زاهیر باهیر
لهندهن- 27/09/2012
بهڕای من یهکێک له گیروگرفتهکانی کۆمهڵگهی کوردی ئێمه و ههتا کۆمهڵگهکانی دهوروبهریشمان پیرۆزکردنی شتهکانه، دیاردهکانه: نهتهوه، کهڵچهر ، ئاین و دین، پارتهکان ، خێڵ و تایهفه، پیاو، شوێنێک، سهرکرده ههتا تاکیش. پیرۆزکردنیش کاتێک که دهگاته ئاستێکی باڵا ، پلهو پایهیهکی یهکجار جیای دهبێت، بهوهش شێوه دهسهڵاتێکی دهبێت، که ئهمهش خۆی دروستی ناکات بهڵکو تاکهکانی ناو کۆمهڵگه بۆی دروست دهکهن و ئهم پیرۆزییهی پێدهبهخشن .
ههموو ئهوانهی که له سهرهوه ناونوسم کردن لهناو کۆمهلگهی کوردی ئێمهدا بهئاشکرا دیارن و خهڵکیش زۆر بهخۆشی و بهسهربهرزییهوه باسیان لێوهدهکهن و زۆریشمان شانازیان پێوهدهکهین بێئهوهی که مهترسییهکانی ئایندهی ئهم کارهی که دهیکهین، ڕهچاو بکهین، یا بیری لێبکهینهوه تاکو بزانین له بهردهوامبوون لهسهر پیرۆزکردنی ههندێک لهوانهی سهرهوه چ کارهساتێکی بهدواوهیه. چونکه پیرۆزکردنی ههر یهکێک لهوانه یانی بهتایبهتی کردنی، یانی دانانی جێوڕێیهکی تایبهتی بۆی ، یانی جیاکردنهوهی ئهو “پیرۆزه” له سهرجهمی هاوچهشنهکانی خۆی ، یانی بایاخدانێکی زۆر تایبهتی بهوو دانانی له سهروی ههموو هاوجهشنهکانییهوه.
کردنی ئهم کارانهش، پیرۆزیکردن ، یانی بیرتهسکێتی، بههێزکردنی دهستهواژهی ” ڕهشه یا سپی” یا ” یا ڕاسته یا ههڵه” یه ، یانی ڕێگه نهدان و ڕێگا نههێڵانهوه بۆ هیچ ڕهخنه و لێدوان و توێژینهوهیهک لهسهری، لهسهر شته “پیرۆزهکه”، یانی کردنی بهڕیبازێک وهکو ئهوهی که به بهڵگهی زانستیانه، تایبهتمهندێتی ئهم شته و پیرۆزیکردنی سهلمێنرابێت ، که له حاڵهتی ئاوادا ڕهنگه کارهساتی خوێناوی بخولقێنێت بهتایبهت له پیرۆزکردنی پارتێک ، خێڵێک، ئاین و دینێك، ئایدۆلۆجێتێک، یا بیروباوهڕێک.
لهلای ئازادیخوازهکان شتێک نییه که پیرۆز بکرێت و بگاته ئهو ڕادهیهی که شیاوی ڕهخنهلێگرتن و لێدوان و شیکردنهوه نهبێت، ئیدی ئهوه ههر یهکێک لهوانهی سهرهوه بێت یان شتی ترو بهدهر لهوانه. ئازادیخوازهکان بڕوایان بهههبوونی جیاوازی و مانهوهی جیاوازی، لەسهرهوه دانان، سهروهری، ههر جۆره جیاوازییهک یا سهروهرییهک بێت، نییه. باوهڕیان بههیچ جۆره ههڵاواردنێکیش نییه، بههیچ جۆره دهسهڵاتێک، دۆمینهیت کردنێک، لهلایهن هیچ کهس و لایهن و پارتێکهوه، نییه تاکو دهسهڵاتی خۆی بهسهر باقییهکهی تردا، بسهپێنێت.
ئازادیخوازهکان ههر له سهرهتای تێکۆشان و خهباتکردنیانهوه بۆ کار کردن لهسهر ئهمانهی سهرهوهو پاکۆدانی ڕیشهی ههموو ئهو جیاوازیانهو ههر چهشنێک لهوانه، نهخۆیان هیچ شتێک پیرۆز دهکهن و نه بههیچ جۆره پیرۆزییهکیشدا، ههڵدهدهن، ههمیشهش به چهکی نوسین و ڕهخنهو مشتومڕو لێداوان له بهرهکانی جهنگدان لهگهڵ پیرۆزییهکان و ئهوانهی که پیرۆزییهکان دهخولقێنن یا دروستیدهکهن.
بۆ ئهوهی بزانین مهترسی پیرۆزیکردن چییه و ڕهنگه چی به دووی خۆیدا بێنێت، من لێرهدا ههر زۆر به کورتی تیشکێک دهخهمه سهر بهتهنها ئهوانهی که له سهرهوه ڕیزم کردون، بێگومان گهلێکی تریش ههن که دهتوانین لهسهریان قسه بکهین بهڵام ئهوانهی سهرهوه لای من، دیارده، یا شته سهرهکییهکانن.
پیرۆزکردنی نهتهوه : یانی بهتایبهتیکردنی نهتهوهیهک و جیاکردنهوهی له نهتهوهکانی ترو دانانی له سهرو ئهوانهوه، که ئهمهش خزمهتێک نه بهخوودی نهتهوهکه دهگهیهنێت و نه بهتاکهکانیشی. پهیوهستبوون به پیرۆزیکردنی نهتهوهوه، کۆنسێپتی تایبهتمهندێتی و “ڕهسهنێتی” پێدهبهخشێت ، که ئهمهش بهدوور له تێکهڵبوونمان لهگهڵ گهلان و نهتهوهکانی تردا، دهگرێت، بهخۆ بهگرنگزان وگهورهزان و ئهوانی دی به کهمو پلهنزم. ههبوونی ئهم جۆره ئایدیایهش له باشترین حاڵهتدا بهرهو ناسیونالیستی و دهمارگیری نهتهوهیی و له خراپترین حاڵهتیشدا بهرهو ڕایسیزم و شۆڤێنیزمان ، دهبات.
پیرۆزکردنی کهڵچهر: بۆ نموونه پیرۆزکردنی کهڵچهری کوردی یانی بهرگریکردن، یا لانیکهم بێدهنگبوون له ههموو ئهو خراپهکارییهی که ئهمڕۆ له کوردستاندا، بۆ بهرگری و بهناوی بهرگریکردن له کهڵچهرهوه، دهکرێت، یانی پاراستنی ڕهسهنایهتی : کهڵچهری ڕهسهن ، نهوهی ڕهسهن، زمانی ڕهسهن، خهڵکی ڕهسهن….یانی داخستنی ههموو دهرگایهک بهسهر پێشکهوتنی نهتهوهو تاکهکانیدا. به پهیوهستبوونی سهروبنی ئهو کهڵچهره خراپهی که ههمانه، به گوڵنهبژێر کردنی ههموو لایهنه خراپهکانی کهڵچهرهکه له ههموو ڕویهکیهوه ، به ئامادهنهبوون له وهرگرتنی هیچ جۆره لایهنێکی باشی کهڵچهرهکانی تر، ئهمهش یانی قهتیسکردنی خۆمان له بازنهیهکی داخراودا و دووباره کردنهوهو دهباره کردنهوهو سهدباره کردنهوهی ههمان شت که ساڵههایهکی دووروو درێژه تێیدا دهژین و ڕێگری له پێشهوه چونمان دهکات.
پیرۆزکردنی ئاین و دین: یانی دواکهوتننمان له کاروانی ژیان ، یانی پهیوهستبووون به شتێکهوه که نهک هیچ بهڵگهیهکی زانستیانه پشتگیری ناکات ، بهڵکو نه گوێدهگرین و نه ئامادهشین کار لهسهر ئهو بهڵگه زانستیانهش بکهین. ههرچییهکیش به بهڵگهیهکی زانستیانه نهسهلمێنرابێت یا له ئهرزی واقیعدا نهتوانێت لهگهڵ ڕهوتی ژیاندا بڕوات دهبێته وههم و خهیاڵ و داستان و حیکایهته بێ بناغهو بێ بنهماکان. پیرۆزیکردنی ئاین، دین، بۆ نمونه ئاینی ئیسلام، یانی زوڵمکردن له ژنان، برهودان بهدانی فتواو نابهرپرسیارێتی له کوشتنی ههر کهسێکدا که وتی فڵان خهلیفه، فڵان ئیمام ڕاستی نهکردوه ، ڕاستی نهوتووه، یان فڵان دین دروستکراوه، یا لانیکهم بۆ ئێستا دهستنادات. پیرۆزیکردنی ئاین و دین، ئیدی ههر ئاین و دینێک بێت، یانی فهزڵدانی ههڵگرانی ئهو دینه و خودی دینهکه بهسهر دینهکانی ترو ههڵگرانی دینهکانی تردا، یانی بهیهکهوه ههڵنهکردن و نهگونجانی ژیان لهگهڵ ههڵگرانی دینهکانی تردا ، یا بهچاوی سووک تهماشا کردنیان ، به بیانوی ئهوهی که ئهمان له ئاسمانهوه باریون و ئهوانی دی له زهوییهوه خولقاون، ئهمهی ئهمان دینێکی ڕهسهنهو ئهوهی ئهوانی دی ناڕهسهن، یانی دروستکردنی کرژی و ناکۆکی و ناڕێکی و پشێوی و زۆری تریش، که ههموو ئهمانهش له دوایدا ڕهنگه ببنه مایهی ههڵگیرسانی شهڕو جهنگی خوێناوی له نێوانی دینه جیاجیاکان و پهیڕهوکهرانیاندا، که تاکه لایهک و چینێک قازانجی لێبکات چهوسێنهرهکانی ههموو لایهکهو پارێزهرانی ئهم سییستهمهیه، که بهردهوام دهیانهوێت جیاوازی له نێوانماندا دروست بکهن یا جیاوازییهکانی نێوانمان گهورهتر بکهن.
پیرۆزکردنی پارتهکان: یانی بهخشینی دهسهڵاتێکی ڕهها پێیان ، پهرستنیان و بوونی وهلای تهواو بۆیان تا ڕادهیهک ههموو ویست و ئاواتهکانی خۆمانیان تهسلیم دهکهین، بهدووکهوتنیان و ڕازیبوون به ههموو سیاسهت و ههوڵو کۆششهکانیان، له زۆربهی وهختدا قایلبوونمان به بهکارهێنانی توندی و تیژیه بۆ لابهلاکردنهوهی ناکۆکییهکانی لهگهڵ پارت و لایهنهکانی تردا، چونکه داننان به ههڵهی سیاسهتی حیزب و ڕهخنهلێگرتنی ، لێدانه له قودسییهتی حیزب . پیرۆزکردنی پارت، یانی پێدانی مافی دهسهڵات ، ههتا دهسهڵاتی دیکتاتۆریانهش .
ئهوهی که ئهمڕۆ یهکێتی و پارتی دهیکهن که قۆرخکردنی دهسهڵاته یانی پیرۆزکردنی حیزبهکانیان و ڕێرهوهکهیانه بهوهی که تاکه ڕێگهیهکه بۆ بهڕێوهبردنی کۆمهڵگهو وڵات، بهم پیرۆزیکردنهش بهڕهوابینینی ماف و دهسهڵاته بهوان.
پیرۆزکردنی خێڵ و تایهفه: یانی پێداگرتن لهسهر هێڵانهوهی دابونهرێتی کۆنهپهرستانهی خێڵهکی و پارێزگاری کردن له یاساکهی، دیسانهوه دژایهتی کردنی ههموو جۆره پێشکهوتنێک به دهرنهچوون لهو بازنهیه.
پیرۆزکردنی پیاو: یانی پیرۆزکردنی پیاوسالاری ، پیرۆزکردنی دهسهڵاتیان بهسهر ژناندا، پارێزگاریکردن له کۆمهڵگهی پیاوو پیاوسالاری ، ناسینی ئافرهت به ڕهگهزێکی ناسک و لاواز و دانانیان له پلهی دوودا، باوهڕ نهبوون بهیهکسانی پیاوو ژن یان له باشترین حاڵهتدا ههوڵنهدان بۆ بنیاتنانی کۆمهڵگهیهک که تهواوی یهکسانی ههردوو ڕهگهزهکه دابین بکات.
پیرۆزکردنی سهرکردهو تاك: یانی ناسینی سهرکرده یا تاک به کهسێکی تایبهتی، کهسێکی مهزن ، بهدوور له ههڵه ، به مهرجهعێک له گهڕانهوهدا بۆی سهبارهت به ههموو شتێک، که دێته کایهوه، باوهڕهێنان و باوهڕبوون پێی، متمانه پێکردنی له ئهنجامدانی سهرجهمی ئهو کارانهی که ئهنجامی دهدات، گوێڕایهڵ بوون به ههموو بڕیارهکانی که زۆر جار متمانه پێکردنهکهو گوێڕایهڵ بوونهکه کارهساتی جۆراو جۆر بهدووی خۆیدا دههێنێت. تاکپهرستی و پاشکۆبوون ، قهبه کردنی دهوری فهردو بهزیاد گرتنی بڕیاری فهردو کهمکردنهوهی ڕۆڵی کۆمهڵ و دوورکهوتنهوه له بڕیاردانی بهههرهوهزی و گهلێکی تر، دێنێته پێشهوه.
ئایه کارکردن لهسهر پیرۆزکردنی شتهکان، دهتوانێت بهردهوام بێت؟
ئهوهندهی که کاردانهوهی ژیان له ئێستادا و پێشکهوتنی کۆمهڵگه له بوارهکانی جۆره جیاجیاکانی تهکنهلۆجیای نوێ و ڕۆڵی گڵۆبهڵایزهیشن و بازاڕی ئازاد ، نیشانی دهدات، بههاو نرخی شته پیرۆزکراوهکان ڕوو له کزی، ڕوو له نهمان دهچێت. ڕهوتی پێشهوهچوونی مێژووی ئابوری ململانێی چینهکانی، زهقتر کردۆتهوه و که له سیتهمی سهردهمدا ، چڕتر بونهتهوه، به ئاشکرا کارایی خۆی لهسهر ” پیرۆزییهکان” داناوه . سیستهمی کاپیتاڵیزم و شێوهی کارکردنهکهی ، بازاڕی ئازادو گڵۆبهڵایزهیشن ، دهورێکی گهوره دهبینن له پتهوکردنی یا لاوازکردنی ههر یهکێک لهوانهی سهرهوه که ڕیزبهندم کردن ، ئهمه جگه لهوهی که ڕۆڵێکی گهورهشی دهبێت لهسهر خولقاندنی پیرۆزیی تر وهکو پارهو کاپیتاڵ و مهتیریاڵ.
ئاشکرایه بههۆی گڵۆبهڵایزهیشنهوهو بازاڕی ئازادهوه ئهمڕۆ شتێکی وا نهماوهتهوه که بههای ” ڕهسهنێتییهکهی ” خۆی پاراستبێت . ئابهمجوره ڕهوتی سیستهمی سهردهم و سهرهورێتی یاسای سهرمایهداری و سهرمایهیه، که لهسهر ئهوانهی سهرهوه کار دهکاتو لهسهر ئهو هێڵهش تهکانی پێدهدات.
لهبهرئهوهی ئهمهریکا یهکهم وڵاتی بههێزی ئابورییه، گهرچی وڵاتانی ڕۆژئاواو کهنهداو چین و یابان و باقی وڵاته گهورهکانی تریش لهشانی ئهوهوه دهڕۆن، ئهوهی که به ڕواڵهت دهبینرێت که زاڵه بهسهر کۆمهڵگهکان و تاکهکانیدا ، کهڵچهری ئهمهریکییه، نیو – لیبرڵ و سیاسهتی نیو- لیبراڵه ، فلیمهکانی هۆڵیودوو خواردنهکانه که له ئهمهریکا ههن، یاخود ههر ئهمهریکایه نیشتمان و دایکی کۆمپانییهکانی خواردن و کهرهسهکانی تر، که له وڵاتهکانی تریشدا جێ پێی خۆیان کردۆتهوه.
له ئهمڕۆدا گهر بمانهوێت و نهمانهوێت، ئهو کهڵچهره ، ئهو سیاسهته ، ئهو ئایدیایه تهنانهت له وڵاتێکی وهکو کوردستانیش و عێراقیشدا له زاڵبووندایه . ههڵبهته دوای بهرگرتنی ” شۆڕشی یا بههاری عهرهبی” لهو وڵاتانهشدا ئهم سیاسهت و کهڵچهرو ئایدیایه، گهر تا ئێستاش نهبووبێت، ورده ورده تهنگ به کهڵچهرو سیاسهت و ئایدیای نهتهوهیی یا خۆجێی ، ههڵدهچنێت و جێگایان دهگرێتهوه.
سیستهمی مهوجودو لێشاوی گڵۆبهڵایزشنهکهی وهکو لهسهرهوه وتم تهکی به ههمو ” ڕهسهنایهتییهک” ههڵچنیوه. نه کهڵچهری ڕهسهن و ، نه نهتهوهی ڕهسهن و ، نه پارتی ڕهسهن و ، نه مۆسیقای ڕهسهن و، ئهوه ههر زۆر دهمێکه لهم وڵاتانهدا پاکۆی تهواوی به دهسهڵات و نفوزی خێڵ و تایهفه داوه، نه پیاوو ژنی ڕهسهن و تهنانهت نه دین و ئاینی ڕهسهنیشی ، لهو شوێنبانهی که به تهواوی ئهم شهپۆله گرتویهتییهوه ، نههێڵاوهتهوه، ههر بۆیهش دهبینیت که دین، دینی ئیسلام، بۆ ئهوهی که لهگهڵ ڕهوتی سیستهمهکهدا تهکانی خۆی بدات و کاروباری خهڵکانی موسڵمان بێ گێرمهو کێشه، بڕوات و کارئاساییان بۆ بکرێت، زۆر به باشی له سهرجهمی وڵاتانی ڕۆژاواو ئهمهریکاو کهندهداو ئۆسترالیاو …هتد، مۆدیرهنایز کراوه. تهنانهت خواردنهکانیش و خوارندهوهکانیش مۆدیرهنایز کراون و بهو دهرده براون.
ڕهوی، یا کۆچی خهڵکی ، بهههر هۆیهکهوه بوووبێت و ببێت، له وڵاتانی بهرهو گهشهکردنهوه بهرهو وڵاتانی گهشهسهندوو ، تێکهڵ بوونیان بهو کۆمهڵگهیهی که لێی دهژین و فێربوونی زمانیان ، هاوسهرگیری لهگهڵ تاکهکانی ناو کۆمهڵگهکانداو قبوڵکردن و وهرگرتنی گهر ههموو کهڵچهرهکهشیان نهبێت، ئهوا بڕێکی ، لهتهک چێژ وهرگرتن له خواردن و گۆرانی و مۆسیقایان و ههڵسان و دانیشتن و تێکهڵی و ئاشنایی بوون به ژیانیان و یا ههتا بۆ ههندێکیشمان پهیڕهوکردنی ژیانیشیان . ئهمانه ههمووی لهپاڵ شهپۆلی گڵۆبهلایزهیشن و بازاڕی ئازادو لێدانی دههۆڵ و دهفی سیاسهتی نیو- لیبراڵ و لیبرالیزم، کارێکی گهورهیان کردۆته سهر ” ناڕهسهن” بوونی یا لانیکهم کاڵ بوونهوهی ههر یهکێک لهو ” پیرۆزییانهی ” که وتم . بۆیه چی تر سنوردار کردنی ههموو ئهو شتانه بڕناکات و ” قودسێتیش” له سای ئهم سیستهمهدا ، ئهوهی که بهسوود نهبێت بۆ خووودی سیستهمهکه، دهشکێنرێت، یا بێبایاخانه تهماشایان دهکرێت.
زاهیر باهیر – لهندهن
05/08/2012
ماوهیهكه بارودۆخی سیاسی و كۆمهڵایهتی له كوردستاندا له گرژبوون و نائارامیدایه، ئهمهش ترس و لهرزێكی زۆری بۆ هاووڵاتیانی كوردستان بڕیوهتهوه له ڕودانی شهڕی ناوخۆ و ههتا شهڕی نێوان ههرێم و حكومهتی ناوهندیش.
بارزانی، سهرۆكی ههرێم ماوهیهكه كهوتۆته بەرپاكردنی شاڵاوی پڕوپاگهنده و وتنی ههندێك قسهی بریقهدار و دانی چهندهها راگەیاندن و تاوانباركردنی نوری مالیكی سهرۆكشالیارانی عێراق، ههموو ئهمانه به بهرگریكردن له كوردوستان و گهلی كورد، بهههموو لایهكمان دهفرۆشیتهوه.
ههر لهشانی بارزانیشهوه ڕۆژنامه و ماڵپهڕ و ڕۆشنبیره لیبراڵهكان به بهردهوامی سهرگهرمی نووسینی وتاری حهماسی و ڕاپرسینی خهڵك و دیمانه لهگهڵ كهسانی دیار و ناودار و بێناو و نادیار سهبارهت به دروستكردنی دهوڵهتی سهربهخۆی كوردی یا كوردستانی دا.
زۆر گرنگه، كه كهسمان بهو وتار و گوتارانه چهواشه نهبین، چونكه چی ئهوانهی بارزانیش و چ ئهمانهی میدیا و ڕۆشنبیره لیبراڵهكانیش، شتێك نییه، جگه له دروستكردنی سهرمایهی سیاسی بۆ خودی خۆیان و پارتهكانیان.
له كاتێكدا كه بارودۆخهكه ڕۆژ بهڕۆژ خراپتردهبێت، نهوشیروان مستهفاش لهو دیمانهیهی ئهم ڕۆژانهدا زۆر به ڕاشكاوی و به بێتێڕامان پهنجهی خستۆته سهر ههندێك ڕاستی حاشاههڵنهگر، ههم خهڵكی كوردوستان و ههم بارزانی و بنهماڵهی بارزانی و پارتیش لهو ڕاستییانه، وریا دهكاتهوە نهك تاوانباریان دهكات.
گهرچی ڕهنگه زۆربهی ڕاوبۆچوونهكانی نهوشیران مستهفا، ڕاست بن، بهڵام لای من، ئهمهشیان ههر چهشنێكه لهو گهمه سیاسییهی كه ئهو كهس و لایهنانهی كه له سهرهوه ڕیزم كردن، دهیكهن. ههڵبهته ئهمه لهلایهكهوه بۆنی نزیكبوونهوهی لهگهڵ یهكێتی دا لێدێت ، كه له كاتێكدا كه كهلێنهكانی نێوانیان له فراوانبووندایه. له لایهكی دیكهشهوه نهوشیروان مستهفا زۆر باش دهزانێت سهرانی لیستی گۆڕان باریان لاره و بزووتنهوهكهشیان ، كە ڕاستتره بڵێین، خودی حیزبی گۆڕانیش گهڵێك لاوازبووه و تهریك كهوتووه و بهرهو پووكانهوه دهڕاوت.
له كاتێكی ئاوادا نهوشیروان مستهفا ناچارە وهكو سهری سهرهكی حیزبی گۆڕان له دیمانهیهكدا ههندێك قسهی لهوهی كه كردوونی، بكات ئەگهرچی بشبنه ھۆی گرژبوونی زیاتری باروودۆخه سیاسی و كۆمهڵایهتییهكه، چونكه بهم قسانهی ناو ئهم دیمانهیه ڕهنگه بۆ ماوهیهكی كورت، بتوانێت سهرمایهیهكی سیاسی بۆ حیزبهكهی دروست بكات و تا ڕادهیهكیش سۆز و خۆشهویستی خهڵكی بگێڕێتهوه بۆیان، بهتایبهت بۆ خودی شهخسی نهوشیروان.
ههر به ئاشكرابوونی دیمانهكه، دهركهوت كه پارتی ئهم قسانهیان بۆ قووت ناچێت و پێیانههرس نابێت. بهو قسانهی نهوشیروان مستهفا زۆر نائارام و توڕه بوون، له وهڵامیشیدا ههڕهشه دهكهن و نهوشیروان مستهفا بهوه تاوانبار دهكهن كه پلانی بۆ ئهمه كردووه و پلانی خۆی ههیه و ئۆپۆزیشنێكی زهرهرمهنده.
شایانی باسه ئا لێرهدا ئهوه بیری خوێنهری بهڕێز بخهمهوه، ئهوهی كه پارتی ئێستا به نهوشیروان مستهفای دهڵێت، له سهردهمی شاخدا نهوشیروان ههمان شت و ههمان تاوانی بگره به زیادیشەوه دهخسته پاڵ ئهو گروپانهی كه دژی ڕژێمی بهعس بوون و هاوكاتیش لهگهڵ بزووتنهوەی چەكداری كوردیدا نهبوون و ڕهخنهیان له بزووتنهوهكه دهگرت، لهوانه گروپهكهی جارانی ئێمه ” گروپی ماركسی- لینینییهكانی عێراق” كه به “كار” ناسرا بوو ههروهها ڕێكخراوی كارگهران و یهكێتی كارگهران .
ئهوهی كه لهلای من گرنگه ئهوه نییه، كه ئایا من لهو دیمانهیهدا لهگهڵ نهوشیروان مستهفادا یهكدهگرمهوه یا نا!!! یاخود ئهوه گرنگ نییه كه نهوشیرون مستهفا لهو دیمانهیهدا ڕاسته یا ههڵهیه. بهڵكو ئهوهی كه لهلای ئازادیخوازان دهبێت گرنگ بێت، بهجیا له جیاوازی بیروبۆچوونیان لهگهڵ نهوشیروان مستهفادا، دهبێت ههموومان داكۆكی له ئازادی بیروبۆچوون و ئازادی ڕادهربڕین بكهین، ئیتر ئازادی ڕێكخراوهیی بوون بێت ، ئازادی ئایینی و مهزههبی، نهتهوهیی ، سهربهستی و ئازادی ئافرهت، میولی جنسی ، ئازادی تاكەكەسیی، ههر بۆ ئهمهش دهبێت بهر به ههڕهشه و تیرۆر بگرین.
نهوشیرون مستهفا مافی تهواوی خۆیهتی له دهربڕینی ڕاوبۆچوونهكانیدا و ههتا تاوانباركردنی خهڵكانێك و ههر لایهكیش تا ئهوهندهی كە بهڵگهنامهی به دهستهوه بێت.
داكۆكی له ئازادی ئهو، له دهربڕینی بیر و باوەڕی خۆی، بەشێكە لە داكۆكی له ئازادی تاكەكەسی و گشتی، ھەروا كپكردنهوهی دهنگی ئەویش به ههڕهشه و تیرۆر، بەشێكە لە ھەوڵی كپكردنی دهنگی ههر كهسێكی دیكه كه له ههر بوارێكدا بیهوێت شتێك بڵێت و ڕێگەخۆشكردنیشە بۆ تیرۆركردنی بۆچوونە جیاوازەكان.
ئهمه دروشمی خهڵكانی ئازادیخوازی ناسیاسی و نا حیزبییه، ههر ئهمانیشن كه به تهواوی بێگوێدانه جیاوازی ڕا و بۆچوون، بێ بههیوابوونی دروستكردنی سهرمایهی سیاسی ئهم ئهركه دهگرنه ئهستۆ.
مێژووی دوور و درێژی پارتایهتی به ههر ههموویانهوه، له یهكێتی و پارتی و ئیسلامی و كۆمونیستی و گۆڕانی ڕیفۆرمیستی و هتد له كوردستاندا ئهوهی سهلماندووه، نهك ھەر ئەوەی، كە ئهوان داكۆكیكهری سهرهكی و لاوهكیش له ئازادی و ئازادیخوازان نهبووون، بهڵكو ئهوان بە خۆیان ههڕهشهیهكی گهورەش بوون له بهرامبهر سهربهستی و ئازادیخوازیی و ئازادیخوازاندا، ئەگهر تیرۆری جهسهدی ئازادیخوازانیان نهكردبێت، ئەوا بهدرێژایی مێژویان له تیرۆركردنی ورە و بیر و بۆچوونیاندا بهردهوام بوون. ئهوان ئازادییان له خهڵك سهندۆتهوه و كۆنترۆڵی خهڵكیان كردوه تاكو دژی ئازادی و دهسهڵات قسه نهكهن و نهجهنگن، بە واتایەكی دیكە، ھەموو ھەولێكی ئەوانیش چ لە شاخ و چ لەنێو شارەكاندا (١٩٩١ تا ئێستا)، تەنیا بۆ بەشداریكردن و جێگەگرتنەوەی سەركوتگەرانی ئازادی بووە، نەك لەناوبردنی سەركوت و نایەكسانی و نادوەریی.
ئەنوەر فەتاح محەمەدئەمین لە دنیای سیاسی ئەمڕۆدا، لە کاتێکدا کە بەگشتی خەباتی چەکدارانە،له وڵاتانی ئهوروپاو ههندێ وله وڵاتانی دنیادا کهبه خهباتی چهکداری شهڕی زۆرداری ناکهن ، جهماوهر بهخهباتی سهختی خۆیان ڕۆژانه دژی ناحهقیهکانی سستهمهکهو دهسهڵاتهکهی دهبنهوه دژی ئهو بێ مافی وبێدادییهی که دهسهڵاتداران بهرامبهر زۆرینهی خهڵك دهیکهن لهڕێی هیزه سهرکوتکهرهکانیان ومیدیاو یاوهرهکانیانهوه،کهچی هێشتا خهڵکانێك ههنکه هێشتا خهبهریان نهبۆتهوهو باس لهسهروهری یاساو سوپای نا ئایدولجی وسهروهری نهتهوایهتی و جیاکردنهوهی دهسته خوشکانی دهسهڵات ، یاسایی وبهڕیوهبردن وقهزائی، دەکەن . من پێم وایه ههرچی دهسهڵات ههیه بۆ مانەوەی لە دەسەڵاتدا ، بهرنامهیهکی توندو تۆڵی ههیه، کۆڵهکهکانی ئهو بهرنامهیهش لهناو جهرگی کۆمهڵگادا دادهچهقێنێ، یاسایهکیش دابڕێژرێت که خودی دهسهڵاتهکهی بکاته دهسهڵاتێکی، یاسایی، ،ههڵبهته ئهو شهرعیکردنەی هێزی دهسهڵات بههۆی خەڵکانی خۆیەوەو دەزگا تایبەتییەکانیەوە ، بڕیاری لهسهر دهدرێت که ئەو دەزگەیەش پێی دهڵێن پهرلهمان، وهکاری سهرهکی ئهندام پهرلهمان پارێزکارییهکی شهرعیانهی شێوەکانی فەرمانڕەاوایی دهسهڵاته، ئیتر سیمای ئهو دهوڵهتە هەرچۆنێک بێت : علمانی یان دینی یان .. هتد . وه دهبێت هێزی داپڵۆسسێنهرو دهمکوتکهری کاراو لێزانیشی ههبێت، تا ههموو ناحهقییهکانی دهسهڵات . بکاته حهقو چی زهبروزهنگی دهسهڵآتیش ههیه به وشهو دهستهواژهی ڕێك وپێکه له خهڵکی بشارێتهوهو، بیخاته چوارچێوهیهکی یاسای توندوتۆڵهوه، ئهگهر گهورهترین پێشێلکاری بهرامبهر مافهکانی خهڵکیش کرابێت . وه ئهم کورته باسهی من ڕۆژ نیه چهند باره نهبێتهوه بهرامبهر خهڵکی کارگهری نادهسهڵهتخواز . لهڕۆژی 20 ی تهموزی ساڵی 2012 دا دادگا سهربهخۆکهی بهریتانیا دوا بڕیاری خۆی دا بهرامبهر پۆلیسیك که لهبهر چاوی ههزارهها خهڵکی ڕاپهڕیو دژی سهرانی ( ج 20) لهسهر شهقامهکانی ناوهڕستی لهندهن که له 18 ی نیسانی 2009 دا بوو، ههڵبهته هێندهی خۆپیشاندهران پۆلیس ڕیزبهستیان کردبوو بۆ بهرهنگاری خهڵکی ڕاپهڕیو، وه ئهو شوێنانهی که خهڵکی خۆپیشاندانیان لێکردبوو ، ههموو شهقامه سهرهکی و ناسهرهکییهکانیان گرتبوو، بهبهرنامهیهکی لهپڕو نهێنی، واته شهقامهکانیان وهکو سجن لێکردبوو، که نهیاندههێشت هیچ کهسێك بێته ناوهوه یان بچێته دهرهوه، تهنانهت ڕێگهی ئهوهشیان نهدەدا کهس بچێت بۆ تهوالێتیش ، بەمەش حاڵهتێکی زۆر ناڕهحهتیان بۆ ئهو خهڵکه دروست کردبوو ، بهڕادهیهك ناڕهزای مافی مرۆڤی جیهانیشی لێکهوتهوه دژ بهو کاره ناڕهوایهی پۆلیس کردی بهرامبهر خهڵکی ڕاپهڕیوی لهندهن دژ بهسیاسهته نامرۆڤهکانی سستهمهکه، لهههمان کاتدا بهئامۆژگاری پۆلیس ههرچی بانقهکان ودوکانهکانی کۆمپانیه گهورهکان ههبوو تهخته پۆشکران وهکو ههمبهرگهرخانهو شوێنی فرۆشتنی جلوبهرگ بۆ ئهوهی نهبا هێرش بکرێتهسهریان وتوشی زیان ببن، جگه لهوهی هەلیکۆپتهریش لهئاسمانهوه چاودێری جموجوڵی خهڵکییان دهکرد . کاری پارێزهرانی دهسهڵات واته پۆلیس بهناوی پارێزگاری له موڵکوماڵی سهرمایهداران کهوتنه دهستبهکاری زهبرو زهنگ دژی ههرکهسێك ، که ههرچالاکیهک دژی سستهمهکهی بکردایه، وه لهو رۆژهدا کهسێکی ڕۆژنامهفرۆشی سهرجادهی لهندهنی تێدا کوژرا بهناوی ( ئیهن تۆمڵسن ) که تهمهنی 47 ساڵان بوو، ئهو پیاوه کە لە ئیش بەرەو ماڵەوە دەگەڕایەوە بەڵام ڕێگهیان نەدابوو یهکسهر بڕواتهوه بۆ ماڵهوه، ناچار بهبهردهمی پۆلیسهکانهوه ،بههێواشی دهڕۆیشت و دهستێکی لهگیرفانیا بوو، که ئهوه خوویهکی کۆنی ئان بووه، وه پشتی لهپۆلیسهکان بوو تارادهیهكیش له ڕیزبهندی پۆلیسهکانیشهوه دوور بوو . بهپێی ههرچی شایهتهکان وشرێته ڤیدۆکان ههیه که تۆمارکرابوون، ئان هیچ ههڵسوکهوتێکی نائاسایی نهکردبو، کهچی پۆلیسێک لهڕیزبهندهکهوه هاته دهرهوهو که دوایی ناوی زانرا، که ناوی ( سایمۆن هاردوود ) تهمهن 45 ساڵ ، هاته دهرهوهو مستهکۆلهیهکی قایمی تێسرهواند وپاڵێکی توندیشی پێوهنا . بیانوی پۆلیسەکە بۆ ئەمە دهیگوت که من چاوم کهوتۆته سهر ئان ویستویهتی هێرش بکات بۆیه من لێمداوه، بهڵام خۆشبهختانه پیاوێکی بزنسمانی ئهمهریکی لهو کاتهدا وێنهی ڤێدیۆی دهگرت ههموو ئهو قسانهی پۆلیسهکانی بهدرۆخستهوهو وێنهی ڤیدۆکهی دا بهرۆژنامهی گاردیان، ئهوانیش خستیانه سهر وێبسایتهکهی خۆیان، که چ ناحهقییهکیان کردوە بهرامبهر ( ئان ). پۆلیس زۆر ههوڵیدا لهگهڵ ڕۆژنامهی گاردیاندا، که ئهو وێنهی ڤیدیۆیهی دژ بهو پۆلیسه گیراوه لابەرێت ، تا ئهو باسه ونبکهن ،بهڵآم هیچیان بۆنهکرا ، پۆلیس ناچار بوو که پهنا ببەنه بهر دکتۆری ( پۆستمۆرتیم ) توێکاری، که هۆی مردنی ( ئان ) ی گهڕاندهوه بۆ ئهلکحولی وبهجۆرێك کحول جهرگی بڕیوه ولهکاتهدا که پۆلیسهکه دهستی لێههڵهێناوهتهوه، هەر لهوکاتهدا توشی سهکتهی دڵ بووهو ئهوه هۆی مردنهکهی بووه نهك لێدانی پۆلیسهکه، دوایی لهڕێگهی لێکۆڵینهوهیهکی پزیشکی سهربهخۆووه که توێکاریان بۆکرد بۆیان دهرکهوت که ( ئیهن ) لهئهنجامی ئهوڵێدانهدا مردوە که لێدانی پۆلیسهکه توشی نهزیفی ههناوی کردبوو، وه نزیکهی سێ لیتر خوێن چوبوه ناو سکییهوهو بووه هۆی مردنی . ئهو پۆلیسهی که ئانی لهبهرچاو ههموو خه ڵکیدا کوشت کە ههموو وێنەکان بەڵگەنامەی ڕوداوەکە بوون ، کەچی هێشتا پۆلیس ههرئینکاریان دهکرد، ناچار لهژێر فشاری خهڵک و بهرنامهی ووچ دۆگ و یارمەتی هەندێک لە میدیا ، ناوی پۆلیسهکه ئاشکرا بوو دواتر دادگاییهکی ڕوکاریان بۆگرد، کهسێ ساڵی خایاند وپۆلیسهکهش ( سیمۆن هاردوود ) لهگهڵ ئهوهی خاوهنی میژویهکی توندوتیژیو سهرکهشییهکی زۆریشی کردبوو بهرامبهر بهخهڵکی ئاسایی وپۆلیسه هاوکارهکانی که تهنانهش چهند هاوکارێکی خۆشی سکاڵای لهسهر توندوتیژی وجنێوفرۆشیهکهی ههبوو، بهڵام ئهو پۆلیسه له دادگادا ، دادوهرهکان چاویان له ههموو ئهو سکاڵایانه پۆشی که دژی بوون سیمۆن تهنانهت بهبهرگی مهدهنیشهوه، بهناوی پۆلیسهوه ههر هێرشی ناڕهوای کردۆته سهرخهڵکی، یهکێ له پۆلیسهکانی هاوکاری دهگێڕێتهوه که بۆ لیکۆڵینهوهیهک چوینه ماڵێك ، کهچی سیمۆن یهکسهر پهست بوو قورتمی خاوهن ماڵهکهی گرت ویهک مستی دا بهدهمیدا بهبێ هۆ . هەر لەو ڕۆژەشدا کە ئانی تیا کوشت لهماوهی ههشت دهقیقهدا که لهڤانهکه دادهبهزێ چهندجارێک پالێ بهخهڵکهوه ناوه، یهکێك لهوانه وێنهگرێکی بی بی سی بو که بهکامیرهکهیهوه دای بەزەوێیدا . بهههرحاڵ ئهوهی که دهمهوێت بیڵێم ئهوهیه که پۆلیس وههرکهسێکی تر پارێزگاری له دهسهڵات بکات ، دهسهڵات ماف وبڕوانامهی دایپڵۆسین و پیاوکوشتنی پێدهدات، لهههموو دنیادا ئهمه وایه، ئیتر یاسا سهروهر بێت یان ناسەروەر . سستهم، سستهمی چینایهتییه، چینێك چینێك دهچهوسێنێتهوهو مافی سهروهریش بهدهست چینی دهسهڵاتدارو دامودهزگاکاینوەیەتی وه تاخهڵک ئهو سستهمهی قبوڵ بێت، ئهبێ ئهو بێدادیه له بێبهختیدا قبوڵ بکات . کۆمسیونی سهربهخۆی سکاڵای پۆلیس، که پارێزگاری لهمافی گشت کهسێك دهکات کهمردن وناخۆشییهك ههبێت و پهیوهندی به پۆلیس وخهڵکهوه بێت، وتیان ئهو پۆلیسه له واجبدا بووهو پارێزگاری له خۆیکردووه، وهکو پێشتر وتم ئییهن تهنها ئهوه ڕێگاکهی بووهو خۆپیشاندهریش نهبووه . وه لهم وڵاتهدا ( بهریتانیا ) که گوایه یاسا لهوپهڕی سهروهریدایهو گهورهترین سهرمایهدارو دهسهڵات دهباته دادگا و بهدایکی یاساکان ناسراوهو خاوهنی کۆنترین پهرلهمانه که لهساڵی 1215 هوه کار دهکات ولهساڵی 1236 هو ناویان نا پهرلهمان،کهچی لهساڵی 1990 هوه 1433 ههزارو چوارسهدوو سی وسێ کهس مردون ، کهپۆلیس دهستی سهرهکی له مردنهکانیان بووهو تائێستاش یهك پۆلیس حوکم نهدراوه که پهیوهندی بهمردنی ئهو ژماره زۆرهوه ههیه، که ئیتر ئێمه ماوهی پێش ئهو بهروارهش نازانین . ههرچهنده بهڵگهکانی کوشتنی ( ئییهن ) یان بۆ نهشاردرایهوه، پاش لێکۆڵینهوهیهکی سێ ساڵی که تهنها بووه مایهی ئازارو سۆیهکی گهورهو گران بۆ خێزانهکهی، وه ئازادی پۆلیسیشی تیادا پارێزرا .
* زانیاریهکان لە ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانی 20 تهموزی 2012 یان ویب سایتی جی 20 به ئنگلیزی، وەرگیراون .
ئەنوەر فەتاح محەمەدئەمین
ئهم (تایتڵە) بهههردوو لاکهیدا دهخوێنرێتهوه، چونکه له ڕووی ستراکچهرهوه ، ههرهمین، بچوك گوێ قوڵاخی گهورهیه و گهورهش ههڵسوڕێنهری ئیدارە و بنهماکانی ئابوری و سیاسییه. حیزب دهیهوێت دهوڵهت بگرێتەدەست تاکو توێژاڵی دەستەبژێر بخاتە سهرلوتکهی ههرهمی دهسهڵاتهکه و ببێته خاوهنی گهورهترین قهپاڵی گهورهی سەروەت و سامانی نەتەوە و وڵات به هێزی یاساش پارێزراو بێت
ئەو کاتەی که حیزب بووه حیزبێکی دهسهڵاتدار ئیتر یاسا و ڕێسای ئابوری و هێزی داپڵۆسین، دهگرێته دهست و پاشان دهبێته بکوژ و ببڕ. هەموو سەروەت و سامانەکان بۆ خۆی قۆرخ دەکات واتە ژیان بۆ خۆیان و دۆزهخ و ترس بۆ چین و توێژاڵەکانی تر.
کهمینهی دهسهڵاتدار ههوڵی باڵادهستی خۆیان له ڕێی هێزهوه سەپاندووە و دهیسهپێنن بهسهر خهڵکدا، وه ههر له ڕێی ئهو هێزهشهوه یاسایەکیش دەسەپێنن که بشێت بۆ ئهوهی بهسهرێك دهسهڵاتهکهی پێ سهقامگیر بکهن و لهلایهکی تریشهوه دهسهڵاتهکهیان بهزۆر بهخهڵکی پهسهند بکهن، له ههمان کاتدا دهسهڵات، لەژێر فشاری خەڵکیدا ناچار دەبێت کە دان بهههندێك مافی کۆمهڵگەکهدا بۆ دامرکاندنەوە و کهمکردنهوهی ڕق و غهزهبی خهڵکی نارهزا بۆ سهقامگیری ئاسایش، بنێت.
دهوڵهت ههزار و یهك جۆرو شێوازی تۆقاندن و هەڵخەڵەتاندنی ههیه ، واته دهوڵهت چهند زهبر و زهنگی ههبێت، لهگهڵ ئهوهشدا کۆمهڵه شێوازێک دادههێنێ تا بمانکاتە نیشتمانپهروهر و دڵسۆزی ئاڵای ڕهنگاوڕەنگ بڕازێنێتەوە بهشێوهیهك که ببێته مایهی شانازی بۆ زۆرینهی خهڵکهکه، بەمە کۆڵهکهکانی له کرۆکی کۆمهڵگادا دادهکوتێ، دهوڵهت بهو شێوازانەی کە دەیانگرێتە بەر دهتوانێت بڕێک له خهیاڵ خهلق بکات و هێنده دهیڵێتهوه و مهزنی دهکات بهدرێژایی کات دهبێته بابهتێکی موقهدهس (دینی)، واته تهحریم دهکرێت و دهبێته هێڵی سور وهکی حیزبییهکان دهڵێن قابیلی شێکردنهوه و ڕهخنه نییه ، لهوانهش دینی دهسهڵات، حیزب، دهوڵهت، سهرکرده، ئهمهش مانای سنوردارکردنی چالاکییهکانی عهقڵ و ئفلیجکردنی بهشێکی بیرکردنهوه، بهمهش خهیاڵ دهبێته عهقیده واته ئیمان ، ئیمانیش بەو ئاڕاستە کاردهکات که بهههشت بۆ موریدەکانی مسۆگهره بکات. ئهم باسه بۆ ئهوروپاش ههر وایه ههر کهسێك له خزمهت سستهمهکهدا بێت، بهڵام بۆ حیزبهکانی ئاسیا و ئهفهریقییا که بونه دهوڵهت، گوایه خهڵکی غهرق دهکهن له عهدالهت و خۆشهویستی و سهربهستی…تد، کە ئەمانەش درۆیهکی شاخداری سستهمهکەن. .
ئهمهیه نامۆبون (اغتراب) که ئهوهی نهتوانێ لهو وههم و خهیاڵه دینه ڕزگاری بێت، ناتوانێ ئازادانه بیربکاتهوه.
ولێم ڕایش له کتێبی دین و شیکردنهوهی نهفسیهکهیدا، دهڵێ ترسناکترین شت که مرۆڤ گیرۆدهی دهبێت نامۆبونه، چونکه ههر بابهتێك موقهدهسکرا ئهوه (کرنوش، پهرستن، مهزنکردن، ترسان) دهبێته شتهسهرهکیهکان لای، وه لەجیاتی ڕزگارت بکات بیرکردنهوهت ئیفلیج دهکات، کهسایهتیت تێکئهشکێنێ بهڕادهیهك ورهت وا دادهبهزێنێ که بهرهو پهرستنی سوڵتانهکان و بازاڕت دهبات لهسهر حسابی کهرامهت و دڵسۆزی ژیان. وه وهزیفهی دهوڵهت بێبههاکردنی پرنسیپهکان و کهرامهتی خهڵکیه.
بههاترین پرنسیپ لای ئهندامانی حیزب کڕنوشبردنه بۆ سهرکرده ، وه وهلای تهواویشی ههبێت بۆ ئهو پرنسپانهی که سهرکرده پێیڕازییه و دڵخۆشی دهکات، وه سوکترینیشیان ڕاپهڕێنه دژ بهو کۆیلایهتیه، بۆیه ئهندامی حیزب ئاساییه لهسهر قسهیهك بهسهرکرده و حیزبهکهی توڕهبێت، بتکوژێ یان توشی داوی پۆلیس و ئهمنت بکات، ئهخلاق لای حیزب گوێڕایهڵیه و تهسلیم بونه به موقهدهساتهکانی دینی دهسهڵات، که ئهو دینه دینی ئیمپراتۆره نهك دینی خۆشهویستی و ئازادکردن.
جا حیزب لهم سهردهمهشدا ڕژێمی خزمایهتی، طائفی و قهومی وهیان ههرشکڵێکی تری وهرگرتبێ یان وهریبگرێ بهپێی زروفی ناوچهکه و ئاستی هۆیهکانی بهرههمهێنان و مێژووهکهی، بهڵام حکومهت نوێنهرایهتییهکی ڕاستهوخۆی چینی سهرمایهداری دهکات، واته شێوازی بهرههمهێنانی سهرمایهداری که دهکاته دینهکهی و ئهمەش کە پێی دەڵێن دیمکراتییهت، بهرهو ئیستبدادیهت دهبرێت و هەروەهاش بووە، لە هەر کاتێکیشدا مەترسی لەسەر دەسەڵات بووبێت یا ببێت ، ئیتر ئەوەش له ههر کوێیهکی دنیادا بێت .
ئهوهشی که پێی دهڵین تهکنۆقرات، کهسی گهنج و کهسی شیاو بۆ شوێنی گونجاو ، تهنها بۆ خۆڵکردنه چاوی خهڵکییهئهمه گهمهیه، له ئاسیا یا لە ئهفهریقادا باوێتی ، ئهگینا ئهوهتا به ههزارهها ملیۆن دولار سهرف دهکرێ له ئوتێل و فڕۆکەخانەکاندا ، کهچی پولێك سهرف ناکهن لهپێناوی گهشهسهندنی کشتوکاڵ و پیشهسازیدا تابتوانێ فرسهتی و شوێنی کار بۆ خهڵکی خهڵق بکات وه شوێنی دیار بێت له ئابوری وڵاتدا، باشترین نمونهشمان ئهوه عێراق له سهرانسهریدا ئهو سیاسهته پهیڕهو دهکات، ئهوهتا خهڵکی ناتوانن پهرداخێک ئاوی پاك بخۆنهوه بهڵام سهرکردهی حیزب تهیارهی تایبهتیان ههیه یان بهتەیارهی تایبهتی هاتوچۆ دهکهن ، چونکه حیزب و شۆڕش له ئهنجامی ئهو کاره دهترسن که خهڵک فێری ئهوه بێت که کار بکات و دهست له حیزب پاننهکاتهوه ئهمه لهڵایهك، وه لاکهی تریش بۆیه بهههند وهرگرتنی گیانی تیرەگەری و قهومی لهو دوو کیشۆرەدا (ئاسیاو ئهفهریقا) لهوپهڕی گهشهیدایه ئهوهش بۆ ئاسانی کۆنیڕۆڵکردنییهتی، ههڵبهته ئهوروپا ئهم ئاستهی بهجێهێشتووه، چونکە دهوڵهت ڕاسهوخۆ نوێنهرایهتی سهرمایهداری دەکات.
ههر حیزبێك که دهیهوێت دهسهڵات بگرێته دهست، بهڕیفۆرم دهست پێدهکات و پرۆژهی خهیاڵاوی خزمهتگوزاری پێشکهش دهکات و دوایش گەر خەڵکی ناڕەزایی دژی دەرببڕێت بهکوشتن و بڕینێکی یەکجار زۆر کۆتای پێدیت، ههر وهکو ووڵ دورانت له میژووی شارستانیکهیدا له بهشی دهوڵهت و یاساکهیدا باسی دهکات، چاپە کوردیەکەی دهڵێت ” دهوڵهت بهستهم دهست پێدهکات، بهڵام هێنده نابات خوگرتن بهملکهچی لای دهبێته حاڵهتێکی ویژدانی و ههر خێراش دوای ئهوه ههموو هاوڵاتییهك وابهستهی بۆ ئاڵا ناخی دهههژهنێت. که خهڵکی لهم سستهمهدا که شۆرش دهکات و دژی دهسهڵات دەوەەستێتەوە، ههردهسهڵاتێك بێت که دهڕوخێ دهسهڵاتێکی تری لهجێگهی قوت دهکهنهوه و ههر حیزبێك ئینشقاق دهکات حیزبێکی تری گهندهڵ دروست دهکاتهوه له هی سهرچاوهکه لێڵتر و نالهبارتر له جهوههردا و کهمێك زیاتر ئاڵوواڵاکرا و له شکڵیا، حیزب و دهوڵهت ستراکچهرێک و فهلسهفهیهکی چینایهتی و ههرهمی ههیه و بهو ڕێڕهوهشا کاردهکات، له پێشتریشدا زیاتر باسکراوه، که دوبارەی ناکهمهوه لێرهدا.
من لێرەدا چەند نموونەیەک دەهێنمەوە لهسهر حوکمهت لهو وڵاتهی که به دایکی یاسا ناسراوه که بهریتانیایه، که لهم وڵاتهدا ههرچی خزمهتگوزاریه له کهمبونهوهدان بههۆی قهیرانی ئابوری و زۆری بهتاڵهوه، ئهوهتا حکومهتی بهریتانیا لهسهدا 45%ی شوێنی سەرپەرشتی مناڵانی دهرهوهی خێزان، واته ئهو مناڵانهی که خێزانیان نییه، له بهر نهبونی پاره چارهنوسی داخستن چاوهڕێیانه یان ههر داخراون، بههۆی نهبونی پاره، کهچی ئهوهتا ئهو پاره زۆره سهرف دهکات بۆ چارلسی کوڕی مهلکه بۆ سهفهرێکی نۆ ڕۆژی نیو ملێۆن پاوهند سهرف دهکات له سهفهرەکەیدا بۆ باشوری ئهفهریقا، وه دۆقی یورك بۆ سهفهرێکی شهش ڕۆژیان 81 ههزار پاوهندیان سهرفکردووه بۆ پڕوپاگاندهکردن بۆ دهوڵهت و پیرۆزکردنی لهلای خهڵکی ، وه مهسرهفی ئهم ساڵی به کینگ هام پاڵاس زیادی کردووه بۆ 32 ملێۆن پاوهند. کهچی ڕۆژ لهدوای ڕۆژ مهسرهفی خهستهخانه و خانهی پیران و مناڵانی بێ خێزان کهم دهکرێتهوه، بهڵام ههموو کهسێکی بهریتانی دهبێت ڕۆژی 52 پنس بدات به پیاو ژن و مناڵهوه بهخێزانی مهلیکه، ئهمهش ئهوهتا چارلسی کوڕی مهلیکه خۆی و ژنهکهی سهفهرێکی یهك ڕۆژیان له شاری ئهبهردینهوه بۆ لهندهن به تهیاره 19،583 پاوهندی تێچووه، یان سهفهرێکی شهمهندهفهری ئهندرۆ له نۆرث ئۆڵت بۆ بلفاست 10.470 پاوهندی تێچووه. کەچی لەولاشەوە خهڵکی لهسهر کاردهردهکرێ و موچهی فهرمانبهران نابێت زیاد بکرێت.
ئهمهش نمونهیهکی تری دهوڵهتێکی دیمکراتی تر، که ئهویش هندستانه ، که لهوێ نزیکهی دوو ملیۆن کهس ژیانیان لهسهر گهڕانه بۆ دوزینهوهی شت له شتی فڕێدراودا، لهسهر پاشماوهی خهڵکی تر دهژین، که ههندێکیان دهبێت چهند سهد مهترێك بڕۆن ئهوسا دهگهنه شوێنی پاشهڕۆکان زبڵەکان، وه ههندێکێشیان لهوانه 20 ساڵ و بگره زیاتریش لهسهر ئهو پاشماوانه دهژین، که زۆرینهی مناڵهکانیان دەردەدار بهنهخۆشی سکچون و ڕشانهوه و نهخۆشییهکانی پێستهوه ( ڕۆژنامەی گاریان 3ی تهموزی 2012.)
وه باسێکی تری حکومهت ئهوهیه که ههردوو خێڵی گانا که وڵاتێکی ئهفریقییه ئۆبودوس لهگهڵ ئهنادانیس که باسی خۆیان دهکهن دهڵێن ئێمه یهك کۆمهڵگا بوین، بهیهکهوه ئهژیان لهیهك نیشتماندا و ژن و ژنخوازیمان لهنێواندا ههبوو، کهچی سیاسهت ههمومانی لهیهکتر کرده دوژمن و کهس هیچی لهوی تر قبوڵ نهدهکرد، لهبری خۆشهویستی زهبروزهنگ و کوشتن و بڕینی خستهنێوانمانهوه. وه دهوڵهت خۆی لهپشت نانهوهی ئهو ئاژاوانهوهیه تا ڕوحی تایهفهکهری و دوژمنایهتی پهرهبسێنێ له نێوانماندا (فکرهکهی گاردیان شهشی تهموز 2012)
جا خۆ لهو وڵاتانهدا حوکمهتیان ههیه و دهوڵهتیشیان ههیه و تهمهنیشیان له سهد ساڵێك تێپهڕاندووه و یاساش سهروهره، وه حکومهت ههر چوارساڵ جارێك دهگۆڕێ، وه تهشریعی و تهنفیزی و قهزایی تییدا جیابۆتهوه، وه سوپا و پۆلیسیش ئایدۆلوجی نییه و بهڵام دهسهڵات نوێنهری چینایهتییه و نوێنهری چێنێکی تایبهتیه، ئیتر ئهوهی دهیهوێت داڵغهی حوکمهتی سهربهخۆی ههبێت بۆ بهئاکام گهیاندنی خهونهکانی که بهئازادییهوه دهیبینێ، ئهوه دهوڵهت لهجیاتی دهستهبهرکردنی بۆی زهوت دهکات و ئهوه ههتا ماوه دهبێت خهیاڵ بێت. وه نمونهی دهوڵهتهکانی تری نهتهوه یهکگرتووهکان لهوه باشتر نین تا من گرهو لهسهر دهوڵهتی کوردی یان ههردهوڵهتێکی تری ئهم دنیایه بکهم، ئهوهتا چرکهیهك نیه خهڵکی به داپڵۆسینی هیزی داپڵۆسینهرهکانی حوکمهته نهتهوهی و ئاشتی خوازهکانهوه نهبێته کۆچی قوربانی.
زاهیر باهیر – لهندهن
21/07/2012
دهسهڵات و سیاسییهکان له بریتانیادا، لهو بڕیارانهی که دهیدهن و ههمیشهش له خزمهتی کۆمپانیا گهورهکان و بزنسمانه گهورهکاندایه، وهکو ههموو کاتێکی تریان وامان پێدهفرۆشنهوه که ههر ههموویان به سوودو بهرژهوهندی دانیشتوانی بریتانی و بهتایبهتی خهڵکه ئاساییهکهی دهگهڕێنهوه. ئێمهش ، لهبهر ئهوهی که دهستهبژێری خۆمانن و هێناوماننهته سهر کورسی دهسهڵات ، دهبێت متمانهیان پێبکهین و ئهوهی دهیڵێن بهڕاستی بزانین. بێگومان بۆ ئهوهشی که خهڵکی لێیان نهکهوێته گومانهوه، بڕیارهکانیان دهبێت به پرۆسێسی غهڵبه غهڵب و چهلهحانێی ناو هۆڵی پهڕلهماندا، بڕوات، پێش ئهوهی ببنه بڕیارێک یاخود یاسایهک. لهولاشهوه بهپشتی پرۆپاگهندهو زوڕنای میدیای لیبراڵ ، قرچهشكێنێکی باشی بیرو هۆشمانی بۆ دهکهن تاکو به ئاسانی و به ئاسایی قبوڵی ئهو بڕیارانه، بکهین.
له ساڵی 2005 وه ههر که لهندهن شانسی میواندارێتی یاری ئۆڵهمپیکی 2012 ی بردهوه، ئیدی له دوای ئهو کاتهوه باس ههر باسی ئهوهیه که چۆن ئۆڵهمپیک وهرزشی خهڵکهو ههلێکی زۆر باش ڕهخساوه بۆ بریتانیا به گشتی و بۆ لهندهن به تایبهتی تاکو خهڵکهکهی له نزیکهوه بهشداری و تهماشای بکهن، ههروهها دهبێته هۆی هێنانی خێرو بهرهکهتێکی زۆر بهخولقاندنی کارو بوژانهوی ئابوری بریتانیا. ههر باس باسی خۆئامادهکردن بووه بۆ ئهم یارییانه تاکو وای نیشان بدهن که ئهمان، له ههموو بوارهکاندا، له چین سهرکهوتوانه تر دهیبهن بهڕێوه، چ له بواری پاراستنی ئاسایش ، له نیشاندانی ڕۆژی کردنهوهو کۆتاییهاتنی یارییهکان، لایهنی هاتووچۆو له گهیشتنی یاریکهران و میدیاو تهماشاکهراندا و تا دهگاته بهکارهێنانی شوێن و شێوه خزمهتگوزارییهکان و گهلێکی تریش لهمانه.
بهڵام له ههقهتدا یارییهکان، پهیوهندییهکی زۆر کهمیان به وهرزشهوه ههیهو لایهنێکی زۆر کهمیشیان سهبارهت به وهرزشه، بهڵکو مهسهلهکه مهسهلهی پارهیهو دروستکردنی پارهی زیاترو کاپیتاڵی زیاتره بۆ کۆمپانیا زهبهلاحهکان و بزنسمانه گهورهکان. ههر لهبهر ئهمهشه که به دهیهها کۆمپانیای گهورهی وهکو :Adidas, G4S, Nike, Puma, McDonald, Dow Chemical, Coca-Cola, Cadbury, Heninken, Atos ، ,Visa Company, British Telecom, British Airways EDF, General Electric جگه له چهند کۆمانیایهکی گهورهی تریش که تایبهتن له دروستکردنی بیناو بازاڕو ئوتێل و پارک و ڕیگاوبان و شوێنی تر، یارمهتی مهرجدارانهی سهرگرتن و بهڕێوهبردنی ئؤڵهمپیک دهدهن.
ههموو ئهم کۆمپانیانه سوودمهندن چ لهبارهی ههرزانی ڕێکلامهوه که له کهناڵه تهلهفزوێنیهکان بۆیان دهکهن، چ له دهستکهوتنی هێزی کاری بهلاشدا که خهڵکانێک به خۆبهخشانه کاریان گرتۆته ئهستۆ که ژمارهیان تا ڕۆژی 12/07/2012 2500 کهس بووه، که ئهم ژمارهیه له چوونه سهرهودایه، ئهمه جگه لهو سوودو قازانجه ئاسساییهی که خۆیان بۆ ناوهتهوه. کهچی ئهم کۆمپانیانه بهدۆستی ئۆڵهمپیک و وهرزش و خهڵک ناوزهده دهکرێن، که له کاتێکدا زۆربهیان دهبێت سهرزهنشت و لۆمه بکرێن، بدرێنه دادگا بهرامبهر بهو تاوانانهی که له ههقی مرۆڤایهتی و کریکارهکانیاندا و تێکدانی ژینگهو هێنانی کارهسات بۆ خهڵکانی ناو کۆمۆنێتی ئهو شوێنانهی که بارگهو بنهیان لێههڵداوه، دهیکهن، بهتایبهتی لهو وڵاتانهدا که بهرهو گهشه سهندن ههنگاو دهنێن. ئهمه جگه لهوهی که به سهدههاههزار ، گهر ملیۆن نهبێت، له خهڵکانی گهنج و منداڵان، دووچاری قهڵهوی و جۆرهها نهخۆشی کوشنده بوون بههۆی خواردن و خواردنهوهکانی ئهوانهوه.
من لێرهدا ههر تهنها ڕۆڵی کۆمپانیای نایک و ئهدیداس له بهنگلادش، دێنمهوه یادی خوێنهر ، که ئهم دوو کۆمپانیایه بهشێکی زۆری بازاڕی سپۆرتیان له بریتانیادا که به 4 ملیارد پاوهند خهمڵێنراوه ، داگیر کردوه. ئهدیداس له %15 و نایک له %18 ئهم بازاڕهیان داگیر کردوه، ههروهها له پشتی 26 تیمی وهرزشهوهن که لهسهر ئاستی نهتهوهیین، که لهوانه: بریتانیاو ئهڵمانیاو ئهمهریکاو چینن.
ڕیکۆردی شوومی ئهم کۆمپانیانه له شاردنهوهدا نییه، له وڵاتێکی وهکو بهنگلادشدا که کارگهو کۆمپانیایان ههیه که لانی کهمی کرێ له ڕۆژێکدا 94 پێنسی بریتانییه ( یهک پاوهند = به 100 پێنس) کهچی ئهدیداس تهنها 72 پێنس کرێ دهدات، ئهمه جگه له ههراسانکردنیان و لێدانیان و سوکایهتی پێکردنیان و تهحهڕوشپێکردنی جنسی. که ئهم مامهڵهیهی ئهدیداس ئهوهنده کۆمۆن( شایع) بووه بهپێی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامهی گاردیانی بریتانی 03/03/2012 که چاوپیکهوتن لهگهڵ دوو بهش له سێ بهشی کرێکارهکانیاندا کراوه، نیشانی دهدات ههر ههموویان به چهشنیك له چهشنهکان سوکایهتییان پێکراوه.
لهندهن و ئۆڵهمپیک یا لهندهن و زۆنی جهنگ : کولفهی (تێچونی-خهرجه) ئۆلۆمپیک به ههموویهوه له سهرهتادا، لهلایهن کاربهدهستانی ئهوکاتهی دهوڵهتهوه تهنها به 2.38 ملیارد پاوهند خهمڵێنرا. له ساڵی 2010 سهرکهوت بۆ 9.3 ملیارد پاوهند ، له سهرهتای 2011 وتیان به 10 ملیارد پاوهند تهواو دهکرێت. کهچی ئهمساڵ ئاشکرا بوو که له ههقهتدا 13 ملیارد پاوهند دهکهوهێت که لهم پارهیهش له %98 (9.3 ملیارد پاوهند) باجدهری بریتانی دهیدات، تهنها له %2 ی ئهم پارهیه لهلایهن کۆمپانییه گهورهکانهوه دهدرێت ئهویش بهو مهرجهی که ڕیکلامهیان له میدیاداو له شوێنه گشتییهکاندا بهخۆڕایی بێت و باج لهسهر کۆمپانیهکانیان ئهوهی که هی خودی بریتانیا خۆیهتی، کهمبکرێتهوه ئهوانهشیان که نیشتمانی دایکیان، وڵاتانی تره ، باجیان وهکو لهسهر کۆمپنیاکانی خودی بریتانی، لهسهر حساب بکرێت، چونکه باج لهسهر کۆمپانیا، له بریتانیادا نزمه به بهراورد لهگهڵ زۆربهی وڵاتانی ئهوروپیدا یا وڵاتانی سکهندناڤیدا. ڕۆژنامهی گاردیان دهری خست که که به ههموویان بۆ ئهو ماوه کورته 600 ملیۆن پاوهند باجیان بۆ دهگهڕیتهوه، واته 600 ملیۆن پاوهند له ههقی خۆیان کهمتر دهدهن.
نزیکهی 2 ملیارد پاوهند تهنها بۆ زامنکردنی ئاسایش له ناوهوهو دهرهوهی گێمهکان، تهرخان کراوه. ئا لهم پارهیه بۆ دروستکردنی پهرژینێکی (سیاجێک) کارهبایی 11 میلی به دهوری شوێنی یارییهکاندا 80 ملیؤن پاوهنده، دانانی 6 بنکهی موشهکی دژه تهیاره لهسهر ئهو ماڵانهی که نزیکن له شوێنی یارییهکهوه، بهکارهێنانی 55 تیمی سهگ ، هێنانی گهورهترین پاپۆڕی جهنگی HNS Ocean، که له ڕوباری تایمس کهنار بگرێت لهگهڵ 4 فڕۆکهی جهنگی که پێی دهڵێنJets Typhoon Fighter ئهمه جگه له چاودێری کردنی چهندهها ههلیکۆپتهری جهنگی و پۆلیسی له ئاسمانهوهو قهدهغه کردنی بهشێک له ئاسمان له فڕینی فڕۆکهی بێمۆڵهت. بهواتایهکی تر تهنها فڕۆکه جهنگییهکان و ههلیکۆپتهره میلیتهریهکان و پۆلیسییهکان، بهو بهشهی ئاسماندا که قهدهغه کراوه، دهتوانن بفڕن . به کورتییهکی 13500 سهرباز ، زۆر لهوه زیاتر که له ئهفغنستانن ، 10000 پۆلیس ، 10 ههزار گاردی تر کهلهلایهن گهورهترین کۆمپانیای جیهانی زامنکردنی ئاسایشهوه به ناوی Group for Security که به G4S ناسراوه و گرێبهستی 284 ملوێن پاوهندیان ههیه بۆ دابینکردنی 13500 گارد بۆ یارییهکه. . وا پێشبینی دهکرێت به هێنانی بۆدیگاردو پاسهوانی تایبهتی له لایهن سهرۆکی دهوڵهتهکانهوهو پیاوه دهسهڵاتدارهکانهوه تهواوی ژمارهکه بچێته 42 ههزار چهکدار ، به کورتییهکهی لهندهن دهبێته زۆنی جهنگ لهبری مهڵبهندی وهرزش و ئۆڵهمپیکیش مهترسی زیاتری تیرۆریزم لهسهر خهڵکی زیاد دهکات تاوهکو ئاشتی .
ههر لهبهر ئهم مهترسییهش بوو که دانیشتوانی یهکێک لهو تاوهرانهی(Tower ) که ئهو مووشهکانهی لهسهر دانرابوو ، پاش ڕێکخستنی خۆیان له گروپێکدا، وهزارهتی بهرگری و شالیاری بهرگرییان برده دادگا لهبهر ئهوهی یهکهم: ههبوونی ئهو موشهکانه لهوێ مهترسی ژیانیان بۆ دروست دهکات بههۆی ئهگهری زیاتری تیرۆریزمهوه، ههروهها ئاوهڵابوونیان بۆ مهبهستی میلیتهری و سیخوڕی و چاودێریکردنیان، واته زهوتکردنی ئازادی هاتوو چۆو ههڵسوکهوتی خۆشیان و ئهوانهشی که دێنییان دهکهن. داوی ئهوهیان دهکرد لهکاتی سوور بوونی دهوڵهت و وهزارهتی بهرگری لهسهربهردهوامیدان به مانهوهی ئهم بنکهیه، ئهرکی دهوڵهته که سهرجهمی دانیشتوانی ئهو تاوهره یا بگوێزێتهوه بۆ خانوویهکی تر یاخود بخرێنه ئوتێلهوهو دهوڵهتیش خهرجهکهی بدات. دووههم: وهزارهتی بهرگری بههیچ شێوهیهک ڕاوێژی لهگهڵ دانیشتوانی تاوهرهکهدا، نهکردووه له سهر ئهم مهسهلهیه ، بهڵکو دهرکهوت که به نهێنی لهگهڵ شارهوانیدا کردویهتی، که ئهمهش ههقێکی یاسایی و مرۆڤانهی خۆیانه.
له ڕۆژی 10/07/2012 ، که کهیسهکهیان لهلایهن دادگاوه بینرا، دۆڕاندیان. دادگاو پارێزهری وهزارهتی بهرگری وتیان که هێزی سهربازی و پۆلیسی نه لهکاتی ئاشتی و نه لهکاتی جهنگدا، زهروور نییه بۆیان که پرس و ڕاوێژ به کهس بکهن ، دهتوانن له ههر شوێنێکدا بیانهوێت، ههتا ناوماڵهکانیش بێت، بنکهی خۆیان دانێن ، ههقی ئهوهشیان ههیه که هیچ قهرهبوویهکی دانیشتوان، نهکهنهوه.
ئۆڵهمپیک و گرانکردنی باری ژیانی دانیشتوانی لهندهن: واپێشبینی دهکرێت له سهردهمی بهڕیوهچوونی یارییهکانی ئۆڵهمپیکدا ژمارهی خهڵکی لهندهن به ملیۆنێک زیاتر بچێته سهرهوه به هاتنی 10500 یاریکهر، 28 ههزار له هێزی میدیا، فرۆشتنی 8.8 ملیۆن بیتاقه، که زۆربهی ئهم بیتاقانه لهلایهن خهڵکانی وڵاتانی ترهوه یا خهڵکانێک که بریتانین و بهلام دانیشتوی لهندهن نین، کڕراون و ئامادهی تهماشاکردنی یارییهکان دهبن.
لهندهن مهشووره به شارێکی جهنجاڵ و قهرهباڵغ، ئاووههوا پیسی، گرانییهکی بێوێنه ، پڕ له گیروگرفت و تاوان. ئێستاش که ملیۆنێک خهڵکی تریشی بێته سهر ههڵبهته سهنگ و قورسییهکی زیاتر دروست دهکات به تایبهت له هاتوو چۆو بهکارهێنانی هۆیهکانی هاتووچۆدا و کردنی تاوانی زیاتردا.
له لهندهندا خهڵکێکی زۆر له خهڵکانی زگورت و خانهواده بێجێگاو ڕێگان. پێشوهختی ئۆڵهمپیک، بهپێی ڕاپۆرتێکی گاردیانی ڕۆژی 19/07/2012 تێکڕای دانیشتوانی بریتانی له %40 ی داهاتیان بۆ کرێ یا سلفهی عهقاری خانویان ، دهڕوات. له نێو 29 وڵاتی ئهوروپییدا تهنها دانیمارک و یؤنان پارهی زیاتر له بریتانیا له داهاتیان بۆ مهسهلهی خانووبهره دهڕوات. بێگومان هاتنی ئۆڵهمپیکیش بهشدارییهکی گهوره دهکات له سهرخستنی کرێ ی خانوو ئهپارتمێنتهکاندا( شوقه) . له ههقهتدا ههر له مانگی دوازدهی ساڵی پارهوه ئهم دیاردهیه دهرکهوتووهو بوهته هۆی ئهوهی که خاوهن موڵک و خانووهکان له ڕۆژههڵاتی لهندهن و شوێنه نزیکهکانی تری ئۆڵهمپیک کرێی خانویان زۆر سهرخستوهوه، له ههندێک شوێندا خاوهن خانووکان داوایان له کرێچییهکانیان کردوه که یا دهبێت ڕازی بن به سهرخستنی کرێکهیان یا دهبێت خانوهکانیان بۆ چۆڵ بکهن. ئهمهش وایکرد که گهلێک کرێچی له خانوهکانیان دهربکرێن چونکه خاوهن خانوهکان دهتوانن و یاساش له پشتیانه که خانوهکانیان به پارهیهکی خهیاڵی بۆ ئهو ماوه کورته بدهنهوه به کرێ به خهڵکانێک که له دهرهوهی لهندهنهوه یا بریتانیاوه دێن بۆ سهیری یارییهکان.
له شهقامهکانی ناو لهندهن و دهوروبهری لهندهندا 109 میل دابڕاوه بۆ بهکارهێنانیانی ئهو شهقام و لهینانه ( Lane ) تهنها لهلایهن وهرزشکهران و کهسوکاریان و Very Important Person (VIP) بۆ گهیشتنیان به شوێنی ئۆلهمپیکهکه، که 30 میلیان له ناو جهرگهی لهندهن دایه، بهکارهێنانی ئهم لهینانه له ههموو کهسێکی تر قهدهغهکراوه. گیروگرفتی هاتوچۆ گهورهترین گیروگرفته له لهندهن دا گهرچی پاسێکی زۆر له ئارادایه که ڕۆژانه 6 ملوێن خهڵک دهگوێزنهوه، شهمهندهفهری ژێر زهمینیش زیاتر له 3 ملیوین خهڵک ڕۆژانه بهکاریان دههێنن ئهمه بێ له شهمهندهفهرهکانی سهرزهوی و تهکسی و سهیارهی تایبهتی خهڵک . ههر بههۆی ئهم قهرهباڵغییهی که ههیه، گهیشتنه شوێنێکی زۆر نزیک وهختێکی زۆر دهبات ، بێگومان لهمهولا ئهم کێشهیه خراپتر دهبێت نهک ههر بهوهی که سهیارهیهکی زیاترو پاسێکی زیاتر له سهر شهقامهکان دهبن، بهڵکو بهشێکی جادهکان وهکو لهسهرهوه باسم کردن ، بۆ گهیشتنی ئهو خهڵکانهی له سهرهوه دهستنیشانم کردن، بۆ شوێنی یارییهکانو کاروباری ئۆڵهمپیک، بهکار دههێنرێت.
پیسبوونی ژینگه بههۆی ههبوونی کارخانهو کۆمپانیاو ئۆفیس و سهیارهو پاس و لۆری و شهمهندهفهرو فڕۆکهی مهدهنی و جهنگی، پۆلیس، که زۆرن ، گیروگرفتێکی تری لهندهن و دانیشتوانی لهندهنه لهگهڵ دهنگ و غهوغایهکی زۆردا. له لهندهن و دهوروبهری لهندهن دا 5 فڕۆکهخانهی ناوخۆو نێودهوڵهتی ههن، ههره گهورهکهیان Heathrow یه که ههموو نیو خولهکێک یا فڕۆکهیهک دهنیشێتهوه یا یهکێک ههڵدهستێ، ئهمه جگه له فڕۆکهخانهکانی تر،. بێگومان له ڕۆژی 16/07/2012 وه هاتن و فڕینی فڕۆکه زیاتر بووهو ڕۆژ بهڕۆژیش تا کارهساتی ڕۆژی دهسپێکردنی ئۆلهمپیک و چهند ڕۆژێکیش دوای تهواو بوونی، ههر له زیاد بووندا دهبێت، که ئهمانهش دهبێته پیسکردنی زیاتری ژینگهی لهندهن و دهوروبهرهکهی.
گهرچی ڕهنگه ههندێک بزنسی بچوک بۆ کاتێکی دیاریکراو کهمێک سوودمهند بن، یاخود چهند ههزار کارێک به پارهیهکی کهم و له ههل و مهرجێکی سهختی کارکردن و نهبوونی نقابهو نهبوونی مافی پارهی خانهنشینی ، بخولقێنێت، بهڵام له ڕاستیدا ههتا مانگی نیسانی ئهمساڵ زیاتر له 300 بزنسی بچوک بههۆی ئهوهی که زۆر نزیکن له شوێنی ئۆڵهمپیکهوه، له شوێنهکانی خۆیان ههڵکهنراون لهگهڵ 1200 ماڵیش که پێیان چۆڵکراوه تاکو خانوهکانیان بڕوخێننرێن و بهکاریان بهێنن بۆ کاروبارو شوێنی یارییهکان. ئهمه جگه لهوهی که دروستکردنی پارکی ئۆڵهمپیک 776 ملیۆن پاوهندی تێچوه ، بێگومان دوای تهواوبوونی یارییهکانیش خهڵکانی ئاسایی ناتوانن ئهم پارکه بهکار بهێنن ، چونکه ئهمیش بهشێکه له ههموو مومتهلهکاتهکانی ئۆڵهمپیک ، یا بههۆی ئۆڵهمپیکهوه، دروستکراون.
دانانی نوقتهی پاسهوان و سهیتهرهی زۆرو خستنه ژێرچاودێری کردنی خهڵک و پرۆسێسی پشکنینی خهڵک و سهیارهو ههراسانکردنیان بهردهومهو تاکۆتایی یارییهکانیش ههر بهردهوام دهبێت.
داگیرکردنی زهوییهکی زۆر که پێشتر موڵکی کهس نهبووه و لهلایهن ههموو خهڵکهوه بهکار دههێنران ، بۆ دروستکردنی شوێنی ئۆڵهمپیک و پێداویستییهکانی تری لهگهڵ دروستکردنی 3000 خانوو فلاتی( شوقه) گهلێک مۆدیرن بۆ وهرزشهوانهکان و هاوسهرو کهسوکاری نزیکیان، که ناوی گوندی ئۆڵهمپیکی، لێنراوه. بێگومان لهکۆتایی یارییهکاندا ئهم خانوو فلاتانه، بههۆی گرانییانهوه، ناتوانرێت لهلایهن خهڵکانی ئاساییهوه بهکار بهێبرێت یان بهکرێ بگیرێت . ههر له ئیستاوه 1439 فلاتیان به نرخی 557 ملیۆن پاوهند به کۆمپانیایهکی قهتهری ، فرۆشراوه، که باجدهری بهریتانی لهم ڕهدهڵ و بهدهڵهدا 275 ملیۆن پاوهندی زییان لێکهوتوه. ئهو خانوو فلاتانهشی که ئهمێننهوه کرێ و نرخهکانیان به ڕادهیهک بهرز دهبێت که له توانای خهڵکانی ئاساییدا نابێت.
هاندانی گیانی ناشیونالیستی و پیرۆزکردنی زیاتری سرودی نهتهوهیی و نیشتمانیانه. ناساندنی بڕگهو یاسای نوێ لهپێدانی دهسهڵاتی زیاتر به پۆلیس و گاردهکانی پاراستنی ئاسایش لهکاتی دهرکهوتنی ههر شتێکی بهناو ” شاز” یا کهسێک ، گروپێک، به ههڵه، به نهشارهزایی ڕییان بکهوێته ئهو شوێنانهی که له خهڵکی قهدهغهکراون، دیسانهوه بهناوی “شکاندنی حورمهتی یاسای ئاسایش” دهتوانن خهڵکی به پشکنین و پرسیارو وهڵام و چاودێری کردنی بهردهوامیان و ههتا گرتنیشیان ، ههراسان و بێزار بکهن. ههر سهرهتای ئهمساڵ بوو شالیاری ئۆڵهمپیک و وهرزش له تهلهفزووێن و میدیادا بێئابڕوانه داوای له دراوسێ دهکرد که سیخوڕییهتی بهسهر دراوسێوه بکات له کاتی بینینی مامهڵهیهک، یا ڕهفتارێکی ” غهریبداا”
کاردانهوهی خهڵکی بریتانی له بهرامبهر ئۆڵهمپیکدا: گهرچی به ملیارد پاوهند بۆ ئهم یارییه گهورهیه سهرف کراوه، به ملیۆنیش وتهو وتارو باس و خواسو ستایش و دیمانهو چاوپێکهوتن و حیکایهت و یادوهری و زۆری تر لهمانه له سهری، وتراوه و ڕیسراوه تاکو ههم پاساوی سهرفکردنی ئهو ههموو پارهی پێبدهنهوه که له پێناوی بۆنهیهکی چهند ههفتهییدا سهرف کراوهو، که چ کهسێک زیاتر له کۆمپانییه گهورهکان سوودی زۆری لێنابینێت، ههم بۆ ستایش کردنی بریتانیاو سیاسییهکان و وروژاندنی گیانی نهتهوهیی و نیشتمانی تاکو خهڵکانی ئاسایی کارهساتو نههامهتییهکانییان لهبیر بکهن که بههۆی ئهم قهیرانهوه، تووشی بوون، که سیاسییهکان و سهرجهمی لیبراڵهکان و کۆمپانییه گهورهکان و بانقهکان ، بهرامبهر بهم قهیرانه لێپرسراوان. لهگهڵ ههموو ئهمانهشدا ڕاپرسییهکان که لهڕێگای پؤڵهکانهوه کراوه دهری دهخهن که خهڵکی هیچ خۆشییهکی بهم یارییانهدا ناچێت و به گشتی لهگهڵیدا نین. بۆ نموونه پؤڵی یهکهم که له کۆتایی مانگی پێشوو سهرهتای ئهم مانگهدا کرا ، له نێوانی ئهوانهی که پرسیاریان لێکرابوو له لهندهن دا له %49 و له دهرهوهی لهندهنیش له %53 ، لهگهڵیدا نهبوون، تهنها له %4 زۆر به کوڵ و دڵهوه لهگهڵیدابوون. له ڕۆژانی 10/07/2012 دواتر، له پؤڵی دووههمدا که BBC لهسهر ئاستی بریتانیا ئهنجامی دا تهنها له %36 ی ڕاپرسان لهگهڵیدان. له ههردوو پؤڵهکدا خهڵکی زۆر ناڕازییهو ئهوهی ڕهچاو کردووه که تهنها کۆمپانیا گهورهکان سوودمهند دهبن.
لهههمان کاتیشدا ههر له دهمێکهوهیه زیاتر له 30 گروپ و ڕێکخراو، چالاکیهکانیان کردووه به یهک و لهژێر ،, The Counter Olympics Network (CON) htt://counterolympicsnetwork.wordpress.com خۆیان ڕێکخستوه بۆ کردنی چالاکی جۆراو جۆر، ئێستاش بانگهشه بۆ خۆپیشاندانێکی گهوره دهکهن بۆ ڕۆژی28/07/2012 . CON بڕوای وایهو ڕایگهیاند ” که ئۆڵهمپیکی 2012 له سروشتهکهی خۆی وهرگێڕراوه بۆ فیستیڤاڵی کۆمپانیا گهورهکانی جیهانی، که به ملیارد پاوند له ئێمه دهبهن تهنها بۆ زیادکردنی قازانجی تایبهتییان، ئهمه له کاتێکدا پیرهکان و خهڵکانی کهمئهندام و نهخۆشهکان و بێکاران و گهنجان و لاوان و خهڵکانی تریش سزا دهدرێن بۆ ئهو قهیرانهی که بهشی دارایی و پیشهسازی خولقاندویانه. ڕاوهستان و بێدهنگبوونمان بهرامبهر ئهمه، نیشانهی ڕازی بوونمانه، که له ههقهتدا ئێمه ئهمهمان ناوێت گهرتۆش بێزاری له ههموو ئهمانه وهکو ئێمه ، وهرهو بهشداری ئهم خۆپیشاندانه بکه”
ئهم چهند ڕستهیهی که CON دهیڵێت زۆر ڕاسته ، که له کاتێکدا بهو پارهیه دهتوانرا قوتابخانه و خهستهخانهی زیاتر دروست بکرایهو بێکارانی پێبخرایهته ئیشهوه.
لهلایهکی تریشهوه دوو له نقابه گهورهکانی بریتانیا که یهکێکیان نوێنهرایهتی کارمهندانی پشکنینی پهساپۆرت له فڕۆکهخانهکانی بریتانیا و لهاوانه فڕۆکهخانهی Heathrow و بهندهرهکان و سهر سنورهکان دهکات، بڕیاری داوه ڕۆژی 26/07/2012 مانبگرن دوای ئهوهش ههتا ڕۆژی 20/08/2012 ش ئۆڤهر-تایم نهکرێت به مهبهستی دژی بهتایبهتکردنی کهرتهکهیان، زیادکردنی مووچهی خانهنشینی و زیادی موووچهو دژی دهرکردنی کرێکاران. هاوکاتیش بهشێک له شۆفێرهکانی شهمهندهفهرهکانی هێڵی ئاسنینی بهستنهوهی لهندهن به ههندێک شاری دهرهوهی لهندهن، بهکۆمهک دهنگیان داوه له ڕۆژی 06/08/2012 وه بۆ 3 ڕۆژ مانبگرن بۆ ههمان مهبهستی سهرهوه. ئهم دوو مانگرتنه، دهوڵهت و دهسهڵاتی تۆقاندووهو شپرزه کردوه و کهوتوونهته پڕۆپاگهندهیهکی زۆر دژی ئهو دوو نقابهیه، چوونکه له ههقهتدا ئهم دوو مانگرنته لهو کاته ناسکهدا شکستییهکی گهوره دهبێت ههم بۆ دهوڵهت و ههم بۆ ئۆڵهمپیکیش .
سهلام عارف
بۆ گفتوگۆكردنێكی بابهتی و زانستی
هێندهی من ئاگادارم، كهم پرس ههیه، ئهوهندهی پرسی دهوڵهت زۆری لهسهر گوترابێت، ههموو تهوژمه هزرییهكان كهم تا زۆر دهربارهی ئهو پرسه ڕستویانه، ههرچیهكیش دهربارهی گوترابێت، پابهندی بەرژەوەندییه چینایهتییهكان بووه (دهوڵهت به ههر ناوێكهوه گاز بكرێت، یان دهوڵهتێكی چینایەتییه، یان نییه). گهر لهنزیكهوه ئهو باسكارییانه بخوێنینهوه، له چلۆنایهتی ناوهڕۆكی باسكارییهكانهوه، بۆمان دهردەكەوێت، كام تهوژمی هزری لهگهڵ ئهویدی جیاوازه و دژیهتی، یان كام تهوژم لهگهڵ تهوژمێكی دی یهكانگیره، بهلامانهوه سهیروسهمهره نهبێت، گهر بینیمان كه ئهو تهوژمه هزرییانه، جگه له (سۆسیالیزمی ئازادیخوازی دژه دهسهڵاتگهرایی –ئهناركیزم-) ههموویان لهیهك خاڵی گرنگ و سهرهكیدا هاوبهشن، ئهو خاڵهش بریتییه له (پێویستی بوونی دهوڵهت و بهرزنرخاندن و نهمری دهوڵهت)، ئهوهتا ئێستا دیسانهوه، له كوردستان به گوڕێكی ترهوه، ههندێك كهس و لایهن لهسهر داوای بهرژهوهندییه چینایهتییهكانی خۆیان، خۆیان كردۆته مامهخهمهی ئهو پرسه و كردویانهته بنێشتهخۆشهی سهرزمانیان، ئهوهی دەیڵێن نایڵێنهوه بهشێوهیهكی گشتیش ئههلی ئهو بهزمه ئهمانهن (وشەفرۆشهكان- (جاڕچیهكان)- ئههلی حهز و سۆزی نهتهوهیی- ناسیۆنالیستهكان- سۆسیالیستە دهسهڵاتخوازەكان).
بهرلهوهی بچمه ناو وردهكارییهكانی باسهكهوه وای به باش دەزانم تیشك بخمه سهر دوو بابەت:
یهكهم، بهداخهوه ههندێك كهسی دڵسۆزههن، پرسی سهربهخۆیی و دروستكردنی دهوڵهتیان تێكهڵوپێكهڵ كردووه و به یهك بابهت وبه یهك پرسی دەزانن، به بیروبۆچوونی من ئهو دووانه؛ سهربهخۆیی و دروستكردنی دهوڵهت زۆر جیاوازن و دژ بهیهكن، له هیچ جێگهیهك و زمان و سەردەمێكدا ههمان واتا به دهستهوه نادهن ، سهربهخۆی خۆی له خۆیدا گورزێكه كە له سیستهمی ناوهندێتی دهدرێت، دهشێت سهربهخۆیی به بهشداریكردنی ڕاستهوخۆی زهحمهتكێشان ببێته ههنگاوێكی ڕادیكال ڕووه و (خۆبهڕێوهبردن) و (خۆبژێوی)، بهڵام ئهوه لهباری دروستكردنی دهوڵهتدا، تهواو بهپێچهوانهوهیه، چونكه دروستكردنی دهوڵهت، دروستكردن و بههێزكردنی ناوهندێتییه، واته دوورخستنهوهی ههموو جۆره بهشداریكردنی ڕاستهوخۆی زهحمهتكێشانه، جاری واههیه، ئهمانه تهنها به دروستكردنی یهك دهوڵهت تینوویەتییان ناشكێت، بەڵكو داوای دروستكردنی چهند دهوڵهتێك دەكەن!!
دووهم، ڕووئهدات، كه (كهسێك یان لایهنێك ئامرازێكی باش بۆ ئامانجێكی خراپ بهكاربهێنێت) یان به پێچهوانهوه (ئامرازێكی خراپ بۆ ئامانجێكی باش بهكاربهێنێت)، ئهو ئامرازچییانه بۆچی ئاواهین؟ چونكه ئهوانه بهتۆپزی لهو باوهڕهدان، كه (ئامانج پاساوی ئامرازهكانه)، بهڕاستی ئهوهش هیچ نییەتپاكی نییه، بەڵكو جۆرێكه له جۆرهكانی جامبازی هزری.
با ئیسته هێدی هێدی بێمه سهر باسی مامهخهمهكانی دروستكردنی دهوڵهتی كوردی
* وشەفرۆشەكان (جاڕچیهكان)
ئهوانه تێكهڵهیهكی وردهبۆرژوای نائومێدی ناو كۆمهڵگهی كوردین، پێكهاتوون له پاشماوهی ههردوو باڵهكهی (حشع) و مهلایی و جهلالییه زوڵملێكراوهكان!! سهریانكردووه بهژێر باڵی یهكتردا و بهڕواڵهت ههرخهریكی لاڵانهوه و كوڕووزانهوهن بههیوای دهستخستنی ههندێك ئیمتیازی زیاتر خهریكی خۆڕووسپیكردنن لای دهسهڵات، بهپێی بارووزوفهكهش خهریكی پهتپهتێنن و ڕۆژ دوای ڕۆژیش دهوڵەمهنتر ئهبن، بۆ نهتهوهبازی و ئاڵا و دهوڵهتبازی یهكاویهكن و بێهاوتان لهكاری نەفامكردندا.
** ئههلی حهز و سۆز
ئهوانه زۆریان له ژینگهی خواری خوارهوهی كۆمهڵگهوه هاتوون، تا بڵێی نەفامكراون، هیچ هۆشمهندییهكیان نییه دهربارهی بهرژهوهندییه چینایهتییهكانی خۆیان، زیاد له پێوویست ڕێزی دهسهڵات و پیاوه ماقوڵان ئهگرن، ڕقێكی زۆریان ههیه بهرامبهر به زانیاری و زانست، پهروهردهی دهستی پیرانی تهریقهتی دهوری بهردن، ئهوانه هێنده نەفامن، له نەفامیی خۆیانه، كه ناترسن و پرسێكی وا گهوره و گرانیان (دروستكردنی دهوڵهت)یان داوهته دهست حهز و سۆزی كیۆرانهی نهتهوهیی، شهكانهوهی پارچه پهڕۆیهك (ئاڵا)یهك له ههمووشتێك به گرنگتر دەزانن، ئهم ئههله له ساده و ساكاری خۆیانهوه، ههموو نههامهتییهكان دهگهڕێننهوه بۆ ئهوه، كه دهوڵهت نهبووه و نییه، بهداخهوه ئهوانه لهوه ناگهن، كه مهرج نییه بۆ(ئهوهی داهاتوو پوچهڵت نهبێت، ئهبێت ڕابوردوو و ئێستاشت تێر و پڕ بێت) كه ئهوه ئهڵێم مهبهستم ئهوه نییه بڵێم بوونی دهوڵهت تێر و پڕییه!! نهء تهواو به پێچەوانهوهیه، مهبهستم، ئهوهیه بڵێم كه نههامهتی و ستهمدیدهیی له نهبوونی دهوڵهتهوه سهرچاوهی نهگرتووه، بهڵكو زادهی سیستمێكه كه لهسهر سهكۆی ههموو سیستهمه ئابووری و كۆمهڵایهتییهكان قنج و قایم ڕاوهستاوه.
*** ناسیۆنالیستهكان (نەتەوەچییەكان)
ناسیۆنالیستهكان، بهڕهچهڵهك (ناسیۆنال سۆسیالیست)ن، ههردەم ئامادهن بوون و ئامادهشن، لهگهڵ وهرچهرخانێكی ئابووری و سیاسیدا ببنه ڕهوتێكی نهتهوهیی ئهوپهڕگرتوو، لهو چهشنه، كه له فهرههنگی سیاسیدا پێیدهوترێت (فاشست – نازی) ئهوانه نوێنهران و دهمڕاستانی توێژ و چینهكانی سهرهوهی كۆمهڵگهن، وهستایانی به ئهزموونن له نەفامتركردنی (ئههلی حهز و سۆز)دا، ئهوانه بهبێ نەفامیی (ئههلی حهز و سۆز) كاریان مهرهخهس نابێت، ئهوانه بۆ نەفامكردن پهنا ئهبهنهبهر دروستكردن و گێڕانهوهی سهدان ئهفسانهی پاڵهوانبازی پاڵهوانه نهتهوهییهكان، ئهوانه گوێ نادهنێ و ئامادهن سهدهها درۆی ئهفسانهیی دروستبكهن، بهو مهرجهی كاریان مهرهخهس بێت، بۆ نموونه به بهردهوامی سهدان حیكایهتیان لهم چهشنه ههڵبهستووه و ههڵئهبهستن ئهڵێن ”جارێك له جاران شێخ مهحمودی لاو لهگهڵ باوكی ڕێی دهكهوێته ئهستهمبوڵ، لهسهر باڵهخانهیهك چهند پارچه پهڕۆیهك ئهبینێت له باوكی ئهپرسێت ئهوانه چین؟ باوكی ئهڵێت ئهوانه ئاڵای دهوڵهتهكانن، ئهویش ئهڵێت كامهیان ئاڵای كورده؟ باوكی ئهڵێت ئاڵای كوردی تیا نییه، چونكه كورد دهوڵهتی نییه، ئهویش سوێند ئهخوات، كه ئهبێت دهوڵهتێك بۆ نهتهوهی كورد دروستبكات” جا تو ویژدانتان كام نەفام ئهتوانێت بهرگهی ئهو حیكایهته سوكانه بگرێت و نەفامتر نهبێت؟
ئهو ناسیۆنالیستانه لهوهشهدا، ههر درۆ دەكەن كه وڵاتپهرستن و پارێزگاری بهرژهوهندی نیشتمان و سنوورهكانی دهكهن، نهخێر ئهوانه پارێزگاری بهرژهوهندییهكانی خۆیان دەكەن، كه به ههزارویهك گوریس گرێدراوه به بەرژەوەندی سهرانی نهتهوهكانی ترهوه.
ئهو ناسیۆنالیستانه، هیچ كات له دهوڵهتیان كهم نهبووه، له سهرتای دروستبوونی دهوڵهتی ناوهندی عێراقهوه، ههر (پایزه) برای دهوڵهت بوون، تا ئهمڕۆ لهتهك مهحروومكردنی ڕهش و ڕووتهكاندا، لهتهڕ خواردویانه و ئهخۆن و بێباك له وشكیش خهوتون و ئهخهون، مهگهر ئهوه جیاوازی و دژایهتی نێوان بەرژەوەندی نێوان چین و توێژه كۆمهڵایهتییهكان نییه؟ گهر ئهوه نییه!! ئهی چییه؟
**** تهریقهتی سۆسیالیسته دهسهڵاتخوازهكان وهكو له سهرهوه ئاماژهم پێدا (دهوڵهت یا چینیه، یا نییه)
گهر كهسێك، یان لایهنێك لهسهر لیستی سۆسیالیزم خۆی ناونووسكردبێت، شوورهییه، ئهوه نهزانێت كه جوڵانەوەی چینایهتی له كۆمهڵگهی چینایهتییهوه سهرچاوهیگرتووه، واته له كۆمهڵگهی نابهرابهری ئابووری و نادادپهروهری كۆمهڵایهتییهوه سهرچاوهیگرتووه، گهر هاتوو (لا سامح اللە) بڕوای وابوو، بێگومان بڕوای بهمهش ئهبێت “دهوڵهت هێزێك نییه له دهرهوهی كۆمهڵگهوه هێنرابێت و سهپێنرابێت بهسهر كۆمهڵگهدا، دهوڵهت زادهی هزرێكی ڕهوشتیش نییه، نهخێر كاتێك كۆمهڵگه دهگاته ئاستێكی دیاریكراوی پێشكهوتنی، ئهو كاته ئهو كۆمهڵگه چینایەتییه پێویستی بوونی دهوڵهت فهرز ئهكات، ئهو كاتهش، ئهو كاتهیه كه كۆمهڵگه به پێی بەرژەوەندییهكان دابهشبووه بهسهر چین و توێژه كۆمهڵایهتییهكاندا، جێگه و پێگهی ههریهكەیان چهندایهتی خاوهنداریهتی دیاریكردووه، پێویستی مێژوویی و ههرهمی دهوڵهتیش، له كڵپهی كێشمهكێشی بەرژەوەندییهكانهوه سهرچاوهیگرتوه، ڕاسته ههندێك جار بهڕواڵهت دهوڵهت وادهردەكەوێت،كه لهسهروهی كۆمهڵگهوه ڕاوهستاوه به پراكتیزهكردنی یاسا ئاسنینهكان،خهریكی ناوبژیهو گهرهكیهتی ئارامی و ئاسایش بهرقهرار بكات، ههروهها سهرقاڵی ئاوڕشێنكردنی كڵپهی كێشمهكێشی نێوان چینهكانه”. ئهگهر ئهو سۆسیالیسته، ئهو تۆزقاڵه زانیارییهی بزانیایه، لهخۆیهوه و بهنای ناههق نهئههات تیۆرییهكی نوێ دابهێت و بڵێت “دوستكردنی دهوڵهت ئیرادهی كۆمهڵگهی یهكگرتووی گهرهكه”.
ناچارم بڵێم ئهو داهێنانه نوێیهی ئهو كاك سۆسیالیسته، له ناماقوڵییهكی دووفاق زیاتر، له هیچی تر ناچێت، لهبهرئهوه ئهبێت له دوو سهرهوه قسهی لهسهر بكرێت.
سهری یهكهم، به پێوهری فهلسهفهی ماتهریالیزمی دایلێكتیك، ئهو دهوڵهتهی، كه زادهی ئیرادهی كۆمهڵگهی یهكگرتوو بێت، به پێویست ئهبێت ئهو دهوڵهته دهوڵهتێكی (كۆمهڵایهتی)ی بێت (معاذ اللە) لێرهدا پرسیار ئهوهیه تۆبڵێی ئهو توڕههاته، دووبارهكردنهوهی (دهوڵهته میلی)هكهی ناو پرۆگرامی گۆتای سۆسیال دیموكراتی ئهلمانی نهبێت؟ گهر خۆیهتی با ئهو كاك سۆسیالیسته باش بزانێت كه ئهو (دهوڵهته میلی)ه، زهمانه تێروپڕی لێی خوارد و تڕۆ بوو.
سهری دوهم، گهر له نزیكهوه سهیری دهوڵهت بكهین، دهوڵهت تهنها تایبهته بهو كۆمهڵگانهوه، كه چینایەتین و شیتاڵ شیتالن، ههرچی پێیبوترێت یهكگرتن، یهكگرتوو تیایاندا نییه، بهپێچهوانهوه، گهر له نزیكهوه بڕوانینه ئهو كۆمهڵگه گچكانه، كه تا ئێستا له (ئهمهزۆنیا) و ههندێك ناوچهی (ئهفریقا) ههن، خاوهندارییهتی تایبهتییان تیادا نییه، ئیرادهی بهرههمهێنان و ئیرادهی مرۆیی یهكگرتووه، كهچی نازانن (دهوڵهت ، چین ، پاره وپول و جهنگ) چییه. گهر كهسێكش بچێت و باسی ئهو شته سهیرانهیان بۆ بكات، گاڵتهی دنیای پێدەكەن و ئهیكهن به كێودا، جا لێرهدا دهردەكەوێت، كه دهوڵهت له كۆمهڵگهی چینایهتی یهكنهگرتوهوه سهرچاوه دهگرێت، نهك به پێچهوانهوه به بیروبۆچوونی من واباشتره، گهر سۆسیالیستێك ویستی تیۆرێكی نوێ دابهێنێت با له (واقعه مادییهكهوه بڕوانێته تیۆر، نهك به پێچهوانهوه).
ئهم تهریقهته دهوڵهتخوازی خۆی ناشارێتهوه، بهڵام وای به باشتر دەزانێت به دهستخۆییهوه بێت و نازناوهكهشی له نازناوه كۆنهكان نهچێت، لای ئهم تهریقهته (تهنها ئهو دهوڵهته دهوڵهته، كه ناوهندییه، ئهو ناوهندێتیهش، ئهبێت حزبی و سهرانسهری) بێت.
دهوڵهت و قوتكردنهوهكهی !! ئهوانه كهم نین، كه قوتكردنهوهی ئهو (دهعبایه) به (نیعمهت) دەزانن، من به پێچهوانهوه به (میحنهت)ی دەزانم و دژی قوتكردنهوهكهشیم ، بۆچی؟؟
بهڵێ بهڵێ من دژم، من دژی دروستكردنی ئهو دهوڵهته نیم، لهبهرئهوهی كوردییه، من دژی ههموو دهوڵهتێكم دژایهتییهكهشم لهوێوه سهرچاوهیگرتووه، كه دژی ههموو جۆرهكانی سهروهری چینایەتیم ( نهتهوهیی ، ئاینی ، كولتووری ، ڕهگهزی) گهر سهروهری لوتكهی ههبێت، ئهوا ئهو لوتكهیه دهوڵهته، تا ئێستاش هیچ دهوڵهتێك نهبووه و نییه و ناشبێت، گهر له ههناویدا ههموو ئهو سهروهریانهی ههڵنهگرتبن و پراكتیزهی نهكردبن و نەیانكات، باشتر وایه بچمه ناو وردهكارییهكانی بابهتهكهوه، تا بزانین، ئههلی قووتكردنهوهی دهوڵهت چ دهڵێن و ، ئهمنیش چ دهڵێم؟
* دهوڵهت و زمان
ئێمه ههموومان ئهوه دەزانین، كه زمانی كوردی وهك ههموو زمانهكانیتر، زمانێكی نهرموونیانه و خاوهنی ڕیكتم و موزیكی تایبهتی خۆیهتی، زمانێكی دهوڵهمهنده، ههزاران شیعر و پهخشانی پێنوسراوه، زمانی گاڵتهوگهپ و دڵبازی و سیاچهمانه و لاوك و حهیران و هۆرهی جافی پێگوتراوه، زمانی قسهوباسی كۆڕ و كۆمهڵی شهوان و سهرتهنووری خانمانه.
دهوڵهت سروشتی وههایه، ئهبێت ههمووشتێك ههڵڵوشێت و له بۆ درێژهدان به تهمهنی خۆی له بۆدهقهكهی خۆیدا بیتوێنێتهوه، تهنها بهو چهشنه ئهتوانێت كۆمهڵگه بكاته وزهبهخشی خۆی و زمانیش بكاته زمانی دهوڵهت، واته نهرمونیانییهكهی دهكاته توڕهوتڕۆیی و توندوتیژی، ڕیكتم و موزیكهكهشی دهگۆڕێت و نزیكی دهخاتهوه له ڕیكتم و موزیكی سروده ڕهقوتهقه نهتهوهیی و دهوڵهتیكان و هانی ئهوهش ئهدات، لاوك و حهیران و سیاچهمانه و هۆرهی جافی بكرێته زكر و تههلیله و (موشهحاتی دهوری بهرد)، شعر و پهخشانهكان بكات به پیاههڵدان بهسهر مهزنی دهوڵهت و سهروهراندا، ههروهها ئهو زمانه دهكرێته زمانی پیاههڵدان و شیرینكردنی خوێنڕشتن و كوشتار و پارچهپارچهكردن، زمانی كۆڕ و كۆمهڵه میلییهكانی شهوان و سهرتهنوورانی خانمانیش دهكرێته كاوێژكردنی قسه قهڵبهكانی سیاسهتبازه دهمقهڵهباڵغه سهروهرهكان، ههر ئهو زمانه نهرموونیانهشه، كه دهكرێته زمانی سوكایهتیكردن به بههامرۆییهكان ههروهها دهكرێته زمانی پراكتیزهكردنی دهست و داوێن پیسی و بهرزنرخاندنی گهڵای سهوز (دۆلار) و خشڵ و زێڕ به واتهیهكی دی بازاڕی ئازاد، دهوڵهت هێنده ئهو زمانه بێتام ئهكات، كه وهسفكردنی دهمانچهیهك یان كڵاشینكۆفێك خۆشتر و باشتر بێت له گوڵهباغێك یان گوڵه هێرۆیهك، زمانی دڵبازی دهكرێته زمانی سوكایهتیكردن به نامووسی خانمان، به بیانووی ئهوه زمانی دڵبازی زمانێكی شهیتانیه، نابێت ئاخاوتنی خوارهوه وهك ئاخاوتنی سهرهوه نهبێت!!؟؟ ئهگینا بهو جۆره بهدهوڵهتكردنی زمان دهكرێته بڕێكی زۆری ئهو پیلانه، كه بۆ نەفامكردن خراوهتهگهڕ.
** مناڵان و دهوڵهت
مناڵان، كه لهدایك ئهبن مولحد و یاخیبونخوازن و درۆزنیش نین وهێشتاكە مهیلی ئهوهیانه، چیان ههیه بیڵێن، چیشیان حهز لێیه بیكهن، ئهوهی نایزانن و سهری لێ دهرناكهن دیسپلین و ملكهچیه، ههر لهبهرئهوهشه ڕقیان لهوهیه بخرێنه بازنهیهكهوه، بخولێنهوه و بۆشیان نهبێت بێنهدهرهوه.
ئهوهی مناڵان گهرهكیانه، به ئارهزووی خۆیا بیڵێن و بیكهن، ئهوهش جێگهی ڕهزامهندی سێلاقهكهی دهوڵهت نییه، واته (خێزان- حیزب – گیانی پیرۆز)، دهوڵهت به ئاسانی ههست بهو مهترسییه ئهكات، ههر لهبهرئهوهشه كهشێك ئهخوڵقێنێت، ههتا زووه ئهو ویست وحهزانه، خهفه بكرێن، به واتهیهكی تر ئهبێت، تا مناڵان ههویرن، به ئارهزووی سهروهران بكرێن به نان- به كولێره- به كێك- به مارمارۆكه……تد، سهرهتا خێزان سهركوتیان ئهكات و فێری ئهوهیان ئهكات، قسه له قسهی گهورهدا نهكهن، ڕێك بڕۆن و ڕێك بێنهوه، هێدی هێدی به ملیۆنهها بارهكردنهوهی ئهوه ڕایانئههێنن لهگهڵ دیسپلین و ملكهچی، دوای ئهو خولی داپڵۆسینه ڕاپێچی خۆیندگاكانیان دەكەن، لهوێش داپڵۆسین ههربهردهوامی پێئهدرێت و دهیانكهنه بێچووهپڵنگهكان، سڵاوكارانی ئاڵای نیشتمان و نهتهوه، جگه لهوه وێنهی حافز، ههرچی قسهی سواوی دهوری بهرد (قسهكانی دهوڵهت) ههیه، پێیان دەرخ دەكەن، جا سهگ بهحالی ئهوهبێت كه كه لهبهریان ناكات، فێریان دهكهن، كه (جێگه ئهشكهنجهدانی سهروهران بهئاگری دۆزهخ ناسوتێت، لهو كهشهدا كه دهوڵهت دروستیكردووه داپڵۆسین و تۆقاندن دهگهیهنرێته ئهو ڕادهیهی، تهنانهت مناڵان فێری ئهوه ئهكرێن، كه بتوانن وهستایانه چاودێری و كۆنترۆڵی یهكتر بكهن، ههروهها وا پهروهرده ئهكرێن تهنانهت كۆنترۆڵی ڕژانی (هۆرمۆنه شهیتانییهكانی) ناو لهشی خۆیان بكهن، تا توخنی كاری ناشهرعی نهكهنهون، بهو جۆره بهو فهلسەفه پهروهردهییهی دهوڵهت، مناڵان بەدڕهوشت دەكەن و دواتر مام (حزب) و براگهوره ( دهوڵهت) به ئامادهكراوی ئهیانقۆزنهوه، ئهو كاته یا ئهیاندهن بهكوشت، یا ملكهچ ملكهچ دهیانكهن به كۆڵهكه و دارهڕای دهوڵهت، جا چ قورهته، تا دواساتهكانی ژیانیان ئهو مهرگهساتهی، كه بهسهر خۆیاندا هێنراوه، ئهوانیش بهسهر نهوهی دوای خۆیاندا نههێنن، ههرچهنده پێویست ناكات ئهوانه چاودێری بكرێن، چونكه ئهوانه دهوڵهت هێنده بەدڕهوشتی كردوون، كردوونی به (وێنهیهكی بچووكراوهی) خۆی ناتوانن، ئهو مهرگهساته پراكتیزه نهكهن بهسهر نهوهی دوای خۆیاندا.
*** دهوڵهت و ئافرهتان
لهو كاتەوەی دهسهڵاتی دهوڵهت ههیه، لۆجیكی پهروهردهكردنهكهی ئهمهیه (پیاویان پیاو وتوه، زهعیفهشیان زهعیفه وتوه) لهڕاستیدا ئهو لۆجیكی پهروهردهكردنه ترسناكه، پێویستی به لێكۆڵینهوهیهكی قوڵوفراوان ههیه، كه پشتی بهستبێت به بهڵگهنامه مێژوییهكان (لهوانهیه له داهاتوودا به بهڵگهی زۆترهوه بێمهوه سهر ئهو باسه) له ئێستادا دهربارهی ئهو پرسه،ههرئهتوانم، ئهوهنده بڵێم، گهر بگهڕێینهوه سهر پهیكهرهكانی یۆنانی كۆن تا دهگاته سهر(شێرهكهی بابل) بێگومان دوای گوزهركردن به هونهری ڕیالیزمی سۆسیالیستی بلۆكی سۆڤیهتیدا، ئهبینین، كه چۆن پهیكهره یۆنانییهكان، پیشانی ئهدهن پیاوانی سوارچاك ڕمێك یان شمشێرێكی زهبهلاحیان پێیه و خهریكی كوشتنی شێرێك، یان ئهژدههایهكن، لهتهنیشت ئهو پهیكەرە مهزنانهشهوه، چهندها پهیكهری ئافرهتان ئهبینین قۆلبڕاون و ڕووتوقوت وهك كاڵایهكی بێتوانای سێكسی پیشاندراون، له دهوڵهتهكانی بلۆكی سۆڤیهتیش چی ئهبینین؟ به سهدان پهیكهری پیاوێكی بازوو ئهستورئهبینین، كه شمشێرێكی بهدهستهوهیه و ئافرهتێكی لهپشت خۆیهوه حهشارداوه و مناڵهكهشی گرتۆته باوهش، تا پیشانبدرێت، كه گوایه ههر پیاو بههێز و ڕزگاركهره، ئهو جگه له ههزاران پهیكهری كهلهسهرهكانی پیاوهماقوڵه دهوڵهتخوازهكان، ئهوه له كاتێكدا، كه باش دەزانرا، كه به سهدان ههزار ئافرهتی چاپوكی وهك (ڕۆزا لوكسمبورگ و ئهلكسندرا كۆلنتای) ههبوون، كهچی وهك سهگه تۆپیوهكان مامهلهیان لهگهڵ دهكردن، با (شێرهكهی بابل)یش لهولاوه بوهستێك، خۆی به باشی خۆی دهرئهبڕێت و بهڵگهیهكی تره بۆ سهلماندنی ئهو لۆجیكه دهوڵهتییه، دوور نییه كهسێك یان هونهرمهندێك له گۆشه هونهرییهكهوه تهماشای ئهو پهیكهرانه بكات، جوانی و لهزهتێكی گهورهی لێ ببینێت، ئهو هونهرمهنده ههڵه نییه، گهر ههڵهش بێت لهوهدا ههڵهیه، كه كاری داتاشینهكهی دابڕیوه له مهبهسته پهروهردهییهكهی لوتكهی سهروهرییهكان، واته له دهوڵهت بهبیروبۆچوونی من، گهر به درێژایی مێژووی دهوڵهتسالاری پشتگیری پیاوسالاری نهكردایه، پیاوسالاری نهیئهتوانئ بهرگهی ئهو ههموو خهباته كۆمهڵایهتییه درێژخایانه بگرێت، كه كراوه دژی پیاوسالاری، جا بۆ ئهوهی نهبین بهوجۆره فێمینیسته، كه وادەزانێت، گهر سهروهری له پیاو بسهنرێتهوه و بدرێته دهست ئافرهت، ئیتر ئازارهكه له ڕهگهوه ئهبڕێتهوه، لهبهرئهوهی دهوڵهت ههڵگری ههمووجۆرهكانی سهروهرییه و پارێزگاری ئهو سیستمهش ئهكات، كه دهوڵهت سهرخانیهتی، ئهبێت خهباتی كۆمهڵایهتی دژی چهوساندنهوهی ئافرهتان، له مهیدانی خهباتكردن دژی سیستەم و دهوڵهتدا خۆی بنوێنێت و خۆی بسهلمێنێت، نهك له مهیدانی دهستاودهستپێكردنی سهروهریدا (گۆڕینی سهروهری نێر به سهروهری مێ) گهروابێت، ئهوا هیچ نەكراوه و به هیچ، نه هیچیش ئهكرێت به هیچ. بهداخهوه گوڕوگوژمی ئهو لۆجیكی پهروهردهكردنه دهوڵهتییه، وا له زۆر پیاو دهكات پۆز لێبدهن و شانازی به پیاوسالاری خۆیانهوه بكهن، ههروهها وا له زۆر ئافرهتیش ئهكات (زهعیفهیی) خۆیان قبوڵبكهن.
**** میلیتاریزهكردنی كۆمهڵگه
دهسهڵاتی دهوڵهت، بهبێ هێزێكی چهكداری ڕێكخراوی داپڵۆسێنهری جهنگخواز ناڕوات بهڕێوه، ئهو هێزهش كورد واتهنی (لهپڕه نابێت به كوڕه) لهبهرئهوه، سهرهتا دهوڵهت ههنگاوی یهكهم بهدروستكردنی كهشێكی میلیتارخواز دهستپێئهكات، تاكهكانی كۆمهڵگه دهخاته سهر كهڵكهڵهی ڕقوكینه و توڕه و تڕۆیی و بهباوكردنی ئهقڵیهتی تۆڵهكردنهوه و نیشتمان و دهوڵهتدۆست، بهو كهشه بارێكی وا دروستئهكات، كه تاكهكانی كۆمهڵگه چهك و تهقهمهنییهكان به جوانتر و به بهنرختر بزانن له بهها مرۆییهكان، ئهو باره دهگهیهنێته ئهوپهڕی به جۆرێك، كه تاكهكان پیاوهتی و پاڵهوانی خۆی له جهنگدا بسهلمێنێت، گهر بێت و له كاتی جهنگی سنوور و دهوڵهت پاراستندا، ههندێك كهس بانگ نهكرێت بۆ بهشداریكردن لهو بهڕبهڕیهتهدا، ئهو كاته توشی خهمۆكی دهبن. چونكه خۆیان وهك پیاوی ناو پیاوان نابینن، گهر وهك پیاو حسابیان بۆ بكرایه دهوڵهت ئهیخیۆندنهوه و وهك قارهواتانی جهنگاوهران بانگی ئهكردن.
دهوڵهت له میلیتاریزهكردنی كۆمهڵگهدا، گڕی گیانی خۆبهخشكردن خۆش ئهكات و گیانی خۆویستی ئهمرێنێت، بۆچی؟ لهبهرئهوهی باشدەزانێت، كه له بههێزبوونی گیانی خۆبهشیدا (دهوڵهت- خاوهنكار- حزب) قانزاجیانه، نهك له بههێزبوونی گیانی خۆویستی، كه هیچی لێ سهوز نابێت، بیهێنه پێشچاوی خۆت، گهر 2.000.000 كهس خۆویستیان بههێزبێت، لهبری ئهوهی خۆیان بكهن بهساقهی (دهوڵهت- خاوهنكار- حزب) به پێچهوانهوه خۆیان بكهن به ساقه و به قوربانی پێویستییه جهستهیی و گیانییهكانی خۆیان، ئهو كاته كورد واتهنی وهك (تڕی بنگۆم) ناڕۆن، لهپێناوی خاوهن ئیمتیازهكاندا.
دهوڵهت بۆ بواری میلیتاریزمهكردنی كۆمهڵگه، لهبواری گۆڕین و شێواندنی زماندا بهشێكی بهرین و فراوانی تهرخانكردوه بۆ ئهو بواره، نهرمونیانی و ئاشییخوازی زمانهكه لهناوئهبات و دهیكاته زمانی قسهوباسی پاشهمله و شهڕخوازی، دیسپلین ئهئاخنێته ناو ههموو خانهكانی كۆمهڵگهوه، زۆركهس وای لێدێت دهستبكات به كۆكردنەوەی collectionی بابهته سهربازیهكان (جلوبهرگ – چهك – مهدالیاكان – پۆستاڵهكان – كڵاوهئاسنینهكان……تد) و ڕێزیان لێ ئهگرن و به بهشێكی گهوره و پیرۆزی بیرهوهرییهكانی مرڤكوژییان دەزانن، وهك میراتیش بهجێیان ئههێڵن بۆ نهوهكانیان، تا ئهو مێژووه خوێناوییه نهخرێته خانهی لهبیرچونهوه و ئهقڵیهتی میلیتاری تووشی كارهسات ببێت، ملیتازم ههنووكه مرۆڤایهتی بهرهو چارهنووسێكی نادیار بردووه، ماهیهتی دهوڵهت ڕووخێنهره، ئهوهی دهوڵهتهكان به ڕۆژێك ئهیروخێێن، به نیوسهده دروستیناكرێتهوه، گهر دروستیشی بكهنهوه، دروستكردنهوهیهكی سهرپێیه و داهێنهرانه نییه و قهڵبه، بیرهوهرییهكانی ههموومان شایهتی ئهو حاڵهیه، ملیتاریزم، یاساكانی دارستانهكان ئهخاته ئهقڵی مرۆڤه، واته یاسای (نهخۆیت ئهخورێیت، نهكوژی ئهكوژرێت، باشترین بهرگریكردن هێرشكردنه، مانهوه بۆ باشتركان و بههێزترهكانه………تد)
دهوڵەتی خاوهنكار ( دهوڵهتی سهرمایهدار) شێوازی بهرههمهێنانی سهرمایهداری له جهرهیانی پێشكهوتنی هێزهكانی بهرههمهێناندا زیاتر و زیاتر گۆڕانی بهسهردادێت و باشتر ئهسهپێنرێت، ئهوهش ڕۆڵێكی مهزن دهگێڕێت و كار دهكاته سهر زیاتر بهرزكردنهوهی دهوڵهت بۆ لوتكه، كاتێك دهوڵهت تهواو جێگه و پێگهی خۆش ئهكات و بێسەرەوبەرەیی (فوضویە – Chaos)ی بهرههمهێنانی سهرمهیایهداری بهرفراوانتر ئهبێت، دهوڵهت دهست ئهگرێت بهسهر شادهمارهكانی ئابووریدا (شهمهندهفهر و هۆیهكانی تری گواستنهوه – بهرق و بهرید – بانكهكان – پیشهسازییه زهبهلاحهكان – بازگانی دهرهوه – جامبازی و دهڵاڵی پوڵ و بۆرسە……تد) بهو جۆره هێدی هێدی له دهوڵهتێكی چاودێر و ڕێكخهری پهیوهندی نێوان كاریكرێگرته و سهرمایهوه، دهبێته دهوڵهتێكی سهرمایهدار و دهبێته خاوهنی سهدان ههزار كارگهر، ئهو گۆڕانكارییهش داوای بههێزكردن و چڕكردنهوهی ناوهندێتی دهكات، بهو جۆره ههموو ههوڵێك بۆ شێوازی بهڕێوهبردنی كۆمهكیی و ههرهوزیی، قێزهون و بڤه ئهكرێت، بێگومان به لهفزی خۆش و پشی پشیكردنیش بڤه ناكرێت، چارێكی دی نییه، ههر له چوارچێوهی سیستمی كاریكرێگرتهدا دهوڵهتی سهرمایهدار لهگهڵ شێوازه كلاسیكیهكهدا دهكهوێته پێشبركێیهكی بهربهرییهوه، دهسته چهورهكهی ئهو بهڕبهڕێتییه دهسوێت بهسهر كارگهراندا، دهست ئهدرێته چڕكردنهوه و خێراكردنی بهرههمهێنان، بێكاركردنی ههزاران كرێكار، دهستگرتنهوه و لابردنی زۆر له خزمهتگوزارییهكان له بواری خوێندن و تهندروستیدا، ههڵگیرسانی جهنگی بچوك بچوك لێرهو لهوێ!!!
ئاشكرایه كه تهنها ههر دهوڵهته، كه خاوهنی دامهزراوهكانی یاسادانان و جێبهجێكردنه، دهوڵهت نه یاسایهك دهرئهكات، نه كارێكیش جێبهجێئهكات زهرهری خۆی و سهرمایهداره كلاسیكیهكهی تیادابێت، ئهو دوو فۆڕمه، دهستهخوشكن نه گۆشتی یهكترئهخۆن، نه ئێسكی یهكتریش ئهشكێنن، نهخێر به پێچهوانهوه (ڤیتامین C وD) یهكترن، ههروهها بهجۆرێك تێكهڵی یهكتریشن بهزهحمهت جیا ئهكرێنهوه، كامهیان كامهیه و كامهیان كامه نییه، ههردووكیان لهسهرپێن و خزمهتكاری یهكترن.
* هاوبهشی و دابهشكردن وهاریكاری سهرمایداران و دهوڵهتی سهرمایهدار، هێندهی لهو سێ وشهی تۆقیون، له هیچیتر نهتۆقیون، كاتێك ئهو وشانه ئهبیستن دهكهونه هاتوهاوار و دهڵێن ئهوه بێسەرەوبەرەییە، گێرهشێوێنییە (سۆسیالیزم و كۆمونیزمه) گهڕهلاوژێیه، گهر بهباشی سهرنج بدهین ئهبینین له ناوهڕاست و كۆتایی شهستهكاندا و له میسرو فهرهنسا جادە هوروژا بوو، داوای دابهشكردن و هاوبهشی عادیلانه دهكرا، دهوڵهت له ههردوولا هاواری لێ ههڵسابوو و دهیگوت ئهمه ئاژاوه و پیلانێكه بۆ سوتاندنی (قاهیره) و (پاریس)، ئهوهتا ئهمڕۆش ههمان بهزمه، كهس ناوێرێت له پێستی خۆیدا بجوڵێتهوه، ئیتر ئاژاوهی سۆسیالستهكان و كۆمونیستهكانه و ئامێری داپڵۆسین ئهخرێته سهرپێ و دادهبهزێنرێته ناو جادهكان و مهیدانه گشتییهكانهوه.
دهوڵهت ههنووكه سهگی ههوشاربووه دژی ئهو سێ وشهیه، دهوڵهت بیهوێت كێ خپ بكات خپی ئهكات، ھەرچ دهنگێكیشی بهدڵ نهبێت كپی ئهكات، دهوڵهت توانای ههموو شتێكی ههیه، تهنها یهك توانا ههیه ناتوانێ ههیبێت، ئهوهش ئهوهیه، كه ناتوانێت تیرۆریست نهبێت، تیرۆریزمی دهوڵهت سهردهمێكه له كوشتنی ئهحمهد و مهحمود وهڕز بووه، ئهوهی لای دهوڵهت گرنگه تیرۆركردنی كۆڕوكۆمهڵی جادهكان و گهڕهك و كارگهكانه (بڕوانه سهربڕینی كۆمۆنهی پاریس- شۆڕشی ڕوسیا، شۆڕشی ئهڵمانی، شۆڕشی ئیسپانی، 68ی فهرهنسا ڕاپهڕینهكانی 7919ی ئێران و9119ی لهمهڕخۆمان (عیراق)…هتد ئهمڕۆی یۆنان و ئیسپانیا، ههروهها (سههۆڵبهندانی عهرهبیدا) گهر بهها دهوڵهتییهكان بكهونه مهترسیهوه، دهوڵهت بهها مرۆییهكان لهژێر پۆستاڵهكاندا به جوانترین دیمهن ئهبینێت. گهر بۆ شایهتی ئهو مهرگهساتانه داوای بهڵگه و شایهتم لێ بكرێت، دهڵێـم (هیچ بهڵگه و شایهتێك،هێندهی ئهو بیرهوهرییانه بههێزنییه، كه له دهماغی ههریهكێكماندان)
دهوڵهت له چواچێوهی به دهوڵهتكردنی زماندا (سامانی كۆمهڵایهتی) له فهرههنگی هزری سیاسی و زمانه میلییهكهدا دهسڕێتهوه، بهمهبهستی ئهوه ،كه لهبیر جهماوهری بباتهوه، له جێگهكهی (سامانی نهتهوهیی) دائهنێت و ئهیكات بهباو، بۆچی؟ چونكه بهكارهێنانی (سامانی كۆمهڵایهتی) زیاتر بۆنی (هاوبهشی) و (دابهشكردن)ی لێ دێت، لهوێوهوه لهوه دهترسێت جهماوهر داوای به سۆسیالكردنی ئهو سامانه بكات، بهپێچهوانهوه، دهوڵهت له بهباوكردنی (سامانی نهتهوهیی)دا ئازادی خۆی ئهبینێت، چونكه ئهتوانرێت هاوكێشهكه بهمجۆره بخرێته ڕوو (سامان ، سامانی نهتهوهییه، ههروهها دهوڵهتیش، دهوڵهتی نهتهوهییه) لهبهرئهوه دهوڵهت ئهتوانێت و مافی خۆیهتی چۆن ئهیهوێت خهرجی بكات، ئیتر بهداریدا ئهدات یا به بهردیدا ئهدات، ئهوه ئارهزوو و مافی خۆیهتی، دهوڵهتیش نه بهدار نه به بهردیدا ئهدات، ئهوهی بدزرێت خاوهن ئیمتیازهكان ئهیدزن، ئهوهشی ئهمێنێتهوه ئهیدهن به چهكوتهقهمهنی و جامبازی له بۆرسه گهورهكهداندا و دواتر قڕانێكیشی لێ خهرج ئهكات بۆ خزمهتگوزاری كۆمهڵایهتی!! به بەكرێگرتنی سالوكهكانی بواری میدیا، واته بواری (جاڕچیهكان) كهسیش بۆی نییه نقهی لێوهبێت، چونكه سامان (سامانی نهتهوهییه).
دهوڵهت و سهرمایهداران له بهرامبهر ئهقڵیهتی (هاوبهشی) و (دابهشكرندن)دا بهم ئهقڵیهتهوه ئهدوێن و ڕهفتار دەكەن “من ئاغا و ئێوه ئاغا، ئهی كێ جێگهمان بۆ ڕاخا؟ “
** ئازادی و دهوڵهت له ههر جێگهیهك دهسهڵاتی دهوڵهت ههبێت، ئازادی جێگهی نابێتهوه، ئهو هاوكێشه به پێچهوانهشهوه، ههر ڕاسته، بێگومان لێرهدا مهبهستم له ئازادی ڕههایه، نهك ئازادی سیاسی، گهر (ئازادی ئازادیهكی ڕهها نهبوو، نهبونی گهلێ چاكتره). ئازادی ڕهها وهك ئازادی سیاسی نییه، ئازادی ڕهها له سهرچاوهیهكی ترهوه سهرچاوهی گرتوه، له بهرابهری ئابووریی و بهرههمهێنانی كۆمهكگهری و ههمئاههنگییهوه سهرچاوهی گرتووه، ئازادی سیاسیش له دیموكراتی نوێنهرایهتی و جێگهگرتنهوهوه، واته لە (پهرلهمان)هوه سهرچاوهی گرتوه، ئهو ئازادییه ئازادی له سهرهوه بۆ خوارهوهیه و فڕی بهسهر ژیانی ئابووری و كۆمهڵایهتی جهماوهرهوه نییه، ئهو ئازادییه پڕ به پێستی سیاسهتبازهكان و بۆ ڕۆشنبیره دۆمینهچییهكانی چایخانهی شهعب و دهمقهڵهباڵغهكانی تهلهفیزۆنی (كورد سات) و (كوردوستان تیڤی) باشه، نهك بۆ خەڵكە ڕهشوڕووتهكه.
ئازادی بهخشراو ئازادی نییه، نهك لایهنی كهمی ئازادی ڕهها نییه، بهڵكو لانی كهمی ئازادی سیاسیش نییه، كهچی بهزۆری زۆرداری پێویسته لهپاڵ شانی دهوڵهتدا مومارهسه بكرێت، بهمهرجێك شانیشی نهكهوێت له شانی دهوڵهت، كاتێكش لێیكهوت، ئهوه ئیتر ئاخری دنیایه، ئهبێت چی سهگی ههوشار ههیه بهر بدرێته گیانی ئهو ئازادیه ئیفلیجه.
لهبهر ئهو هۆیانه و زۆرێكی تریش، ههمان وتهی (مالاتیستا) دهڵێمهوه (ئهم دهوڵهت له دهوڵهتێكی تر ئهچێت، ئهویتریش لهدانهیهكیتر ئهچێت) به واتهیهكی دی دهوڵهتهكان ههموویان ئاوسی یهك ماهیهتن، ئیتر بۆچی ئهبێت دهوڵهته كوردییهكه جیاواز بێت، تا ئێمه گۆرانی به باڵایدا بڵێین؟ مهگهر ههر ئهو دهسهڵاته (سهردهشت)كوژ و مرۆڤكوژه ئیسلامییهی ئێستا نییه، دوای ههندێك دهسكاریكردنی تهكنیكی دهكرێته ئهو دهوڵهته، باشیان وتووه ئهبێت ئهو دهوڵهته كوردییه چ هێزێكی جادوویی له ههناوی خۆیدا ههڵگرتبێت، یان چ گۆپاڵێكی جادوویی به دهستهوه بێت، تا بتوانێت ههموو ئازارهكان له ڕهگهوه ببڕێتهوه؟ زۆرباشیان وتووه “گهر نهمدیبایه بابی، بێشك دهمردم له حهسرهت داكی”.
زاهیر باهیر- لهندهن
30/06/12
له پاش جهنگی جیهانی دووههمهوه، دوو جۆره ڕامیاریی ئابووری له بەڕێوەبردن و بهردهوامبوون و پتهوبوونی ئابووری سهرمایهداریدا تاوەكو ئهمڕۆ لهلایهن ئهمهریكا و كهنهدا و وڵاتانی ئەوروپا و ههندێك له وڵاتانی دیكەشهوه گیراواته بهر. ڕامیاریی یهكهمیان ، ڕامیاریی قوتابخانهی كینزییه، كه له دووی ئابووریناسی بهناوبانگی بریتانی John Maynard Keynes (1883 – 1946 ) وهرگیراوه و بووته قوتابخانهیهك و زۆربهی زۆری ڕامیارەكان و ئابووریناسه سهرمایهداریهكانی ئهو سهردهمه و ههندێك له ئێستاشدا پەروەردەی ئهو قوتابخانهیهن و له بەڕێوەبرنی كارگێڕیی سەرمایەداریدا باوهڕ و متمانهی تهوایان به ڕێگەی كینزی ههیه. ئهم ئابووریناسانه وایان پێشبینی كردووه و دهكرد، كە بهههندوەرگرتن و كاركردن به تیئۆری كینزی تاكه ڕێگەیهك دهبێت له پاراستنی ئابووری سهردهم له ڕوبهڕوبونهوهی كێشه و قهیرانهكانیدا، لای ئهمان ههر ئهمهش تهنها ڕێگەیهكه له بهرهنگاربوونهوهی ئابوورییهکهی کارل مارکس و ڕێگهگرتن له جێگرتنهوهی ئابووری و کۆمهڵگهی سهرمایهداری به ئابووری و کۆمهڵگهی سوشیالیستی.
كینز، كهڵه ئابووریناسی بریتانی له سهرهتای چهرخی ڕابوردوودا، پاش دهركردنی یهكهم پهرتووكی له ساڵی 1913دا لهژێر ناوی Indian Currency and Finance، دواتریش وهكو فهرمانبهرێكی ئابووریناسیش له دهوڵهتدا كاری كردووە و دهركهوتووه، دواتریش له زانکۆکاندا وانهی ئابوری وتووهتهوه. ههر له سهرهتای جهنگی جیهانی یهكهمهوه لەتەك ئهنجومهنی وهزیران و كهڵهپیاوانی دهوڵهت له لێدوان و توێژینهوهی ئابووریی و ئامۆژگارییكردن و ڕاوێژكردن بهردهوام بووه. كینز له ساڵی 1926 سهردانێكی یەكێتی سۆڤیەتی جارانی كردووه و سهرسام بووه به شێوهی بهڕێوهبردنی ئابووری لهوێ، ڕهنگه ئهم سهردانهی بیر و بۆچونه ئابوورییهكانی ئهوی دهوڵهمهند كردبێت، له بواری ئابوورییدا چهندهها پهرتووك و وتاری بهپێزی نوسیوه. له پهرتوكه بهناوبانگهكهی كه له ساڵی دا1936 بهناوی A General Theory of Employment, Interest and Money كرۆكی بیری خۆی خستۆته ڕوو، كه ناوەڕۆكەكهی، دهوڵهتی له سیستهمی ئابووری بهرپرسیار كردوه و ڕۆڵی وی به گرنگ زانیوه ، لەتەك دهستتێوهردانی دهوڵهت و گونجاندنی و كۆنترۆڵكردنی (Regulate ) بزنس و بازاڕدا، بووه. ههر بۆ ئهمهش، كینز، له سهروهختی ژیانیدا ڕۆڵێكی باڵای بینیوه به بهشداریكردنی له دهیهها كۆبوونهوهی گهوره و كۆنفرانسی ئابووریانه لەتەك ئابووریناسان و ڕامیارهكانی سهردهمی خۆی له دهرهوی دهسهڵات و له دهسهڵاتدا ، ههتا له سهردهمی جهنگی جیهانی دووههمدا بهبێ وهرگرتنی پاره، بەخۆڕایی، ڕاوێژكاری ئابووریی شالیاری دارایی(مالییه) بریتانی بووه. له یهكێك له نووسینه گرنگهكانی دیكەیدا لهژێرناوی Economic Possibilities for our Grand Children كه لەتەك ئهو كتێبهی كه لهسهرهوه ناوم هێنا، تهواوكهری یهكترین . ئهو، لهم نووسینانهیدا پێشبینی ئهوهی دهكرد كه لهم چهرخهدا كۆمهڵگه لهپاڵ كێشهی بێكاریدا كه بههۆی قهیرانی ئابوورییهوه تووشی دهبێت ، لەتەكیدا ڕووبهڕووی كێشهی Technological Unemployment واته بێكاری بههۆی تهكنهلۆجیاوه، دهبێتهوه. ئهو وای دهبینی ڕادهی پێشكهوتنی تهكنهلۆجیا له چهرخی 21 دا به ڕادهیهك دهبێت كه بڕی كاری ههفتانه دێته سهر تهنها 15 كاتژێر كاركردن و ئەوە بۆ بهرههمهێنان بەس دەبێت.
دیاره كینز له ڕوانگە و بۆچوونی تیئۆرییه ئابووریهكهی خۆیهوه و شیكردندهوهی ئابووری ئهو سهردهمه و پهیوهستبوونی دهوڵهت به بزنس و كۆنترۆڵكردنی بازاڕ و ، گهلێك فاكتهری دیكە ، بهو بهرئهنجامهی سهرهوه گهیشتووه. ڕهنگه گران بێت یان ڕاست نهبێت گهر بڵێین كینز دهركی بهو ڕاستییه نهكردوه، كه سهرمایه وهكو ئهسپی سهركێش و ئێستری چهمووش وایه، لغاو و ڕهشۆ دهپچڕێنێ و گرتنهوهی ئەستەمە، یا ڕهنگه كێشهكه ئهوه بووبێت، كه ئهمهریكییهكان ههر له كۆنفرانسی Bretton Woods كه له ساڵی 1944 بەسترا و ئهو ڕۆڵێكی سهرهكی لهو كۆنفرانسهدا ههبوو ، كهچی ئهمهریكییهكان لەتەك ئهودا تەبا نهبوون ههوڵیان دهدا كه بهپێچهوانهی ڕاو بۆچونی ئهوهوه ڕهفتار بكهن. بهلام ههموو ئهمانه ئهو ڕاستییه ناشارنهوه، كه كینز چ جای ڕاستبوونی یا ههڵهبوونی له پێشبینیهكانیدا بۆ سەرمایەداری لهم چهرخهدا، لەتەك ههموو ئهمانهدا ههوڵ و كۆششهكانی ئهو له بواری ئابووری ئهو سهردهمهدا، بایاخ و گرنگی و تایبەتمەندییەتی خۆیان ههبووه.
بیردۆزی كینز و قوتابخانهكهی له ئهوروپای خۆرئاوا و گهلێك له دهوڵهته سهرمایهدارییهكانی دیكە، جگه له ئهمهریكا له برهو و پێشهوهچووندا بووه و ههندێكیش له پارته فهرمانڕهواكان، پهیڕهویان كردووه. بهڵام دهركهوتنی Milton Freedman و قوتابخانهی شیكاگۆ له سهرهتای حهفتاكان و ههشتاكانی چهرخی ڕابوردوو ، ورده ورده قوتابخانهی كینزییان خسته پهراوێزهوه.
فریدمان كه پڕۆفیسۆرێكی ئابووریناسی لیبراڵ بوو وانهی ئابووری له زانكۆی شیكاگۆ دەوتهوه، چهندهها قوتابی ئابووریناسی لیبراڵ لهسهر دهستی ئهو پهروهده كران و بڕوانامەی بهرزی وهكو ماستهر و دوكتۆرایان وهرگرت ، ئهو ڕۆڵێكی زۆر گهورهی ههبوو له هاندانی ئابووری لیبراڵ و ڕامیاریی لیبراڵ و بازاڕی ئازاددا، كه دواتر له بزوتنهوهی جیھانگیریدا خۆی گرتهوه. فریدمان كاریگهرییهكی زۆر زۆری لهسهر (ڕێگن) سهرۆككۆماری ئهو كاتهی ئهمهریكا و ئیدارهی ئهمهریكی ، ههبوو.
كرۆكی بیری فریدمان و قوتابیانی قوتابخانهی شیكاگۆ، كهمكردنهوه و دهستكێشانهوهی دهوڵهت بوو له بزنس و بازاڕ و بچووككردنهوهی قهبارهی دهوڵهت بوو، دابڕینی بوو له ڕۆڵی بزنس و بازاڕ و باوهڕی تهواوی بهوه ههبوو، كه بازاڕ خۆی دهتوانێت كێشهكان یەكلا بكاتهوه و دهبێت بهر بۆ بازاڕ بهرهڵا بكرێت، ئهو خۆی ههڵكشان و داكشانهكانی ئابووری بهپێی یاساكانی بازاڕ و بزنس دهگونجێنێ و چارهسهریان دهكات.
فریدمان و قوتابییهكانی قوتابخانهی شیكاگۆ كهوتنه تاقیكردنهوهی تیئۆرهكهیان، یهكهم وڵات كه له ساڵی 1974 بهسهریاندا سهپاند، وڵاتی چیلی بوو، كه جهنڕاڵ پینۆشێت فهرمانڕهوای بوو، فریدمان و قوتابییهکانی هانی جهنڕاڵ (پینۆشێت)یان دا كه دهوڵهت ڕامیاری دهسگرتنهوه ( تهقهشوف) بگرێتهبهر و كهرته دهوڵهتییهكان بكات به فرۆشتنیان به كهرتی تایبهتی، تاكو بتوانێت قهرزهكانی دهوڵهت و نوقسانی بوجهكهی كهم بكاتهوه. بهڵام ئهم ڕامیارییه گهورهترین كارهساتی بۆ چیلی هێنا، بهڕادهیهك، چیلی كهوته قهیرانێكی یهكجار قوڵهوه و ڕێژهی بێكاری له ساڵی 1975 دا بۆ له %30 سهركهوت ، ههڵئاوسانی پارهش به ڕێژهی له %375 چووە سەرەوە، له 1980 دا چیلی وا ھەژماركرا، كه له ئاستی جیهانیدا له ڕووی نابهرامبهری و نایهكسانی كۆمهڵگهكهیدا یهكهم وڵات بوو. حكومهت ورده ورده بۆی دهركهوت، كە بهردهوامبوونی ڕامیاریی ئابووریناسهكانی قوتابخانهی شیكاگۆ، واتە نابوتبوونی دهوڵهت به تێشكانی تهواوی بههای پارهكهیان و داخستنی زۆربهی كارگه و كارخانهكان و شوێنه خزمهتگوزارییهكان و كهوتنهوهی بێكارییهكی زۆرتر. سهرئهنجام ههموو ئابووریناسهكانی قوتابخانهی شیكاگۆ له چیلی دهركران و ههموو ڕامیاری و ئامۆژگارییهكانی ئهوان ڕهتكرانهوه ، ئهمهش یهكهمین تێشكانی ڕامیاریی لیبراڵهكان بوو لهوێ و لە ئەمەریكای لاتینی.
Paul Krugman كه ئابووریناسێكی گهورهی ئهمهریكییه ڕای وایه، ئهو ڕامیارییه لیبراڵهی كه ئێستا ئهمهریكا و بریتانیا و وڵاتانی ئهوروپا و دهسگه دراوییهكانی جیهانی وهكو سندوقی دراوی نێودهوڵهتی و بانكی ناوهندی ئهوروپا، له چارهسهركردنی ئهم قهیرانهدا دهیگرنهبهر، نه له ئێستادا و نه له ڕابوردووشدا ئیشی نهكردوه. ئهو وهكو كەسێكی ئابووریناس كه له ساڵانی حهفتاكانی چهرخی ڕابوردووه تا ئێستا دهنوسێ و قسهوباس و توێژینهوه له سهر ئابووری دهكات و لهو بوارەشدا وهرگری خهڵاتی نۆبڵە ، ههروهها بۆ ڕۆژنامهی New York Time دهنوسێت و له زانكۆی Princeton یش وانهی ئابووری دهڵێتهوه، قسه و لێكدانهوهكانی سهنگ و قورسایی خۆیان ههیه، ئهو بۆ سهلماندنی قسهكهی له دیمانهیهكیدا لەتەك CNN كه له سهرهتای مانگی حوزەیراندا ئەنجامی دا، به بهڵگهوه پشتگیری له قسهكانی دهكرد. ههروهها له كۆتایی مانگی ئایاریشدا دیمانهیهكی لەتەك Radio4sToday Programme سهبارهت به ڕامیاریی دهسگرتنهوه (تهقهشوف)، هێڕشێكی گهورهی كرده سهر كامیرۆن سهرۆكشالیارانی بریتانیا و كابینهكهی، كه بهڕای ئهو له كاتێكدا وڵات به قهیرانی ئابووریدا دهڕوات، دهبێت حكومهت زیاتر پاره سهرف بكات تاكو ئابووری ببوژێنێتهوه. وتی”لێرهدا، بێگومان، هۆ ههیه، كه بۆچی ئهمان ئهمه دهكهن: چاوچنۆكی و بهدیهێنانی دهستكهوته” . ههر لهو گەشتەیدا بۆ بریتانیا، له ڕۆژی 29.05.12 موحازهرهیهكی لهسهر دهستگرتنهوه ( تهقهشوف) له London School Of Economic دا، له یهكێك له قسهكانیدا وتی ” بریتانیا كەوتووەته قهیرانێكی ئاواوه، كه نزیكهی له %30 بێكارانی 52 ههفته و زیاتریش بێكارن، كه ئهمه له ساڵی 2008 دا له %9.5 بووه”.
نموونهی قهیرانه یهك بهدوای یهكهكانی وهكو ساڵی 1982 ی وڵاتانی ڕوو لە گهشه ( Developing Countries ) ، قهیرانی مهكسیكۆی ساڵی 1994 ، قهیرانی وڵاتانی ئاسیایی 1997 ڕوسیا و بهرازیل له 1998دا ههروهها ئهرجهنتین له ساڵی 2002 دا، نموونهیهكی زیندوون و بهڵگهن بۆ قسهكانی ئهو.
ههر به تهنها Krugman نییه، كه ڕامیاریی لیبراڵ و نیو-لیبراڵیزم ڕەتدهكاتهوه، سهبارهت بهچارهسهریان بۆ ئهم قهیرانه ئابوورییهی كه ئێستا جیهانی پیادا دهڕوات، بهگشتی و ئهوروپا بهتایبهتی ، بهڵكو گهلێكی دیكەیش له ئابووریناسه بهناوبانگهكانی ئهمهریكا و بریتانیا و وڵاتانی دیكەیش لەتەك ئهودا هاوڕان. ههتا Ha-Joon Chang كه ئابووریناسێكی دیكەی گهلێك ناسراوه، لهسهر ئهوهی كه ڕامیارەكان بۆ چارەسەری قهیرانهكه ههمان ڕێگهچاره دهگرنهبهر و بهڵام ئهنجامێكیش بەدەستەوە نادات ، زۆر توڕەیە ، لەو بارەوە دهڵێت ” گهر ئێمه پێناسهكهی ئەلبێرت ئهنیشتاین، كه بۆ كهسانی شێتی كردوه، بهكاربەرین، ئهوه ئهمانه شێتن”. ئهنشتاین دهڵێت ” دووبارهكردنهوهی ههمان شت له ههمان كاتدا بهدانهدهستی ههمان ئهنجام”
ا
بێگومان تا ئێستاش ههندێك له ئابووریناسانی قوتابخانهی شیكاگۆ و نیو-لیبراڵهكانی دیكەش باوەڕیان وایە، كه ڕامیاریی نێو-لیبرالیزم و حكومهتهكانیان له چارهسهری ئهم كێشه ئابووریهی ئێستادا به بهرزكردنهوهی باج و خولقاندنی باجی دیكە و ، دهستگرتنهوهی دهوڵهت له خزمهتگوزارییهكان و بیمهكان و بڕینی ههندێكیان و كهمكردنهوهی كرێ و مووچه و پارهی خانهنشینی و فرۆشتن و ههڕاجكردنی بهشه كهرتهكانی سهر بهدهوڵهت ، تهنها دهرمانێكه بۆ چارهسهری قهیرانهكه. سییاسییهکانی لای ئێمهش ، بریتانیا، به ههموو عهقڵی خۆیان دهیانهوێت که کاپیتاڵیزمی سهردهم بگۆڕن بۆ : کاپیتاڵیزمێکی مۆدێرن، کاپیتاڵیزمێکی بهرپرسیار، قبووڵکراو گونجاو لهگهڵ ئهم باروودۆخهدا و هتد، تاکو لهم قهیرانه دهرچێت.
ڕهنگه بهتهنها مشتومڕەكان و لێدوانهكان بۆ سهلماندنی ڕاستی و ههڵهی بۆچونهكانیان، له ڕوانگهی ههردوو لاوه و یا ههردوو بهرهوه ، بەس نهبن ، بۆیه تا ڕادهیهك لێرهدا دیاریكردنی براوه و دۆڕا و لهو میانهدا گرانه. بهڵام ئهوهی گرنگه و گەواھی (شاهیدی) دهدات كه چ دهستهیهك لهم ئابووریناسانه ڕاستن یا ههڵهن، بهڵگهكانن، داتاكانن، ڕووداوهكانن، ئهزموونهكانن، چارهسهسهرهكانن بۆ كێشهكان، كه له ژیانی ڕۆژانهدا دهیانبینین. واته ئا لێرهدا ئهوه گرنگ نییه، كه ئابووریناسه لیبراڵهكان و لایهنگرهكانیان له بواری فهرمانڕهوایی و له بواری بزنسدا چی دهڵێن و پاساو و چارهسهریان بۆ باروودۆخهكه چییه ، چونكه ئهوهی كه گرنگه، له سهرهتای ڕودانی ئهم قهیرانهوه، له 2008 وه تا ئیستا، ئهوان چییان وتبێت و چ چارهسهرێكیان ههبووبێت، بهڵام نهیانتوانیوه ئاسۆیهك بۆ ڕهواندنهوهی قهیرانهكه به ئێمه نیشان بدهن ، بهڵكو لهبری ئهوه تارمایی ههرهسی تهواوی دراوی یورۆ و سستی و ئیفلیجبوونی تهواوی دراوه سهرهكییهكانی دیكەی جیهان، دهبینین.
بۆیە پێویستمان بهوه نییه، كه لە ئابووریناسیدا پرۆفیسۆر بین ، یا بهلانی كهمهوه ھەتا ههر ئابووریناسیش بین، تاكو بزانین كۆمهلگهی مرۆڤایەتی له سایەی ڕامیاریی لیبراڵهكان و نیو-لیبراڵیزمدا بهرهو كوێ مل دهنێت. ئهوهی كه ئهو ئابووریناسانه بۆ گەشەی ئابووری دهیزانن و بهڵام نههی دهكهن یا ڕهتی دهكهنهوه، دووشته، كه ههردوكیشیان هاوكێشه و تهواوكهری یهكترین ئهویش بهرزی توانای كڕینی تاكهكانی ناو كۆمهڵگهیه ( Purchasing Power ) تاكو ئهوهی كه بهرههم دههێنرێت له بازاڕدا، نهمێنێتهوه. ئهوی دیكەشیان: داهاتی من بهكاربهری تۆیه ( خهرجكردنی تۆیه) ، داهاتی تۆش، خەرجكردنی منه. ئهمهشیان واتە ئهوهی ئهمڕۆ له باخهڵی تۆدایه، بهیانی هی منه، پێچهوانهكهشی ههر ڕاسته. ئاڵێرهدا ئابووری له دوو باردا تووشی ڕاوهستان و سستی و قهیران دهبێت. باری یهكهمیان كه پاره ههبوو، یا زۆر بهكهمی لێی خهرج بكرێت یا ههر ههمووی پاشهكهوت بكرێت. باری دووههمیان، نهبوونی پارهیه، تاكو خهڵكی پێداویستییهكانی ڕۆژانهیی و ئهو كاڵایانهی دیكەیش كه له بازاڕدا هەن، بكڕێت.
ههر لهبهر ڕۆشنایی ئهو دوو وته سهرهتاییهی سهرهوه، ئێمه پێشهكی دهبێت بیزانین كه ئهو ڕامیارییهی بۆ چارهسهركردنی كێشه ئابوورییهكه گیراوهته بهر و دهگیرێته بهر ، نهك ههر كێشهكهی لابهلا نهكردووەتهوه بهڵكو بهرهو قوڵبوونهوهیهكی زیاترییشی بردووه. ڕامیاریی خولقاندنی بێكاری زیاتر ، بهرزكردنهوەی نرخی سهرجهمی پێداویستییهكانی ڕۆژانه له پاڵ كهمكردنهوهی كرێی كار و مووچه و بیمهكان و خانهنشینی و زیادكرنی باج، كه ههر ههمووی دهبێته هۆی گیرفان بهتاڵكردنهوه ، بهواتایهكی دیكە كهمكردنهوهی توانای كڕین، بهو ئهنجامهمان دهگهیهنێت، كه بڵێێن ڕامیاریی لیبراڵهكان و نیو-لیبراڵیزم كار ناكات و قهیرانهكانیش ناڕهوێنهوه و بهردهوام دهبن.
وەكو پێشتر وتم ئامارهكان، ڕووداوهكان كه ڕۆژانه دهیانبینین، دهیسهلمێننن ئهوهی كه له ساڵی 2008 وه تا ئێستا بۆ ڕهوانهوهی قهیرانهكه كراوه ، ههر ههمووی كێشهكهی زیاتر دژوارتر كردووه. وڵاتانی سهرهكی ناو زۆنی یورۆ وهك یۆنان ، ئیسپانیا، ئیتالیا ، پورتوگال ئیرلهنده، كات و ساتی چوونهدهرهوهیانه لهو زۆنه و ههرهسهێنانیانه وهكو وڵاتی بهكارهێنهری دراوی یورۆ. تێکڕایی ڕێژهی بهتاڵه له ئهوروپاد سهرکهوتووه بۆ له %11.1 . یۆنان، دهمێكه له دووڕیانی مان و نهماندایه له زۆنی یورۆ ، دوای ئهوهی كه دووجار له ئایاری 2010 دا 110 ملیارد یورۆ و له ئازاری ئهمساڵیشدا 130 ملیاردی دیكە، قهرزی پێدرا، بهڵام بههۆی دانانی مهرج و بهندی قورسهوه لهلایهن دهزگه دراوییهكانهوه، لهبری ئهوهی ببێته هۆی بوژانهوهی ئابوورییهكهی ، بگره بارودۆخهكهی به جۆرێك بهرهو خراپتر بردووە، كه ناڕهزاییهكان و بهیهكدادانهكانی نێوانی دهوڵهتی یۆنان و دهسگه دراویهكان لەتەك زۆربهی زۆری خهڵكی یۆنان، بهرهو ئاقارێكی تازهتر برد ، وای كرد كه پارتی چهپ ،Syriza ، به ڕابهرایهتیAlexis Tsipras له ڕۆژی 17.06.12 له خولی دووههمی ههڵبژاردندا له سهدا 27 ی دهنگهكان بهێنێت، كه دووههم دهنگ بوو، له كاتێكدا كە له ساڵی 2009 دا ههمان پارت تهنها له %4.6 ی دهنگهكانی هێنابوو. گهرچی پارتی پاسۆك و پارتی دیمۆكراسی نوێ ( پارێزگاران) توانیان حكومهتێكی هاوبهش دروست بكهن، بهڵام ئهمه واتای ئهوه نییه، ئیدی لهمهولا كێشه ئابوورییهكان چارهسهر دهكرێن و بارودۆخی یۆنان بهرهو باشی دهڕوات و ئهگهری هاتنهدهرهوهی له زۆنی یورۆ بهسهر دهچێت. بزوتنهوهی خهڵكی لهوێ گهر نهیتوانیبێت و نهتوانێت چۆك به لیراڵیزم و حكومهتهكانی دابدات و مێژوییهكی دیكە دروست بكات، بهلام دهتوانێت مێژوی ئهوروپا بگۆڕێت.
ئهو دوو پارته كه ئێستا له حكومهتدان، ئهوانیش وهكو خهڵكی یۆنان و پارته چهپهكان دهركیان بهمهترسی بهجێهێنانی مهرج و بهندهكانی سندوقی دراوی نێودهوڵهتی و بانكی ناوهندی ئهوروپی و یهكێتی ئهوروپا ، كردووه، بۆیه دهیانهوێت سهرلهنوێ لهسهر مهرج و بهندهكانی مانگی دووی ئهم سال، كه به دانی قهرزی 130 ملیارد یورۆكهی مانگی ئازارهوه پهیوهست بوون ، ڕاوێژ لەتەك دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپادا بكهن، تاكو چیدیكە لانی كهمی كرێ و كرێی كرێكاران و مووچه و پارهی خانهنشینان دانهگرن ، باج زیاد نهكهن، ماوهی مافی دانی بیمهی بێكاری له ساڵێكهوه بكهنهوه به دوو ساڵ. بهڵام ههر له ئێستاوه (ئهنجێلا مێركڵ) سەرۆكشالیانی ئاڵمان ههڕهشهی خۆی لێكردون و پێی وتن كه قسه لهسهر مهرج و بهندەكانی دانهوهی قهرزهكان دووباره ناكرێتهوه و دهبێت یۆنان پابهندی تهواوی مهرجهكان بێت، بۆیه داوایان لێ دهكهن كه ههتا ناوهڕاستی مانگی جولای یۆنان دهبێت 10 ملیارد یورۆ پاشهكهوت بكات، واته بێكاركردنی زیاتری كرێكاران و كارمهندان كه له ئێستادا ڕیژهی بێكاری له نێوانی گهنجانی تهمهن 16 ساڵ و 24 ساڵدا له %54 و له دهرهوهی ئهوانیش له %24 ، توانای كڕینی كاڵاو پێداویستییهكانی ژیان له %35 هاتووەته خوارهوه،
ههرچی (ئیسپانیا)شه بهرهو ههمان ههڵدێری یۆنان مل دهنێت، ڕیفۆرمهكانی حكومهتهكهی RaJoy Mariano بهفریای باروودۆخهكه نهگهیشتن، ههر بۆیه ڕێژهی بێكاری له نێوهندی گهنجان و دهرهوی گهنجاندا له سهركهوتن و برهودایه، له ههمان كاتیشدا ڕێژهی ناڕهزاییهكانی خهڵك و هاتنه سهرشەقام، ژمارهی خۆپیشاندانهكان و خۆپیشاندهران له زیادبووندایه. ئهمه بێجگه لهوهی كرێكارانی كانه خهڵوزهكان ماوهی چهند ههفتهیهكه له مانگرتندان و بهردهوامیش دهبن ههتا داخوازییهكانیان بهدهست دێن، قوتابیان و خوێنكارانی زانكۆكانیش به بهردهوامی له كردنی چالاكی ڕاستهوخۆدان.
قهیرانه ئابوورییهكه له ئیسپانیا ئاوا قووڵبۆتهوه، ههندێك له ئابووریناسهكان وا پێشبینی دهكهن، كه پچڕانی ئهڵقهی زنجیرهی وڵاتانی زۆنی یورۆ له وێوه دهست پێدهكات، نهك یۆنان. Bankia كه یهكێكه له بانكه گهورهكانی ئیسپانیا بهرهو مایهپووچی ڕۆیشت، بهپهله دهوڵهت فریای كهوت. مهترسی ههرهسی بانكهكان گهیشته ڕادهیهك، كه له ناوهڕاستی مانگی ئایاردا له ماوهی ههفتهیهكدا خهڵكی زیاتر له 1 ملیارد یورۆیان له بانكهكان ڕاكێشا، ئهم مهترسییه تا نوسینی ئهم وتارهش ههر بهردهوامه ههر بۆیه شالیارهکانی دارایی وڵاتانی زۆنی یورۆ بڕیاریان وایه که له ڕژی 09-07-12 کۆبوونهوهیهک له برۆکسل سهبارهت به قهیرانی بانكهکانی ئیسپانیا، بکهن، تاکو ڕاوێژ لهسهر دۆزینهوهی ڕیگاچارهیهک بکهن له ڕێگهگرتن له نابووتبوونیان. لهولاشهوه ڕێژهی پشكهكانیش به له %03 هاتنه خوارهوه. ئابوورییهكهشی له 4 مانگی یهكهمی ئهم ساڵدا بهڕێژهی له %0.3 داكشاوه، واته نهك ههر بەو جۆرەی كە چاوهڕوان دهكرا، گەشەی نهكرد، بگره ههنگاوێكیش چووه دواوه، بهمهش باری ئابوورییهكهی خسته قهیرانێكی دیكەهوه، كه بهڕای ئابووریناسهكان ئهم قهیرانه ههتا كۆتایی ساڵی 2013 بهردهوام دهبێت. له ڕۆژی 25.06.12 لهلایه ئهیجنسییهكهوه نووسینگەی ههڵسهنگاندنی ستاندهری بانكهکان، که پێی دهڵێن (Moody ) كه دهتوانێت پلهو پایهی بانكهكان داگرێت، پلهی 28 بانكی له بانكهكانی ئیسپانیا، بههۆی ئهو بارودۆخهی كه لهوێ ههیه، هێنایه خوارهوه. ئابووریناسهكان وای بۆ دهچن، ئهو قهیرانهی كه ئیسپانیای تێكهوتووه، پێویستی به 350 ملیارد یورۆ ههیه، كه لهم پارهیه 75 ملیاردی دهچێت بۆ كۆمهكی بانكهكانی.
بارودۆخی ئابووری (ئیتالیا)ش له ئیسپانیا باشتر نییه، ڕووداوهكان و ژیانی ڕۆژانهی خهڵكهكهی سهلماندیان، كه پێشبینییهكانی دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپی بهدانانی تهكنۆكراتێكی وهكو Mario Monti به سهرۆكشالیاران، بۆ چارهسهركردنی قهیرانهكه، لهمهشیاندا بهههڵهدا چوون، ئهوهتا ئێستا هاواری لێ ههڵساوه، چونكه كێشه ئابوورییهكهیان له قوڵبونهوهدایه، له نێو میدیاكاندا به ئاشكرا داد و بێدداییان لهدهست فهرهنسا و ئهڵمانیا دیاره، له كۆنفرانسێكی ڕۆژنامهوانیدا كه ههفتهی پێشوو له ڕۆم بەسترا Monti توڕهیی خۆی بهرامبهر ئهنجێلا مێركڵ و فرهنسوا هۆڵهند، سهبارهت به ئهو مهرج و بهندانهی لهسهر وڵاتانی زۆنی یورۆ دانراون، نهشاردهوه، داوای كرد، كه ڕێژهی ئهو سودەی كه لهسهر دانهوهی قهرزهكانی ئیتالیا دانراوه ، بهێنرێته خوارهوه. دیسانهوه له ڕۆژی 28.06.12 نیگهرانی خۆی بهرامبهر به بارودۆخهكه دهربڕییهوه و وتی “گهر ئیتالیا هیوابڕاو بێت، وا له هێزه ڕامیارهكان دهكات، كه بڵێن: با ئهوروپا، با یورۆ ، با ئهم وڵات یا ئهو وڵات بڕوا بۆ دۆزەخ”
(ئیرلهنده) و (پورتگال)یش لهم قهیرانهدا لهشانی ئیتالیا و (ئیسپانیا)دان. پورتوگال، بۆ ئهوهی قهیرانهكهی قوڵتر نهبێتهوه، ماوهیهك لهمهوبهر به بڕی 78 ملیارد یورۆ قهرزی پێدرا، ههر لهم یهك دوو مانگهی ڕابوردوودا بوو، كه (٣)یان له ههره بانكه سهرهكییهكانی ، Millennium, BPI, Geral de Depositos , گهر به 5.8 ملیارد یورۆ كۆمهك نهكرانایە، ئهوا بهرهو نابووتی و مایهپووچی دهڕۆیشتن.
بۆ دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپی سهنگی ئهم دوو وڵاته، وهكو وڵاته سهرهكییهكانی زۆنی یورۆ قورس نییه، ههر لهبهرئهوه لهناو میدیادا كهمتر دهكهونه بهرچاوان. بهڵام میدیا و دهسگه دراوییهكان، ههرچۆن حساب بۆ ئهم دوو دهوڵهته بكهن، مهسهلهیهك نییه، چونكه ئهوانیش بهپێی سهنگی ئابووری خۆیان و ژمارهی دانیشتوانیان لهناو زۆنی یورۆدا،پشكێكی گهورهن و وهكو ههموو وڵاتانی دیكەی ئهوروپا پسانی ئهڵقهكهیان له زنجیرهی بهیهكهوهگرێدراوی زۆنی یورۆدا ، مهترسییهكی كهمتر له یۆنان و ئیسپانیا و ئیتالیا لهسهریان دروست ناكات .
تا ئەوەندەی دەگەڕێتەوە سەر بریتانیا، گهرچی وڵاتێك نییه له زۆنی یورۆدا، بهڵام قهیرانه ئابوورییهكه زۆر به خهستی ههر له 2008 وه ئهویشی گرتۆتهوه. ئابووریناسهكان دهڵێن له دوای قهیرانه گهورهكهی نێوان ساڵانی 1928 و 1936ەوە، ئهمه یهكهم جاره، كە ئهم وڵاته قهیرانی ئاوا گهورەی بهخۆیەوه بینیبێت. ئامارهكانی ئهم دواییه نیشانی دهدن، كه ئهم وڵاته له كۆتایی پارساڵ و سهرهتای ئهم ساڵهوه قهیرانهكهی قوڵتر بووهتهوه، ڕێژهی بێكاری له %8.5 ، به ژماره و بهپێی ئاماری دهوڵهتی له سهروو 2.7 ملیۆنهوهیه، بهڵام ئاماری سەندیكای ناوهندی وڵاتهكه دهیسهلمێنێت، كه ژمارهی بێكاری له سهروو 6 ملیۆنهوهیه، ههر له ماوهی ئهم دوو ساڵهی دواییدا 381.000 كهس، تهنها له كهرته دهوڵهتییەكاندا بێكار بوون. . ڕێژهی ئهو کهسانهی که ههر به تهنها له له لهندهن دا لانهوازهو بێشوێن و ڕێگان و له لۆچی دوکانهکان و وێستگهی پاس و میترۆو ئاودهستی شوێنه گشتییهکاندا دهخهونو کات دهبهنه سهر، 5678 کهسن که له ساڵی پارهکهوه بهڕێژهی له %43 زیادی کردوه. باروو دۆخهکه بهو شێوهیهیه لهبری ئهوهی دهوڵهت پاره پاشهکهوت بکات. کهچی له مانگی ئایاری ئهم ساڵدا دهوڵهت 17.9 ملیارد پاوهندی قهرز كردووه. ههر ڕۆژی سێشهممه ، 26.06.12 بوو ، كه Mervyn King ، سهرۆكی بانكی ناوهندی ئینگلتهره، بۆ جارێكی دیكەش نائارامی خۆی بهرامبەر دراوی یورۆ و وڵاتانی زۆنی یورۆ، دهربڕی و وتی: “من بهرامبهر بارودۆخی وڵاتانی زۆنی یورۆ ڕهنگدانهوهیان له سهر ئابووری بریتانیا ڕهشبینم”. ژمارهی ئهوانهی که داهات و ژیانیان له خوار ستاندهری ژیانهوهیه له ساڵی 2008 وه به ژمارهی 3 ملێون سهرکهوتووه ، جێگای سهرنجه له وڵاتێکی خاوهن داهات و سامانێکی زۆر کهچی چواریهکی خهڵکهکهی ستاندهری ژیانیان نزم بێت.
نرخی پێداویستییهكانی ژیان و ژمارهی منداڵان كه له دهوروبهری هێڵی برسێتیدا دهژین و ژمارهی زگورت و خێزانهكان، كه به هۆی ئهم بارودۆخهوه بێخانووبهره بوون له ههڵكشاندایه. لهم ڕۆژانهدا بوو، كه ڕۆژنامهی گاردیانی بریتانی وتارێكی به ئامارهوه بڵاوكردهوه، كه له ههندێك قوتابخانهدا مامۆستاكان خواردن و میوه بۆ ئهو قوتابیانه دههێنن، كه برسین و بههۆی بێكاربوونی باوك و دایكیانهوه لهم دواییهدا ناتوانن نانی بهیانانیان بۆ دابین بكهن.
قهترانهكه ڕۆژ به ڕۆژ وڵاتانی دیكەش دهگرێتهوه. له ڕۆژی 26.06.12 دا، قوبرس كه وڵاتێكی دیكەی زۆنی یورۆیه، داوای بههاناوهچوونی دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپی، كرد. ئهویش بۆ ئهوهی قهیرانهكهی بارسوكتر بێت، پێویستی به 10 ملیارد یورۆ ههیه، ئهمه بێجگە لهوهی كه پارساڵ 2.5 ملیارد یورۆی له ڕوسیا قهرزكردووه، بۆ ئهم جارهش ڕویكرده ڕوسیا و چین، بهلام لهسهر ههل و مهرجهكانی قهرزهكه ڕێكنهكهوتن بۆیه ئێستا داوا له دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپی دهكات. بێکاری له قوبرسیش دهردێکی کوشندهیه، به پێی ئاماره فهرمییهكان ڕێژهی بێكاری له وێ له %10 یه.
دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپی و ئیدارهی ئهمهریكی بهتایبهت سهرۆك ئۆباما، له دوای بردنهوهی سوشیالیستهكان له فهرهنسا و خولی یهكهمی ههڵبژاردنهكهی یۆنان، كه به ههر ههموو پارتهكان نهیانتوانی له %50 دهنگهكان بەدەستبهێنن و نهتوانرا حكومهت دروسست بكهن، بهمه زۆر نیگهران بوو. چونكه ئهو ههڵبژاردنه زیاتر ڕاپرسییەك بوو له ڕهتكردنهوهی ههر پارتێك، كه لەتەك ڕامیاریی دهسگرتنهوه ( تهقهشوف ) دا بڕوات و پابهندی تهواوی مهرج و بهندهكانی دهسگه دراوییهكان بێت. بهواتایهكی دیكە ڕهتكردنهوهی ڕامیاریی لیبراڵ و نیو-لیبراڵیزم، بوو، له بواری ئابووری و ڕامیاریدا. ئهمان ترسی ئهوهیان لێ نیشتبوو كه گهر له یۆنان Syriza ههڵبژاردنهكهی 17.06.2012 بباتهوه ئهوه ههموو مەرج و بەندهكانی ههردوو قهرزهكهی كه پێیان دراون، ههڵدهوهشێنێتهوه و ئاماده نابێت پهیڕهویان لێ بكات. قبوڵكردنی ئهمهش لهلایهن دهسگه دراوییهكان و كۆمیسۆنی ئهوروپییهوه، لهسهریان زۆر دهكهوت، چونكه ئهو كاته دهبووایه به سهرجهمی ئهو قهرزانهی، كه داویانن به وڵاتهكانی دیكەیش بچونایهتهوه، خۆ ئەگهر ئهمهش قبوڵ نهكرایه، ئهوا یۆنان لەوانه بوو له زۆنی یورۆ بهاتایهته دهرهوه و ئهمهش دهبووه هۆی ئهوهی كه وڵاتانی وهكو ئیتالیا و ئیسپانیا و پورتوگال و ئیرلهنده ههمان ڕێگه بگرنه بهر، كه ئهمهش له كۆتاییدا دهبووه هۆی ههڵوهشاندهوهی دراوی یورۆ و لاوازبوونی دراوه جیهانییهكانی دیكە، ئهو كاتهش دهبووایه به ئاشكرا بانگهشهی ئاشبەتاڵكردنی حكومهتی لیبراڵ و نیو- لیبراڵیزم له بواری ڕامیاری و ئابووریدا بكرێت.
گهرچی ئهمهی سهرهوه حهتمیهتی مێژوییه و لیبراڵ و ڕامیاریی نیو-لیبراڵیزم بهرهو ئهو ئاقاره دهڕوات، چونكه ڕووداوهكان و قەیرانەكان و ئامارهكان ههر له سهرهتای حهفتاكانی چهرخی ڕابوردووهوه ، ئهوهیان سهلماندووه، كه گرتنهبهری ئهم ڕامیارییه له بەرێوەبردنی دهوڵهت و ئابووریدا سەركەوتوو نەبووە و بهرهو شكستی كۆتایی دهڕوات. بهڵام وڵاتانی زۆنی یورۆ و بریتانیا و ئهمهریكا و یابان و چین ههندێك وڵاتی دیكەیش له ههوڵی دۆزینهوهی ڕێگەچارهیهكدان، ئینگلیز وتهنی “بۆ پاراستنی پێستهكهیان”. ههر لهبهر ئهمهش سهرێك له مهكسیكۆ كۆدهبنهوه و جارێكی دیكە له ڕۆم و پاریس و جاری داهاتوویان كه ڕۆژی پێنجشهممه و ههینییه، 28.06 و 29.06 له برۆكسل. له ساڵی 2008 وه ئهمه نۆزدهههم كۆبوونهوهی لوتكهییانه كه سهبارهت بهم قهیرانه ئابوورییه دهیگرن. بێگومان ئهمان ههر وهكو ههموو جارهكانی پێشتریان له لابهلاكردنهوهی قهیرانهكەدا ناتوانن بگهنه چارهسهرێك. گهرچی قهیرانهكه ئهوان خۆیان و به ڕامیاریی لیبراڵانهی خۆیان خولقاندویانه، بهڵام چارەسەرەكهی له دهرهوهی ویست و خواستی ئهوانه، ئهمه جگه لهوهی كه ئهمان له نێوانیاندا كهلێنێكی گهوره دروست بووه و زۆر له یهكدی دوور كهوتونهتهوه و ناتوانن به كۆڕا بگهنه بڕیارێك . بۆ نموونه فهرهنسه پێشنیاری ئهوه دهكات، كه له %1 داهاتی نهتهوه بۆ یارمهتیدانی بانكهكان له كاتی لێقهومانیاندا بخرێته لاوه، بهڵام ههندێكیان گوێ بۆ ئهم پێشنیازه ناگرن، ههرچی ئۆباما و ئیتالیا و جارجارهش (بریتانیا)ن زۆر پەیگیرانە داوا له ئهنجێلا مێركل دهكهن، كه تۆزێك مهرج و بهندهكانی قهرزهكان شل بكات و باشتر بهدهم ئهو وڵاتانهوه بچێت كه باریان لاره، بهڵام مێركڵ ئهمهی به گوێدا ناچێت. لهلایهكی دیكەوه حكومهتی تازهی یوێنان داوای وتووێژی نوێ دهكات له سهر قهرزهكانی كه پێیاندراوه ، دیسانهوه مێركڵ دهڵێت ئهمه كاری نهكردهیه. ههندێكی دیكەیان داوا دهكهن، كه ئهڵمانیا ڕێژهی باج داگرێت و مووچه و كرێ سهرخات تاكو وڵاتانی دیكە بتوانن كاڵاكانیان بنێرنه ئهوێ، بهڵام مێركڵ بۆ ئهمهشیان ڕازی نابێت. تازهترین پێشنیار دروستكردنی ” یهكێتی بانكهكانه” واته لێسهندنهوهی بڕیاره گرنگهكانه له سهران و ئهندامانی دهوڵهت سهبارهت به قهیرانی دراو، تاكو ئهمان مامهڵهی لەتەكدا بكهن. دیسانهوه مێركڵ بۆ ئهمهشیان تا ئێستا ڕازی نهبووه. له کۆبوونهوهی لوتکهیی ئهمجارهیان که 28.06 2012.و 29.062012. بوو، مێركڵ بهوه ڕازی بووه که 100 ملیارد یورۆ بۆ بانكهکانی وڵاتانی زۆنی یورۆ تهرخان بکرێت ئهویش بهو مهرجهی که ههموویان پێکبێن لهسهر پڕۆژهی یهکێتی بانكهکانی وڵاتانی زۆنی یورۆ ، بۆ ئهمهش بڕیاریان دا که سیستهمێکی چاودێریکردنی بانكهکان له یورۆ زۆندا ، ههنگاوی یهکهم بێت له دروستکردنی یهکێتی بانكهکاندا، که ئهمهش نزیکهی 2 ساڵ دهکێشێ تاکو سیستهمهکه بکهوێته کار. ئهم سهرئهنجامهی که لهم کۆبوونهوهیهدا پێێ گهیشتوون شتێک نییه که چارهسهرێکی ههتا وهختی قهیرانهکه بکات.
ههڵبهته ئهمه دوا كۆبونهوهی G20 نابێت چونكه له ئێستادا ئهمان ناتوانن بهم بۆچون و ههڵوێسته جیاجیایانهوه چارهسهرێك، ههتا گهر وهختیش بێت، بۆ ئهم قهیرانه دابنێن، بۆیه قهیرانهكه بهردهوام دهبێت، لەتەك ئهوهشدا ئەستەمیشه له ئێستادا بزانرێت سهرئهنجامهكهی بهرهو كوێ دهڕوات و چی دههێنێته بهرههم. بهڵام ئهڵتهرناتیڤی كۆتایی و ئاینده ههر كۆمهڵگهی سۆشیالیزم و ئهناركیزمه.
ڕۆژانه بهڵگه و ڕووداوهکان نیشانی دهدن، که تهنیا و تهنیا چالاکییه ڕاستهوخۆ (Direct Action) کان کاریگهرییان ههیه ، نهك شێوازێکی تر . ماوهی پتر له ساڵێکه UK Uncut ( كەمپەینی دژی بڕینی خزمەتگوزاری و كەمكدنەوەی كارەكان ) و فێدراسیۆنی ھاوپشتی Solidarity Federation له بریتانیا له کهمپهین و چالاکییهکی بێوچاندان دژی ئهو کۆمپانییەكان و خهڵکه ههره دهوڵهمهندهکه که ههموو ڕێگایهکی یاسایی و نایاسایی دهگرنهبهر تاکو کهمترین باج لهسهر داهاتهکانیان بدهن ، له کاتێکدا کرێکاران و کارمهندان و ههموو خهڵکه ئاساییهکهی بریتانیا دهبێت پول به پول ئهو باجهی که لهلایهن دهوڵهتهوهلهسهریان دانراوه ، بیدهن . ئهم کهمپهینه لهسهر ئاستی بریتانیا به سهدان چالاکی ئەنجام داوە و به ههزاران کهسیش بهشدارییان تێدا کردوه . ههمیشهش کاریگهری خۆی داناوه بەو جۆرەی که پێویستی کردووه . له سهرهتای ئهم ساڵهوه ( ٢٠١٢ ) کهمپهینی Uk Uncut زۆر بواری تری گرتۆتهوه، له ههموویان گرنگتر، کهمپهینە دژی ئهو کۆمپانیانهی که ئامادهن و ئامادهبوون، پلانه نامرۆڤانهکهی دهوڵهت پیادە بكەن، که ئهویش بریتییە لەوەی كە ئهو خهڵکانهی که بێکارن و ئهو خوێندكارانەی که خوێندنی زانکۆکانیان تهواو کردووه و بهدوای کاردا دهگهڕین، بهڵام دهستیان ناکهوێت، لهلایهن دهوڵهتهوه بۆ ماوهی 6 مانگ دهنێررێن بۆ کۆمپانیا و بازاری گهوره گهوره بهناوی ڕاهێنانهوه بۆکار دۆزینهوه، تاکو لهوێ به پارهی بیمهی بێکارییان کار بکهن ، ئهگهر بهههر هۆیهکیش لهو پلانهو پاشهکشه بکهن و نهیانهوێت بهردهوامی به کارکردنی خۆڕایی ( بێگاری ) بدهن، ئهوه ئۆفیسی بیمه یا بێکاران مافی ئهوهیان ههیه که بیمهکانیان ببڕن و تا ماوهیهکیش هیچیان نهدهنێ . تا ئێستا کهمپهین دژی دهیان کۆمپانی و بازاری گهوره کراوه، که ئهو ڕێککهوتنهیان لهگهڵ دهوڵهتدا مۆرکردوه . ههر به هۆی ئهم کهمپهینهوه و لهژێر فشاری چالاکهوانهکاندا توانیویانه پاشهکشهیان پێبکهن ، گهرچی دهوڵهت هانی زۆری دهدان و ئیمتیازاتیی پێدهبهخشین . کهمپهینهکه چ له ڕووی دهنگی ڕاگهیاندنهوە و چ له بهشداریکردنی خهڵکانێکی زۆرهوه له زۆربهی شوێنی بریتانیاندا ، کاریگهرییهکی یهکجار زۆری دانا و ڕۆڵێکی بەرچاوی له پاشهکشهکردنی کۆمپانیاکان له گرێبهستهکهی نێوان خۆیان و دهوڵهتد ههبوو ا، ئیتر دهوڵهت نهیتوانی چیتر و زیاتر چهشهیان بکات ، گهرچی ئیمتیازاتهکان که دهوڵهت خستبوونیه بهردهمیان، زۆر بوون . له مانگی ڕابوردووەوە ( حوزهیران ) کهمپهینهکه دهیویست چهقی چالاکی خۆی بۆ ئهمجارهیان بخاته سهربازارێكی گهوره که پێی دهڵین Holland & Barrett که نزیکهی 1000 ( بێگار ) کرێکاری بێمووچه لهلایان کاردهکات لهو 250 لكەی که ههیانن، له مانگی حوزهیرانی 2011 وه ئهو بەرنامهی که له سهرهوه باسمان کرد، لهگهڵ دهوڵهتدا مۆر کردووه . بڕیار بوو ئهمڕۆ ، شهمه، 07/07/12 له سهرانسهری بریتانیادا له بهردهم ههموو بازار و ھەمبارەکانیاندا له کاتژێری 12 ی نیوهڕۆوه بۆ کاتژمێری 1 ی پاشنیوهڕۆ پرۆتێست بکرێت . بهڵام دوێنێ ، 06/07/12 لهژێر فشاری کهمپیهینهکهدا بهڵگهنامهیەکی فەڕمییان بڵاوکردهوه، که میدیای بریتانیش یهکسهر بڵاوی کردهوه، لهو بهڵگهنامهیهدا پاشهکشهکردنی خۆیان لهو پلانهی دهوڵهت ئاشکراکرد و وتیان “ پاش ئهمجاره Holland & Barrett له داهاتوودا بهشداری لهم پلانهدا ناکات ” له ههمان کاتیشدا به ڕۆژنامهی گاردیانی بریتانییان وت ئهم بڕیاره ( پاشگەزبوونەوەیە ) ی که داویانه سهرئهنجامی فشاری چالاکانی ئهو کهمپهینهیه که گوایه چالاكەکان سووكایەتی بە ستافهکانیان دهکهن و دهزانن که كۆتایی ئەم ھەفتەیە، له کردنهوهیبازارەکانیاندا گیروگرفتی زۆریان بۆ دروست دهبێت، چونکه له جارهکانی پێشووتردا ستافهکانیان ڕووبهرووی سوكایەتیپێکردن بوونهتهوه، بهتهلهفون و ڕاوهستانی خهڵکێکی زۆر لهبهر دهرگەی بازارەكانیاندا که ئهمانهش وای کردووه، که ستافهکانیان نهتوانن هاتووچۆ بکهن یا بازارەکان بهجێبهێڵن . بهڵام قسهکهرێکی UK Uncut بهناوی Jim Clark وتهکهی ئهو کۆمپانیایهی بهدرۆخستهوه و وتی ” لە ئیعتصامەكاندا ( Picket ) یهکهم شت دهیکهین قسهکردنه لهگهڵ ستافهکاندا که گهلێکیان دهڵێن ئێمه لهگهڵ ئامانجی کهمپهینهکهتاندا رازی و ھاوڕاین، بههۆی کردنی کارهکانهوه لهلایهن ئهوانهی که هیچ کرێ وهرناگرن، زیادەكاری له زۆرێك لە بازاردا چیتر نییه . ھەروهھا وتیشی کشانهوهی کۆمپانییهکه نهك تهنها سهرکهوتنه بۆ ئهوانهی که دهنێرێنره ئهوێ که کار به خۆڕایی بکهن، بهڵکو سهرکهوتنه بۆ ههر ههموومان دژی ئهو ههلومهرجی به خۆڕایی کارکردن و بارودۆخی کار کردنهکه . پرۆتێستهکهمان ئاشتیانهیه و هیچ مهترسیهك بۆ کهس پهیدا ناکات، شتێکی ڕەوایه و لهلایهن کۆمهڵێکی زۆر له خهڵکهوه پشتیوانی لێدهکرێت . ئهوهی که دهیکهین کارێکه که بڕواهێنهره بۆ ئاگادارکردنهوهی کۆمپانیاکان و وهستانیان لهوهی که دهیکهن، که بەدڕهوشتییه له بهکارهێنانی خهڵکانێکدا که بێپاره له بوارێکی فراواندا کاریان پێدهکهن “ وهڵامی شالیاری کار ، Chris Grayling ، سهبارهت بهم جۆره چالاکییانه که بوونهته هۆی کشانهوهی زۆربهی زۆری کۆمپانی و بازارە گهورهکان لهو ڕێککهوتنهی که لهگهڵ کۆمپانیا و خاوهنکارهکاندا بهستبوویان، بێگومان ناخۆشحاڵی دهربڕینه و هێڕشی ناشیرینکردنه سهر چالاکهکان، بۆیه لهمهم جارهیاندا به ڕۆژنامهی گاردیانی وت ” ئهوانهی که لهم پرۆتێستانهدا بهشداری دهکهن، بههیچ شێوهیهك ئەوە نازانن، كە ئهوهی دهیکهن، زیاندانه له کاردۆزینهوه بۆ وهچهی داهاتوو . من بڕیارم داوه له بهرامبهر ئهم خهڵکانهی که ناڕهزایی دهردهبڕن، کۆڵنهدهم و پهشیمان نهبمهوه . ئهوهی که دهیکهن بههیچ شێوهیهك قبوڵ ناکرێت “…
ئهنوهر فهتاح محهمهدئهمین
که باس له دهوڵهت دهکهین ئهبێت بزانین دهوڵهت مانای چییە؟ کاری دهوڵهت چییه؟ کۆمهڵگا لهسایهی دهوڵهتدا چی لێدێت؟
دهوڵهت، سیستەمێکی حوکمڕانه، واته دهزگایهکی سیاسی بیرۆکراته، كە نوخبهیهکی بچوکی دهسهڵات دهبنه شوانی زۆرینهی خهڵك و بهڕیوهیان ئهبهن و دهبنه سهنتهری بڕیار بۆ زۆرینه.
دهوڵهت له ناوچهیهکی بهشکراوی ئهم جیهانهدا کاری خۆی دهکات، که دهوڵهت دهزگایهکی حوکم بێت ههڵبهته کۆمهڵه دامهزراوهیهکی بیرۆکراتی تر خهلق دهکات بۆ جێبهجێکردن و ڕاپهڕاندنی سیستەمهکه (سیستەمی بهرههمهێنان) و بهڕێوهبردنی کۆمهڵگا بهپێی ئهو سیاسهت و پلانهی دهسهڵات دهیهوێ. ههربۆیهش دهوڵهت پێوستی به ئهنجومهنی ڕاپهڕاندن وجێبهجێکردن و یاسادانان ، میدیا، هیزی داپڵۆسین (عهسکهر، پۆلیس، هێزی چهکداری میلیشیای)ی مهشقپێکراوی پۆشته و پهرداخ، که بههیزی نشتمانی ناوزهند دهکرێن، بهڵام له جهوههردا بۆ دهمکوتکردن و تۆقاندنی میللهته و پاراستنی نوخبهی حوکمداران و جهڵادانی میللهته.
دهوڵهت کهرهسهی بهڕێوهبردنی سیاسهتی دهسهڵآتدارانه، که بههۆیهوه دهتوانن گهورهترین سامانی وڵآت بخهنه بانقهکانی دنیاوه و کهسیش نهتوانێ بڵێ لهل و بهرهنگاریان ببێتهوه، ههرچی دهسهڵاته مۆنۆپۆڵکراوه بۆ پاراستنی چینی پارهدار و موڵکدارهکان، دهوڵهت خودی خۆی بهدهست ئهو چێنهشهوه دهبرێ بهڕێوه. ئیتر لهژێر ههر ناوێك و دروشمێکی فوتێکراو و ڕازاوهدا بێت.
دهوڵهت ههڵبهته ههندێ کاری گشتیش دهکات لهوانه قوتانخانه وخهستهخانه و باخچهی گشتی ، هتد. که ئهوهش ههر بهسود و قانزاجی دهوڵهتهکهیه، چونکه دهوڵهت لهو خزمهتگوزارییهوه کهسانی چالاک و تهندروست خهلق دهکات بۆ ڕاپهڕاندنی کارهکان و بهردهوامی بهرههمهێنان. ئهو دامهزراوانهش راسهوخۆ ههر لهسهر شانی چینی ههژاران و کارگهرانن، لهڕێی داسهپاندنی باج و رسومات و گومرگهوه.
ههرچی حوکمهت ههیه واته نوخبهی دهسهڵاتدار که به سهدهها ملیۆن دۆلاری دزراوی وڵاتیان دزیوه دهبێ بپرسین بۆچی قوتانخانهی سهردهمی مۆدرن و جوان بۆ مناڵانی گهڕهکه ههژارنشینهکان ناکهنهوه، که سوتهمهنی شهڕی دهسهڵاتی ئهوان بوون؟ بهڵام ئهوان نهك مناڵی خۆیان ناخهنه ئهو قوتابخانانه بهڵکو بێزیان نایهت سهردانێکی چهند دهقیقهیشیشی بکهن؟ ئهوهتا خهستهخانهکانی نشتمانی ئهوان تهنها بهناو خهستهخانهیه ئهوهتا چینی دهسهڵاتداران تهنانهت سهردانیشی ناکهن نهبا نهخؤش بکهون، خۆیان خهستهخانهی تایبهتیان ههیه له ئوردن و ئیتالیا و وڵاتانی تری دنیا، ئهمه نمونهی سهرانی نوخبهی دهسهڵات ئهو حوکمهت و دهوڵهتهیه که له کهلهی ههندێ کهسدا پیشی خواردۆتهوه و دهیهوێ بێته دی..
دهوڵهت و ئهنجومهنهکانی کاریان گهمژاندنی خهڵکی و نامۆکردنیانه بهکارهدزێوهکانی دهسهڵآت، و ئهوانهش که دهیانهوێت جێگهی دهسهڵآت بگرنه، پڕوپاگهنده بۆ گرنگی حوکمهت دهکهن ئهو جهازه گهندهڵه لای خهڵکی پیرۆز دهکهن.
دهوڵهت لای کهسانێك بۆته خهیاڵێکی گهوره بهجۆرێك ئامادهن بۆ ئهوخهیاڵه قوربانی گهورهش بدهن، جگه لهوهیش که دهسهڵات ئهو خهڵکانهی دهیان جار کردونییهته قوربانی شهڕهکانی پهیداکردنی دهسهڵات و قازانج و مانهوهی دهسهڵاتی نوخبه لهپێناو کۆنترۆڵی بازاڕدا، ههرچهنده ئهو حهقیقهتانه لهژێر دروشمی فوتێکراوی بێبنهمای برێقهداردا شاراوهتهوه.
دهوڵهتی سهربهخۆ، مانای نییه، ئهوهتا ههرچی دهوڵهت ههیه نوێنهری شهرێکاتی نهوت وبانقهکان و کارتێلاتهکانن و دهبرین بهڕێوه و لهپێناو زیندوێتی بانقهکاندا کار دهکهن، ئهوهیش لهم سیستەمهدا دژیان بووهستێتهوه خوێنی دهرژێنه سهر جادهکان، سوکایهتیان پێدهکرێت و سجنهکانی دهسهڵآتیان پێ سیخناخ دهکهن.
من پێموایه حیزبه قهومیهکانی دهسهڵاتی کوردی عێراق له مێژهوه دهوڵهتیان ههیه، به دهلیلی ئهوهی له مێژهوه جهازی تۆقاندن و میزانییهکی گهورهیان لهبهردهستا ههبووه، وه ههموو کات شهرعیهتی کوشتن و داپڵۆسینیشیان لهبهردهستا بووه و لهخزمهت سیستەمهکهدا بوون.
کریکار نیشتمانی نییه، لهکوێ هێزی کاری پاره بکات لهوێ دهیگۆڕێته و بۆ بهردهوامی ژیان، دهوڵهمهندیش لهکوێ پارهکهی قانزاجی بۆ پهیدا بکات لهوێ دهیخاته ئیشهوه، وه دهوڵهت نوێنهرایهتی ئهم چینهی دووهمیانه، رۆشنبیرهکانی سهربهدهسهڵاتیش دهیانهوێت بهسیاسهتی فڕوفێڵاوی دهوڵهت سهربهخۆی خهڵکی زهوت بکهن. ئهندام پهرلهمانی دنیا بههی کوردستانیشهوه دهڵاڵ و چهرچی حوکمهتن، لهو پهرلهمانهدا ڕۆژ نییه ڕوحی شوڤینی و عهشایهری و دینی تیایدا پیرۆز نهکرێ، ئهو یاسایانهش که دهردهکرێن دهبێت ئهنجومهنی سهرۆکایرتی ههرێم ڕازی بکات ئهگینا بهتاڵن و کاریان پێناکرێ.
دهوڵهتی کوردی عهقڵییهتی خزمایهتی، ملکهچی بچوك بۆ گهوره، دهبرێ بهڕێوه، ههر وهك چۆن حیزبی بهعسی دکتاتۆر هێزهکهی له عهشایهر و ئایدۆلۆجییهتی نهتهوهخوازییهوه خواست، واته شهرعیهتی شۆڕشگێڕیتیان کرد بهشهرعیهتی گرتنی بهرزترین لوتکهی دهسهڵات، پاشان ئهو دیکتاتۆره بێوێنهیهی لێدهرچوو، حیزبه دهسهڵآتخوازهکا نی عیراق و کوردستانیش ههمان پلان وسیاسهت و نهخشهیان ههیه، چونکه تا سامان کهڵهکه بێت زیاتر حهز بهدهسهڵآتی زیاتر دهکهن و زیاتر هیزی داپڵۆسین وخۆسهپاندن گهورهتر دهکهن.
زاهیر باهیر
لهندهن 18-05-12
لهوه ئاسانتر نییه كه قسهی بێبهڵگه و بێبهڵگهنامه بكهیت، ههروهها لهوهش ئاسانتر نییه كه بەبێ پهنابردن بۆ ئامار و ئهزموون دهست بۆ نووسین بهریت.
ماوهیهكه كاك جیهاد محهمهد ، پهیامنێری (ڕۆژنامهی هاوڵاتی) ، وهكو پڕۆژهیهك چهند پرسیارێكی لهسهر دهوڵهتی كوردی و لهباربوونی بارودۆخی دروستكردنی ئهو دهوڵهته له ئێستادا ، ئاماده كردووه و ناردوویهتی بۆ گهلێك نووسەر و كهسایهتی كورد، لهناو ئهوانهشدا هاوڕێ (سامان كهریم)، ئهندامی مهكتهبی سیاسی (حیزبی كۆمۆنیستی كرێكاری عێراق)یشی گرتۆتهوه.
ههڵبهته من دید و سهرنجی خۆمم بۆ ههریهك له وهڵامهكانی ئهو نووسەر و كهسایهتییانه ههیه، بهڵام سهرنجهكانی من لێرهدا تهنها ڕووبهڕووی هاوڕێ سامان دهبنهوه ، چونكه ئهو ئهندامی مهكتهبی سیاسی حیزبێكه و دیاره دهقی دیمانهكهی ئهو لهگهڵ (هاوڵاتی)دا ڕهنگدانهوهی ڕای حیزبهكهیانه یا بهلانی كهمهوه هی مهكتهبی سیاسییانه.
ئاوا چاوهڕوان دهكرا، دوای بهشی یهكهم له دیمانهكه له ماڵپهری هاوڵاتیدا، بهشی دووههمیشی بهدوادا بهاتایه، بهڵام ئهوه نزیكهی سێ ههفته تێپهڕی كرد و كهچی بهشی دووههمی بهدوادا نههات. من پێموایه چیتر پێویست نهكات كه چاوهڕوانی بڵاوكردنهوهی بهشی دووههمی دیمانهكه بم- چونکە لهوه ناكات ئهوه ڕوووبدات- هەروا له بهشی یهكهمی دیمانهكهدا بهچڕوپڕی بیروڕای هاوڕێ سامان لهمهڕ ئهو مهسهلهیه دهبینرێت ، ههر لهبهرئهوهش بەبێ چاوهڕوانی زیاتر، بۆ من بایی ئهوهی تێدایه، كه باری سهرنجی خۆمی لهسهر دهربڕم.
هاوڕێ سامان له وهڵامی پرسیاری یهكهمدا دهڵێت:
هه میشه كه باسی «ده وڵه تی كوردی« دێته پێشه وه ، پێش مه رجێكی هه یه ئه ویش ئه وه یه كه له پرسیاره كه ی ئێوه شدا هه یه و راسته وخۆ په یوه ند ده كرێت به بارودۆخی ناوچه كه و جیهانه وه . ئه وه دروسته كه په یوه ندی هه یه به ڵام بۆ بزووتنه وه ی كوردایه تی ئه م په یوه ندییه بوه به پێشمه رج و بووه ته عاده تی «دابونه ریتی« ئه م بزوتنه وه یه ، بووه به پێشمه رج چونكه هێزه كانی بزووتنه وه ی كوردایه تی هه میشه هێزو توانا و ده سه ڵات و ته نانه ت له زۆر كاتدا مانه وه ی خۆیان به ند بووه به ململانێی نێوان وڵاتانی ناوچه كه وه له هه لومه رجی ئێستادا به ململانێی وڵاتانی زلهێزی دونیاوه . له م گۆشه نیگایه وه خه ڵكی كوردستان و خواست و ویستی ئه وان په راوێز ده خرێت و هیچ هه نگاوێكی له سه ر بینا ناكرێت. ئه مه مه ترسییه كه به ڵام ئه م مه ترسییه په یوه ندی هه یه به ناوه رۆكی پێشنیازی «ده وڵه تی كوردی«یه وه نه ك ده وڵه ت له كوردستان كه چه مكێكی تره له ده وڵه ت. پێشهكی دهبێت ئهوه بڵێین مهسهلهی دروستكردنی دهوڵهتی كوردی وهكو مهسهلهیهك كهمتر پهیوهندی بهوهوه ههیه، كه كێ داوای ئهوه دهكات. دووههمیش خۆ وهكو ئهو وتویهتی بزوتنهوهی كوردی و سهران و پارتهكانیشی كه ئێستا له دهسهڵاتدان مانهوهیان بهند بووه به پهیوهندییان به وڵاتانی ناوچهكهوه. ههمووشمان ئهو ڕاستییه دهزانین، كه ئهمان بهگشتی لهگهڵ سیاسهتی خۆراوا و ئهمهریكادا بوون و له ڕابوردوو و ئێستاشدا پهیوهندییهكی باشیان لهگهڵ وڵاتانی ناوچهكهدا ههبووه و ههیه، كه جگه له ئێران ههموویان دۆستی ئهمریكا و خۆراوان. پرسیارێك لێرهدا دێته پێشهوه، كه دهبێت بكرێت ، ئهویش خۆ ئەگهر خۆراوا و ئهمهریكا مافی دروستكردنی دهوڵهتی كوردی به ئهمان ڕهوا نهبینن، دهبێت به كێی دیکەی ڕهوا ببینن؟ من لێرهدا لهم بهشهی سهرهوهی وهڵامهكهی هاوڕێ ساماندا ناكۆكییهك دهبینم.
دواتر، هاوڕێ سامان ڕای خۆی به ڕاشكاوی و ڕوونتر لهسهر ئهوه دهدات و دهڵێت “من پێموایه له دوای ساڵی نه وه ته وه هه میشه بوارێكی گونجاو هه بووه بۆ پێكهێنانی ده وڵه ت له كوردستان، به ڵام پێویستی به هێزو ئیراده یه كی سیاسی هه بووه له كوردستاندا كه ئه مه یان نه بووه … “
ئهو ئهمه دهڵێت بهبێ ئەوهی هیچ بهڵگهیهكمان بۆ بهێنێتهوه!! كامهیه ئهو زهمینانهی كه له نهوهدهكانهوه دهستهبهری دروسكردنی دهوڵهتی كوردی بوون؟ ڕق ههڵسانی ئهمهریكا و خۆراوا له ڕژێمی بهعس و دوژمنایهتیكردنی ، یا زیافهتكردنی سهرانی كوردی بۆ وڵاتانی خۆراواو ئهمهریكا و دانیشتن و قسهی خۆشكردن لهگهڵیاندا و دان به پشتیاندا و واژۆكردنی ئهوهی كه ئهمان هێزێكن و تاڕادهیهك خهڵكی كوردستانیان لهگهڵدایه، یا چهند قسهیهكی خهڵكی لێكهوتووی تاوانباری وهكو هێنری كێسهنجهر سهبارهت به كورد و كێشهكهی، هیچێك لهمانه هاندهرێك نین یا چرا ههڵكردنێك نین بۆ ئهمان له دروستكردنی دهوڵهتی كوردییدا. ئهوهش ههر ڕاسته كه كوردستان شوێنێكی ستراتیجی ههیه، بهڵام بۆ خۆراوا و ئهمهریكا له ستراتیجیهتی وڵاتانی ناوچهكه زۆر كهمبایهخ تره.
ڕهنگه لای گهلێكمان ڕوون بێت دوای ههڵوهشانهوهی بلۆکی یەکێتی شورهوی و كۆماره یهكگرتووهكانی، بهتایبهت كه پێنرایه چهرخی بیستویهكهوه ، ( جگه له خوارووی سۆدان) ئیتر چۆڕایی دروستكردنی حكومهتی قهومی هات. سهردهمی دروستبوونی دهوڵهتی قهومی بهو ئاساییهی یا به ههبوونی مهرج و بهنده دیاریكراوهكانی زهروریهتی دروستبوونی خودی دهوڵهتی قهومی، بهسهرچوون. لهم جیهانهدا حكومهتێكی قهومی دروست ناكرێت گهر خۆراوا و ئهمهریكا بڕیاری لهسهر نهدهن. ڕاسته چین و ڕوسیا تا ئێستاش پشكێكیان له كێشمانكێشی ئابووریی و سیاسیی له جیهاندا لهگهڵ ئهمهریكا و خۆراوادا ههیه و ههر ماوه ، بهڵام ههم كێشیان كهمه و لاوازن و ههمیش پاراستنی بهرژهوهندییهكانیان به رێكکهوتن لهگهڵ ئهواندا، زیاتر یهكانگیر دهبێت، وهك دوورهپهرێزی و شهڕكردن لهگهڵیاندا. خۆ ئەگهر سهرپێچییهكیش بكهن، ئهوه یا به ههڕهشه لێكردنێك یا دهمچهور كردنێك ، دهمكوت دهكرێن.
ههمووان ئهوه دهزانن ، كه له زهمانێكدا دهژین داددپهروهرێتی و ماف و ڕهوایهتی ماف، قهوارهی نهتهوهیی، خواست و ویستی نهتهوه، كاری پێناكرێت، بهڵكو كار به بڕیارهكانی ئهمهریكا و خۆراوا و ئهوهی پێیدهڵێن ” كۆمێنێتی نێودهوڵهتی” كار دهكرێت. من نازانم هاوڕێ سامان چهند له كاریگهرێتی بڕیارهكانی ئهوان و كاردانهوهی ئهو بڕیارانه نهك تەنیا لهسهر چارهنووسی گهلان و وڵاتانی دنیا، بهڵكو لهسهر ئاژهڵ و سروشتیش له جیهاندا ئاگاداره . وهكو چۆن له كێشهكهی لیبیا و چارهنووسی موبارهك، ههروهها زۆریش له كێشه لاوهكییهكانی دیکەشدا، جۆرێك له ڕێكهوتن له نێوانیاندا ههبوو لهمهی ئێستای سوریاشدا دهبێت سهرئهنجام بگهنه بڕیارێكی هاوبهش.
لهمهش گرنگتر ئاخۆ هاوڕێ سامان ئاڵهایی چ جۆره دهوڵهتێك دهكات، كه ڕێز ” له مافە سیاسیی و مهدهنیی و كۆمهڵایهتییهكان دەگرێت و دابینیان دەكات” ؟ ڕهنگه مهبهستی دروستبوونی دهوڵهتێك بێت لهو چهشنه دهوڵهتهی وهكو بریتانیا كه خۆیان ساڵانێكه تێیدا دهژین. بڵێی له بیری چووبێتهوه كه ههڵوێستی ئهمان لهسهر خۆپیشاندهران لێره، یا له سهر ئیرلهندهی شیمالی چۆن بووه و چۆنه؟ یا ههر دوور نهڕۆین له سهر ورهوری ئهم دوایهی پارتی نهتهوهیی سكۆتلهندی ، نهك لهسهر جیابوونهوهی سكۆتلهنده ، بهڵكو لهسهر بچوكترین مافی سكۆتییهكان كه تهنها ڕیفراندهمه لهبارهی جیابوونهوهیانهوه، نه شتێكی دیکە، حكومهتی مهدهنیی بریتانی تهنانهت ئهم مافه بچووكهش تهنگهیان دهگرێت و گهر بۆی بكرێت قهدهغهی دهكهن!! خۆ لهسهر ئاستی سیاسهتی جیهانیش بریتانیا و حكومهته مهدهنییهكانی دیکەی وهكو فهرهنسا و ئهڵمانیا و ئهمهریكا و كهنهداو و ئوسترالیا و ئهوانی دیکەش، كه هاوڕێ سامان دهخوازێت شتێكی وا له كوردستاندا دروست بێت، چ ڕێزێكیان له مافی سیاسی و مهدهنی و كۆمهڵایتییهكان له جیهاندا گرتووە، ئادهی ئهمه عهرز و ئهوه گهز با هاوڕێ سامان سهراپای مێێژوویان بپشكنێت و به بهڵێ وهڵاممان بداتهوه؟
له سهرجهمی وهڵامهكانی ئهو بهشهی دیمانهكه ، هاوڕێ سامان، جهخت لهسهر ئهوه دهكاتهوه دروستكردنی دهوڵهتی كوردی ههر له كۆنهوه زهمانهتی ههبووه. ئهو وا دهزانێت یهكێتی و پارتی و سهركردهكانیان نایانهوێت دهوڵهتی كوردی دابمهزرێنن ، ئهم خۆی و پارتهكهی و هاوڕێیانی بۆ ئهو مهسهلهیه به دڵسۆزتر لهوان بۆ دروستكردنی دهوڵهتی كوردی، دهزانێت .
ئهمه مزایهدەیهكی سیاسیانهی سرفه بهسهر ئهوانهوه بۆ دروستكردنی سهرمایهی سیاسی و ههڵخهڵهتاندنی خهڵكه. ئهم وا دهزانێت مهسهلهی دروستنهبوونی دهوڵهتێكی كوردی، نهبوونی سهركردهی بارز و سیاسی موحهنهك و نهبوونی پارتی پێشڕهو و چهكدار به تیۆری شۆڕشگێرانهیە و ئهمانه هۆیهكانییەتی. ئهم هۆكارانهش ههمووی له خۆیان و حیزبهكهیاندا دهبینێت، ههر لهبهرئهمهش به ناڕاستهوخۆ پێمان دهڵێت: بۆ دروستكردنی دهوڵهتی كوردی، كورد پارتێك و سهركردهیهكی وهكو ئێمهی دهوێت… ، كورد لهمانهی كهمه بۆیه تا ئێستا بێدهوڵهته... ئائهمهیه گهمهی سیاسی گهر بێئاگایی نهبێت له سیاسهت ، ئهمهیه خهو و خهیاڵی خۆش. هاوڕێ سامان ئێستاش ههر پێشبینی ئهوه دهكات، كه كێشهی كرێكاران و دهوڵهتی قهومی لهسهرانسهر جیهاندا بهگشتی و له كوردستان و عێراقدا بهتایبهتی تهنها له ڕێگەی پارتێكی وهكو ئهوهی ئهوانهوه یا هاوچهشنهكانیانهوه لابهلا دهبێتهوه. تێناگهم بۆچی ئهو ئهوه نابینێت، كه دهوری حیزبهكان به چهپ و ڕاست وسۆشیالیست و لیبراڵ و هاوچهشنهكانی ئهوانیشهوه له كهمبونهوهدایه. ئهوه دهسته خوشكی حیزبهكهی ئهوان كه ناوی سۆشیالیست وۆركهره، SWP ، كه كهس ناتوانێت نكوڵی له توانا و شارهزایی و ههبوونی خهڵكی زۆر چالاك و باش له ناویاندا بكات، ئهوه زیاتر له 40 ساڵه له وڵاتێكی وهكو بریتانیادا له مهیدانی سیاسیدا بێوچان ههوڵ دهدهن، كه له كاتێكدا ژمارهی دانیشتوانیی بریتانیا دهوروبهری 60 ملیۆنه، كهچی ژمارهی ئهندامهكانی ئهم حیزبه چالاكه ناچێته 6 ههزار ئهندام. خۆ ئهوه حیزبهكهی خۆشیان هیچ كه له 1993 وه دروستبووه و کە به حیزبی كهرتكاری (ئینشیقاق) مهشووره، ئیتر چۆن دهتوانێت ئا بهو بێباكییه قسه بكات. دوای ههموو ئهمانهش، لە کاتێکدا کە هاوڕێ سامان و حیزبهكهی داكۆكییهكی زۆر لهسهر ئهو تێكۆشهرانه دهكهن، كه دهسهڵات تیرۆری كردوون، كهچی لەم لاوە دهیهوێت دهوڵهتێكی بههێزی نهترس له كوردستاندا دروست بكات، بۆ سهركوتكردن و كوشتن و بڕینی ههر كهسێك بهرههڵستی بكات و داوای ئازادی و یهكسانی و نان بكات!! له كاتێكدا هیچ كهسێكیان ناتوانن ناوی دهوڵهتێك كه ئیرهابی و سهركوتگهر نهبێت، بخەنە بەرچاومان!!!
باشه من پرسیارێك له هاوڕێ سامان دهكهم، كه ئهو ئاوا بڕوای به بوونی زهمینهی دروستبوونی دهوڵهتی كوردی ههر له نهوهدهكانهوه ههبووه، بۆچی بەخۆیان ئاڵای دروستکردنی حکومەتە کرێکارییەکەی خۆیان بەرز نەکردووەتوە و ناکەنەوە و نایکەنە ئەڵتەرناتیڤی دەوڵەتی بۆرجوازی کوردی؟
ئایا دەکرێت بزانین، بۆچی لەو ماوەدا کە خۆی بە هەلی گونجاو بۆ دەوڵەتە کوردییەکەی دیاری دەکات، لەگەڵ هەر ڕووداوێکدا لەم بارەوە بۆچوونێکیان هەبووە[ پاش ڕاپەڕینی 1991 ئەگەر کەسێك باسی جیابوونەوە یا دەوڵەتی کوردی بکردایە، بێ یەك و دوو دەیانکردە دوژمنی چینی کرێکار، پاش کۆتایی جەنگی نێوخۆیی دەبنە هەڵگری ئاڵای ڕیفراندۆم و جیابوونەوە، پاش ڕوخانی سەدام هەموو ئیدیعاکانی خۆیان بەدرۆ دەخەنەوە و دەڵێن ستەمی نەتەوایەتی نەماوە و کۆتایی هاتووە، کەچی پاش نۆ ساڵ دێنەوە و دەبنەوە بە هەڵگری ئاڵای دەوڵەتی کوردی و لەپشت ڕستەکانیانەوە خۆیان وەك پاڵەوانی ئەو ئەرکە کاندید دەکەن، ئەگەر ئەمە مزایەدەی سیاسی و خەڵەتاندنی خەڵك نەبێت، ئەدی چییە؟
لهمانه سهیرتر لای من ئهوهیه كه هاوڕێ سامان و – دیاره گهلێكی تریشیان كه لهم وڵاتانه دهژین- دوای ساڵانێكی دوور و درێژ لهم وڵاتانهدا ئاوا بهو ساده و ساكارییه دهڕواننه كێشهكان. سهرجهمی ههموو كێشهكان له كێشهی خێزانییهوه، كێشهی سهركار ، كێشهی ههرزانی و گرانی، كێشهی خوێندن و چارهسهر و خهستهخانه، كێشهی پهنابهران ، خانووبهره ههتا كێشهی دهسهڵاتگرتنه دهستیش ، له چاویلكهی حیزبایهتی و حیزبهوه دهبینن و ههر حیزبیش به دهرمان و وهسیلهی چارهسهرهكه دهزانن.
ڕهنگه جهلال تاڵهبانی شتی باشی كهم وتبێت، بهڵام یهكێك له ههره قسه ڕاستهكانی ئهو، ئهو مهقوله گرنگهیهتی كه وتی” دروستكردنی دهوڵهتی كوردی خهیاڵی شاعیرانهیه” كابرا ناههقی نییه، كه ئاوا بهو ڕاشكاوییهوه قسه بكات له كاتێكدا كه سهدهها ڕاو بۆچوونی ئاوا له دووتوێی ڕۆژنامه و گۆڤارهكان و شاشهی تهلهفزوێنهكاندا دهبینێت!
چونکە هیچ کەس بەقەد خودی نوێنەرانی سیاسیی بۆرجوازی کورد، نازانن و دەرکی بەرژەوەندی چینایەتی ئەوان ناکەن. کەچی لە بەرامبەردا ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبێك کە ئیدیعای دونیای کۆمونیزم دەکات و دەولەتی کرێکاری کردووەتە ستراتیژی، دێت و قسەکەرانی ناسیونالیزمی کورد و سەرانی دەسەڵاتی بۆرجوازی بە نەزانی و کەمتەرخەمی تاوانبار دەکات و لەو دیو قسەکانییەوە پێمان دەڵێت، ئێمە باشترین کەسین کە بتوانین دەولەتی کوردی دروست بکەین!
له كۆتایی ئهو بهشهی دیمانهكهدا هاوڕێ سامان پهنای بۆ ئهو ڕاپرسییهی كه چهند ساڵێك لهمهوبهر كرا بردوه و دهڵێت له %98 خهڵك دهنگیان بهجیابوونهوه دا. هاوڕێ سامان بهوهی كه دهڵێتت له %98 خهڵك دهنگیان بهجیابوونهوه دا، كهوتووەته ههڵهیهكی گهورهوه. لەسهدا 98 ی خهڵك له كوردستاندا منداڵ و خهڵكانی زۆر پیر و کەم ئاوەز و كهسانێكی زۆر نهخۆش و خهڵكی دیکە دهگرێتهوه، به دڵنیاییهوه دهڵێم كه ههندێك لهمانه ههر مافی دهنگدانیان نهبووه و ههندێكیشیان ههر دهنگیان نهداوه. ڕاستییهكهی مهسهلهی دهنگدان دهبێت ئاوا بهیان بكرێت، كه بڵێیت له %98 دهنگدهران ، دواتریش دیسانهوه دهبێت ژمارهی دهنگدهران یا ڕێژهی دهنگدهران، بهیان بكرێت، تاوەکو بزانین ڕوبەری پانتایی ئەو ڕیفراندۆمە چەند فراوان بووە و چەندێك لە دانیشتوان بەشدارییان تێدا کردووە.
دوا قسهم دهڵێم لای من ههره خاڵی باش له ههبوونی دهوڵەتۆكهیهكی كوردی و دهسهڵاتێكی باڵادهستی وهکو ئهمهی ئێستا ، ئهوهیه كه خهڵكی كوردستان ئهو تینوویەتییهیان بۆ دهوڵهتی كوردی شكا و پاش نمهككردن و تاسوق شكانیان لێی، باوهڕم وانییه ئیتر ئهوان بیانهوێت به حهسرهتی دهوڵهتی کوردییهوه سهر بنێنهوه، چونكه 22 ساڵه تاموچێژی خۆمانهدهوڵهت، به ههموو ترشی و تاڵییهكهیهوه دهكهن و ئەگهر ڕاپرسییهكی ئازاد و سهرانسهری بۆ کوردهکانی ناوهوهو دهرهوهی کوردستان، ههبێت ، ئهو كاته دهتوانن به ڕاشكاوییهوه ڕای خۆیان سهبارهت به دهوڵهتی كوردی دهربڕن.
ڕێنیشاندەری بابەتەکان
www.facebook.com/anarkistan.net ***** sekoy-anarkistani-kurdiy-zman@riseup.net ***** https://i-f-a.org
Anarkistan ئەنارشیستان 
پێویستە لە ژوورەوە بیت تا سەرنج بنێریت.