێن کو بهایێن خوە بلند دکن، ژ بەر فەلاکەتەکە خوەزایی، دپارێزن و قەزەنجێن بایێ وەردگرن، د هەمان دەمێ دە، ئێریشی کارکەرێن کو بریار ددن کو مووچەیێن خوە بلند بکن ژ بەر خوەپەرەستیێ دکن. بێ گومان،نە ممکوونە کو ئەوێ بهێلن کو دۆزێن ب هەمان رەنگییێن ل دژی پاترۆن بێیی شیرۆڤە دەرباس ببن. لێ هوون دکارن چ ژ ئیدەئۆلۆژییەک هێڤی بکن کو بێکارییێ وەک تشتەکی باش نیشان ددە (ئانگۆ، زێدەکرنا دەما ڤالا — بنێرە ل بەشا ج.١.٥ ) و دەولەمەندبوون، د ئەساسێ خوە دە، بێکێربوونەک (ئێشا دوورکەتنا ژ ڤەخوارنا هەیی یا هەری گران دکەڤە سەر کەسێن خوەدی دەولەمەندی — ل بەشا ج.٢.٧ بنێرە ).

د داویێ دە، تەنێ ئابۆریناس دێ ب روویەکی راست نیقاش بکن، کو خوەدیێ میلیاردەرێ پارگیدانیەک ترانسنەتەوەیی تێ ئیستسمار کرن دەما کو کارکەرێن د فرۆشگەهێن وی دە ب سەرفرازی سەندیکایەک ئاڤا دکن (ب گەلەمپەری ل پێشبەری هێزا ئابۆری و سیاسی یا کو ژ هێلا سەرۆکێ وان ڤە تێ خەبتاندن). دیسا ژی ئەڤە یا کو گەلەک ئابۆریناس نیقاش دکن: پارگیدانیا ترانسنەتەوەیینە یەکدەستدارە، لێ یەکیتییە و یەکدەستییێن دن ئیستسمار دکن! بێ گومان، ئەو کێم جاران ب ڤی رەنگی ب ئەشکەرەیی دبێژن. د شوونا وان دە ئەو پێشنیار دکن کو سەندیکا ژ بۆ ئەندامێن خوە مووچەیێن بلندتر بستینن و کارکەرێن دن نەچار بکن کو مووچەیێن کێمتر بستینن (ئانگۆ ب ئیستسمارکرنا وان). ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو پاترۆن سەندیکایان دشکینن، ئەو ڤێ یەکێ دکننە ژ بۆ پاراستنا قازانج و هێزا خوە، لێ ب راستی ژ بۆ بلندکرنا ستانداردا کارکەرێن دن، کێمتر بەختەوار، دکن؟ نینە. د راستیێ دە، بێ گومان، سەدەما کو سەندیکا ژ هێلا ئابۆریێ ڤە ئەو قاس هەز ناکن ئەڤە کو پاترۆن، ب گەلەمپەری، ژ وان نەفرەت دکن. د بن کاپیتالیزمێ دە، کەد لێچوونەکە و مووچەیێن بلند تێ واتەیا قەزەنجا کێمتر (هەموو تشت وەکهەڤن). ژ بەر ڤێ یەکێ هەوجەداریا شەیتانیکرنا سەندیکایان، ژ بەر کو یەک ژ راستیێن کو کێم تێنە فێم کرن ئەڤە کو دەما کو سەندیکا مووچەیێن ئەندامان زێدە دکن، ئەو د هەمان دەمێ دە مووچەیێن کارکەرێننە سەندیکایی ژی زێدە دکن. دڤێ ئەڤ یەکنە ئەجێب بە ژ بەر کو پارگیدانیێننە-سەندیکایی نەچارن کو مووچەیان بلند بکن و کارکەرێن خوەیێن سەندیکایی نەهێلن و ژ بۆ باشترین کارکەرێن کو دێ بەر ب مووچە و مەرجێن باشترێن دکانێن سەندیکایان ڤە وەرن کشاندن پێشبازیێ بکن (وەک کو ئەم د بەشا ج.٩ دە نیقاش دکن ، مۆدەلا نەئۆکلاسیکا بازارا کاری ب گرانی خەلەتە).

یا کو مە دگهینە پرسگرێکەک دنا سەرەکە ب ئیدایا کو ئابۆری “بێ نرخە”، ئانگۆ راستیا کو ئەو پەرگالا چینا هەیی یا کاپیتالیزمێ و دابەشکرنا وێ یا دەولەمەندیێنە تەنێ راستیەک، لێ وەکی ئیدەئالەک دهەسبینە. ئەڤە ژ بەر کو ئابۆری ل سەر بنگەها هەوجەداریا کو مەرڤ بکاربە د ناڤبەرا هەر فاکتۆرەک هلبەرینێ دە جوودا بکە دا کو وەرە دەستنیشانکرن کا ئەو ب رەنگەک چێترین تێ بکار ئانین. ب گۆتنەکە دن، سازوومانا چینا دیارکری یا کاپیتالیزمێ پێدڤییە کو نیشان بدە کو ئابۆریەک چاڤکانیێن بەردەست ب باندۆر بکار تینە ئان نا. ب تەنێ ژ بەر کو تێکلیێن ئابۆرییێن جڤاکا کاپیتالیست دخە ناڤا تەخمینێن خوەیێن ل سەر خوەزایێ، ئیدا دکە کو “بێ نرخ”ە.

لێ دیسا ژینە ممکوونە کو مەرڤ قازانج، کرێ و بەرژەوەندی ژ ئاڤاهییا چینی یا هەر جڤاتێ سەربخوە پێناسە بکە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەڤ “جورە بەلاڤکرنێ تایبەتمەندیا کاپیتالیزمێیە. د فەئۆدالیزمێ دە زێدەبوون وەکی رانتا ئاخێ دهات دەرخستن. د ئابۆریا ئەسنافان دە هەر مالەک ژ ئالیێ زلامەکی ڤە ب ئاموورێن خوە ڤە تێ هلبەراندن. جوداکرنا مووچە و قەزەنجێ ل ور تو واتەیا خوە نینە.” ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو “هەموو ئەساسێ تەئۆریێ ب سازیەک تایبەتی ڤە گرێدایییە — کەدا مەئاش. دۆکترینا ناڤەندی ئەڤە کو عمەئاش بەر ب بەرهەما مارژینالا کەدێ ڤە دبە.ع ئەشکەرەیە کو ئەڤ یەک ژ بۆ مالەکە گوندی کو هەموو کار و داهاتا خوەدیکرنا خوە ل گۆری قائیدەیێن ژیانا مالباتی پارڤە دکن،نە ژی د [کۆئۆپەراتیفەک] دە دەرباس دبە کو، مەجلیسا کارکەران بریارێ بدە کو چ پارا داهاتێ ژ بۆ ڤەبەرهێنانێ، چ بەشەک ژ بۆ رەفاهێ وەرە دیتن و چ بەشەک وەکی مەئاش بەلاڤ بکە. [ژۆئان رۆبنسۆن، بەرهەمێن ئابۆرییێن بەرهەڤکری ، ر. ٢٦ و رووپ. ١٣٠]

ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو پرەنسیبێن “گەردوونی”یێن ئابۆریێ ب داویبوونا هەر ئابۆریەک کو تێکلیێن جڤاکییێن بنگەهینێن کاپیتالیزمێ پارڤە نەکە ب خوەزایێ “بێکێرهاتی” دبە. هەگەر، بۆ نموونە، کارکەر خوەدیێ هەر سێ “فاکتۆرێن هلبەرانێ” (کار، ئاخ و سەرمایە) بن، وێ دەمێ قانوونێن ئابۆرییێن “بێ نرخ” وێ ئەنجام بدن. ژ بەر کو تەنێ “داهات” هەیە،نە ممکوونە کو مرۆڤ بێژە کا کیژان بەشێ وێ ب کەد، ئەرد ئان ماکینەیان ڤە گرێدایییە و ژ بەر ڤێ یەکێ، گەلۆ ئەڤ فاکتۆر ب باندۆر تێنە بکار ئانین. ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو “زانستا” ئابۆریێ ب پەرگالا هەیی و سترووکتوورا وێ یا چینا تایبەتی ڤە گرێدایییە و ژ بەر ڤێ یەکێ، وەکی “پارادیگمایا چینا سەردەست، مۆدەلا رەقابەتێ” خوەدان هێژاییا “بنگەهین”ە کو “ئەو دکارە وەرە بکار ئانین دا کو هەر پێشنیارێن رەفۆرمەک بنگەهین ئان دەستوەردانەک کو زرارێ ددە بەرژەوەندیێن مەزنێن ئابۆری ژ رۆژەڤێ دەرخینە. . . . . . کاریگەری.” [ئەدوارد س. هەرمان، “فرۆتنا ئابۆریا بازارێ”، رووپەل ١٧٣-١٩٩، رێیێن نوویێن زانینێ ، مارجوس گ. راسکن و هەربەرت ژ. بەرنستەئن (وەش.)، ر. ١٧٨]

دووڤ رە پێشبینیێن مەتۆدۆلۆژیکێن ل سەر بنگەها فەردپەرەستیێ هەنە. ب بالکشاندنا ل سەر بژارتنێن تاکەکەسی، ئابۆری ژ پەرگالا جڤاکی یا کو د ناڤ وان دە بژارتەیێن وەها تێنە کرن و چ باندۆرێ ل وان دکە، ڤەدقەتینە. ژ بەر ڤێ یەکێ، وەک نموونە، ڤەکۆلینا سەدەمێن خزانیێ ل شوونا پەرگالێ ب تەڤاهی، بەر ب تێکچوونا کەسان ڤە تێ ڤەگەراندن (خزانبوون دبە ستەمەک کەسانە). کو راستیا ل سەر ئەردێ هندک دشبهە ئەفسانەیێ، هندک گرینگە — دەما کو مرۆڤێن ب دو کاران هین ژی تێرا خوە ژ بۆ دەبارا مالباتێن خوە نەکارن قەزەنج بکن، مەرڤ ژ وان رە تەمبەل ئان خوەپەرەست ب ناڤ دکە. د سیستەمێ دە تێکچوونەکێ پێشنیار دکە،نە د ناڤا بەلەنگازان ب خوە دە. ئانالیزەک تاکەکەسی گارانتییە کو، ژ هێلا پێناسێ ڤە، باندۆرا چین، نەوەکهەڤی، هیەرارشیێن جڤاکی و هێزا ئابۆری/جڤاکی و هەر ئانالیزەک ل سەر هەر جووربەجوور نەیارتیەک د پەرگالەک ئابۆریێ یا دیارکری دە، دابەشکرنا وێ یا دەولەمەندیێ و ژ بەر ڤێ یەکێ، دابەشکرنا وێ یا داهاتێ د ناڤبەرا چینان دە ژ هۆلێ رابکە.

ئەڤ ژێبرنا تاکەکەسان ژ دەردۆرا خوە یا جڤاکی، د ئەنجامێ دە “قانوونێن” ئابۆری دەردخە هۆلێ کو ژ بۆ هەموو کەسان، د هەموو جڤاکان دە، ژ بۆ هەر دەمێ دەرباسدارن. ئەڤ یەک دبە سەدەم کو هەموو میناکێن کۆنکرەت، چقاس ژ ئالیێ دیرۆکی ڤە جودا بن ژی، وەکە ئیفادەیێن هەمان تێگینا گەردوونی تێن نرخاندن. ب ڤی ئاوایی تایبەتمەندیا جڤاکا هەمدەم، ئانگۆ بنگەها وێ یا د کەدا مەئاش دە، تێ پاشگوهکرن ( “سەردەما کو ئەم تێ دە دەرباس دبن… ب تایبەتمەندیەکە تایبەت – مەئاشعان تێ ڤەقەتاندن.” [پرۆئودهۆن، ئۆپ. جت. ، ر. ١٩٩]). پەرسپەکتیفەکە ب ڤی رەنگی ژ زانستی وێدەتر نکارە ببە ئیدەئۆلۆژیک. ب هەولدانا ئافراندنا تەئۆریەک کو ژ بۆ هەر دەمی بکێرهاتییە (و ژ بەر ڤێ یەکێ، خویایە، نرخەک ئازادە) ئەو تەنێ ڤێ راستیێ ڤەدشێرن کو تەئۆریا وان نەوەکهەڤیێن کاپیتالیزمێ دپەژرینە و رەوا دکە (میناک، فەرزکرنا هەوجەداریێن دیارکری و دابەشکرنا سەروەت و داهاتێ ب دزی تێکلیێن جڤاکییێن جڤاکا هەیی ڤەدگەرینە ناڤ مۆدەلێ، تشتەک کو مۆدەلێ ژ قاشۆ ئابسۆلوت دەرخستبوو). د راستیا خوە دە ئانالیزا ئەکۆنۆمیک ب گرانکرنا فەردپەرەستی، کێماسی و رەقابەتێ ژ تێگینێن ئیدەئۆلۆژیکێن سەردەستێن د جڤاکا کاپیتالیست دە تشتەکی دن نیشان نادە. د دیرۆکا مرۆڤاتیێ دە هەر چەند پەرگال ئان جڤاکێن ئابۆری راستی ڤان ئالیێن کاپیتالیزمێ هاتنە (ب راستی ژی گەلەک توندیا دەولەتێ ژ بۆ ئافراندنا ڤان شەرت و مەرجان ب شکاندنا فۆرمێن کەڤنەشۆپییێن جڤاکێ، مافێن ملکیەتێ و ئادەتێن د بەرژەوەندیایێن کو ژ ئالیێ ئەلیتا دەستهلاتدارا هەیی ڤە تێ خوەستن) هاتنە بکار ئانین).

خوەزایا گەلەمپەری یا تەئۆریێن جهێرەنگێن قەزەنج، بەرژەوەندی و کرێ دڤێ زەنگلێن ئالارمێ بشینن. نڤیسکارێن وان ڤان تەئۆریان ل سەر بنگەها رێبازا داکێشانێ ئاڤا دکن و تەکەز دکن کو ئەو چاوا د هەر پەرگالێن جڤاکی و ئابۆری دە تێنە سەپاندن. ب گۆتنەکە دن، تەئۆری تەنێ ئەون، تەئۆریێن کو ژ راستیێن جڤاکا کو ئەو تێ دەنە، سەربخوە دەرکەتنە. ب کێماسی، ب کێمانی، پێشخستنا تەئۆریا بەرژەوەندیێ، سەربخوە ژ پەرگالا چینا کو تێ دە تێ بارکرن، هنەکی ئەجێب خویا دکە، لێ تشتێ کو ڤان “زانیار” دکن ئەڤە. تێ فێمکرن چما. ب پاشگوهکرنا سیستەما هەیی و چین و هیەرارشیێن وێ رە، ئالیێن ئابۆرییێن ڤێ سیستەمێ د وارێ بانگەشەکرنا هەبوونا گەردوونی یا مرۆڤی دە رەوا دبە. ئەڤ دێ کێمتر ئیتراز بکە ژ گۆتنا، بۆ نموونە، کو بەرژەوەندی هەیە، ژ بەر کو دەولەمەند دێ تەنێ ژ پەرەیێن خوە ڤەقەتن گەر د بەردێلێ دە بێتر بستینن و بەلەنگاز دێ بەردێلا ڤێ یەکێ بدن ژ بەر کو ژ بەر رەوشا خوە یا سۆسیۆ-ئابۆری بژارەک هندکن. چێترە کو مرۆڤ ل شوونا راستیا جڤاکا چینایەتی ل سەر “تەرجهکرنا دەمێ” باخڤە (ل بەشا ج.٢.٦ بنێرە ).

ئەکۆنۆمیا نەئۆکلاسیک، د راستیێ دە، “سیاسی” ژ “ئابۆریا سیاسی” دەرخست و جڤاکا کاپیتالیست ل گەل پەرگالا وێ یا چینی، هیەرارشیا وێ و نەوەکهەڤیێن وێ ژ خوە رە ئەساس گرت. ئەڤ د تەرمینۆلۆژیا کو تێ بکار ئانین دە خویا دکە. ڤان رۆژان ژی تێگینا کاپیتالیزمێ ژ مۆدایێ دەرکەتیە، ل شوونا وان تێگینێن پەژراندییێن “پەرگالا بازارێ”، ” بازارا ئازاد” ئان “کارسازیا ئازاد” هاتنە پەژراندن. لێبەلێ، وەکی چۆمسکی دەستنیشان کر، تێگینێن وەکی “کارسازیا ئازاد” تێنە بکار ئانین “ژ بۆ دەستنیشانکرنا پەرگالەک رێڤەبەریا خوەسەرا ئابۆریێ کو تێ دەنە جڤاک ئوونە ژی هێزا کار تو رۆلا وێ تونەیە (پەرگالەک کو ئەمێ ژێ رە ببێژن عفاشستع هەکە ژ قادا سیاسی وەرە وەرگەراندن). [ زمان و سیاسەت ، ر. ١٧٥] ب ڤی رەنگی، ب زۆر “بێ نرخ” خویا دکە کو مەرڤ پەرگالەک ئازاد راگهینە دەما کو، د راستیێ دە، پر کەس ب ئەشکەرە د پرانیا دەمژمێرێن خوەیێن شیاربوونێ دەنە ئازادن و بژارتنێن وانێن دەرڤەیی هلبەرینێ د بن باندۆرا نەوەکهەڤیا سەروەت و هێزێ دەنە کو ئەو پەرگالا هلبەرینێ دافرینە.

ئەڤ گوهەرتنا د تەرمینۆلۆژیێ دە پێویستیەکە سیاسی نیشان ددە. ب باندۆر رۆلا دەولەمەندیێ (سەرمایەیێ) ژ ئابۆریێ رادکە. ل شوونا کو خوەدان و رێڤەبرێ سەرمایێ د بن کۆنترۆلێ دە بن ئان ژی هەری کێم باندۆرەک گرینگ ل سەر بوویەرێن جڤاکی بکن، ئەم خوەدی چالاکیا نەشەخسی یا “بازار” ئان “هێزێن بازارێ”نە. کو گوهەرتنەکە ب ڤی رەنگی د تەرمینۆلۆژیێ دە بەرژەوەندیا وان کەسانە کو پەرەیێن وان هێز و باندۆرێ ددە وان. ب بالکشاندنا ل سەر بازارێ، ئابۆری ئالیکار دکە کو چاڤکانیێن راستینێن هێزێ د ئابۆریەکێ دە ڤەشێرە و بال تێ کشاندن ژ پرسەک ووسا سەرەکە یا کو پەرە (دەولەمەند) چاوا هێزێ هلدبەرینە و چاوا ئەو “بازارا ئازاد” ل بەرژەوەندیا خوە دخەملینە. ب تەڤایی، وەکی کو ئابۆریناسێ موخالف ژۆهن کەننەتهـ گالبرائتهـ جارەکێ گۆت، “[و] تشتێ کو ئابۆریناس باوەر دکن و هین دکن، کێم جاران دژمناتیا سازیێن کو هێزا ئابۆری یا سەردەست نیشان ددنە. ژ بۆ کو ڤێ یەکێ فەرق نەکن هەولدان هەوجە دکە، هەر چەند گەلەک بسەرکەڤن.” [ تهە ئەسسەنتال گالبرائتهـ ، ر. ١٨٠]

دەما کو ئەم مێزە دکن کا شیرەتا ئابۆری چاوا ددە مرۆڤێن چینا کارکەر ئەڤ یەک ئەشکەرە دبە. د تەئۆرییێ دە، ئابۆری ل سەر بنگەها فەردپەرەستی و پێشبازیێیە، لێ دەما کو تێ سەر کا دڤێ کارکەر چ بکن، “قانوونێن” ئابۆریێ ژ نشکا ڤە دگوهەرە. ئابۆریناس دێ نوها ئینکار بکە کو پێشبازی رامانەک باشە و ل شوونا وێ داخواز بکە کو کارکەر ژ بلی هەڤرکیێ (ئانگۆ ل سەر دابەشکرنا هلبەر و دەستهلاتداریێ ل جیهێ کار تێکۆشینێ بکن) هەڤکاریێ بکن (ئانگۆ گوهـ بدن) سەرۆکێ خوە. ئەوێ بپەیڤن کو د ناڤبەرا کارکەر و پاترۆنێ دە “ئاهەنگا بەرژەوەندیان” هەیە ، کو د بەرژەوەندیا کارکەران دەیە کونە خوەپەرەست بن، بەلکو ژ بۆ پێشدەبرنا بەرژەوەندییێن پاترۆن (ئانگۆ قازانج) هەر تشتێ کو پاترۆن بخوازە بکن.

کو ئەڤ پەرسپەکتیف ب ئاوایەکی نەپەنی پۆزیسیۆنا گرێدایی کارکەران ناس دکە، بێ گۆتن. ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو فرۆتنا کەدێ وەکی دانووستەندنا بازارێ یا د ناڤبەرا وەکهەڤان دە تێ خویانگ کرن، د راستیێ دە ئەو تێکلیەک دەستهلاتداریێ یا د ناڤبەرا خولام و ئاخایان دەیە. ئەنجامێن ئابۆریێ تەنێ ب نەپەنی پەژراندنا وێ تێکلیا ئۆتۆریتەرە ب ناساندنا ب دەستهلاتداریا د تێکلیێ دە و گازیکرنا گوهدانا وان. ئەو ب تەنێ پێشنیار دکە کو کارکەران ب رەدکرنا کو ببن کەسێن سەربخوەیێن کو ژ بۆ گەشبوونێ هەوجەیێ ئازادیێنە (قەت نەبە د دەمژمێرێن خەباتێ دە، ل دەرڤە، ئەو دکارن تاکەکەسیا خوە ب کڕووبڕێ ئیفادە بکن) چێترین وێ بکن.

ئەڤ دڤێنە سورپریز بە، ژ بەر کو، وەکی کو چۆمسکی دەستنیشان دکە، ئابۆری د ڤێ تێگینێ دەیە کو “هوون تەنێ زرارێ ددن فەقیران ب وان باوەر دکن کو مافێن وان ژ بلی تشتێن کو ئەو دکارن ل سەر بازارێ ب دەست بخن، مینا مافەک بنگەهینا ژیانێنە، ژ بەر کو ئەو جەلەب ماف موداخەلەیێ بازارێ دکە، و ب کاریگەری، و ب مەزنبوونێ و هود — ژ بەر ڤێ یەکێ د داویێ دە هەکە هوونێ هەول بدن کو مرۆڤ وان خرابتر ناس بکن.” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٢٥١] ئابۆری هین دکە کو دڤێ هوون گوهارتنێ قەبوول بکن بێیی کو بالا خوە بدن کا ئەونە گونجانە. ئەو هین دکە کو دڤێ هووننە تێکۆشینن، دڤێ هوون شەر نەکن. دڤێ هوون ب تەنێ قەبوول بکن کو هەر گوهەرتنەک چێدبە. یا خەرابتر، ئەو هین دکە کو بەرخوەدان و شەرکرن ب تەڤاهی دژبەری هلبەرینە. ب گۆتنەکە دن، زیهنیەتەکە خزمەتکار فێری کەسێن بندەستێن دەستهلاتداریێ دکە. ژ بۆ کارسازیێ، ئابۆری ئیدەئالە ژ بۆ کو کارمەندێن خوە بهێلن کو هەلوەستێن خوە بگوهەزینن ل شوونا کو بهەڤرە بگوهەزینن کا شەفێ وان چاوا ب وان رە تەڤدگەرن، کارێن خوە ئاڤا دکن ئان کا ئەو چاوا تێنە دایین — ئان، بێ گومان، پەرگالێ بگوهەزینن.

هەلبەت ئەکۆنۆمیستێ کو دبێژە کو ئەو ئانالیزا “بێ نرخ” دکن، ل هەمبەر جورەیێن تێکلیێن د ناڤ جڤاکێ دە خەمسارن، ژ راستگۆتنێ کێمترە. تەئۆریا ئابۆری یا کاپیتالیست خوە دسپێرە پێشبین و تێگینێن پر تایبەتێن وەکی «مرۆڤێ ئابۆری» و «رەقابەتێ یا کامل». ئەو ئیدا دکە کو ئەو “بێ-نرخ”ە لێ تەرمینۆلۆژیا وێ یا بژارتە ب تێگینێن نرخێ ڤە هاتی خەملاندن. میناکی، تەڤگەرا “مرۆڤێ ئابۆری” (ئانگۆ، مرۆڤێن کو ماکینەیێن هەری زێدە بکێرهاتییێن بەرژەوەندیپارێزن) وەکی “ئاقلمەند” تێ بناڤ کرن. ژ بەر ڤێ یەکێ، تەڤگەرا مرۆڤێن راستین “بێئاقل”ە هەر گاڤا کو ئەو ژ ڤێ هەسابێ ب توندی قوتکری یا خوەزایا مرۆڤ و جڤاتێ ڤەدقەتن. ژیانا مە ژ کرین و فرۆتنێ وێدەتر پێک تێ. ئارمانج و فکارێن مە هەنە کو ل بازاران نایێن کرین و فرۆتن. ب گۆتنەکە دن، مرۆڤاهی و ئازادی ژ سینۆرێن ملکیەتێ و د ئەنجامێ دە، ئابۆری دەرباس دبە. ئەڤ،نە ئەجێبە، باندۆرێ ل کەسێن کو “زانست” دخوینن ژی دکە:

“خوەندنا ئابۆریێ د هەمان دەمێ دە خویا دکە کو وە مرۆڤەک نەباشتر دکە. لێکۆلینێن پسیکۆلۆژیک دەستنیشان کرن کو خوەندەکارێن مەزوونێن ئابۆریێ ئیهتیمالە کو عرێیا بێپەرەع بکن — ژ رایا گشتی رە ژ تەڤکاریا هەسابێ عمالێن گشتیعیێن ئەزموونی درەڤن — ژ رایا گشتی. ئابۆریناس ژی کێمتر ب جۆمەردینە کو ئاکادەمیسیەنێن دنێن ئاکادەمیسیەنێن دنێن د وارێ خێرخوازیێ دە ژ خوەندەکارێن ئاکادەمیسیەنێن لیسانسێ رە ئیهتیمالە. لیستکا کو سەرەکێن دنن. و ل سەر جەرباندنێن دن، خوەندەکار کێمتر دلپاک دبن – ژ بۆ نموونە، مەیلا ڤەگەراندنا دراڤێ پەیداکری – پشتی خوەندنا ئابۆریێ، لێنە خوەندنا مژارەک کۆنترۆلێ یا مینا ئاسترۆنۆمیێ.

“ئەڤنە سورپریزە، ب راستی. ئابۆریا سەردەست ب تەڤاهی ل سەر تێگینەک کەسێن بەرژەوەندیپارێز، خوە-مەزنکەرێن ماقوولێن کو دکارن داخوازێن خوە فەرمان بکن و ل گۆری وێ خەرج بکن. جهێ هندک ژ بۆ هەست، نەدیاربوون، خوەبەخشبوون، و سازیێن جڤاکی هەیە. گەلۆ ئەڤ وێنەیەک راستا مرۆڤێ ناڤینە، ژ پرسێ رە ڤەکرییە کو هەم کاپیتالیزمێ وەکی پەرگالا ئابۆری یا کو مرۆڤ دپارێزە. ل گۆری مۆدەلێ بن.” [دۆئوگ هەنوۆئۆد، واڵ سترەئەت ، ر، ١٤٣]

ژ بەر ڤێ یەکێ ئابۆری “بێ نرخ”ە؟ دوور ژ وێ. ژ بەر رۆلا وێ یا جڤاکی، ئەوێ ئەجێب بە کو ئەو بوو. کو مەیلا هلبەرینا پێشنیارێن پۆلیتیکێن کو ژ چینا کاپیتالیست سوود وەردگرە،نە تەسادوفە. ژ بەر کو فەراسەتا جڤاکا کاپیتالیست و ئاڤاهییا وێ یا چینی نیشان ددە، د ناڤ فیبەرا “زانستێ” دەیە.نە تەنێ هێز و پێکهاتەیێن چینییێن کاپیتالیزمێ ژ خوە رە ئەساس دگرە، ژ بۆ هەر ئابۆریێ ژی وان دکە ئیدەئال. ژ بەر ڤێ یەکێ، دڤێنە سورپریز بە کو ئابۆریناس دێ مێلدارێ پشتگریێ بدن پۆلیتیکایێن کو دێ جیهانا راستین ب مۆدەلا ئابۆری یا ستاندارد (ب گەلەمپەری نەئۆکلاسیک) نێزیکتر بکە. ژ بەر ڤێ یەکێ مۆدەلێن ئابۆریێ ژ کۆمەک تەخمینێن رازبەر وێدەتر دبن، کو ب تەنێ وەکی ئاموورەک د ئانالیزا تەئۆریکی یا تێکلیێن راستهاتییێن راستیان دە تێنە بکار ئانین. بەلێ ئەو دبن ئارمانجێن سیاسی، ئیدەئالەک کو دڤێ راستی ب دارێ زۆرێ بچە.

ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو ئابۆری خوەدی کاراکتەرەک دوئالییە. ژ ئالیەکی ڤە، ئەو هەول ددە کو هن تشتان ئیسپات بکە (وەک نموونە، کو کاپیتالیزما بازارا ئازاد ڤەقەتاندنا هەری باشا چاڤکانیان چێدکە ئان کو، ب پێشبازیا ئازاد رە، چێبوونا بوهایێ دێ پشتراست بکە کو داهاتا هەر مرۆڤی ب بەشداریا وی یا هلبەرینێ رە تێکلدارە). ژ ئالیێ دن ڤە، ئابۆریناس تەکەز دکن کو “زانست”ا ئابۆری ب پرسا دادمەندیا سازوومانێن هەیی، پێکهاتەیێن چینی ئان ژی پەرگالا ئابۆری یا هەیی رە ت تێکلیا خوە نینە. و هن کەس شاش خویا دکن کو ئەڤ یەک د ئەنجاما پێشنیارێن پۆلیتیکایێ دە کو ب بەردەوامی و ب رێکووپێک ئالیگرێ چینا سەردەستە.