بنەماكانی ستەمی ڕەگەزیی

ھەژێن

٦ی ئازاری ٢٠١٤ *

“ڕەگەز” بەپێچەوانەی بەكاربردنی باوی نێو ئەدەبیاتی كوردی، واتای “ڕەچەڵەك” و “نەژاد” ناگەیێنێت، ڕەگەزپەرستی گەڕانەوەیە بۆ سەر ڕەگەز (جێندەر) و پێداگرییە لەسەر شوناسە كولتوورییەكانی ڕەگەز، ئەوەی كە پیاو شانازیی بە دەسەڵات و بەرتەری ڕەگەزەیی خۆیەكەوە دەكات، یا ئەوەی كە ژنان بۆ ڕزگاربوونیان لە ھەڵاواردن پەنا بۆ گەڕانەوە بۆ سەر ڕەگەز و سەنگەرگیری ڕەگەزیی دەكەن، بۆخۆی ڕەگەزپەرستییە، بە ھەمان شێوەی ئەوەی نەتەوەیەكی ژێردەستی دەوڵەتێكی داگیركەر، بۆ ڕزگاربوونی ھانا بۆ ھەمان چەكی داگیرگەر (ناسیونالیزم) دەباتەوە و خۆی دەخاتەوە ژێر چەكمەی ئاسنینی دەوڵەتێكی دیكە بەناوی خۆیەوە، ژنانیش دەستەوداوێنی ڕەگەزپەرستی دەبنەوە و لە جیاتی دژایەتیكردنی ڕەگەزپەرستی و تێكۆشان دژی كۆنەپەرستی باوكسالاری و ھەڵاواردن، دەكەونە دژایەتی گشت پیاوان، ھەروەك چۆن تاكی ناھوشیاری نەتەوەی ژێردەست، لە جیاتی تێكۆشان دژی دەوڵەت و ستەمی نەتەوەیی، دەكەونە دژایەتی ھەموو تاكەكانی نەتەوەیەك، كە دەوڵەتی داگیركەر بەناویانەوە خۆی قوتكردووەتەوە، یا ئەوەی كۆچەران لە جیاتی دژایەتیكردنی بنەما ئیدئۆلۆجییەكانی ڕەیسیزم و دەستی شاراوەی دەسەڵات لە پشت بزاڤی دژە كۆچەرەوە، پەنا بۆ دژایەتیكردنی نەژادپەرستی تاكەكانی كۆمەڵگەی پەنادەر ، بە یەكگرتنی نەژادپەرستانەی خود، دەبەن.

ستەم و ھەڵاواردن لەسەر و بەرامبەر ژنان، ڕەگوڕیشەیەكی كۆنی كولتووری و ئابووریی ھەیە، كە تێیدا ئایین و ترادیسیۆنە نەتەوەییەكان و خێزان و ھونەر و ئەدەب و تەنانەت زمانی نەتەوەش گەورەترین ڕۆڵیان لە زیندووراگرتن و پەرەپێدانیدا گێڕاوە و دەگێڕن و ئەو پێشینە كولتوورییە وەك خەزێنەیەك لەلایەن ڕێكخستنی ڕامیاریی ھاوچەرخ (فەرمانداریی  و دەوڵەت)ەوە پارێزراوە و لە ڕێگەی دەزگە و یاسا و پێكھاتە سەروخوارییەكانەوە واوەتر پەرەیپێداوە و نۆژەنیانكردووەتەوە و تا ئاستی تێكەڵەیەك لە ستەمی كولتووریی-ئابووریی-ڕامیاریی پەرەیپێداوە و سیستماتیكیان كردووەتەوە و جارێكی دیكە بەناوی سەروەری یاسا و پاراستنی پیرۆزییەكانی ئایین و ڕێسا و سوونەتە نەتەوەییەكانەوە، كۆمەڵایەتییان كردووەتەوە و بە ھەموو واتا دەزگەییەكانییەوە پارێزگاریی و پێداگریی لەسەر دەكەن.

بەڵام بەداخەوە، وەك ھەر دیاردە و بوونێكی دیكەی دەستكردی كولتوور و سیستەمی ڕامیاریی، لە نەبوونی خۆھوشیاریی تاك و لە ھەلقۆستەنەوە و بەلاڕێدابردنی دەستەبژێر و گروپە ڕامیارییەكانەوە، كاردانەوە و ناڕەزایەتییە سەرەتاییەكانی دەرەوەی ھوشیاری خودی تاك وەك ئاڵاھەڵگری ئەو ناڕەزایەتییە بەرجەستەدەكرێن و دەبنە بەربەست لە دەركەوتن و سەرھەڵدانی ناڕەزایەتی ڕادیكاڵ، بۆ ئەوەی كە خەباتی ڕەوا و شۆڕشگێڕانەی چین و توێژە كۆمەڵایەتییەكان ئاراستەی ھۆكارە بنەڕەتییەكانی ستەمگەرییەك كە لێیان دەكرێت و بكەری سەرەكی نەكرێتەوە. بۆ ئەو مەبەستە لە سیستەمی زاڵدا دەیان ھەوڵی لەو جۆرە دەدرێن و ھەر یەكە ناوێكی لێدەنرێت و دەیان ڕێكخراوە قوتدەكرێنەوە، كە ئەگەر دەنگی ناڕەزایەتی شەقامەكان نەبێ، ئەو ڕێكخراوانە بێجگە لە كوتەكی دەستی دەسەڵات بۆ سەركوت و بەلاڕێدابردنی ناڕەزایەتییەكان ھیچی دیكە نەبوون. لە بارەی ئەم پرسەوە لە دوادەھەی سەدەی ڕابوردووەوە تا ئەم ڕۆژە بینەری دەیان نموونەی زیندوو و لەبیرنەكراوین، كە ڕێكخراوە پاشكۆكانی پارتە ڕامیارییەكان بەناوی ژنانەوە، تەنیا ئەركیان سەربازگیریی ژنان بووە لە پارتەكاندا و ھەڵوەشاندنەوەی ھەموو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، كە لەنێو ژناندا بە بەراورد بە پیاوان لەو پەڕی پتەوی و خۆڕاگرییدابوون، ڕەوایەتیدان بە كوشتنی ژنان و تیرۆر و ڕەشەكوژییان و پاساوھێنانەوە و بێدەنگەلێكردن یەكێكی دیكە بووە لە ئەركی ئەو ڕێكخراوانە**.

نەبوونی ڕەخنەی ڕادیكاڵ لە كولتوور لەنێو ژنانی ناڕازی

بەداخەوە، پاش ئەوەی كە ژنان بە كردەوە لە ڕاپەڕینی ئازاری ١٩٩١دا ھاتنە مەیدان و چەك لە شان داخوازی ئازادی و یەكسانیان بە گوێی كۆمەڵگەدا دا و ساڵانە یادی ڕۆژی ٨ی مارچ بوو بە دیاردەیەكی جێكەوتوو، كەچی ھێشتا ڕەخنەی كەسانێك كە خۆیان بە قسەكەری بزووتنەوەكە دەزانن، ئاستی ھوشیاریان لە دژایەتی باوك و ھاوسەر و داوای گۆڕینی چەند بەندیكی یاسا و كورتكردنەوەی ئازادی لە پۆشینی جۆرێك پۆشاك و كورتكردنەوەی یەكسانی لە یەكسانی مووچەی كۆیلەتی، تێپەڕینەكردووە و ھێشتا شتەكان بە ڕەش و سپی جیادەكەنەوە.

ھەڵبەتە گرفتەكە تەنیا لەوەدا نییە، كە ئەو ژنانە نایانەوێت، بەڵكو لەوەدایە، كە لەبەر  دەمارگیریی ناسیونالیستانەیان نەیانوێراوە و ئەوەیان دەركنەكردووە، كە ڕیشەكانی ستەم لە پێكھاتەی خێڵەكی كۆمەڵگەكەیاندایە، نەك بە تەنیا لە بە شێكی سەپێنراوی كولتوورەكەدا، كە ئایینە. ئەوان بۆ دەركێشان و خاوێنیشاندانی لاقی نەتەوەپەرستییان لە لیتەی (ستەم لە ژنان)، ھەموو ھەوڵێكیان بۆ دژایەتی ئایین و ناكوردبوونی ئایینەكە تەرخانكردووە. نائاگا لەوەی كە لەو ئایینانەدا كە ئەوان بە ھی نەتەوە چێكراوەكەیان دەیزانن، ھەرگیز ژنان ھاوتای پیاوان نەبوون و ئێستاش پاش ھەزاران ساڵیش ھەر ناین.

وەك ھەموومان دەزانین، ئایین بەشێكە لە كولتوور نەك پێچەوانەكەی. كاتێك كە ئایینێك پێچەوانەی كولتوورێك بێت، ھەرگیز بە ئاسانی ناتوانێت گشتگیرببێتەوە، ھەروەھا بە سەرنجدانێكی خێرای ناوچەكانی دیكەی ھەرێمی كوردستان، دەبینین وێڕای ئایینداریی قوڵی ئەو ناوچانە، كەچی ژنكوژی و مامەڵەكردن بە ژنانەوە وەك سەرمایە و مەڕوماڵات [ژن بە ژن و گەورە بە بچووك] تیایاندا نییە و  ئەگەر ھەشبێت تەنیا بە تێكەڵاوبوونی ناوچەكانی دیكە پەڕێوەتەوە و لەلایەن دانیشتوانی ئەو ناوچانەوە وەك دیاردەی ناوازە لەبەرچاودەگیردرێن. ڕاستە كولتووری خێڵ [پیاوسالاری] توانیویەتی ئایین لە خزمەتی دەسەڵاتەكەیدا بەكاربەرێت [بەتایبەت ئەو بەشانەی ئاییینەكە، كە لە نێوان خێڵگەرایی كورد و خێڵگەرایی بیابانی عەرەبیدا یەكانگیردەبن؛ ژنكوشتن، ژن بە ژن، گەورە بە بچووك، ژن لە جیاتی خوێن] بەو جۆرە دەبینین، پاگەندەی ژنانی ناسیونالیست، ئەوەی كە ئایینێك بە سەرچاوەی ھەموو نەھامەتییەكانی ژنان دەبینن، ھەم لە بەرامبەر ئەو دوو بەڵگەدا [لە كاتێكدا كە ئایین بەشێكە لە كولتوور، چۆن توانی ببێتە ئەلف و بێی سەراپای ژیانی كۆمەڵگەی جیاواز؟ ھەروەھا بۆچی ناوچەكانی دیكە، وێڕای زیاتر ئایینداربوونیان، كەچی ئەو دیاردانەیان تێدا نین، كە لەوانی دیكەدا ھەن؟] دەمیان دەبێت بە تەڵەی تەقیو و ھەم بیانەوێت و نەیانەوێت، خەریكن ڕەوایەتی بە دەسەڵاتی سەرووخەڵكی بەناوی نەتەوەوە دەدەن و دەیانەوێت بڵێن، ھەموو خراپییەكانی كولتوور و دەسەڵاتەكەیان، بۆ ئەو ئایینە دەگەرێتەوە، ئەگەر ئەو ئایینە نەبێت، ئەوا لە سایەی سەروەریی بۆرجوازی كورددا یا سەروەریی دەوڵەتی سێكیولاری چەپەكاندا، ئیدی ژنان بە ڕزگاری و ئازادی و یەكسانی ھەمەلایەنە دەگەن، ئەوان نائاگان یا دەیانەێت ئەوە بشارنەوە، كە ئاڵای بۆرجوازی ھەر نەتەوەیەك لەسەر باجی سێكسفرۆشخانەكان و زێدەبایی كاری ژنان وەك پیاوان، دەشەكێتەوە و لە دەوڵەتە سێكیولاریستەكانی ئەوروپادا ژنان لە ڕووی ئابوورییەوە پاشكۆن و مووچەی ژنان تا نزیكەی ٢٥% لە ھی ھاوكارە پیاوەكانیان كەمترە !

بە بۆچوونی من، ئەو دەنگانە ئەگەر دەستكردی فەرمانداریی بۆرجوازی كورد نەبن، ئەوا لە ناڕۆشنیی و كەم دەركییانەوە سەرچاوەدەگرن. ھەڵبەتە من نامەوێت ئەو خۆشباوەڕییە لەلای خوێنەری ئاییندار دروستبكەم، كە ئایین بەو تاوانە بەرامبەر ژنان دەستی خوێناوی نەبووە و نییە ! نا و نەخێر، ئایین وەك كۆڵەكەیەكی سەرەكی كولتوور، زۆرترین بەشی تاوانی بەردەكەوێت. من تەنیا دەمەوێت لینكی نێوان ئایین و كولتووری خێڵگەرایانەی كوردان نیشانبدەم، كە لەو ناوچانەی كە خێڵگەرا نین یا خێڵگەرایی لاوازبووە، وێڕای ئامادەیی تەواویی ئایین، كەچی ژنكوژی یا نییە، یا ئەگەر ھەشبێت، زۆر دەگمەنە و ھاوردەی خێڵگەرایی ناوچەكانی دیكەیە. ژنكوشتن كولتوورە و فشاری كولتوورە، كە باوك و برا و ھاوسەر دەكاتە ژنكوژ ! بۆ دەرككردن و  دیتنی ئەو ڕاستییە، دەتوانین زۆر بە ئاسانی لە ژیانی ڕۆژانەی كۆچەرە كوردەكانی ئەوروپادا ئەوە ببینین، ڕەفتاری ئەوانەی كە لە كۆمیونیتی كوردییەوە دوورن لەتەك ئەوانەی كە لەنێو كۆمیونیتی كوردیدا دەژین، جیاوازە، توندوتیژی و  دواكەتوویی و  زۆر شتی دیكە زۆر دەگمەنن، تەنانەت دەتوانین ئەو جیاوازییە لەنێوان ئەو ئەو خێزانە كوردییانەی كە بەردەوام وابەستەی كاناڵە تەلەفزیۆنییە كوردیی و عەرەبی و توركییەكانن و  ئەو خێزانانەی كە ھیچ وابەستەییەكیان بەو كاناڵانەوە نییە، بە ڕۆشنی بەدی بكەین. ھەروەك كاتی خۆی لە بارەی كوشتنی كیژەكەی “خولە كۆمەڵە” و خۆخستنەخوارەوەیدا نووسیم “ئەوە تەنیا خولە كۆمەڵە نەبوو، كە كیژەكەی كوشت، بەڵكو ئەوە ھەموو كۆمیونیتی كوردی بوو، ھەموو كۆمەڵگەی كوردی بوو كە كیژەكەی ئەوی كوشت”، من لە كوشتنی ھەر ژنێكدا تەنیا كەسێك یا چەند كەسێك تاوانبار نازانم، بەڵكو كۆی كۆمیونیتییەكە، كۆی ڕاگەیاندن و دەسەڵات و پارتەكان و كولتووری خێڵ و ئایین بە بەشدار و دنەدەری تاوانەكان دەزانم.

ھەروەھا ئەگەر سەرنجبدەین، دەبینین، كە ژنكوژی و نەھامەتی ژنان وێڕای ئەوەی كە بەھۆی نەخشەكانی ڕژێمی بەعس [ڕاگواستنی گوندەكان و شارنشینكردنی زۆرەكییانەی جوتیاران] و درێژبوونەوەیان لە ئەم ڕۆژەماندا، كەچی كوشتن و ڕەشەكوژی ژنان، بە بەراورد بە سەردەمی دەسەڵاتداریی شێخ و مەلا و فەقێ، سەدان جار زیادیكردووە و تەنانەت بە بەراوردێكی خێرای نێوان سەردەمی ڕژێمی داگیركەر و ڕژێمی بەناو “خۆیی”، دەبینین دیاردەی كوشتنی ژنان دەیان جار زیادیكردووە، كە دەبوو بە پێی پاگەندەی ناسیونالیستەكان و لۆجیكی گۆڕانی ژێرخانی ئابووریی پێكھاتەی كۆمەڵایەتی ژنان و خێزان [بێكاربوونی جوتیاران و پەیوەستبوونیان بە ڕیزی كرێكارانەوە] و سەرخانەكەی [جێگرتنەوەی دەسەڵاتی داگیركەر لەلایەن دەسەڵاتدارانی بۆرجوازی نێوخۆییەوە] كوشتنی ژنان و نالەباریی ڕێوشوێنی كۆمەڵایەتییان بەرەو باشبوون بگۆڕدرایە. ئەمە بێجگە لەوەی كە بە بەراورد بە سەد، پەنجا یا بیست ساڵی ڕابوردوو لە كۆمەڵگەی كوردستاندا ئایینداری لاوازبووە و دەنگی دژە-ئایین و  بێئایین زیادیكردووە و ئاشكراتر بووە، كەچی ژنكوژی ساڵ و مانگ و ھەفتە و ڕۆژ و سات و چركە پاش چركە، بەپێچەوانەوە لە پەرەسەندندایە.

بە بۆچوونی من، ھەم بە لۆجیكی پاگەندەی ناسیونالیستەكان و ھەم لۆجیكی ڕووداوەكان و كەتوار، شان بە شانی كوشتنی ژنان تەنیا یەك شت لە تەشەنە و قوڵبوونەوەدا بووە و ھەیە، ئەویش دەمارگیریی ناسیونالیستییە و  وەك دەزانین یەكەمین پەیامی دەسەڵاتی پارتە ناسیونالیستەكان و بۆرجوازی كورد لە یەكەمین ڕۆژەكانی پاش ڕاپەریندا، بۆ كۆمەڵگەی كوردستان تێكشكاندنی ڕاپەڕین و ھێزە شۆڕشگێڕەكەی [بزووتنەوەی شورایی] و ڕەشەكوژی ژنان بوو. بەپێچەوانەی پاگەندەی ژنە فێمینیستە دەسەڵاتخوازەكانەوە، بە بەراورد بە جاران ئایین ڕوو لە كزییە و ژنكوژی لە زیادبووندایە، بە پێچەوانەی پاگەندەی چەپەوە، ئایین تەنیا پایەیەكی كولتوورییە و ئەگەر كۆمەڵگە بەخۆی ئامادەیی پەسەندكردنی ژنكوژی نەبێت، ئەوا ھیچ ئایدیۆلۆجیایەك كارایی لەسەری نابێت و ناتوانێت بەوە ناچاری بكات. ئەوەی كە ھەموو پاگەندەكەرانی بۆرجوازی كورد [ناسیونالیستەكان و فێمینیستەكان و چەپەكان] نایانەوێت ڕۆشنایی بخەنەسەر، دیوی دژەمرۆییانەی كولتوورە، كولتوورێك كە ھەموو تاكەكانی كورد ھەر یەكە بە ڕێژەیەك تێیدا بەشدارە و لە تاوانەكانیشدا كە پاساوی كولتوورییان بۆ دەھێنرێتەوە [لەوانەش كوشتنی ژنان]، ھەمووان بەشدارین؛ بەشدارین ئەگەر بێدەنگە ھەڵبژێرین  و نەمانەوێت ھۆكارە بنەڕەتییەكەی دەستنیشانبكەین، كە تاوسەندنی ناسیونالیزمە [نەتەوەپەرستی وەك درێژبوونەوە و پەرەسەندی ڕەوتی خێڵگەرایی مرۆڤی ناھوشیار].

نەبوونی یا نەچوونەپای ڕەخنە لە ڕۆڵی ڕامیاربازی و دەسەڵاتی ڕامیاریی لە ستەم و ھەڵاواردنی ژناندا

یەكێكی دیكە لە لاوازییەكانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان، نەبوونی ڕەخنەی ڕادیكاڵە لە پێكھاتە قووچكەییەكان یا قووچكەییبوونی پێكھاتەكان، ئەو پێكھاتانەی ھەردەم بەرتەریی و سەروەریی ھەندێك بەسەر ھەندێكی دیكەدا دەسەپێنن و دەپارێزن، كە خێزان ھەرە كۆنترین و بنەڕەتترینە بۆ ئەوانەی دیكە. خێزان لەو كۆمەڵگەیانەدا كە ژنان دارای ھیچ سەرچاوەیەكی ئابووریی بۆ گوزەران نین و لەو ڕووەوە  وابەستەن، بەگشتی پێكھاتەی خێزان نائاسۆیی [قووچكەیی]یە و  ئەگەر پیاو سەروەری خێزان نەبێت، ئەوا بە ھەمان باری نیگەتیڤدا ژنان سەروەرن. پاشان سیستەمی پەروەردە و خوێندن لە باخچە و خوێندگەكاندا ھەمان پێكھاتەی قوچكەیی ھەیە، لە شوێنی كار و فەرماندا ھەمان پێكھاتە پەیوەندییەكان ڕێكدەخات و لە سەرووی ھەموو ئەوانەوە سیستەمی بەڕێوەبەرایەتی كۆمەڵگە [سیستەمە ڕامیارییەكە] لەسەر ھەمان بنەمای سەروەر و ژێردەست ڕێكخراوە و پارلەمان وەك دەزگەیەكی باڵای ڕەوایەتیدان ھەمان بنەما و پێكھاتەی سەروو و خواری ھەیە، كەچی ژنانێك كە پاگەندەی ئازادیخوازیی و یەكسانیخوازیی دەكەن، ھیچ گرفتێكیان بەرامبەر ئەو پێكھاتانە نییە و بە پارێزەر و ئاراستەگەری نایەكسانییەكانیان نازانن. وەھا تێڕوانینێكی ڕواڵەتییانە بۆ ئازادی و یەكسانی سەرنجی لەسەر بنەما ئابوورییەكانی نایەكسانی لاداون و دەستەوداوێنی سەرۆكی باش و پارتی باش و پارلەمانی باش و فەرمانداریی باشی كردوون و ئەمەش بە نۆرەی خۆی كردوونییەتە پاشڕەوی ھێزە دەسەڵاتخوازەكان.

نەبوونی خوێندنەوە و دەركنەكردنی ڕۆڵی ژنانی ڕامیار و دەسەڵاتدار لە ڕاگرتنی ستەم و ھەڵاواردنی ژناندا

بەپێچەوانەی پاگەندەكەرانی شارچییەوە، كە كوشتنی ژنان بۆ لادیێیبوون و لادێییەكان دەگیڕنەوە، كۆمەڵگەی كوردی سەرەتای ھەزارەی سێیەم، ھەمان كۆمەڵگەی نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم نییە، كە ئاخا پیاوەكان بە پشتیوانی مەلا و شێخ و میرزاكانیان بڕیاردەری یەكەم و دوایین بوون. ھەنووكە ژنان كرێكار، مامۆستا، پارێزەر، بەرێوەبەر، شارەوان، ڕامیار و ئەندامی كۆمیتەی نێوەندی و نووسینگەی ڕامیاریی پارتەكان، پارلەمانتار و بازرگان و خاوەن كۆمپانیان. ژنان نەك ھەر لەو پێكھاتە قوچكەییانەدا بەپێی توانا ئابوورییەكەیان دەسەڵاتدارن، بەڵكو سی ساڵێك لەمەوبەر تەنانەت ژنی سەرۆك-خەفیفە ھەبوو و لە ئەم ڕۆژەشدا كەمینەیەك لە ژنان ھەروەك پیاوان بە پێی ڕێوشوێن و توانای ئابوورییان لە دەسەڵاتدان و خەریكی جادووگەریی ڕامیاریین و لە ستەمگەریی سیستماتیكی سەر ژناندا ھاوبەش و ھاوكاری پیاوانی ڕامیار و دەسەڵاتدارن. ژنان وەك پۆلیس و ئەشكەنجەدەر و فەرماندەر و بەڕێوەبەر و پارلەمانتار و ئەندامی باڵای پارتەكانن و وەك پیاوە ھاوكار و ھاوپیشەكانیان پێداگریی لەسەر پلەدوویی ژنان دەكەن و ڕەوایەتی بە نایەكسانیییەكان دەدەن. تێگەییشتن لەوەھا ھەڵوێست و ھاوبەرژەوەندییەك زۆر ئاسانە، چونكە بوونی ھەر نایەكسانییەك وەك پشتیوان و پارێزەری نایەكسانییەكی دیكە لە كۆمەڵگەی چینایەتیدا ڕۆڵی ئەفسوناوی دەگێرێت، پلەدوویی ژنان و پلەدووییەكانی دیكە، مسۆگەركەری ناھوشیاریی و ناكۆكی و پرشوبڵاوی چینایەتی ژێردەستان لە بەرامبەر ھێزی ڕێكخراوی چەوسێنەران لە پارت و پارلەمان و دەوڵەتدا، دەكات و ھەموو كاردانەوەیەكی پاسیفیستی و نیگەتیڤ، خۆبەخۆ ئاو بە ئاشی سەروەریی چینایەتیدا دەكات.

بەداخەوە ڕەخنەی زۆرینەی ژنانی ناڕازی لە ھەرێمی كوردستاندا نەیتوانیوە سنووری پێكھاتە قووچكەیی و دەسەڵاتەكان ببڕێت  و ئاسۆی كۆمەڵگە و پێكھاتەی ناقووچكەیی ببینێت. ھەر ئەم ھۆكارەیە، كە ئاوای كردووە ژنانی ناڕازی لە بازنەی بازبازێنی نێوان پێكھاتە قووچكەییەكاندا بسوورێنەوە و لە باشترین باردا ئاو بە ئاشتی پارت و ئاراستەیەكی دیكەی دەسەڵاتخوازدا بكەن.

ستەم ڕەگەزیی لە ژنان، ستەمێكی كولتووریی و ڕامیاریی و ئابووریی سیستماتیكە نەك ستەمگەریی سەرشێتانەی پیاوان

ھەڵوەشاندنەوەی سێنتریزمی پیاو [سێنتەربوونی پیاو لە ھاوكێشەكاندا] وەك بوونێكی كولتووری و ڕامیاریی، تەنیا بە ھەڵوەشاندنەوەی بوونی كولتووری و ڕامیاریی ژن مەیسەر دەبێت، نەك بە سێنتریزەكردنی ئەو بوونە كولتووریی و ڕامیارییەی كە ھاوكات بەرتەری بە بوونە پیاوییەكە دەدات بۆ سەروەریی كەمینەیەك لە پیاوانی دارا؛ لێرەدا مەبەست لە دارابوون تەنیا دارای دراو و سامان نییە، بەڵكو دارابوونی دەسەڵات و پێگەی ڕامیارییە، كە سیستەمی چینایەتی بە ئەوانی دەبەخشێت و كولتوور و ڕامیاریی دوو پایەی سەرەكی ڕاگرتنی ئەو سیستەمەن.

بۆ تێگەییشتن لەم ھاوكێشە، با بەم پرسیارە دەستپێبكەین؛ ئایا بەبێ ھەڵوەشاندنەوەی خودی ژنبوون وەك شوناسێكی كولتووری و ڕامیاریی، ھەڵوەشاندنەوەی پیابوون وەك شوناسێكی كولتووری و ڕامیاریی مەیسەر دەبێت؟

ئەگەر وەڵام بەم پرسیارە، نەخێرە، ئەی فێمینیستەكان چۆن و بۆچی دەخوازن بە گەڕانەوە بۆ سەر “ژن”بوون [بۆ سەر ئەو شوناسە كولتوورییە] ڕزگاری ژن مەیسەربكەن ؟

ئەمە دەقاودەق لاساییكردنەوە یا پەیڕەوكردنەوەی ھەمان چارەسەری ئایدیۆلۆجیە، كە تاكی ژێردەست و ستەملێكراوی بازنەیەكی كولتووری ھانای بۆ دەبات و ڕەدووی دەكەوێت؛ واتە گرێدانەوەی ڕزگاری نیشتمانی لە داگیركەر بە بوون و پێشمەرجبوونی دەوڵەتێك یا بەدەوڵەتبوون، لە كاتێكدا ستەمێك كە لە خۆی دەكرێت، سەرچاوەكەی بۆ پاوانگەریی دەوڵەتە گشتگیر و سەرتاپاگیرە چێبووەكان، كە لەسەر بنەمای ناسیونالیزەبوون پاگەندەی ڕەوایەتی خۆیان دەكەن، دەگەڕێتەوە، بەواتایەكی دیكە خودی بوونی دەوڵەت/ دەسەڵاتی سەرووزخەڵكی/ سەروەریی وەك پێكھاتەیەكی سەرتاپاگیر، ئامرازی مسۆگەركردنی ژێردەستەیی ئەوانەی دیكەیە.

وەك دەبینین و دەزانین، كە ژنبوون و پیاوبوون پێش ئەوەی دوو بوونی ڕەگەزیی جیاوازبن لە تایبەتمەندی سێكسیی و پێكھاتەی جەستەییدا، ئەوا دوو شوناسی كولتوورین و لە بەرامبەر ھاوواتای لاوازبوون [ژنبوون]دا، ھاوواتای بەھێزبوون [پیاوبوون] ھەیە، ئەم دوو شوناسە كولتووریە وەك شوناسە دەستكردە كولتووریی و ڕامیارییەكانی دیكە، تەنیا بە لەنێوبردنی شوناسە مرۆییەكەمان توانیوویانە جێگیرببن و لێرەشەوە پیاوبوون یەكسانكراوە بە مرۆڤبوون. ئیدی چۆن بە گەڕانەوە بۆ سەر ھەمان شوناس “ژنبوون”، دەتوانرێت ڕزگاری بەدیبھێنرێت، لە كاتێكدا پێچەوانەكەی دروستە، واتە بەدەستھێنانەوەی شوناسە گەردوونییەكە [مرۆڤبوون].

بۆ ئەوانەی كە سەرپێییانە وەڵام بە پرسیارەكە نادەنەوە، بەدڵناییەوە وەڵامەكە نەرێییە، بەڵام ئەمە خاڵی سەرەتای كار و تێگەییشتنە لە پرسیارەكە، چونكە بە نەرێی وەڵامدانەوە تەنیا بڕیاری وەرگرتنیمان داوە، نەك ھەڵوەشاندنەوەی، بەڵام ئەوەی ئەو بوونە یا ئەو شوناسە لە كوێوە سەرچاوەدەگرێت و لە خزمەتی چیدایە و بۆچی لە ھەموو قۆناخەكانی سیستەمە دەستكردەكاندا ئامادەیە، ھەر لە جێی خۆیدا دەمێنێتەوە و بڕیاری زۆرانبازیی ڕەگەزەكان بۆ سەروەربوون لە كایەی دەسەڵاتی كولتووری و ڕامیارییدا، بەردەوامی بە خۆبەرھەمھێنانەوەی ئەو شوناسانە دەبەخشێت و تەمەنی بنەماكانیان درێژتر دەكاتەوە.

لەبەرئەوە، ژنان بەبێ لەنێوبردنی پلەداریی [ئۆتۆریتە] ناتوانن زنجیرە كولتووری و ڕامیاریی و ئابوورییەكانی نایەكسانی بپچڕێن و ئازادی و یەكسانبوونیان بەسەر كۆمەڵگەدا و لەنێو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكاندا بسەپێنن، ھەر بۆیە بەبێ ڕسواكردن و نەفرەتكردن لە دەسەڵاتخوازیی و بەرژەوەندیخوازیی فێمینیستانی ئۆتوریتەگەر، ئەوانەی كە لەم ڕۆژەدا دەیانەوێت سەرمایەگوزاری ڕامیاریی و كەسیی بەسەر بزووتنەوەی ئازادیخواز و یەكسانیخوازی ژنانەوە بكەن، ئەستەمە بزووتنەوەكە بتوانێت لە سوڕانەوەی نێو بازنەی بۆشی نەبوونی خۆھوشیاریی و ئامادەیی خۆڕزگاریی ژنان و پاشكۆیی بۆ پارتە ڕامیارەكان و دەسەڵات و ڕێكخراوە نافەرماندارییەكان [NGO كان] دەربچێت و پێ بنێتە قۆناخی سەربەخۆبوونەوە …

بە كورتی بە بۆچوونی من، ھەر كەس تەنیا دەتوانێت خۆڕزگارگەری خۆی بێت، تەنیا لە یەكگرتنی ھوشیارانەی خۆڕزگاركەرەكاندا، ڕزگاری ڕەگەز یا چین لە ژێردەستەیی مەیسەردەبێت. ئەوانەی كە پاگەندەی ڕزگاركردنی ئەوانەی دیكە [ژێردەستان؛ [ژنان، خەڵك، پڕۆلیتاریا، مرۆڤایەتی] دەكەن، كەسانی ڕامیارن و  پیشەیان ڕامكردنی خەڵكە بە ئایدیۆلۆجیایەك بۆ سەروەریی خۆیان، كە تەنیا لەو ڕێیەوە دەتوانن ناڕەزایەتی و خەونەكانی [ژنان، خەڵك، پڕۆلیتاریا، مرۆڤایەتی] بكەنە پەیژە بۆ گەیشتن بە ناوباگ و كورسی پارلەمان و مشەخۆریی  وخانەنیشینی پاشایانە و پلەكانی دەسەڵاتداریی و دەوڵەت !

********************************************************************

* ئەم بابەتەش پار [٠٩ی مارجی ٢٠١٣] نووسیومە، لەبەر بڵاوكردنەوەی بابەتی “یاداوەرییەكانی ٨ی مارچ”  مایەوە بۆ ئەم ساڵ و ئەم ڕۆژانە و بواری گەڕانەوە بۆ سەرلەنوێ پێداچوونەوەیم بۆ ڕەخسا.

** بە درێژایی تەمەنی بزاڤی چەكداری لە كوردستانی بەشی عیراقدا لە ناوچەكانەی ژێردەستی ھێزەكانی (پدكع) لە ١٩٦١-١٩٧٤، ناوچەكانی ژێر دەستی نووسینگەی ڕامیاریی (جیابووەكانی پدكع) ١٩٦٣- ١٩٧٠ و دواتریش پاش سەرھەڵدانەوەی بزاڤی چەكداری لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی (ینك) و ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی (پدكع) و بەرەی (جود) و (جوقد)دا ژنان لەلایەن ئاخاكان و كەسوكارییانەوە كوژراون و ھەروەھا ئەو كچ و كوڕانەی كە لەبەر ھەڕەشەی ڕژێمی بەعس یا سەرۆكی چەكدارە بەكرگێراوەكان و كەسوكارییانەوە ھەڵدەھاین، لەلایەن پێشمەرگەكانی ئەو لایەنانەوە دەكوژران. دواتریش لە ڕۆژانی ڕاپەرێندا ھێزەكانی بەرەی كوردستانی دەستبەچی كەوتنە تیرۆری ژنان و لەو كاتەوە تا ئەم ڕۆژە ھەزاران ژن ڕەشەكوژی و كوژراون، تا پێناوێك بۆ پلەدوویی و ژێردەستی مرۆڤەكان ھەبێت، ژنان و تاكە بێدەسەڵاتەكانی دیكە ھەر دەكوژرێن.

ئەو گۆڕانەی ئێوە خوازیاریبوون، كار و ئامانجی ئەوان نەبوو و نییە و ناشبێت !

ھەژێن

١٦ی فێریوەری ٢٠١٤

یەكێك لە گرفتەكانی تاكی خۆشباوەڕ، تاكێك كە خاوەنی خۆھوشیاریی و سەربەخۆیی بیركردنەوە و سەربەخۆیی كەسایەتی نییە، وەك پووش و گەڵای وەریو، بە ئاسانی ڕەشەبای ڕۆژگار لەتەك خۆیدا ڕاپیچیدەكات و بە ویستی باكانی ڕۆژگار، لە جێیەك كۆمادەبێت؛ ڕۆژگارێك لەبەردەم بارەگای (كاژیك) و ڕۆژاگارێك لەبەردەم (پدك) و ڕۆژگارێك لەبەردەم بارەگای (حشع) و ڕۆژگارێك لەبەردەم بارەگای (ڕزگاری) و ڕۆژگارێك لەبەردەم بارەگای (كۆڕەك) ڕۆژگارێك لەبەردەم بارەگای (ینك) و ڕۆژگارێك لەبەردەم بارەگای (ئاش) و  ڕۆژگارێك لەبەردەم بارەگای ئیسلامییەكان [(حاكع) و (جا) و (یاكع) و (كاكع) و (ناكع) و (جاكع) و (اا) و (سەلەفی) و … تد ] و ڕۆژگارێك لەبەردەم كۆمپانیای وشە و  گردە دزراوەكەدا، بەڵام ھیچ كات و تەنیا بۆ جارێكیش لەبەردەم ماڵی خۆی و لە ڼێو كۆڵان و گەڕەك و لە شوێنی كار و فەرمان و خوێندنی خۆیدا نا. ھیچ كات لەپێناو خۆڕێكخستن و سەپاندنی داخوازییە ئابووریی و كۆمەڵایەتییەكانی خۆیدا نا، بەڵكو ھەردەم لەپێناو ساختەچییەتی ڕامیاریی ئەوانی دیكەدا، ئەوانەی كە ھەردەم دەخوازن سواری شەپۆلی ناڕەزایەتییە ڕەواكانی ئەو  و ھاودەردەكانی ببن و وەك پەیژەیەك بۆ گەییشتن بە دەسەڵات و پارلەمان و  كەڵەكەكردنی سەرمایە و مشەخۆریی، بەكاریانبەرن ! بەداخەوە ئەوەیە تاكی ناڕازی و گۆرانخوازی كورد، كە لە ھەموو سەردەمەكاندا چ لە شاخ و چ لە شاردا، ھەردەم بەھۆی خۆشباوەڕیییەوە پاشڕەوی “فی سبیل اللە”ی ڕامیاران بووە.

ھەڵبەتە لێرەدا نامەوێت و مەبەستیشم نییە، خۆم وەك سۆپەرمانێك لە دەرەوەی بازنەی بوونی ئەو تاكە بەدبەختانەدا وێنابكەم، بەپێچەوانەوە ڕۆژگارێك منیش لە تەمەنی ھەرزەكاریی ڕامیارییمدا، پاشڕەویی یەك دووانێك لەو پارت و گروپانە [چەپەكانیان] بووم، بەڵام بە وانەوەرگرتن لە ئەزموونەكانی خۆم و ئەوانەی پێش خۆم، توانیوومە خۆم لە تەلیسمی ڕامیاریی ڕزگاربكەم و بەخۆم بیربكەمەوە، بەخۆم دیاردەكان ھەڵسەنگێنم و ڕێگەنەدەم دەزگەكانی دەبەنگكردنی مرۆڤ [تەلەفزیۆن و میدیای دەسەڵات و پارتە ڕامیارییەكان]، ڕووداوەكانم بۆ شیبكەنەوە و بەرەو بەھەشتی ئاسمان و زەوی ڕێنوێنیم بكەن.

كەم نەبووین ئەوانەی كە لە ناھوشیارییمانەوە ڕۆژگارێك بووینە سووتەمەنی جەنگە نێوخۆییەكانی میلیشیاكانی ناسیونالیزمی كورد و گیان و ژیان و بوونی خۆمان كردە قوربانی بەدەسەڵاتگەییشتنی كۆمەڵێك دەسەڵاتخواز و مشەخۆر لەژێر دێوجامەی ڕزگاری نەتەوە و نیشتماندا و كۆمەڵێك سەركوتگەرمان گۆڕێن بە كۆمەڵێكی دیكە، بێجگە لە زەمینەسازیی بۆ پیادەبوونی نەخشەكانی داگیركەران و وێرانكردنی زیاتر لە ٣ ھەزار گوند و  زیندانییبوون و لە سێدارەدانی ھەزارانی دیكە و  كوژرانی ھەزارانی دیكە لە جەنگی نێوخۆیی ١٩٦٣تا ١٩٩٨، كیمیاكوژكردنی زیاتر لە ٥ ھەزار كەس و ئەنفالكرانی نزیكەی ١٨٠ ھەزار جوتیار و گوندنشینی ناوچەكانی دەرەوەی دەسەڵاتی ڕژێمی داگیركەر و كردنی كوردستان بە بەشێك لە جەنگی ماڵوێرانگەرانە و ناڕەوای عیراق-ئێران. ھەر خۆشباوەڕیی تاكی ژێردەستی كورد بوو، كە ڕاپەڕینی وەك قۆچێك لەبەردەم چەقۆی حازرخۆرانی سفرەدڕ دانا و ئەو نەھامەتییەی بارھێنا، كە دوو دەھەیە، ھەمان تاك دەرگیری دەستوپەنجەنەرمكردنە لەتەكیدا و لەوانەیە دیسانەوە چەند دەھەیەكی دیكەش ناچار بە قوربانیدانبین، تاوەكو بتوانین لە ڕاپەڕینێكی دیكەدا دەسەڵاتی بۆرجوازی كورد وەك دەسەڵاتی بۆرجوازی عەرەب [ڕژێمی بەعس] ڕابماڵێنەوە.

بەڵام لە بەرامبەر ئەمەدا، ھیچ كات دەسەڵاتداران و مشەخۆران دەستەوئەژنۆ دانەنیشتوون و چاوەڕێ نەماونەتەوە و نامێننەوە، تا ئەو چەند دەھەیەش بگوزەرێت و مەرگی خۆیان ببینن. ئەوان ھەر لە سەرەتای ڕاپەڕینەوە ھەرچی خۆفرۆش و بەكرێگیراو ی ڕژێمی داگیركەری بەعس ھەبوو، بەناوی “چەكداری شۆڕشگێڕەوە” بۆ سەركوتی خەڵكی ڕاپەڕیوو ڕێكیانخستنەوە و بەریاندانەوە گیانی خەڵك. ئەو كات (نەوشیروان موستەفا) و ھاوڕێكانی ئەندازیاری “شۆڕشگێڕكردنی” چەكدارەكانی بەعس و گفتوگۆ لەتەك بەعس بوون، ئەو كات ئەوان لەلایەك ڕەشەكوژی ژنانیان بە پاساوی نامووسپەرستی كوردایەتی و ھاریكاری لەتەك بەعس ڕەوادەبینی و ژنانیان بەبیانووی ھاریكاری ڕژێمی بەعس ڕەشەكوژیدەكرد و لەلایەكی دیكەوە قرتێلەی “شۆڕشگێڕی”ییان لە بەرۆكی پیاوانی ھاریكاری بەعس و پێشلەشكرانی وێرانكردنی گوندەكان و كیمیاباران و ئەنفال دەدا! ئەو كات ئەوان تا ساڵی ٢٠٠٦، ھاودەنگی بڕیاری سەركوت و زیندانیكردن و كوشتن و  لەسێدارەدانی لاوانی خۆنیشاندەری ھەڵەبجە و ناوچەكانی دیكە بوون!

لەوانەیە تا ئێرە، خۆشباوەڕیی و ناھوشیاریی تاكی كورد، وێڕای ئەو ھەمووە ئەزموونە، زۆر شایانی سەركۆنە نەبێت، لەبەرئەوەی بوون و ستەمگەریی و كارە چەپەڵەكانی ڕژێمی بەعس، تا ڕادەیەك پاساو و ھاندەر و تەشەپێدەری بوون. بەڵام كاتێك كە تاكی كورد، دەسەڵاتداریی و مشەخۆریی بۆرجوازی كورد دەبینێت و بە كردوەوە جیاوازنەبوونی لەتەك ڕژێمی بەعسدا بۆ دەردەكەوێت، ئیدی بێجگە لە خێلگەراییبوون و شارچییەتی، ھیچ بیانوو و پاساوێك نییە، كە بتوانێت داكۆكی لەوە بكات، ئەو تاكەی كە بە ھەمان شێوەی سەردەمی بەعس لە خۆنیشانداندا تەقەی لێدەكرێت، تیرۆردەكرێت، ئاوارەدەكرێت و ماڵ و سەرپەنای دەستی بەسەردادەگیردرێت و لەسەر لایەنگریی لە لایەنێكی دیكە لەسەر كارەكەی لادەدرێت و گەڕانەوە و سەردانی كوردستانی لێ قەدەخەدەكرێت، سەرباری ھەموو ئەوانە وەك ئەوەی كە لە مێژووی نیو سەدەی ڕابوردوودا نەژیابێت و ئاگادارنەبێت، زۆر بە خۆشباوەڕیی و خوێنساردییەوە، یەكێك لە ئەندازیارانی جەنگی نێوخۆ و تیرۆر و سەركوت، دەكاتە شوانەی خۆی و  بە دەنگدان دەیگەیێنێتە دەسەڵاتداریی و مشەخۆریی پاشایانەی دەسەڵاتدارانی بەر لە خۆی !

ئیدی ئەمە ئەوپەڕی داماوی و دەستەمۆبوونی تاكی كوردە لە لیتاوی ناسیونالیزم و دەسەڵات و دەوڵەتی خۆییدا، ھاوكات ئەمە ھەم شایستەی ئەو پەڕی بەزەییپێداھاتنەوەیە و ھەم شایانی ڕەخنەلێگرن و سەركۆنەكردنە، بەتایبەت لە كاتێكدا كە بە ھاوار و ئاواتی گۆڕانخوازییەوە دوای جەلادانی خۆی دەكەوێت و ھیوای ئایەندەییەكی بەختەوەریان پێوەگرێدەدات و چاوەڕوانی ئەوەیان لێ دەكات، كە پێچەوانەی خەونی دەسەڵاتخوازانە و مشەخۆرانەیان، ئەو ھەلپەرستانە بێن و ببنە بەدیھێنەری ئاواتەكانی خەڵكی ستەملێكراوی كورد !

ھەڵبەتە لێرەدا نامەوێت تاكی ناھوشیاری كورد وەك تاكە بوونێك لە مێژوو و لە جیھاندا نیشانبدەم، بەداخەوە ئەوە تایبەتمەندی تاكی چەوساوە و ژێردەستی گشت جیھانە و لە وڵاتانی تۆپ-پێشكەوتووی پیشەسازی و تەكنەلۆجیدا، لیتاوەكە لەوە خەسترە و پاش زیاتر لە چەند سەدە مافی دەنگداتن بە دەسەڵاتخوازان و مشەخۆران و ھەڵبژاردنی سەروەرانی خۆی، پاش سەدان ساڵ ئەزموون لەوەی كە ھەڵبژرادنی پارلەمانی ھیچ كات ئامراز و  ڕێگەی گۆڕینی كۆمەڵگە و سیستەمەكە نادادوەرەكەی نییە و ھەردەم پاش ھەر دەنگدانێك، تاكی ژێردەستی خۆشباوەڕ تەنیا یەك كاری ئەنجامداوە، ئەویش سەندنەوەی مافی دەسەڵاتداری و مشەخۆریییە لە كۆمەڵێك ساختەچی ڕامیار و دانی بە كۆمەڵێكی دیكە لەوان ساختەچیتر، كە بەدیاریكراوی گەمەی دەستاودەستپێكردنی بەڕێوەبردنی كۆمەڵگەیە لەلایەن ساختەچیانی ڕاستەوە بۆ چەپ و لە ساختەچییانی چەپەوە بۆ ڕاست، ھیچی لە خۆشباوەڕیی و بەدبەختی تاكی كورد كەمتر نییە، كە لە دووی سەرۆكی باش و پارتی باش و ڕامیار’ی باش و پارەلەمان و پارلەمانتار’ی باشدا وێڵە و پاش ئەو ھەمووە ئەزموونە مێژوویانەی مرۆڤایەتی، ھێشتا نەیتوانیوە ئەوە دەركبكات، كە گرفت لە ڕوخساری كەسەكان و ناوی پارت و لیستەكاندا نییە، بەڵكو گرفت لە خودی پێكھاتەی سیستەمە ڕامیارییەكە و میكانیزمەكانی ڕێكخستنیایەتی و دەسەڵاتی سەرووخەڵكی بەدەست ھەر كەسێكەوە بێت، تەنیا یەك ئەركی ھەیە، ئەویش پاسەوانی و پاراستنی دزییە، پاسەوانی و دابینكردنی مشەخۆریی چینێك و دەستەبژێرانێكی دیاریكراوە، ئیدی ئەوە ھیچ لە ناوەڕۆكی ئەو دزییە ناگۆرێت؛ من سەرۆك و دەسەڵاتداربم یا تۆ و ئەوانی دیكە، چونكە پێناوێك كە سیستەم و سەروەریی چینایەتی لەپێناودا ھاتووەتە بوون، دزی و مشەخۆرییە بەسەر سامان و داھاتی كۆمەڵگە و داگیركردنی ڕەنجی چین و توێژە ژێردەستەكانی خوارەوەیە !

بەپێچەوانەوە دەمەوێت ئەوە نیشانبدەم، گۆڕانێك كە تاكی خۆشباوەڕ و پاشڕەوی ڕامیاران دەیخوازێت، ھەمان گۆڕان نییە، كە دەسەڵاتخواز و مشەخۆرێك دەیخوازێت. بۆ نموونە لە ھەنگاوی یەكەمدا خەڵكی بەگشتی خوازیاری دابینكردنی كۆمەكە كۆمەڵایەتی و بیمە دەرمانی و چاكسازی و نۆژەنكردنەوەی سیستەمی خوێندن و پەروەرە و یاساكانی كار و نیشتەجێبوون و مسۆگەریی ئازادییە تاكەكەسیی و گشتییەكان و بوونی دادپەروەریی ئابووریی و كۆمەڵایەتیی لە بەھرەمەندیی و ڕێكخستنی كاروبارەكانی كۆمەڵگە و بەڕێوەبردنییەتی. بەڵام لەبەرئەوەی كە لە پڕۆسێسێكی مێژووییدا بڕوابەخۆبوون و پشتبەستن بەخۆ و ھاوپشتی و ھەرەوەزیی كۆمەڵایەتی، كە جاران پشتییان پێبەستراوە، لەودا [لە تاكی ژێرەست و نەدارادا] لەنێوبراون و لاوازكراون و خۆی كراوەتە پاشگر و تاك و ئەندامی ناچالاك و نائومێد، تا ئاستی ئەوەی كە خۆی بە دەنگێك و ئامرازی بەسەروەركردنی كەسانی دیكە دابەزێنراوە و دەبینێت، ھەموو ھێزێك لە دەرەوەی خۆی بە دیاریگەری چارەنووسی خۆی دەزانێت و ئامادەیە ملی ھاوكار و ھاوسێ و ھاوپۆل و ھاوڕێ و ھاودەم و ھاوسەر و ھاوحەز و ھاوڕەگەز ھاودەردانی خۆی، لەپێناو بەختەوەربوون و بەدەسەڵاتگەییشتن و مشەخۆربوون و كەڵەگابوونی كۆمەڵێك ساختەچی ڕامیاردا، بشكێنێت و تیرۆری جەستەیی و ھۆشی و ئاوەزییان بكات !

من بەپێچەوانەوەی تاكی خۆشباوەڕ و ناھوشیار و پاشكۆوە، ھیچ لادانێك لە ھەڵوێست و لە مەبەست و لە بەڵێن و لە بەرنامە و لە ستراتیجی لیستی بەناو “گۆڕان” و سەرۆك و سەركردایەتییەكەی و ئەندامپارلەمانەكانیدا نابینم و پێشتر ھەمان بۆچوونی ئێستام ھەمووە و لە ساڵی ١٩٩١یشدا ھەمان ھەڵوێست و ھەڵسەنگاندنم بەرامبەر بە دەسەڵاتی بۆرجوازی كورد ھەبووە و كاتێكێش كە ساڵی ١٩٩٢ لە زیندانی ئەو دەسەڵاتەدا شانازی ئازادیخوازبوونم پێبڕدرا، لە پشت دەرگەكانی زیندانی دەسەڵاتدارانی كوردزمانەوە دەمگوت “ئەوەی بۆ دەسەڵاتی بۆرجوازییانەی بەعس و چلكاوخۆرەكانی تەواونەكرا، دەسەڵاتدارانی بۆرجوازی كورد دەیگەیێننە لوتكە، ئاوەدانكردنەوەی زیندانەكان و گرتنی ئێمە سەرەتای كارە، دێمۆكراتی پارلەمانی و دیكتاتۆری جەنەراڵەكان، دوو دیوی یەك دراون “. ھەروا كاتێك كە ئێمە سۆشیالیستخوازەكان ئەوەمان دەگوت، ھێشتا جەنگی نێوخۆیی باڵەكانی بۆرجوازی كورد ڕووینەدابوو، ھێشتا ڕژێمی بۆرجوازی بەعس نەڕووخابوو، ھێشتا تەقە لە خۆپیشاندەرانی ھەڵەبجە نەكرابوو، ھێشتا ژورنالیستان تیرۆرنەكرابوون، ھێشتا گەندەڵی ڕامیاریی و ئابووریی، كۆمەڵایەتیی نەكرابوونەوە، ھێشتا (ینك) و تاڵەبانی ناچارنەبووبوون ١٠ ملیۆن دۆلار بە دەستە ئاسنینەكەی نێو سەركردایەتی خۆیان [نەوشیروان موستەفا] بدەن، تاوەكو ناڕازاییانی ژێردەسەڵاتییان لەخشتەبەرێت، ھێشتا “جەلالی” و “مەلایی” [ بەكوشتدەرانی ھەزاران ڕۆڵەی كرێكار و زەحمەتكێشی كورد لەژێر دێوجامەی ڕزگاری] پەیمانی ستراتیجیان نەبەستبوو، ھێشتا نەوشیروان’ی چەپ و ئیسلامییە خەلیفەخوازەكان پەیمانی ستراتییجیان بەیەك نەدابوو، ھێشتا و ھێشتا و ھێشتا تاكی كورد، پاش ئەو ھەموو تاوانانە، بڕیاری ھەڵبژاردنی خراپ لە خراپتری نەدابوو. ئەو كات بۆ كەمینەی سۆشیالیستخوازەكانی كوردستان، ئەم بەدبەختییانەی ئێستا ڕۆشن بوون و دەمانزانی ئەگەر تاكی كورد لە ئەزموونی گەلانی ناوچەكە و جیھان وانەی خەبات وەرنەگرێت، سەری لە پاشكۆیی و خولانەوە لە بازنەی بۆشی خۆشباوەڕیی بە خوشك و برایەتی چەوساوە و چەوسێنەری كوردزماندا دەسووڕێتەوە، لەسەر گۆڕانێك خۆی بەكوشتدەدات، كە گۆڕانخوازیی ئەو نییە، لەسەر بەرنامە و لیست و ستراتیجی لیستێك ئامادەی تیرۆر و سەركوتی ھاوسێكەیەتی، كە ھی ئەو نییە !

بەڵێ پاش ٢٣ ساڵ دەسەڵاتداریی پێشڕەوانی بۆرجوازی كورد و پاش حەوت ساڵ چاوەڕوانمانەوە و خۆشباوەڕیی بە فڕینی وشترەوە، تازە بە تازەكی تاكی كورد خەریكە دادەچڵێت. بەڵام بەداخەوە بەدەم وڕێنەكردن بە كۆمەڵێك دەستەواژەی ڕامیاریییەوە، كە ھیوا بەخۆی دەدات و لە دووی دۆزینەوەی سوارچاكێكە بۆ بەدیھێنانی خەون و ئاوات و داخوازییەكانی، وەك ئەوەی بەخۆی لە ھەموو توانایییەكی مرۆیی خاڵیبێت !

ئایا بەڕاست نەوشیروان و لیستەكەی و پارتەكەی و  پاشڕەوەكانی دژەخونییان لە خەڵك كردووە و بەڵێنی خۆیان شكاندووە و نەبردووەتەسەر، یا ئەوە خودی خەڵك و تاكی ژێردەستە، كە خۆی لە خۆشباوەڕیی و لەخشتەبراویی و فریوخواردندا دەستەمۆكردووە و نایەوێت دەستبەرداری خۆشباوەڕیی بە “دەوڵەتی نەتەوەیی” و “دەسەڵاتی خۆیی”، “سەرۆكی باش” و  تڕۆھاتگەلی دیكە ببێت. ئایا نەوشیروان و لیستەكەی ھیچ كات پاگەندەی ئەوەیانكردووە، كە بەر بە تایبەتییكردنەوەی كەرتەكانی پیشەسازی و خزمەتگوزاریی و خوێندن و پەروەردە دەگرن؟ ئایا پاگەندەی ئەوەیان كردووە، دژی وابەستەیی ھەرێم بە نێوەندە جیھانخۆرەكانی وەك سندووقی دراوی نێودەوڵەتی و بانكی جیھانی دەبن؟ ئایا ئەوان پاگەندەی ھەڵوەشاندنەوەی پێكھاتەی قوچكەیی دەسەڵات و دەسەڵاتی سەرووخەڵكییان كردووە؟ ئایا ئەوان بەڵێنی ئاوەدانكردنەوەی گوندەكان و وەگەڕخستنەوەی بەرھەمھێنانی كشتوكاڵیی و خۆرزگاركردن لە وابەستەیی بازاری دەرەكی داوە؟ ئایا ئەوان پاگەندەی یەكسانی ئابووریی وەك بنەماو و میكانیزمی یەكسانی دەسەڵاتی گشت تاكەكانیان كردووە؟ ئایا ئەوان پاگەندەی ھەڵوەشاندنەوەی دەسەڵات و بەڕێوەبەرایەتی پارتایەتییان كردووە؟ ئایا ئەوان پاگەندەی جێگرتنەوەی دێمۆكراتی پارلەمانی بە دێمۆكراتی ڕاستەوخۆ [گەلیی]یان كردووە؟ ئایا ئەوان پاگەندەی گێڕانەوەی داھات و دارایی ھەموو كۆمپانییە پارتییە [حزبییە]كان بە كۆمپانییاكەی خۆشیانەوە [كۆمپانیای وشە] كردووە؟ ئایا ئەوان پاگەندەی لێپرسینەوە و دادگاییكردنی دەسەندكارانی جەنگە نێوخۆییەكانی ١٩٦٣-١٩٩٨نێوخۆیان كردووە؟ ئایا ئەوان پاگەندی دادگاییكردنی باندە مافیاییەكانی دەسەڵات و گروپە تیرۆریستییەكانیان كردووە؟ ئایا ئەوان پاگەندەی بەرگرتن بە ھاوار و ھەڕەشەی تیرۆریستانەی مەلاكان لە مینبەرەكانی مزگەوتەكانەوە، كردووە؟ ئایا ئەوان پاگەندەی ھەڵوەشاندنەوەی سیستەمی سەربازیی و پۆلیسیی سەرووخەڵكیان كردووە؟ ئایا ئەوان پاگەندەی دابینكردنی دایەنگە و باخچەی ساوایانی خۆڕاییان بۆ  مندالان كردووە ؟ ئایا ئەوان پاگەندەی دابینكردنی باس و ھاتووچۆی خۆڕاییان بۆ فێریاران كردووە ؟ ئایا ئەوان پاگەندەی ژەمەخواردن و پەرتووك و تێنووس و پێنووسی خۆرایی و بەشی نێوخۆییان بۆ فێریاران كردووە؟ ئایا ئەوان پاگەندەی مسۆگەركردن و پەسەندكردن و سەپاندنی ئازادی ڕێكخستن و خۆنیشاندان و  مانگرتنیان بۆ كرێكاران و فەرمانبەران و خوێندكاران و خانەنشینان؟ ئایا ئەوان پاگەندەی دابینكردنی پشتیوانی و بیمە كۆمەڵایەتییەكانیان كردووە؟ ئایا ئەوان پاگەندەی ھیچ شتێكی ئاوایان كردووە، كە پێچەوانەی سیستەمی ئێستا بێت و دەسەڵاتدارانی ئێستا نەیانكردبێت ؟؟؟؟؟؟

ئەگەر وەڵامی ھەموو پرسیارانەی سەرەوە، كە بە گۆڕانی بنچینەیی سەرخان و  ژێرخانی كۆمەڵگەوە پەیوەستن، نا و نەخێر بێت، ئیدی تاك و جەماوەی ژێردەست، ڕەدووی چی كەوتوون؟ ئەی ئەو گۆڕانانەی كە بڕیارە لیستەكەی نەوشیروان و بانگدەرانی دەخوازن بە ھاوپەیمانی ئیسلامی و ڕێككەوتن لەتەك “پارتی”دا بۆ خەڵك و دەنگدەرانیان ئەنجامبدەن، كامانەن ؟

بە بۆچوونی من، گرێكوێرەی پرسەكە لەوەدایە، كە تاكی خۆشباوەڕیی كورد ناڕازییەكی سەرلێشیواوی ناھوشیارە و بەخۆی نازانێت چی دەوێت. بەڵام لە بەرامبەردا ڕامیاران و سەرانی لیستەكەی نەوشیروان و دانیشتووانی گردە دزراوەكە و پارت و گروپە دەسەڵاتخوازەكانی دیكە زۆر بە ڕۆشنی دەزانن، كە چییان دەوێت و  خەریكی چین؛ ئەوان دەسەڵات و مشەخۆریییان دەوێت، ئەوا خانەنشینی پاشایانەی پاش چوار ساڵی پەرلەمانتارییان دەوێت، ئەوان خوازیاریی ڕیفۆرمی زیاترن لە قازانجی بازارئازادەكەی نیئۆلیبرالیزم و مسۆگەركردنی بەرژەوەندی دەوڵەتانی ھاوبەرژەوەندییان لە ھەرێمی كوردستاندا دەوێت و كۆشش بۆ باشتر جێخستنی نەخشە ڕامیاریی و ئابوورییەكانی نیئۆلیبرالیزم و تایبەتییكردنەوەی سەراپای ژێرخانی كۆمەڵ و تێكدانی بنەما ھەرەوەزیی و ھاوپشتییە كۆمەڵایەتییەكانن و لە بەرامبەردا لایەنگریی ھەموو پێكھاتە و  ڕێكخستنێكی قووچكەیی و سەروەرانە دەكەن و تەنانەت بەڕادەیەك پێداگریی لەسەر ڕێكخستنی باڵادەستانەی چین و كەسایەتییە داراكان دەكەن، كە بنكەی گردەكەیان دەكەنە دیواخانی سەرۆكخێڵ و پیاوانی ئایینی و كۆكردنەوەی مرۆڤكوژەكانی جەنگی نێوخۆی نێوان “جەلالی” و “مەلایی” و لایەنەكانی دیكە ١٩٦٣ –  ١٩٩٨ و دواتیرش نێوان ناسیونالیستەكان و  ئیسلامییەكان تا ڕوخاندنی ڕژێمی بەعس.

كەچی لە كاتێكدا كە لیستەكە بە خەونە دەسەڵاتخوازانەكەی گەیییشتووە و خەریكی ڕێكەوتنە لەتەك دەسەڵاتدارانی براوەتر لەسەر داواكردنی بەشێك لە دەسەڵات بەپێی ھەژماری دەنگەكان، كەسانێك كە ھێشتا نەیانتوانیوە لەوە تێبگەن، كە گۆڕانخوازیی و گۆڕانێك كە چین و توێژە ژێردەستەكانی خوارەوەی كۆمەڵگە دەیخوازن و خەونی پێوەدەبینن، ھەمان گۆڕانخوازیی و گۆڕانێك نییە كە دەستەبژێڕی ڕامیار و پارتەكان و دەسەڵاتخوازان و مشەخۆران دەیخوازن، نییە و بەتەواوی دژی یەكدی و لە بەرامبەر یەكدیدا دەوەستنەوە، ژێردەستان خوازیاری باشتركردنی ڕێوشوێنی ئابووریی و كۆمەڵایەتییانن تا دەگاتە ئاستی یەكسانی ھەمەلایەنە، بەڵام لە بەرامبەردا ڕامیاران خوازایاری زیاتركردنی دەسەڵات و مشەخۆریی خۆیانن لە داھات و بەڕێوەبردندا. لەبەرئەوە سەركەوتنی ھەر لایەك لە بەرە دژ-بەیەكەكانی گۆڕانخوازیی بە لەنێوچوون و ژێركەوتنی ئەوی دیكەیانەوە پەیوەستە. بەو جۆرە سەروەریی كەمینەیەك بەسەر زۆرینەی كۆمەڵگەدا، كە لەسەر بنەمای مشەخۆری و كۆبوونەوەی سامان و داھات و ڕەنجی چین و توێژە بەرھەمھێنەرەكان ڕادەوەستێت، بەتەواوی دژی یەكسانی دەسەڵاتی ھەموو ئەندامانی كۆمەڵگەیە، كە بە یەكسانی ئابووریی پشتئەستورە و یەكسانی كۆمەڵایەتیی دەستەبەردەكات! سەربەخۆیی ئابووریی بە پشتبەستن بە كشتكاریی و ئاوەدانكردنەوەی گوندەكان و پەرەدان بە كشتوكاریی و دروستكردنی كارخانە و پیشەسازیییكدنەوەی بەرھەمە كشتوكاڵییەكان و سوودوەرگرتن لە ھەڵكەوتەی جوگرافی و سامانی ئاوی بۆ بەرەمھێنانی وزەی پێویست، بەتەواوی لە دژی وابەستەبوونی بازاری ھەرێمە بە بەرھەمە كشتوكاڵیی و پیشەسازییەكانی وڵاتانی ناوچەكە و دەوڵەتانی زلھێزەوە، كە لیستی بەناو “گۆڕان” زیاتر لە دەسەڵاتدارانی پێش خۆی پێداگریی لەسەر یەكییكردن و جووتكردنی ڕەوتی گەشەی كۆمەڵگە لەتەك ڕەوتی جیھانگریی و جیھانخۆریی بازارئازادی نیئۆلیبرالیزم لە ناوچەكەدا دەكات، كە بە لەشكركێشیی و بەرتەریدان و مەیدانسازیی بۆ كۆمپانییەكان خۆی جیگیركردووە و دەكات.

بەم جۆرە، ئەگەر ھەوڵبدەین وەڵامی یەك بە یەكی ئەو پرسیارانەی سەرەوە بدەینەوە و لەتەك ئامانج و بەرنامە و ستراتیجی لیستەكەی نەوشیروان [نیئۆجەلالییەكان] بەراوردیانبكەین، دەبینین، ئەو گۆڕانەی كە ئەوان دەیخوازن و لە پێڼاویدا تێدەكۆشن، بەتەواوی لە بەرامبەر و لە دژی خواست و ئامانجەكانی خەڵكی بەشمەینەت و گۆڕاڼێكە كە چین و توێژە ژێردەستەكان خەونی پێوەدەبینن و لە ناھوشیارییدا لەپێناو بەدیھێنانیدا دەنگ بەم لیست و بەو لیست دەدەن و سەركوتگەر و سەروەر و مشەخۆری ڕەنجی خۆیان بە دەسەڵات دەگەیێنن، تەواو ناكۆك و جیاوازن. لەبەرئەوە زۆر  نابەجێ و نادروستە كە گلەیی لە دەسەڵاتخوازان بكەین و داوای ئەنجامدانی شتێكیان لێبكەین، كە نە دەیخوازن و نە ئامانجیانە و نە بەڵێنیشیانداوە، بەڵكو ئەوە ناھوشیاریی و ناڕۆشنی تاكی ژێردەستە، ئەو تاكە بەوە خۆشباوەڕدەكات، كە قسەكەرانی چین و توێژێكی دەسەڵاتخواز و مشەخۆر و ھەلپەرست و  خۆسەپێنەر، بە نوێنەری خۆی بزانێت و دەنگی پێبدات و لەسەر بەدەسەڵاتگەییشتنی ئەو خۆی بە كوشتبنبدات. سەرەنجام ئەوانەی كە لە ھەڵوێست و بەرنامە و چالاكی و گفتوگۆكانی نەوشیروان و سەركردایەتی پارتەكەی و پارلەمانتارەكانی ناڕازین و ھەست بە خەڵەتاوی خۆیان دەكەن، بەڵام ھەست بە ھەڵە و ھەڵبژێری خۆیان ناكەن، بێجگە لە سێ ھەڵبژێر زیاتریان لەبەردەمدا نییە و نەماوەتەوە، كە ئەمانەن و لە ئاسانەكەیانەوە بۆ سەخت و خەباتكارانەكەیان ڕیزیان دەكەم؛

یەكەم، گەڕانەوە بۆ باوەشی پارت و دەسەڵاتدارانی پێشین … .

دووەم، بەردەواممانەوە لەسەر خۆشباوەڕیی و خۆدانەدەستی ڕێكەوت و چاوەڕوانمانەوەی دەركەوتنی ھەرچی زیاتری ناكۆكییەكان و شەقی زەمانە … .

سێیەم، كە لە سەراپای مێژوودا تاكە ھەڵبژێری چارەنووسسازی ژێردەستان بووە، ئەویش گەڕانەوە بۆ نێوەندی خەباتی جەماوەری سەربەخۆ، خەباتێك كە لەسەر سەبەخۆیی تاك، واتە خۆبیركردنەوە و خۆبڕیاردان و خۆجێبەجێكردن، كە ئەمەش لە گشتیدا دەكاتە خۆبیركردنەوە و خۆبڕیاردان و خۆجێبەجێكردنی كۆمەڵ یا ھەموو ژێردەستانی كۆمەڵگە، كە نوێنەرایەتی كۆمەڵێك ساختەچی ڕامیار و پارلەمانتارانی بەرتەری و خانەنشینیخواز و پارتەكان و سەراپای دەوڵەتیش وەك دەزگەی چینایەتی دەخاتە ژێر پرسیار و وەك دومەڵی سەر جەستەی كۆمەڵگە نیشانیاندەدات.

لە كۆتاییدا دەخوازم بپرسم؛ ئایا خۆدەستبەكاربوونی ھەمووان كاراتر و باشترە یا چاوەڕوانمانەوە و خۆشباوەڕیی بە كەسانی دیكە؟ ئەگەر وەڵام ھەڵبژاردنی یەكەم بێت، ئەوا دەستبەكاربوونی ھەمووانییە بۆ پێكھێنانی ئەنجومەن و گروپە خۆجێیی و ڕێكخراوە جەماوەرییە سەربەخۆكان بۆ بەبنەماكردنی دێمۆكراسی ڕاستەوخۆ و سەندنەوەی دەسەڵات و داھاتی كۆمەڵگە لە دەوڵەت و فەرمانداریی بۆرجوازی و پارت و ڕامیاران، بۆ كۆمەڵایەتییكردنەوەی كەرتەكانی بەرھەمھێنان و خزمەتگوزاریی و ئابووری ھەرەوەزیی و خۆبەڕێوەبردنی گەلییانەی كۆمەڵگە .

دووبەرەكی كۆمەڵایەتیی و ناوچەگەریی تەنیا مشەخۆریی و ملھوڕی دەسەڵاتداران مسۆگەردەكات !

 

 

گەنجانی سەربەخۆی سەیسادەق و ھەڵەبجە،

 

بەخۆتان دەزانن ھەر كەس دەتوانێت لە پشت كۆمپیوتەرەكەیەوە دابنیشیت و بەناوی سەیسادەقییەوە ھەڵەبجەییەكان جنێوبارانبكات و ھەروا بەناوی ھەڵەبجەییەوە سەیسادەقییەكان جنێوبارانبكات، لەبەرئەوە زیاتر گومانتان بۆ دەرەوەی سەیسادەق و ھەڵەبجە، بۆ دەستە چەپەلە ڕامیارییەكان، بۆ پیلانگێڕەكانی نێو بارگە و سەركردایەتییەكان بچێت، ئەگەر ھەڵەبجەیی و سەیسادەقییەكی بێدەسەلاتیش لەو جنێودان و دووبەرەكییەدا بەشدارییكرد، ئەوا ھەم لە ناھوشیارییەوەیە و ھەم گومانی كرێگرتەبوونی بۆ پارت و باندێكی مافیایی مشەخۆری لێبكەن و وەك دووبەرەكی دروستكەرێك ڕەفتاری لەتەكدا بكەن، نەك وەك ھەڵەبجەییە یا سەیسادەقیەك !

 

ھەموو ئازادیخوازێك و مرۆڤێكی ھوشیار ئەوە دەزانێت، كە لەم دووبەرەكییەكدا تەنیا ئەوانە قازانج و بەرژەوەندییان دابینكراو دەبێت، كە لە جیابوونەوەی بودجەی سەیسادەق و ھەڵەبجە لە خەزێنەی  پارتەكانیان، پشكی مشەخۆرییان كەمدەكات ! ئەوانەش كەسانی دیاریكراون، دەسەڵاتدارانی ئێستا  و كاندیدەكانی كابینەی تازە، لیستی پارتەكان و دەستەبژێرە ڕامیار و ڕۆشنبیرە لاورگەكانی دەسەڵاتن، ئەوانەی كە بە درێژایی خەباتی چەكداری ١٩٦١ تا ١٩٩١ ئێمەیان لەپێناو بەدەسەڵاتگەییشتنی خۆیان بەكوشتدا و خۆیان بوونە جێگرەوەی مشەخۆرانی سەردەمی بەعس ! ئێمەیان بە كوشتدا و بەخۆیان ئاشتبوونەوە، ئێمەیان كردە سووتەمەنی جەنگە لابەلاییەكان و كەچی شوناسی شۆرشگێڕییان بە بەكرێگیراوانی بەعس و ئاغاكان بەخشی و  گیانبەختكردووان و خەباتكارانی ڕێی ڕزگاریش فەرامۆشكران !

 

لەبەرئەوە زۆر پێویستە وەڵامی ھەر جنێودەرێك، لەلایەن ئازادیخوازان و ڕۆشنبیرە ھەڵەبجەیی و سەیسادەقییەكانەوە بەم جۆرە ڕستانە بدرێتەوە “دانیشتوانی ھەڵەبجە و سەیسادەق ھیچ بەرژەوەندییەكی كۆمەڵایەتی و ئابووریی جیاوازییان نییە، تاوەكو دژی یەكدی بوەستنەوە، ئەوەی ھەیانە ناكۆكبوونی بەرژەوەندی ھەر دوو شارەكەیە بە بەرژەوەندی دەسەڵاتداران و دەسەڵاتخوازان!”

 

سەركەوتوو بێت خەباتی خۆڕێكخستووی جەماوەریی و كۆمەڵایەتی لە گروپە خۆجێییە سەربەخۆكان و لە رێكخراوە جەماوەرییە سەربەخۆ ناقوچكەییەكاندا

 

بەرەو جێخستنی فیدرالیزمی ناقوچكەیی و دێمۆكراسی ڕاستەوخۆ، كە مسۆگەركەری سەربەخۆیی ھەموو گوند و شار و ناوچە و ھەرێمێكن !

 

ڕسوایی بۆ ھەر ھێز و تاكێك كە دووبەرەكی كۆمەڵایەتیی دروستدەكات

بڕوخێ دەسەڵاتی سەرووخەڵكی بە ھەموو شێوە و سیستەمەكانییەوە

 

ئازادی .. یەكسانی .. دادپەروەریی كۆمەڵایەتیی

سەكۆی ئەناركیستانی كوردستان

٦ / ١ / ٢٠١٤

Kolektîfê Parekerdiş û Hemkarîye yê 26A

Ma cuya xo bi hawayêko pêroyî vera sîstemê kapîtalîstî de organîze kenê

Ma zemanêko wina de yê, bê ke ma xo teslîmê kulturê weroxî/qedênayoxîya ke kapîtalîzmê globalî arasteyê candaran kerda û netîceyo ke vejîyayo meydan bikîn, ma rê sewbîna alternatîf nêverdayo. Xo teslîmê kapîtalîzmî kerdiş, rotişê mehsulanê şîrketanê globalan ra teber esas cuya ma xesp kerda û ma vurînayê kerdê qatîlê harî. Weroxî/qedênayoxîya bêperwa ke her roje bineyna zêdîyena, eqlo ke beno xerîbê naye, yanî, ma behsê nîzamêkê cîhanî kenê ke rayîrê ey de tebîet, însan û heme candarî yenê çin kerdene. Tehlukeyo ke hende dekewto zereyê ma, eke pratîkêko texrîbkar cuya ma de bibo rastîye, no yeno a mana ke erjanê heyatîyan ê ke vîndî bîyê, ma dewam kenê. Modelê cuya ke ma wazenê organîze bikîn, erjanê kapîtalîzmî red keno; bi pratîkê şorişê rojaneyî (têwgerê rasterastî reyde), ewro ma bi Kolektîfê 26A wazenê bi mehsuldayîş, parekerdiş û ciwîyayîşî xeyalê cîhanêkê neweyî biceribnîn.

Derheqê Kolektîfê 26A de

Ma sey Kolektîfê 26A, bi hemkarîya ke ma warê mekan, cu û ekonomîkî de arda meydan, ma vera kapîtalîzmê ke ferdan îzole keno, bêîrade verdeno û zor dano înan ke bibî parçeyê sîstemê kolonîya ekonomîk-sosyalî de ma xo ver de danê. Bitaybetî sinifê bindestan ke komelî het bêçare mendo û kenê ke înan bikî kole û teslîm bibî, Kolektîfê 26A wazeno înan rê bi modelêko newe berê parekerdiş û hemkarîye akero û fikirêno ke no ber bibo berê akerdişê komelbîyayîşêkê antî-kapîtalîstî.

Kolektîfê 26A ke mehsulê şîrketanê globalan tede peyda nêbenê, qasê îmkan û potansîyelê xo ra zemînêkê rizaya zerrî de bi xebatêka kolektîfe îhtîyacanê xo ca ano, parekerdiş û hemkarîye xo rê kerdo prensîb, nika Îstanbul de di semtan de esto.

1) Kafe 26A

Kafe 26A bîy hîrê serrî xo ver de dano, nika bi qasê da-hîris hemkaranê xo yê rizamendan semto tewr werox/qedênayox yê Îstanbulî Taksîm de, warêko winasî de ke qasê şeş hezarî kafe-baran tede rant ronayo de maneno. Çîyê şimitiş û werdişî yê alternatîfê mehsulanê şîrketanê globalan (coca-cola, fanta, nescafe ûêb.) ke ma bi hawayêko kolektîf amade kenê, vaya pîyaseyî ra zaf kemêr, bê ke kar tede bibo, yenê pêşkêş kerdene. Na tora ke bi hemkaranê cayî û mîyanneteweyîyan (Qaweyo ke dewijanê Meqsîka zapatîstayan ra, aqîtê firingîyan ke Entab ra, tarhanaya ke gelîyê Loçî yê Cîde ra yeno) ke pêt bena, roje bi roje hîna bena gird. Mekanê ma yo ke refanê ey de nê mehsulê kolektîfî rêzkerde yê, nînan ra karêko zêdebar qezenc keno. Sewbîna zî, konserveyê hamnane û zimistaneyê ke rizamendanê Kolektîfê 26A virazenê, refanê Kafe de cayê xo gênê. ‘Sifreyê Girdî’ ke kulturê parekerdişî bi înan dewam beno, Kafe 26A de bi hawayêko perîyodîk ronîyenê û ma lebitênê ke nê kulturî bidîn ciwîyayene.

Kafe 26A ke bi hawayêko perîyodîk nîşandayîşê fîlman, numayîşê fotografan û dîwanê suhbetan zî saz keno, eynî wext de sey merkezêkê sosyalîye yeno dîyayene. Rizamendanê Kolektîfî ra teber, grûbê muxalîfî zî mekanê ma sey cayê yewbînandîyayîş û kombîyayîşî vînenê.

Sahaf 26A

Lingêka bîne ya Kolektîfê 26A zî Sahaf 26A yo ke semtê Kadıköy yê Îstanbulî de xoverdayîşê xo dewam keno. No mekano ke tede kitab, kovar, fanzîn û weşanê sey nînan ke mîyanê di mengan de ameyê arêdayene û bê ke tede kar bêro kerdene yenê rotiş, eynî wext de prosesêkê ceribnayîşî yo ke tede zanayîş yeno pare kerdene û afernayene. Hewna Sahaf 26A bi da-vîst rizamendanê xo yeno şuxulnayene, weşanxane, kitabxane û sahafanê muxalîfanê bînan reyde zî hemkarîye keno. Sahaf 26A ke nuqtaya rotiş û vilakerdişê weşananê ke bi fotokopî ameyê çapkerdişî yo, eynî wext de baxçeyê xo de xebata atolyeyanê cîya-cîyayan û suhbetan zî organîze keno. Sahaf 26A ke atmosferêkê bêvengî de wendiş û suhbet ra teber parekerdiş û hemkarîye xo rê sey prensîbî qebul kerdo, eynî wext de mehsulê ke çîyê şimitişî û werdî ke Koletîfê 26A amade kerdê zî tede yenê pêşkêş kerdene.

Ma bi têkilîya parekerdiş û hemkarîye dinyaya ke zerrîya ma de ya nika, na vîstike de kenê gird

Bi no hawa Kolektîfê 26A ke bi mekananê xo yê akerdeyan xetêka heyatî ard meydan ke destur nêdana averşîyena musayîşanê kapîtalîstîye û hawayê têkilîyanê kapîtalîstîye. Sayeyê na xete de cîyayîya ke mîyanê ‘heyatî’ û ‘polîtîk’î de wedareno û xo rê kerdo hedef ke xoverdedayîşêko yewpare bimuno.

Vera karparekerdişê hîyerarşîkî de bingeyê rizamendîye ser o modelo kolektîf

Kolektîfê 26A mekananê xo de, bê ke cîyayîyanê werdoxî/qedênayoxî yê sey xizmetdayîş-xizmetgirewtişî bikero, bi însîyatîfê têkilîyanê bingehê rizamendîye ser o, nê wareyan de bi hawayêko rêxistinbîyaye fonksîyonê xo nîşan dano.

Zanayîşê cuye esas o

Kapîtalîzmî, îqtîdarê zanayîşî, cuya ma de sey çekêka kiştoxe verê aye dayo bi ma. Sistemo ke bi şeklêko sîstematîk her çî sembolbîyaye, dîyarbîyaye û şertanê ke esla nêvurîyenê de heps keno, bi mekanîzmayanê xo yê kontrolkerdişî ferdan kedî keno, keno kole. Ferdo ke bîyo xerîbê derûdorê xo, xo azad zen keno la bi hawayêko bêhêvî parçeyêkê nîzamê koletîye ra nêşkeno xo bixelisno. Mezgê ke her roje hîna ezberane perwerde benê, benê sedem ke fehmkerdişê derbareyê zaf-çeşîdîye û afernayîşî de vîndî bibê. Bi no hawa zanayene esla ferdî ra nêvejîyena û bena wasitayê îqtîdarî. Zanayîşê cuye, sey raywanîyêka keyfin a ke seba keşfkerdişê heme detayanê çîyan bena. Kolektîfê 26A na mana de zanayîşê cuye bi newe ra keşf kerdene, pîya hesilnayene û tetbîq kerdene, rayîrê xo ra dewam kena. Prensîbê zanayîşê cuye esas o, bîyo rayîrê helkerdişê tenaquzanê mîyanê rizamendanê Kolektîfê 26A.

Kolektîfê 26A rêxistinbîyayîşêkê kulturî yê antî-kapîtalîstî yo ke vilabîyayox, vurnayox û bedilnayoxê cuye yo

Seba ke kulturê weroxî/qedênayoxîye gird bibo û şîrketê globalî hîna vêşî kar bikerê, cuya însan, tebîet û hemeyê candaran yena pakêt kerdene, etîket kerdene û bena malê pîyaseyî. Êdî her çî meta yo, yanî yew mehsul o. Ganî ma naye red bikîn.
Nê serdemê serserî de ke hewceyîya ma bi modelê cuyêka antî-kapîtalîste esta de tam zeman o k e ma ewro ra dest bi têwgerî bikîn. Amancê Kolektîfê 26A no yo ke yew kulturê antî-kapîtalîstîye organîze bikero û bi hawayêko pêroyî derbasê cuye bikero. Eynî wext de bi tesîrê xo yê

vilabîyayox, agêrayox û vurîyayoxîye beno ceribnayîşêko alternatîf. Bi vatişê Errico Maletestayê anarşîstî, “komelê ke binê tehakumî de yê û esla temamen teslîmê teda û çinbîyayîşî nêbîyê û … têşanîya xo ya seba azadî û bextewarîye nîşan danê, hetanî ke heme bindestanê cîhanî, heme kolonîbîyeyan reyde nêkewê mîyanê parekerdiş û hemkarîye êdî fehm kenê ke xilasîya înan çin a.”

Wa hêrsê bindestan biciwîyo!
Kolektîfê Parekerdiş û Hemkarîye yê 26A

http://kolektif26a.org/

Em jiyana xwe bı tevahi lı dıji pergala sermiyandari bırexistin dıkın.

Em dı demeki de ne ku, sermiyandari ya kurewi bı çand a xeritan e tu çare nahele lı der radest bune. Radestiya sermiyandari ye te we wateye ku, şirketen kurewi ne bı tene berhemen xwe dıfroşin, le ew edi kujeren dız e jiyanan e. Em behsa xerîdarîyek şet ku her roj zede dıbe, hışek ku bıyani ye we rewşe u pergalek ku hemu mirov, jinde u xweza jı bo te tune kırın dıkın. Ji ber ku xeter ewqas dapaliye hundıre me, kırdari ya ruxên dıviye ku em nırxen jiyani yen te jıbirkırın bıdominin. Jiyana ku em bırexistin dıkın, nırxen sermiyandariye red dıke, bi kırdariya ruxên a wergerina rojani (bı tevger a yekser) xeyala gerdun ek nu hılberine, par ve dıke, dıji u jı wi roje ve dıafirine.

Derbarê Kollektif a 26A

Em wek Kollektif a 26A, lı dıji sermiyandariya ku ferdan tene dıhele, bêvên dıke u zor dide ku bıbın parçeyek mêtın a cıvaki; bi hevpariyen valahî, jiyani u abori tekoşin dikin. Kolektif a 26A bi taybeti deriyen xwe lı radestiye u bendebune digire u deriyek nu ya parvekırın u pıştgıri ye vedike ji bo fergeh a bindest ku bi metın a abori hatiye neçar kırın. Ew model a dive ku be fehm kirin wek deriyek civakibunek dij-sermiyandariye.

Kollektif a 26A bidilexweti ye dışıxule, pediviyen xwe bi berkeşan a hevbeş çedike, dı cihen kolektife de tu berhem en pardariyen sermiyandaren kurewi tune ne. Kolektif li ser prensiben parvekirin u pıştevani ye rexısti, lı 2 semten Stembole de çalakiyen xwe didomine.

Kafe 26A

Kafe 26A; 3 sale li Texsim’e ku navenda Stembole u navenda xeridariyede, di nava şeş hezar kafe u bar an de bı nezik e 30 dıldaran berxewedan dıdomine. Xwarin u vexwarin en ku em pevrayi çe dikin, (hember ber en şirketen kurewi) li pir bine baha ya bazare, te de ten peşkeş kirin. Bi piştgirti ya meheli u navnetewi ew hey mezin dibe. Qehwe ya Meksika ye, avbacan a ji Enteb e, keşka Geliya Loç-Cide u konserve yen ku kolektif bi xwi çe dıke li diharen wargehan da cih jı xwera dibinin. U ya heri giring roj bi roj sifreyen mezin, wek nişan a çanda parvekirine, ten danin. Hinek rojan ji film u peşangeh ten nişandan. 26A wek cihek mirov dikare te de di derbar e ciwaki hemu da hasbihal bikin, te ditin weke Navend a çand, huner u civaki. Derveyi dildar en kolektif e kom en muxalif ji ew cih wek navendek hevditin u cıvin bikar tinin.

Sehaf a 26A:

Yek cihek din ya Kolektif e sehaf a li Qadikoy e ye. Te de pirtuk, fanzin, kovar hw be kar ten fırotın. U ew cih wek navendek parvekirin a agahiye ye. Sehaf a ku bi nezi 20 dildaran dixebite, bi sehaf, pirtukxane u weşangeh en muxalif re di nav piştgiri ye de ye. Weşan en bi fotokopi ye ten çe kirin ji di sehaf ta ten bela kirin. U di baxçe ew cih de atolye yen cuda ten bikaranin. Hun dikarin di we cihe bedeng de hasbihal bikin, bixwinin. U xwerin u vexwerin en ku kolektif çe dike ji te de ten peşkeş kirin.

Bi tekildari yen parvekirin u piştgiriye em cihanek nu aniha di dile xwe de mezin dikin

Wisa bi mekane ku inşa dikin, kolektif hinbuni u tekildariyen kapitalist nahele biqewimi u xet ek heyati ava dike. Bi we xet e kolektif, cudayi ya politik u heyati ra dike u armanc dike ku berxwedan ek bituni ava bike.

Li dij karbeşi ya hiyerarşik, model a kolektif bi binyad a bidilexweti

Li cihen kolektif e de tu cudati ya miroven xizmet dikin u yen xizmet digirin tune ye. Bi inisiyatifen bidildari ew mekan an ten bikaranin.

Agahi ya Jiyan e ya bingehin e

Sermiyandari, desthilatiya agahi ye wek çekek araste ye me kıriye. Sistem, her tişt wek tişten qet naguhere hepse sembola dike. Bi mekanizma yen kontrolkiri mirov malofi u kole dike. Mirov e ku beyani dikeve nikare ji sistemek ku koletiya be hewi bireve u her wiha disa ji xwe azad dihesibine. Perweri ya jiberker, bertilen pircureti u afirandine diqelihine. U wisa agahi ya ku ji mirov derdikeve; dibe navginek desthilati ye ku kes nikare ragihişte.

Agahi ya jiyane wek rewitiyek kefkari, li reya dozkirina hebune ye. Her wiha Kolektifa 26A, agahiya jiyane ji nu ve keşf dike, bi hevre ava dike u parva dike. Agahiya jiyane disa rebereki ye ku di ixtilafen navberi de ji re ravaye me dide.

Kolektif 26A rexistinek çandi ya dıj-kapitalist e ku diperese, vediguherine u jiyana vedişibine

Jiyan a mirovan, ya xweza u hemu candaran te paket u etiket kirin, u te bazar kirin ji bo ku çand a xeritan ya kapitalizm e mezin bibe u şirket en kurewi zedetir qezenc bikin. Edi her tişt dibe meta yek. Dive em we red bikin.

Em hewce ye modelek dij kapitalist ın, ji bo ew yeke dibe em ji we roje ve çalaki bikin. Armanca Kolektif a 26 A ye, bikaranin a rexistinek bituni ya dij-kapitalist e. U ew e bibe tecrubeyek alternatif li we magezone.

Bi gotina Errico Malatesta, anarşistek, “kom en bingehin ku radest e feqiri u zordesti nabin u nişan didin ku dad, dilşadi u azadiye dixwazin, edi fehm dikin ku ew nikarin rizgar bibin beyi piigiri u parverkirina hemu bingehinen dune.”

Bila hers a bindestan jiyan bimine!

26A Kolektif a Beşdarbun u Piştgiri ye

http://kolektif26a.org/

له‌ یادی تیرۆری کاوه‌ گه‌رمیانی و کاوه‌کانی دیکه‌دا

زاهیر باهیر- له‌نده‌ن
18/12/2013

خه‌ڵکان و لایه‌نێکی زۆر له‌سه‌ر تیرۆری ” کاوه‌ گه‌رمیانی ” نوسیوییانه‌ و ھاوڕێیانی سەكۆی ئەناركیسته‌کانی کوردستانیش بە وتارێکی چڕوپڕ له‌ ژێر ناوی “نا بۆ تیرۆر ، هه‌نگاو به‌ره‌و ئازادی” بەشداری ناڕەزایەتی و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریان كرد، بێجگە له‌مه‌‌ش هه‌ندێک له‌ هاوڕێیان له‌ تۆڕی فه‌یسبووکدا وه‌کو بۆچوونی که‌سیی خۆیان، دیسانه‌وه‌ له‌ بەرامبەر ئەو کاره‌ساته‌ جه‌رگبڕه‌دا، ھەڵوێستیان وه‌رگرتووە .. .

ئه‌وه‌ی که‌ ماوه‌ته‌وه‌ لێره‌دا من بیڵێم ده‌رککردنه‌ به‌و ڕاستییه‌ مێژووییه، که‌ کار و کرداری تیرۆریستیانه‌ به‌ هه‌موو چه‌شنه‌کانییه‌وه‌ له‌و کاته‌وه‌ دروستبووه‌، که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی چینایه‌تی هاتۆته‌ کایه‌وه ‌و ده‌سه‌ڵاتی یه‌کێک له‌ چینه‌کان یاخود توێژه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌ ڕێگەی پارتێکی ڕامیارییه‌وه‌، جه‌نڕاڵێکی سەربازییه‌وه‌، سه‌رۆكخێڵ و ناودارێکی ناوچه‌ییه‌وه‌، یا کابرایه‌کی ئایینییه‌وه‌ ، ده‌سه‌ڵاتدار بووه‌ یا ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی گرتۆته‌ ده‌ست، که‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌ پێناوی ده‌سه‌ڵاتدا : ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی ، ئابووری ، ئایینیی ، که‌ پلانی ئه‌وان و کێشمه‌کێشی نێوانیان له‌ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جیاوازه‌کان ، به‌ ڕق و به‌ ته‌ماحی ده‌سه‌ڵات، تیرۆری چ له‌سه‌ر ئاستی تاک ، به‌ کۆمه‌ڵکوژی ،چ به‌ هه‌ڵگیرسانی جه‌نگ ، ئافراندووه‌.

چاوگێڕانه‌وه‌یه‌ك به‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا ، نه‌ك هه‌ر له‌ وڵاتی ئێمه‌دا ، به‌ڵکو له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا ، ئه‌م ڕاستییه‌مان بۆ ده‌رده‌که‌وێت و قوربانییه‌کانیشیان ، بۆ به‌دبه‌ختی ، ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌ و زۆر بوون ، له‌ ئه‌ژماره‌ نایه‌ن. هه‌ر له‌ کوردستاندا به‌ ته‌نها ئاوڕدانه‌وه‌یه‌کی سه‌رپێی له‌ چه‌رخی ڕابوردوو، ئه‌وه‌ ده‌بینرێت کە له‌ دوای جه‌نگی جیهانی یه‌که‌مه‌وه‌ چۆن ده‌وڵه‌تی بریتانی تیرۆری دژی خه‌ڵکه‌ هه‌ژاره‌که‌ی کوردستانی ئه‌و ده‌مه‌ ، کردووه‌ ، دواتر له‌ ساڵه‌کانی 30یه‌کاندا له‌ خۆپیشاندانی به‌رده‌رکی سه‌رای سلێمانیی چه‌ند که‌سێکی دیکه‌ی تیادا تیرۆرکراوه‌ ، که‌ ‌ ناوداره‌کانیان ، عه‌وله‌ سیس و خاتوو ئه‌خته‌ر بوون.

له‌ دروستبوونی بزووتنه‌وه‌ی کوردیشه‌وه‌، له‌ ململانێی نێوانی پارته‌کاندا، ده‌رده‌که‌وێت که‌ چۆن پارتی دیمۆکراتی کوردستان به‌ هه‌ر دوو به‌شه‌که‌یه‌وه‌ لەو بوارەدا داهێنانیان کردووه‌ و هه‌نگاوی زیاتریان ناوه‌ ،‌ ده‌ستێکی ڕه‌ش و چه‌په‌ڵیان له‌ کوشتن و پاکتاوکردنی ئه‌ندامه‌ چالاکه‌کانی حیزبی شیوعی عێراقی هه‌بوو و هه‌روه‌ها له‌ نێوانی خۆشیاندا و دروستکردنی به‌ندیخانه‌ی ترسناکی وه‌کو ڕایات و خه‌لان و ماوه‌ت و سیخناخکردنیان له‌ خه‌ڵکانی کۆمۆنیست و ناڕه‌زاییکاران، له‌وه‌ش زیاتر تیرۆرکردنی براده‌رانی حیزبی دیمۆکراتی کوردستانی ئێرانیش .

هه‌ر له دروستکردنه‌وه‌ی بزووتنەوەی چەكداریی نوێشدا له‌ شاخ و دواتریش که‌ ده‌سه‌ڵاتیشیان گرته‌ ده‌ست له‌ شاره‌کاندا ، بره‌ویان به‌ چالاکی تیرۆرکردن له‌ نێو ژنان دا و به‌رپاکردنی شه‌ڕی کۆنه‌قین ‌سه‌ده‌های تریشیان له‌ خه‌ڵکانێك که‌ گوێی بۆ شلنه‌کردبێتن و نه‌یاریان بووبێت و چۆکی بۆ دانه‌دابێتن هه‌ر له‌ تیرۆری وریا و نوری حه‌مه‌عه‌لی، صەد‌یقه‌ فه‌نی، خاڵه‌ حه‌مه‌ (هه‌ڤاڵ جووجه‌ڵه‌) ڕەوئوف كامیل، نەزیر عومەر، حه‌مه‌حه‌لاق و سەلاح ھۆرامی، فەرھاد فەرەج، شاپوور عەبدولقادر، قابیل، ئه‌بوبه‌کر عه‌لی و چه‌ند هاوڕێیه‌کی حیزبی کۆمۆنیستی کارگه‌ری و عەبدولستار تاھیر، سۆران مامەحەمە و سەردەشت عوسمان تاکو کاوه‌ گه‌رمیانی، تیرۆریان کردوون. ئه‌م لیسته‌ ده‌توانرێت ‌ بۆ سه‌ده‌ها که‌سی بێتاوان درێژبکرێته‌وه‌ ، که‌ ته‌نها خەتایان ده‌ربڕینی ناڕه‌زاییان بووه‌ له‌ سیساسه‌ته‌کانیان، یاخود نه‌یاریان بوون. ‌

ئه‌مانه‌ی که‌ باسمکردن ته‌نها مشتێکن‌ لە خه‌روارێك و نامه‌وێت لەوە زیاتر خوێنه‌ر به‌ زه‌مه‌ن و لیستی تیرۆرکروان توشی خەمۆكی بكەم. ئه‌وه‌ی که‌ گرنگه‌ بیری خۆێنه‌ری کورد و کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی بهێنمه‌وه‌، چه‌ند خاڵێکن،‌ که‌ یه‌که‌میان: تیرۆر ‌به‌ ته‌نها تایبه‌تمه‌ند یا په‌یوه‌ست به‌ پارتی و یه‌کێتی یا ئیسلامی و گۆڕان یا هه‌ر پارتێکی دیكەی چه‌پ و کۆمۆنیسته‌وه‌، نییه‌، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش ده‌ڵێم تیرۆر مه‌یلی پارتایه‌تی یا پارتییانه‌ نییه،‌ به‌ڵکو سروشتی پارت و ڕێکخراوی سیساسییه‌. دووهه‌م: ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و سروشتی تیرۆر و تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه ‌و توندوتیژییه‌ی له‌ سه‌رجه‌می ئه‌م پارتیانه‌دا دروستکردووە، ده‌سه‌ڵاتخواستنیانه‌ ، خوازیارییانه‌ بۆ هه‌یمه‌نکردن و پاوانکردن . له‌ کاتێکدا که‌ ئێمه‌ سه‌رجه‌می هه‌موو ئه‌م پارتانەمان نه‌ک هه‌ر له‌ کوردستاندا، به‌ڵکو له‌ سه‌رانسه‌ری ناوچه‌که ‌و جیهانیشدا بینیوون‌ و ده‌بینین، که‌ کێشه‌ی ئه‌وان و هه‌وڵی سه‌ره‌کی و جددیان، بۆ پاوانخوازی و بە ده‌سه‌ڵاتگەییشتنە‌، ئیدی هیچکام له‌مانه‌ ده‌ربه‌ستی گیانی دۆسته‌کانی ئه‌وانی دیكەیان یا هاوڵاتیانی ناڕه‌زا، نه‌بوون و نایه‌ن، ‌ پێشینان وته‌نی کاتێك ” ده‌گاته‌ تیینیان” لێره‌وه‌ پرۆسه‌ی پاکتاوکردن ڕۆڵی خۆی ده‌بینێت و ڕه‌واییشیی ، نه‌ک هه‌ر له‌ لایه‌ن حیزبی بکه‌ری تیرۆره‌وه،‌ به‌ڵکو به‌شێێکی کۆمه‌ڵگه‌شه‌وه، پێده‌درێت‌. سێهه‌م: ئه‌و دوو خاڵه‌ی سه‌ره‌وه‌ش ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی که‌ بڵێین ده‌سه‌ڵات ، خوازیاری ‌ هه‌موو چه‌شنه‌کانی ده‌سه‌ڵات‌، له‌ شانه‌یه‌کی بچوکی کۆمه‌ڵگه‌وه‌ که‌ له‌ خێزانه‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات ‌ تاکو کۆتایی که‌ دەگاتە ده‌وڵه‌ت، هه‌وێنی دروستبوونی تیرۆر ، تووندوتیژی هه‌تا كێشمەكێش و جه‌نگیشه‌. چوارهه‌م : نابێت بڕوا به‌ هێچ پارت و ڕێکخراوێکی سیساسی ده‌سه‌ڵاتخواز، یا ڕۆشنبیره‌ لیبراڵه‌کان بكەین، که‌ به‌سه‌ر پارته سیاسییه‌کاندا دابه‌شبوون، که‌ له‌م کاته ناسك و ‌ خه‌مناکه‌دا فرمێسکی تیمساحیانه‌ بۆ تیرۆری کاوه‌ گه‌رمیانی و خێزانی کاوه‌ ده‌ڕێژن ، نابێت بڕوابکه‌ین، هه‌ر ئه‌مانه‌ن له‌ ڕابوردوو و‌ له‌ ئێستادا که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتن تیرۆی فکری و ڕه‌وشتی و که‌سایه‌تی نه‌یاره‌کانیان کردووه‌ و ده‌که‌ن و که‌ چووشنه‌ ده‌سه‌ڵاتیشه‌وه‌ ، تیرۆری جه‌سته‌ییان، ده‌که‌ن.

ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ڕاستیدا دژایه‌تی تیرۆرده‌کات و تیرۆری بۆ هیچ که‌سێک ناوێت، ئازادیخوازه‌کانن، سۆشیالیسته‌ دژەده‌سه‌ڵاتە‌کانن، چونکه‌ ئه‌مان ھیچ‌ چاوچنۆكیی ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وندی شه‌خسی و حیزبیییان نییە و به‌و ئاراسته‌یه‌ش خه‌باتناکه‌ن. ‌ ‌ ‌

ئایا جیاکردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت بەسه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سێكیولارت بداته‌ده‌ست؟

زاهیر باهیر- له‌نده‌ن

  15/12/2013

جێگەی داخه ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ له‌ نێو نووسەران و ڕۆشنبیرانی چه‌پ وکۆمۆنیستی کورد زماندا، ده‌بینین زیاتر قسە لەسەر‌ دوو پرسه،‌ که‌ یه‌که‌میان حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان و په‌ڕله‌مانتاره‌کانی و گه‌نده‌ڵییه‌کانیان و خۆشه‌ویستیان بۆ نیشتمان و نه‌ته‌وه‌که‌یان و بڕێکی دیكە له‌م به‌زم و بالۆرانه…تد‌.  پرسی دووهه‌م ، کێشه‌ی ئیسلام به‌ گشتی و ئیسلامی ڕامیاریی به‌ تایبه‌تی و  پرسی سێكیولاریزم [عەلمانی] و جیاکردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ته‌.

نووسەران و ڕۆشنبیرانی چه‌پ و کۆمۆنیست ئه‌وه‌نده‌یان له‌سه‌ر ئه‌م دوو کێشه‌یه‌ وتوه ‌و نووسیوه‌ تامیان تیادا نه‌‌هێڵاوه‌ته‌وه‌. من دڵنیام گه‌لێکی دیکه‌ی وه‌کو من ئه‌مه‌نده‌ له‌م باس و خواسانه‌ وه‌ڕس و بێزارن، تاقه‌تی خوێندنه‌وه‌یانیان نه‌ماوه‌. دیاره‌ هۆکاری بایەخدان به‌م دوو پرسه‌ش لای ئەوان، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چه‌ند هۆیه‌ك، به‌ڵام هه‌ره‌ گرنگه‌که‌یان له‌ پرسی‌ حکومه‌تی هه‌رێم و  ئه‌توار  و ڕه‌فتاره‌کانیدا، کێبڕکێی سۆزداری و خۆشه‌ویستی بۆ ” نه‌ته‌وه‌ و  نیشتمان”  و هه‌ڵپه‌ی ده‌سه‌ڵات و موزایه‌ده‌ی ڕامیاریی و دروستکردنی سەرمایەی ڕامیارییه‌ بۆ خۆیان و بۆ ئه‌و لایه‌نانه‌شی که‌ ئینتیمایان بۆیان هه‌یه‌. هه‌رچیش هه‌ڵوێست و نووسینیانه‌ سه‌باره‌ت به‌ پرسی دووه‌م، شتێک نیییه‌ جگه‌ له‌ ئیسلامۆفیا، واته‌ ترس و خۆفێکی زۆر  له‌ ئیسلام ، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی که‌ ئیسلام به‌ گشتی و ئیسلامی ڕامیاریی به‌تایبه‌تی جێگەی ئه‌م سیسته‌مه‌ی هه‌نووکه‌ی، لای ئه‌م نووسەرانه‌‌ گرتۆته‌وه‌ ، به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك  که‌ هه‌موو شه‌ڕی ئه‌وان و قسه‌و باسی ئه‌وان هه‌ر له‌و دوو بواره‌دایه‌.

به‌هه‌رحاڵ ئه‌وان سه‌ربه‌ستن له‌وه‌ی که‌ هه‌ڵیانبژاردوه‌ و کردوویانه‌ به‌ کار و ئامانجی سه‌ره‌کی خۆیان، ئه‌وه‌نده‌ی به‌لایانه‌وه‌ ئاسایی بێت، به‌ چه‌پی کوردایه‌تی و ئۆپۆزسیۆنی ئیسلام/ئیسلامی ڕامیاریی، ناویان بهێنین و بییانناسێنین. له‌ هه‌مه‌مان کاتیشدا ئه‌م نووسینه‌ی منیش بۆ ئامۆژگارییکردنیان و داخوازی نییه لێیان‌، که‌ چی بڵێن و چی بکه‌ن، به‌ڵکو من ده‌مه‌وێت ئه‌و ڕاستییه‌ به‌رچاوبخه‌م، که‌ جیابوونه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت، نه‌ ده‌لاله‌ت له‌ سێكیولاریزمی ده‌وڵه‌ت ده‌کات و نه‌ سێكیولاریزمی کۆمه‌ڵگه‌ش، به‌ وشه‌یه‌کی دیكە ده‌توانین ئه‌وه‌ش ئه‌نجامبده‌ین و هه‌ر به‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی یا ده‌سه‌ڵاتێکی ئایینیش بمێنینه‌وه‌، هه‌ر وه‌کو چۆن تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ئه‌مڕۆ له‌ بریتانیا و ئه‌مه‌ریکادا، ده‌یبینین.

گه‌ر تۆزێک قوڵتر بڕوانینه‌ ئه‌م پرسیه‌ ده‌بینین، که‌ ئایین له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستاندا په‌یوه‌ندییه‌کی دێرینه ‌و قوڵ و ڕیشه‌داری له ‌نێو ته‌واوی سه‌رجه‌می شانه‌ و ده‌زگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و ده‌وڵه‌تدا هه‌یه‌. ڕه‌گ و ڕیشه‌ی ئایین به‌ته‌واوی به‌نێو‌ یه‌که‌کانی خێزان و خوێندن و ڕۆشنبیری و ته‌وای شوێنه‌کانی سه‌ر کار و کەڵچەری کوردی و کۆمه‌ڵگه‌ی کوردیدا شۆڕبووه‌ته‌وه‌ ، هه‌ر بۆیه‌ ئه‌مڕۆ گه‌ر ئایینیش له‌ ده‌وڵه‌ت جیابکه‌ینه‌وه‌ واتای ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێێت، که‌ ئه‌و پایه‌ گرنگانه‌ی که‌ ئایینی له‌سه‌ر ڕاگیراو‌ن، تێشکێنراون و ته‌واو، واتای ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ ئایینمان له‌ کۆمه‌ڵگه‌ ڕیشه‌کێشکرده‌وه‌. چونکه‌ ئایین وه‌کو پێداویستیییه‌کی گرنگ له‌نێو خێزان و یه‌که‌کانی دیكەی نێو کۆمه‌ڵگه‌دا، خۆی چه‌سپاندوه ‌و گه‌ر له‌ بره‌ویشدا نه‌بێت، ئه‌وا له‌ بنه‌بڕبوونیشدا نییه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی گه‌ر ده‌وڵه‌تیش له‌ژێر فشاری مونازه‌ره ‌و دیمانه ‌و مه‌زبه‌ته ‌و ناڕه‌زایی دیکه‌ی خه‌ڵکدا، بڕیاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌ستووری ئایینیی ده‌وڵه‌ت، بدات، هێشتا ئه‌و بارودۆخه‌ی که‌ ئایینی هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌، ئه‌و ده‌ستمایه‌یه‌ی که‌ ئایینی له‌سه‌ر، یاخوود پێدروستبووه‌ ، ئه‌و پاشخان و بارە‌ مادی و بابەتییه‌ی که‌ ئایینی کردووەته‌ ئەڵتەرناتیڤ و پاش ئه‌م هه‌موو ساڵانه‌ش هێشتا له‌لایه‌ن زۆرێکی خه‌ڵکه‌وه‌ هه‌ر ئەڵتەرناتیڤە، هه‌ر ده‌مێنێت و له‌ نێو نابرێت، بۆیه‌ هه‌موو هه‌وڵێکی ئاوا که‌ له ‌سه‌ره‌وه‌ بدرێت و بەبێ شۆڕبوونه‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه ‌و بەبێ کارکردن له‌سه‌ر دروستکردنی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی مرۆدۆست، کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی بێ‌ سه‌روه‌ر له‌ هه‌موو بوار و شێوه‌کانیدا، ئەستەمه‌ به‌رئه‌نجامێکی ئاوای ھەبێت،‌ که‌ جێگه‌ی دڵخۆشی و ھیوابەخش بێت.

بۆ ئه‌وه‌ی که‌ به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ئه‌وه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ وتوومه‌، بیسه‌لمێنم، حه‌زده‌که‌م په‌نا بۆ هه‌ندێك ئامار و نیشاندانی هه‌ندێك ڕاستی به‌رم ، که‌ له‌ ده‌وڵه‌تێکی سێكیولار و کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سێكیولاری وه‌کو بریتانیادا ده‌یانبینین، که‌ خوێنه‌ری کورد نه‌ك لێی به‌ئاگا نییه‌، به‌ڵکو ده‌توانم بڵێم هه‌ره‌ زۆرینه‌که‌ی کوردیش، که‌ ساڵه‌هایه‌کی دوور و درێژه‌ له‌م وڵاته‌دا ده‌ژین، لێیان بێخه‌به‌رن‌.

له‌ سه‌ره‌تادا ده‌بێت ئه‌وه‌ بڵێم ، یه‌کێک له‌و پایه‌یانه‌ی که‌ ده‌سه‌ڵات، ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌ی چینایه‌تی و سه‌روه‌ریی چیانیه‌تی وه‌کو نان و ئاو پێویستن بۆی، ئایین و خورافاتی ئایینیین‌، که‌ ڕۆڵێکی زۆر گه‌روه‌ بۆ پارێزگاریکردن و به‌رده‌وامبوونی ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه ده‌بینن. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش لای من و گه‌لێکی وه‌کو من شیاوی شۆك نییه، که‌ ده‌بینین له‌م وڵاته‌دا هێشتا پارێزگاری له‌ ئایین و بنه‌ما و بنه‌ڕه‌ته‌کانی ده‌کرێت.

گه‌رچی له‌ بریتانیادا ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت جیاکراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ڕۆژانه‌ ڕه‌فتاری ئایینی، قسه‌ی ئایینی، ڕاوێژکاری ئایینیانه‌، گوزارشی ئایینییانه‌، به‌رنامه‌ی ئایینیانه‌، هه‌وڵ و کۆششی ده‌وڵه‌ت به‌ ڕاسته‌وخۆ و ناڕه‌سته‌وخۆ له‌ چه‌سپاندنی ئایین وه‌کو پایه‌گایه‌کی پێویسستی کۆمه‌ڵگه‌ی بریتانی، یا ڕاستتر پێویستیپێبوونی ده‌سه‌ڵات، هه‌ر له‌ شانه‌ی یه‌که‌می کۆمه‌ڵگه‌وه‌ که‌ خێزانه‌ هه‌تا سه‌ری سه‌ره‌وه‌ی به‌ڕێوه‌بەرایەتی کۆمه‌ڵگه‌ که‌ ده‌وڵه‌ته‌، به‌ ئاشکرا ده‌بینرێت.  هه‌ر بۆ ئه‌مه‌ش به‌ ته‌نها کارئاسانی بۆ ئایینی مه‌سیحییه‌ت ناکرێت، به‌ڵکو ئایینی ئیسلام و جووله‌کەش، له‌م ڕامیاریی و هه‌وڵ و کۆمه‌که‌ی ده‌وڵه‌تدا، به‌شی شێریان به‌رده‌که‌وێت، هه‌ر هه‌مووشی له‌ژێر ناوی ناسین و بره‌وپێدانی ڕامیاریی ” فره‌ که‌ڵچه‌ری ” و ئاشناکردنی یه‌کدی له‌ ئایین و کەڵچەری یه‌کدی، له‌ژێر ناوی دیمۆکراسی و ڕێزلێگرتنی كەڵچەر و ئایینی ئیتنه‌کییه‌کانی دیکه‌، تا ڕا‌ده‌ی ڕێزلێگرتن له‌ خه‌ته‌نه‌کردنی کچانیش، ده‌وڵه‌ت به‌ ملیار پاوه‌ند به‌سه‌ریاندا ده‌ڕێژێت، هه‌تا به‌سه‌ر سێنته‌ری کۆمۆنێتییه‌کانیشیاندا، که‌ له‌ کاتێکدا مامۆستایان، کرێکارانی به‌شی ئاگر کوژێنه‌ره‌وه‌، ته‌واوی هاتووچۆ، کرێکارانی پاکردنه‌وه‌ی شه‌قامه‌کان و زبڵفڕێده‌ره‌کان و فەرمانگە‌ی پۆست و …. هتد که‌ چه‌نده‌ها ڕۆژ بۆ زیادکردنی موچه‌که‌یان به‌ بڕی ته‌نها پاوه‌ندێك یا هه‌ر هێچ نه‌بێت وه‌کو ساڵانی پارو پێرار موچه‌کانیان بمێنێته‌وه‌ و دانه‌به‌زێنرێت، له‌ کار مانده‌گرن و خۆپیشاندانده‌که‌ن، که‌چی داخوازییه‌کانیان جێبه‌جێناکرێن و مافه‌کانیان پێشێلده‌کرێن.

هه‌ر به‌ هۆی هه‌وڵه‌ یه‌ك به‌دوایه‌که‌کانی ده‌وڵه‌ت چ پارتی کرێکاران جڵه‌وی بگرێته‌ده‌ست یاخود پارتی پارێزگاران و لیبراڵ، که‌ له‌و باره‌وه‌ ده‌درێت، لەلاتان سه‌یر نه‌بێت ئەگه‌ر بڵێم، به‌پێی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامه‌ی گاردیانی ٧/١١/٢٠١٢ هێشتا له‌م وڵاته‌ سێكیولاره‌دا ته‌نها له‌ ١٥% خه‌ڵکی له‌ ساڵی ٢٠٠١دا ئایینیان، نه‌بووه‌ و ئه‌م ڕێژه‌یه‌ له‌ ساڵی ٢٠١١ دا پاش دە ١٠ ساڵ چووه‌ته‌ له‌ ٢٥% ، واته‌ له‌ ٧٥%ی خه‌ڵکی باوه‌ڕدارن. ته‌نها له‌ ١١% خه‌ڵکه‌ کاسۆلیکه‌که‌ی باوه‌ڕێیان به‌ ده‌رهێنان و لەباربردنی منداڵ هه‌یه‌، ئه‌ویش له‌ باری مه‌ترسی مردنی دایکه‌که‌دا. ٢٦ که‌س له‌ قه‌شه‌ ناوداره‌کانی کڵیساکانی ئینگله‌ندا له پارلەماندا‌ House of Common ئه‌ندامن، واته‌ ئه‌مان له‌ به‌جێگه‌یاندن و به‌ڕێکردنی یاساکاندا یا بۆ سه‌پۆرتکردنی یا نه‌کردنی هه‌ر یاسایه‌ك که‌ ده‌یخوازن به‌شداریده‌که‌ن. له‌ بواری په‌ره‌وه‌رده‌ و ڕؤشنبیریدا نزیکه‌ی سێیه‌کی قوتابخانه‌ ده‌وڵه‌تییه‌کان له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتداره‌ ئایینییه‌کانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێن. با له‌وه‌ش بگه‌ڕێین، که‌ ڕۆژانه‌ چه‌ند خوله‌کێك له‌لایه‌ن (BBC) وه‌، بۆ ستایشی ئایینی و باس و خواسی ئایینی ، ته‌رخانده‌کرێت.

شالیاری په‌روه‌ده ‌و ڕۆشنبیری بریتانی، مایکڵ گۆڤ، و ڕاوێژکاره‌کانی و هه‌ندێک له‌ شالیارەکانی ناو پارته‌که‌ی (پارێزگاران) به ‌به‌رده‌وامی و به‌ ئاشکرا له‌ هه‌وڵی بره‌ودان و چه‌سپاندنی ئاییندان له‌ قوتابخانه‌کاندا. ئه‌م هه‌وڵه‌شیان له‌ چه‌ند بوارێکدا خستۆته‌ گه‌ڕ بۆ شۆردنه‌وه‌ی مێشکی منداڵان، که‌ یه‌که‌م هه‌وڵیان له‌م یه‌ک دوو ساڵانه‌ی پێشوودا ویستی‌ هه‌موو قوتابخانه‌یه‌ك کۆپییه‌ بنەڕەتییەکه‌ی (ئینجیل)ی بۆ ڕه‌وانه‌بکرێت، به‌ پاساوی ” تاکو هه‌وڵبدرێت ‌هه‌موو قوتابییه‌ك به‌ قوڵی له‌ ھەژموونی ئینجیلە‌که‌ی پاشا (جه‌یمس تێبگات)” که‌ خەرجی ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر باجده‌ری ئه‌م وڵاته‌ ده‌گەییشتە‌ (٣٧٠) هه‌زار پاوه‌ندی بریتانی. به‌ڵام له‌به‌ر زۆری خەرجە‌که‌ی و ناڕه‌زایی خه‌ڵکی و ڕێکخراوە سێكیولاره‌کان، پلانه‌که‌ی جێبه‌جێنه‌بوو. هه‌وڵی دووهه‌می ئه‌م شالیارە‌ و حکومه‌ته‌که‌ی یا خود ئه‌و بواره‌ی که‌ کاری تیاداده‌که‌ن، ده‌رهێنانی قوتابخانه‌کانه‌ له‌ چنگی (کۆنترۆڵی) دەسه‌ڵاتی شاره‌وانییه‌کان و کردنیان به‌ فێرگە‌ی تایبه‌تیی و ئه‌کادێمی و فێرگە‌ی ئازاد Academic Schools, Free Schools،Private تاکو بکه‌ونه‌ ده‌ستی دوڵه‌مه‌ند و بازرگان و کۆمپانییه‌کانه‌وه‌ یا ئایینییه‌کان ‌و به‌ناوی فێرگەی ئایینی Faith Schools که‌ ئه‌م ڕامیارییه‌ به‌رده‌وامدانی ڕامیاریی حکومه‌تی پێشووی پارتی کرێکارانه، به‌ڵام له‌ شێوه‌یه‌کی چڕوپڕ و ‌خێراتریش، که‌ سه‌رجه‌می ئه‌م جۆره‌ فێرگانه‌ که‌” ئازاد” کراون گەییشتووە‌ته‌ (٢٠) هه‌زار. له‌ ئێستادا زیاتر له‌ (٣٠٠)  فێرگە‌ به‌ ته‌واوی له‌ کۆنترۆڵی شاره‌وانییه‌کان ” ئازاد” کراون . ئه‌مه‌ش واتە هه‌ر یه‌ک له‌م فێرگانه سه‌ربه‌ستن له‌وه‌ی که‌ کێ بۆ وانه وتنه‌وه‌ ده‌هێنن، چ پڕۆگرامێکی خوێندنیان هه‌یه‌، خواردنی فێرگە‌ چۆن ده‌بێت .. گه‌لێک له‌م شتانه‌ . ئه‌مه‌ش له‌ کاتێکدا ئاماره‌کان نیشانیانداوه‌ که‌ له‌ ٤٧% فێرگە‌ ” ئازاده‌کان” بڕوانامەی وانه‌وتنه‌وه‌یان نییه‌، هه‌روه‌ها ته‌نها له‌ ٢٧%ی خه‌ڵکیش باوه‌ڕی وایه‌، که‌ ئه‌مه‌ ڕێگایه‌که‌ بۆ پێشه‌وه‌چوونی فێریاران. دیسانه‌وه‌ش به‌ پێی ٢ توێیژینه‌وه‌ش که‌ له‌م دوایانه‌دا کراون‌، پێمانده‌ڵێن که‌ فێریارانی فێرگە ده‌وڵه‌تییەکانی ئاستی ڕۆشبیریی و خوێندنیان له‌ فێرگە‌ تایبه‌تییه‌کان زۆر باشترە.  له‌مه‌ش زیاتر،ئێستا ده‌رکه‌وتووه‌ که‌ تێکڕای فێرگه‌ ئازاده‌کان پتر له‌ 6.6 ملیۆن زیاتریان پێویسته‌ له‌وه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌تادا پێشبینیده‌کرا، به‌م شێوه‌یه‌ هه‌تا کۆتایی مانگی ئازاری ساڵی داهاتوو، 2014، تێجوونی سه‌رجه‌می ئه‌م جۆره‌ فێرگانه‌ ده‌کاته‌ 1 ملیار پاوه‌ند. به‌ پێی تازه‌ترین ڕاپۆرتیش فێرگه‌ ئازاده‌کانی که‌ له‌ مانگی سێبته‌مبه‌ری ئه‌مساڵه‌وه‌ کراونه‌ته‌وه‌ تا هه‌نوکه‌ به‌ رێژه‌ی له‌ %60 فێریارییان هه‌یه‌ ، واته‌ له‌ لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌ داخوازییان له‌سه‌ر نییه‌.

به‌پێی وتارێکی گاردیانی ڕۆژی ٢٦/٩/٢٠١٣ له‌ ٣٥% فێرگە‌ “ئازاده‌کان” فێرگەی ئایینیی Faith School ن . ئه‌م فێرگە‌ ئایینینیانه‌ش گه‌ر کۆمپیته‌ر و وتنه‌وه‌ی هه‌ندێك وانه‌ی زانستیانه‌ و جل و به‌رگی خوێندکاران و مامۆستاکانی لێده‌رکه‌یت، حوجره‌کانی جارانن‌، هه‌ر بۆیه‌ش ناو به‌ناو ڕووی ڕاستیان ده‌رده‌که‌وێت. بۆ نموونه‌ له‌ مانگی ئۆكتۆبەری ئه‌م ساڵدا، ڕۆژنامه‌ی گاردیان ته‌واوی ڕاپۆرتی سه‌رپه‌رشتیار و چاود‌ێری فه‌رمی په‌روه‌رده‌ی خسته‌ ڕوو، که‌ یه‌کێك له‌ فێرگە‌کانیان به‌ ناوی “فێرگە‌ی مه‌دیینه‌”‌ که‌ له‌ شاری داربی ئه‌م وڵاته‌یه‌ و ٤١٢ فێریاری له‌ ته‌مه‌ن ٤ ساڵه‌وه‌ تاکو ١٦ ساڵ، هه‌یه‌ . ڕاپۆرته‌که‌ ده‌ڵێت که‌ کوڕان و کچان به‌ جیاو له‌ شوێنی جیادا خوانی نیوه‌ڕۆیان ده‌خۆن، کوڕ له‌تەك کوڕ داده‌نیشێت و کچ له‌گه‌ڵ کچ، مامۆستای بێئه‌زموون وانه‌ ده‌ڵێته‌وه‌، هه‌موو فێریارانی پۆل هه‌ر هه‌مان ئه‌رکیان ده‌درێتێ، گه‌رچی ئاستی توانا و لێهاتوویی هه‌ر یه‌که‌یان جیایه‌، مامۆستا ئافره‌ته‌کان ده‌بێت سه‌ریان داپۆشن، فێریارە تەمەن گه‌وره‌كان له‌ هه‌ر دوو ڕەگەزەكە له‌ دوو ڕیزی جیاجیادا دانیشتوون، مه‌ترسی له‌سه‌ر هه‌مووان دروستبووه‌، که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی کۆنترۆڵن، ئازادن، ستافه‌کان ئه‌زموونیان نییه ‌و خاوه‌نی بڕوانامە نین، ته‌نانه‌ت به‌ڕێوه‌به‌ری فێرگە‌که‌ش ، ته‌نها ئه‌زمونی فێرگە‌ی ئاماده‌یی هه‌یه‌ . ئه‌مه‌ به‌شێکی ڕاپۆرته‌که‌ بوو .

‌ ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا که‌ ئه‌م فێرگە‌یه‌ بۆ هه‌ر منداڵێک بڕی (٣٥٠٠) پاوه‌ندی پێدراوه،‌ سه‌رباری ئه‌مه‌ش (٧٠٠) پاوه‌ندی دیكەیش بۆ هه‌ر فێریارێک، که‌ له‌ خێزانێكی ھەژارەوە هاتبێت و بارێکی ناهه‌مواری هه‌بێت، که‌چی ئه‌وه‌ش خوێندنه‌که‌یه‌ له‌و فێرگە‌یه‌دا.

ئێستاش له‌ زۆربه‌ی فێرگە‌کاندا به‌یانیان بۆ چه‌ند خولەكێك  له ‌ڕیزدا ڕێنوێنی و ستایشی ئایینی هه‌یه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ وانه‌ی ئایین له‌ زۆربه‌ی  فێرگە‌کاندا وانه‌یه‌کی سه‌ره‌کییه‌. هه‌روه‌ها له‌ هه‌ندێك له‌ شاره‌وانییه‌کاندا له‌ کۆبوونه‌وه‌ی لیژنه‌ی شاره‌وانیییه‌کاندا، پێش کۆبوونه‌وه‌که‌ نوێژده‌کرێت و ستایشێکی ئایینی ده‌وترێت، به‌ڵام هه‌رچی جووله‌که‌ و موسڵمانه‌کان هه‌یه،‌ ده‌توانن ئه‌و چه‌ند خولەكه‌ بچنه‌ ده‌ره‌وه ‌و هه‌تا ئه‌مه‌ ته‌واوده‌بێت و ده‌ست به‌ کۆبونه‌وه‌که ‌ده‌کرێت.

وه‌کو پێشتر وتم، هه‌موو ئه‌مانه‌ له ‌ژێر ناوی فره‌که‌ڵچه‌ری و ئیتنکه‌تیدا ده‌کرێن، گوایه‌ ده‌ڵێن هه‌موو منداڵان یه‌کسانن، ئه‌ی ئه‌گه‌ر یه‌کسانن بۆ به ‌ئایین جیایانده‌که‌ینه‌وه‌؟!! له‌ کاتێکدا ئه‌و ڕاستییانه‌‌ ده‌زانین، که‌ یه‌که‌م، منداڵ ئایینی نییه ‌و نابێت بیبێت، دووهه‌میش په‌یوه‌ندییه‌کی پته‌و و به‌هێز له‌ نێوانی سه‌رجه‌می ئایینه‌کان و توندووتیژیدا، هه‌یه‌.

نمونه‌یه‌کی دیكەی فێرگە‌ی ” ئازاد” ئه‌ویش که ‌هه‌ر له‌ مانگی ئۆكتۆبەری ئه‌م ساڵدا ده‌رکه‌وت The Kings Science Academy که‌ فێرگە‌یه‌کی تایبه‌تییه‌ و‌ لێره‌دا چۆن گه‌نده‌ڵی کراوه ‌و به‌بڕی ٧٩٩٣٣ پاوه‌ند بۆ مه‌به‌ستی جیاجیا، که‌ په‌یوه‌ندی به‌و پرۆژانه‌وە نییه، ‌که‌ پاره‌که‌یان بۆ دانراوه‌، خەرجکراوه‌. ئه‌م فێرگە‌یه‌ فێرگە‌یه‌کی ئاماده‌ییه‌ له‌ ساڵی ٢٠١١ وه‌ کراوه‌ته‌وه‌ و ژماره‌ی فێریارانی (٨٠٠) فێریار و ته‌مه‌نیان له‌ نێوانی ١١ و ١٦ ساڵیدایە.

حه‌زده‌که‌م سه‌رنجی خوێنه‌ری کورد بۆ ئه‌وه‌ ڕاکێشم که‌ له‌  “پرنسپه‌کانی کۆمیسۆنی مافی مرۆڤ و یه‌کسانێتی” که‌ بووه‌ته‌ ده‌لیلێکیش (سه‌رخه‌ت) بۆ  زانکۆکانی بریتانی، واهاتووه‌ ” یاسای یه‌کسانێتی ڕێگای جیاکردنه‌وه‌ی جێنده‌کان له‌ شوێن و بیناکاندا ده‌دات  ئیدی دائیمی بێت یا بۆ کاتی (مۆقه‌ت) که‌ به‌کار دهێنرێت بۆ مه‌به‌ستی ڕێکخستن و کۆبوونه‌وه‌ی دینییانه‌ ، له‌ هه‌رکاتێکدا که‌  دۆکته‌رینی ئه‌و ئایینانه‌  بیخوازێت” ئه‌مه‌ش مه‌زهه‌بی و دیینیییه‌کان به‌ تایبه‌ت ئیسلامه‌کان به‌ لایه‌نی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیاندا ده‌یشکێننه‌وه‌ که‌ گوایه‌ له‌ کاتی وانه‌ وتنه‌وه‌ی‌ زانکۆکانا یا له‌ بۆنه‌ تایبه‌تییه‌کاندا که‌ له‌  هۆڵه‌کانی زانکۆدا ده‌گیڕرێت، وانه‌بێژ‌  ده‌توانێت داوای جیابوونه‌وه‌ی کچان و کوڕان، ژنان و پیاوان ، بکات .  ئه‌م دیارده‌یه‌ ماوه‌یه‌که‌  له‌ خوێندنی باڵا و زانکۆکانی بریتانییدا به‌رده‌وامه‌، له‌ هه‌نووکه‌شدا ئه‌مه لێدوان و گفتووگۆیه‌کی گه‌رمی له‌ میدیادا به‌ هه‌موو به‌شه‌کانییه‌وه‌، دروستکردوه‌ ، که‌ زۆر نزیکه‌ ده‌سه‌ڵات و سیاسییه‌کان چۆک بۆ ئیسلامه‌کان دابده‌ن  به‌هۆی پێویستی بوون به‌ ده‌نگیان و پاره‌ی خوێندکارانی وڵاتانی دیکه‌وه‌و  هه‌روه‌ها  به‌ هۆی گوایه‌ هه‌بوونی دیمۆکراسێت و  سه‌ربه‌ستی قسه‌کردن و یه‌کسانێتی و ڕێزگرتن له‌ به‌های دین و که‌ڵچه‌ره‌کانی دیکه‌و ئه‌م توڕه‌هاتانه‌.  پرسیاری لۆجکیان لێره‌دا ئه‌مه‌یه‌: ‌ له‌ کاتێکدا هه‌ڵاواردن و جووداخوازی له‌ نێوانی ڕه‌نگ و ڕه‌گه‌زی جیاو دینی جیاو ئیتنیکه‌تی جیاو ڕێگه‌ گرتن یا سوکایه‌تیکردن به‌وانه‌ی که‌ مه‌یلی هاوڕه‌گه‌زه‌کانی خۆیانیان هه‌یه‌ نایاسیی و قه‌ده‌غه‌یه‌؟ ئه‌ی بۆچی جووداخوازی  نێوان جێنده‌کان ( کچان و کوڕان/ ژنان و پیاوان)  له‌ زانکۆکاندا  نایاسایی نه‌بێت؟!!!!

بواری سێهه‌م، که‌ شالیاری په‌روه‌رده‌ و ڕۆشبیری لەتەك شالیاری به‌رگرییدا، کاری له‌سه‌ر ده‌که‌ن، ٤ پرۆژه‌ن،‌ که‌ ڕاهێنه‌ری هێزی سەربازیی بۆ فێرگە‌کان ده‌هێنن، تاکو سه‌باره‌ت به‌ گرنگێتی سه‌ربازی و به‌رگریکردن له‌ نیشتمان و ئه‌م جۆره‌ شته‌ بێ واتایانه، ‌قسه‌ بۆ فێریاران بکه‌ن. بۆ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ش ١،٩ ملۆێن پاوه‌ندیان ته‌رخانکردوه‌، هه‌ر که‌سێك له‌ کۆنه‌ قه‌ڵتاخشڕه‌کانی هێزی سه‌ربازی (٩٠٠٠) پاوه‌ندی پێده‌درێت، ئەگه‌ر بییه‌وێت له‌ فێرگە‌کاندا ئه‌م کاره‌ بکات . هه‌ر له‌و کاته‌وه‌ی که‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌ ئارادایه‌ ساڵانه‌ هێزی سەربازی په‌یوه‌ندی به‌ (١٠٠٠) فێرگە‌وه‌ ده‌کات، له‌مه‌شدا (٩٠٠) هه‌زار منداڵی ته‌مه‌ن نێوان ٨ بۆ ١٨ ساڵ ده‌بینن و قسه‌یان له‌تەكدا ده‌که‌ن، به‌م شێوه‌یه‌ سەربازییکردنی فێرگە‌کان لێره‌ به‌رده‌وامه‌.

ئه‌مه‌ی سه‌ره‌وه‌ به‌شێکی زۆر که‌می ئه‌و بوار و پرۆژانه‌یه،‌ که‌ کاریان له‌سه‌ر ده‌کرێن هه‌م له‌ بواری ئایینی و بزنس و هه‌م له‌ بواری میلیته‌ریدا، که‌ هه‌رسێکیان به‌ڕۆڵی خۆیان ‌ بۆ کۆمه‌ڵگه مه‌ترسیدارن ‌. ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت، که‌ جیاکردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت له‌ سه‌ره‌وه‌، هه‌تا به‌ فه‌رمیش، شتێك ناگۆڕێت. که‌واته‌ گه‌ر گۆڕانکاری بنه‌ڕه‌تیمان ده‌وێت، هه‌ر وه‌کو له‌ بواری ڕامیاریی و ئابوورییدا، ده‌بێت‌ له‌ بنه‌وه‌ ده‌ستپێبکه‌ین، بۆ هه‌ڵته‌کاندنی ئایین و فه‌رمییبوونیشی به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌بێت له‌ بواری کۆمه‌ڵایه‌تیی و كەڵچەری و فه‌رهه‌نگی و به‌شه‌کانی دیكەی کۆمه‌ڵگه‌وه‌ بکرێت، به‌ڵام له‌ بنی کۆمه‌ڵگه‌وه‌ له‌ تاکی نێو کۆمه‌ڵگه‌وه‌ ده‌ستی پێبکرێت.

ئه‌زموونی خه‌باتی مه‌ده‌نی و نافه‌رمانی مه‌ده‌نی له‌ باکووری کوردستان له‌ ڕوانگه‌ییه‌کی کوردییه‌وه‌‌

سیاوەشی گودەرزی

خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی ئه‌زموونێکی پڕ له‌ خوێن و به‌رخۆدان بووه‌ له‌ باکووری کوردستان، پێشه‌نگایه‌تی په‌که‌که‌ و شه‌قڵی کاریگه‌ری هزری چه‌پ به‌ ڕوونی به‌م خه‌باته‌وه‌ دیاره‌. ئه‌وانه‌ی ئاگاداری بزووتنه‌وه‌ی چه‌پی کوردی له‌ باکووری کوردستان هه‌ن، ئه‌وه‌ ده‌زانن که‌ خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی له‌ باکووری کوردستان یه‌که‌م ئه‌زموونی بزووتنه‌وه‌ی مۆدێڕنه‌ یان یه‌کێک له‌ بزووتنه‌وه‌ هه‌ره‌ پێشه‌نگه‌کانله ‌ هه‌موو ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستدا.

ئێستا پێواژۆیه‌کی ئاشتی له‌ تورکیا له‌ نێوان کورد و ده‌وڵه‌تی تورکیا له‌ ئارادیه‌. لایه‌نی په‌که‌که‌ و پارتی ئه‌که‌په‌ هه‌ر کامه‌ دوو خوێندنه‌وه‌و لێکدانه‌وه‌ی جیاوازیان بۆ ئه‌م پێواژۆیه‌ هه‌یه‌. له‌ درێژه‌ی ئه‌م پێواژۆیه‌دا هه‌ڵبژاردنه‌ شاره‌وانییه‌کانی له‌ مانگی مارسی 2014 به‌ڕێوه‌یه‌. له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌کی گه‌لی و خه‌تێکی سیاسی به‌ ناوی خه‌تی سێهه‌م و جیا له‌ دوو جه‌مسه‌ری تورکیا و سوریا له‌ ڕۆژئاوای کوردستان به‌ پێشه‌نگایه‌تی په‌یه‌ده‌ و له‌ سه‌ر خه‌تی سیاسی په‌که‌که‌ خه‌ریکه‌ وه‌ک سیسته‌مێکی به‌ڕێوه‌به‌ری خۆجێیه‌تی خۆی ده‌چه‌سپێنێ.

به‌ له‌به‌رچاوگرتنی هه‌لوومه‌رجی ئێستا، گه‌له‌کۆمه‌یه‌کی هه‌مه‌ لایه‌نه‌ له‌ دژی هێڵی سێهه‌م چ له‌ تورکیا و چ له‌ ڕۆژئاوای کوردستان له‌ ئارادایه‌. سه‌ردانی سێقۆڵی بارزانی و شوان په‌روه‌ر و ئه‌ردۆغان له‌ ئامه‌د وه‌ک کۆکردنه‌وه‌ی ده‌نگ بۆ ئه‌که‌په‌ ته‌نیا یه‌کێک له‌ نموونه‌ ئاشکراکانی ئه‌م دژایه‌تییه‌یه‌. له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ هه‌مان خه‌بات و به‌رخۆدان و هێڵی سێهه‌می سیاسی که‌ سیسته‌مێکی نوێی به‌ڕێوه‌به‌ری له‌ ڕۆژئاوای کوردستان پێکهێناوه‌و له‌ سه‌ر عه‌رزی واقع چه‌سپاندوویه‌تی. هاوکات هه‌مان هێڵ، پاشه‌کشه‌ی به‌ ده‌وڵه‌تی تورکیا له‌ باکووری کوردستان کردووه‌و فه‌زایه‌کی سیاسی کراوه‌ی له‌ سه‌ر پرسی کورد پێکهێناوه‌. به‌ڵام له‌ هه‌مانکاتدا پڕۆپاگه‌نده‌یه‌کی به‌ربڵاویش له‌ ئارادایه‌ که‌ ئه‌م خه‌بات و به‌خۆدانه‌ به‌ نه‌دیتوو ببیندرێ و وه‌ک خێر و چاکه‌، کاڵای به‌ قه‌د باڵای ئه‌ردۆغان و ئه‌که‌په‌دا ببڕدرێ.

‌له‌و سۆنگه‌وه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌مه‌و به‌دوا ناوه‌ ناوه‌ زنجیره‌ نووسینێک له‌ سه‌ر خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی له‌ باکووری کوردستان که‌ پێشتر له‌ فۆرمی کتێبێکدا ئاماده‌کراوه‌، له‌ فه‌یسبووک بڵاوبکه‌مه‌وه‌. له‌م وتارانه‌دا دوو ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌کی به‌ بنه‌ما ده‌گرم.
یه‌که‌م، خه‌باتی سیاسی: کرۆنۆلۆژیایی خه‌باتی سیاسی و پارلمانتاری له‌ باکووری کوردستان، پێشینه‌ی پارته‌ تورکییه‌کان له‌ کوردستان، پارته‌کانی هه‌پ، ده‌پ، ده‌هاپ و هاده‌پ، پارتی کۆمه‌ڵگه‌ی دیمۆکراتیک ده‌ته‌په‌، پارتی ئاشتی و دیمۆکراسی به‌ده‌په‌، کۆنگره‌ی جفاکی دیمۆکراتیک که‌جه‌ده‌، یاسای بنچینه‌یی تورکیا و ناسنامه‌ی کورد و بایکۆتی ڕاپرسی
دووه‌م، خه‌باتی سڤیل و مه‌ده‌نی: شێوازه‌کانی خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی له‌ باکووری کوردستان، دایکانی ئاشتی، که‌مپه‌ینی ناسنامه‌ی کوردی، بایکۆتی نه‌چوونه‌ قوتابخانه‌، وتنی بێژه‌ی “به‌رێز” ئۆجالان، به‌ کوردی قسه‌کردن له‌ مه‌حکه‌مه‌ و پارلمان ،نه‌چوونه‌ سه‌ربازی، قه‌ڵخانی زیندوو و خێوه‌ته‌کانی ئاشتی.

تێبینی:
ئه‌م زنجیره‌ وتارانه‌ تایبه‌ت له‌ فه‌یسبووک بڵاو ده‌که‌مه‌وه‌ به‌ڵام هه‌ر ماڵپه‌ڕ و ڕۆژنامه‌یه‌ک ئه‌گه‌ر ویستیان ده‌توانن لای خۆیان دایبه‌زێنن.

سه‌ره‌تا:
بیرۆکه‌ی خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی له‌ ڕۆژئاوا له‌ باکووری ئه‌مه‌ریکا له‌ لای هێنڕی ده‌یڤید تۆرێۆ لە سەدەی هەژدەهەمدا، سه‌ریهه‌ڵدا و له‌ ڕۆژهه‌ڵات له‌ هیندووستان لای گاندی وه‌پێشکه‌وت. تۆرێۆ له‌ ڕۆژئاوا له‌ لێگه‌ڕین و بیرکردنه‌وه‌کانیدا له‌ سه‌ر زۆڵم و ناحه‌قیی و پێوه‌ندی ده‌وڵه‌ت و خه‌ڵک له‌و بواره‌دا به‌و ئاکامه‌ گه‌یشت که‌ حكوومه‌ت له ‌خۆیدا مه‌ترسیدار نییه‌. مه‌ترسی و كێشه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ هاووڵاتیان فه‌رمانبه‌ری له‌ ده‌وڵه‌تێک ده‌که‌ن که‌ هه‌مان ده‌وڵه‌ت زوڵم و ناحه‌قی له‌وان ده‌کا. مه‌هاتما گاندی له‌ ڕۆژهه‌ڵات له‌ خه‌باتی دژ به‌ کۆلۆنیالیزمی ڕۆژئاوایی ئینگلیز چه‌مکێکی به‌ ناوی ناتوندوتیژی به‌ خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نییه‌وه‌ زیاد کرد. گاندی له‌و بڕوایه‌دا بوو نه‌ک ته‌نیا نابێ له‌ توندتویژی که‌ڵک وه‌رگیردرێ به‌ڵکوو ناتوندوتیژی وه‌ک ئه‌رک ڕه‌چاو بکرێ و بۆ نه‌هێشتنی توندوتیژی خه‌باتێکی هه‌مه‌لایه‌نه‌ به‌ڕێوه‌ بچێ و ناوتوندوتیژی وه‌ک کولتوور له‌ کۆمه‌ڵگادا بچه‌سپێندرێ . چوونکه‌ چاره‌سه‌ری و نه‌مانی زوڵم له‌ خودی هه‌ناوی ناتوندوتیژیدا هه‌ڵکه‌وتووه‌.

که‌وابوو نافه‌رمانی مه‌ده‌نی داهێنانێکی ته‌نیا ڕۆژئاوایی نییه‌، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌شی به‌ ڕۆژئاواوه‌ هه‌یه‌ دوو ئه‌وه‌نده‌ به‌شی به‌ لایه‌که‌ی دیکه‌ی جیهان ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ هه‌یه‌. هه‌ر له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ ده‌کرێ ڕاشکاوانه‌ بێژین خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی بیرۆکه‌یه‌کی جیهانیی و ئونیڤێرسیاڵه‌ و له‌ کولتوورێکی تایبه‌ته‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتووه‌و هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌ک و کولتوورێک پاوانی به‌ سه‌ر خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نییه‌وه‌‌ نییه‌.

نافه‌رمانی مه‌ده‌نی له‌ سه‌ر چه‌ند پره‌نسیپێک ڕاوه‌ستاوه؛ كرده‌وه‌یه‌كی كراوه‌ی فه‌رمییه‌ و هیچ چه‌شنه‌ نهێنی و شاراوه‌ییه‌کی تێدا نییه‌. ئامانج له ‌نافه‌رمانی مه‌ده‌نی، ئامانجێكی گشتی كۆمه‌ڵگایی و ئه‌خلاقییه. بێجگه‌ له‌م دوو پره‌نسیپه‌ له‌ خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نیدا به‌ بێ به‌کارهێنانی توندوتیژی فه‌رمانبه‌ری له‌ یاسا ناحه‌قه‌کان ده‌کرێ و ئه‌و یاسایانه‌ی که‌ مافی ده‌سته‌ و گرووپێک، پێشێل ده‌که‌ن، بۆخۆیان به‌ هۆی هه‌مان ده‌سته‌و گرووپه‌ بن پێ ده‌کرێن. له‌ ڕۆژهه‌ڵات یان ڕۆژئاوا له‌ سوید یان کوردستان ئه‌و پره‌نسیپانه‌ نه‌گۆڕن، به‌ڵام شێوازه‌کانی پێره‌وکردنی ئه‌و پره‌نسیپانه‌ به‌ پێی هه‌لوومه‌رجی جیاواز، وڵاتی جیاواز و کولتووری جیاله‌یه‌ک ده‌گۆڕدرێن و هه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌ک، هه‌ر ده‌سته‌ و گرووپێک شێوازی جیاجیا له‌ خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی بۆ خۆی هه‌ڵده‌بژێت.

شێوازه‌کانی خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی له‌ گاندی به‌دواوه‌ هه‌تا ئێستا به‌ تایبه‌تی له‌ ڕۆژئاوا ئاڵووگۆڕی زۆری به‌سه‌ردا هاتووه‌. به‌ لایه‌نی ئه‌رێنیدا گه‌شه‌ی زۆری کردووه ‌و به‌ تایبه‌تی بۆ ئه‌وه‌ له‌ هه‌موو هه‌لوومه‌رجێکدا دووری له‌ توندوتیژی بکرێ نوێکاری له‌ شیوازه‌کانی خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نیدا پێکهاتووه‌. وه‌ک نموونه‌ له‌م ساڵانه‌ی دواییدا خه‌باتکارانی مه‌ده‌نی له‌ سوید کڵاوه‌ی پارێزه‌ری سه‌ر که‌ پاسکیل لێخوره‌کان یان کرێکاره‌کان له‌ سه‌ری ده‌که‌ن، له‌ کاتی هه‌ڵمه‌ته‌کاندا به‌کار نابه‌ن بۆ ئه‌وه‌ هێما بۆ ئه‌گه‌ری به‌کارهێنانی توندوتیژی له‌ لای پۆلیس و خۆپیشانده‌رانیشه‌وه‌ نه‌که‌ن.

له‌ کوردستان له‌ پارچه‌ جیاجیاکاندا له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هه‌موو مێژووی هاوچه‌رخی کورد له‌ نافه‌رمانی و به‌رهه‌ڵه‌ستکاری داگیرکه‌راندا بووه‌ به‌ڵام نافه‌رمانی مه‌ده‌نی دیاردیه‌کی ئێکجار نوێیه‌. به‌تایبه‌تی له‌ بواری هزری و کاری تیۆری له‌ سه‌ر خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی زۆر که‌م شت نووسراوه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ش له‌ کرده‌وه‌دا که‌متر سه‌ره‌نج دراوه‌ته‌ نافه‌رمانی مه‌ده‌نی یان به‌ شێوه‌یه‌کی دیکه‌ به‌ هۆی زوڵم و زۆری له‌ ڕاده‌به‌ده‌ری داگیرکه‌ران له‌ کوردستان، خه‌باتگێڕی کورد که‌متر باوه‌ڕ به‌ سه‌رکه‌وتنی خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی هه‌بووه‌.

له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی زۆر دره‌نگ هاتووه‌ته‌ کوردستان به‌ڵام له‌ ماوه‌یه‌کی که‌م زۆر باش گه‌شه‌ی کردووه. له‌ زۆر شێوازی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی به‌تایبه‌تی له‌ باکووری کوردستاندا که‌ڵک وه‌رگیراوه‌و هه‌تا ده‌چێ و زیاتر شێوازه‌کانی نافه‌رمانی مه‌ده‌نیش ته‌شه‌نه‌ ده‌که‌ن. هه‌ڵمه‌ته‌کانی دایکانی ئاشتی، هه‌ڵمه‌تی دژی شه‌ڕ به‌ ناوی قه‌ڵغانی زیندوو، هه‌ڵمه‌تی نه‌چوونه‌ سه‌ربازی، هه‌ڵمه‌ته‌کانی خۆناساندن به‌ مه‌حکه‌مه‌ و وتنی بێژه‌ی “به‌ڕێز ئۆجالان”، هه‌ڵمه‌تی بایکۆتکردنی ڕێفراندۆم، هه‌ڵمه‌تی نه‌چوونه‌ قوتابخانه‌ و هه‌ڵمه‌تی به‌ کوردی قسه‌کردن له‌ مه‌حکه‌مه‌کانی تورکیا و له‌ ئاستی به‌رزیشدا له‌ پارلمانی تورکیا له‌ کاتی وه‌شانی ڕاسته‌وخۆ ته‌له‌فزیۆنیدا ته‌نیا چه‌ند نموونه‌یه‌کن له‌ شێوازه‌کانی خه‌باتی نافه‌رمانی مه‌ده‌نی له‌ باکووری کوردستان.
پارته‌ سیاسییه‌کانی تورکیا و کورد لە دامەزراندنی دەوڵەتی تورکیاوە هەتا ئێستاشی لە گەڵ بێت، کوردەکان بۆیان نییە پارتێکی سیاسی لە سەر بنەمای ئه‌تنیکی یان کورد بوون چێ بکەن. هەتا ساڵەکانی ١٩٩٠ کە کوردەکان لە پارته‌ کوردییه، “تورکی ناو”ه‌کانه‌وه‌ تێکۆشانە سیاسییەکانی خۆیان دەستپێکرد، لە نێو پارتە سیاسییەکانی تورکیادا وەک تورک تێکۆشانیان هەبووە و هیچ کاتێکیش به‌ هۆی یاسای بنچینه‌یی تورکیاوه‌، نه‌ کورد ئه‌و مافه‌ی هه‌بووه‌ و نه‌ قه‌واره‌ی پارته‌ تورکییه‌کانیش ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی به‌ کورد داوه‌ که‌ وه‌ک کورد و له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌تنیکی له‌ پارته‌کانی تورکیادا تێکۆشانی سیاسییان هه‌بێت.
پارتی کۆماری گه‌ل‌ جەهەپە، یه‌کێک له‌ کۆنترین پارته‌ سیاسییه‌کانی تورکیایه‌‌ که‌ بە هۆی ئەتاتورکەوە لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزرا و له‌ ماوه‌یه‌کی دوور و درێژدا هه‌تا ساڵی ١٩٤٦ تاقە پارتی دەسەڵاتدار له‌ تورکیا بوو‌‌. له‌ ساڵی ١٩٥٠ سیسته‌می فره‌ پارتی له‌ یاسای بنچینەیی تورکیادا گونجێندرا. بە دوای ئەم ئاڵووگۆڕەدا پارتی دیموکراتیک سه‌که‌وتنێکی به‌رچاوی وه‌‌ده‌ستهێنا و جەلال بایار کە پێشتر خۆی لە پارتی کۆماری گەل دابڕاندبوو لە پارتی نوێدا پۆستی سه‌رۆککۆماری وەدەست هێنا و عەدنان مه‌نده‌یرس کرا به‌ سه‌رۆکوه‌زیری تورکیا. ئەمە یه‌که‌م جار بوو کە پارتی کۆماری گەل، پارته‌که‌ی ئه‌تاتورک کەوتە دەرەوەی دەسەڵات و له‌ ژێر ڕێبه‌ڕایه‌تی عیسمه‌ت ئینینۆدا بوو به‌ پارتی ئۆپۆزسیۆن.

به‌تایبه‌تی له‌ پاش شه‌ڕی دووه‌می دنیاگر و دابه‌شبوونی جیهان به‌سه‌ر دوو به‌ره‌ی کاپیتالیستی و کۆمۆنیستیدا گرینگی ستراتیژی تورکیا زیاتر که‌وته‌ به‌ر سه‌ره‌نج. پۆزیسیۆن و هه‌ڵکه‌وته‌ی جوگرافی سیاسیی تورکیا له‌ به‌رانبه‌ر سۆڤییه‌تدا، زیاتر له‌ لایه‌ن ئه‌مه‌ریکاوه‌ که‌ ڕۆڵی سه‌ره‌کی له‌ به‌ره‌ی ناتۆ و وڵاتانی ڕۆژئاوا خستبۆوه‌ مل خۆی گرینگی پێدرا. تورکیای سێکۆلار و که‌مالیستیش ئه‌م هه‌له‌ی قۆسته‌وه‌و بێجگه‌ له‌ جێگرتن له‌ ناتۆ و چه‌ند په‌یماننایه‌که‌ی دیکه‌ی سه‌ربازی و هاوکاری له‌ گه‌ڵ وڵاتانی دۆستی ڕۆژئاوا وه‌ک سێنتۆ دژ به‌ سۆڤییه‌ت و ته‌شه‌نه‌کردنی کۆمۆنیزم، هه‌ڵکه‌وته‌ی ستراتیژی خۆی زیاتر له‌ ناوچه‌ بته‌و کرد.

له‌ سه‌ره‌تای ساڵانی شه‌سته‌کاندا ته‌وژمێکی چه‌پ و ڕادیکاڵ هه‌موو ڕۆژئاوا به‌تایبه‌تی ئه‌وروپای گرته‌وه‌و له‌ ئه‌وروپاشه‌وه‌ ئاخره‌که‌ی سه‌ری له‌ تورکیاش ده‌رهێنا. ده‌سه‌ڵاتی سیاسی تورکیا که‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌می ئه‌تاتورکه‌وه‌ له‌ ژێره‌وه‌ به‌ هۆی ژنڕاڵه‌ سه‌ربازییه‌کان به‌ڕێوه‌ ده‌چوو سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م ڕه‌وته‌ی به‌ مه‌ترسییه‌کی گه‌وره‌ بۆ سه‌ر خۆی زانی و هه‌ربۆیه‌ له‌ هه‌ر له‌ ده‌سپێکدا و له‌ یه‌که‌م ده‌رفه‌تدا که‌وته‌ سه‌رکوتکردنی. ساڵی ١٩٦٠ یه‌که‌مین کوده‌تای سه‌ربازی له‌ تورکیادا ئه‌نجام درا و ١١ساڵ دوای ئه‌وه‌ بۆجاری دووه‌م له‌ ساڵی 1971دا ئه‌و جار ڕاسته‌وخۆ و به‌ یه‌کجاری ده‌سه‌ڵاتی سیاسی گرته‌ ده‌ست.
له ‌ساڵی١٩٧٠ به‌دواوه‌ له‌ ژێر تیشکی گۆڕانکارییه‌ هه‌رێمییه‌کان و به‌تایبه‌تی قه‌یرانی نه‌وت له‌ جیهاندا تورکیاش ژماره‌یه‌ک گۆرانکاری به‌سه‌ردا هات. له‌و سه‌روبه‌نده‌دا بوو له‌ ساڵی ١٩٧٤ که‌ باکووری قوبرس له‌لایه‌ن سوپای تورکیاوه‌ داگیرکرا و ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌نده‌ی دیکه‌ قه‌یرانه‌کانی تورکیای به‌ تایبه‌تی قه‌یرانی ئابووری قوڵتر کرده‌وه‌. ئه‌مه‌ریکا وه‌ک یه‌کێک له‌ به‌رچاوترین وڵاتانی یارمه‌تیده‌ری تورکیا، وه‌ک ناڕه‌زایه‌تی له‌ به‌رانبه‌ر داگیرکاری قوبرس، یارمه‌تییه‌ دراوییه‌کانی خۆی بۆ تورکیا هه‌ڵپه‌سارد.
له‌ ژێر سێبه‌ری قه‌یرانه‌ سیاسی، ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌ تورکیا ده‌نگه‌ ناڕه‌زایه‌تییه‌کان له‌ لایه‌ن ده‌سته‌و گرووپی جیاجیا به‌تایبه‌تی چه‌په‌کان له‌ کۆتایی حه‌فتاکاندا له‌ ته‌شه‌نه‌کردندا بوو که‌ له‌ ١٢ سێپته‌مبری ساڵی ١٩٨٠، جارێکیتر جه‌نراله‌کان کوده‌تایه‌کی دیکه‌ی سه‌ربازیان ئه‌نجامداو ئه‌مجاره‌ به‌ هه‌زاران که‌س ده‌سبه‌سه‌ر کران و خرانه‌ زیندان.
دوای ئه‌وه‌ی له‌ پاش شه‌ڕی دووه‌می دنیاگره‌وه‌ هیچ چه‌شنه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌کی چه‌کداری له‌ باکووری کوردستاندا سه‌ریهه‌ڵنه‌دابوو، ڕاست دوو ساڵ به‌ر له‌ کودێتا، له‌ ساڵی 1978 پارتی کرێکارانی کوردستان له‌ گوندێک به‌ ناوی فیس له‌ نزیک ئامه‌د له‌ لایه‌ن ژماره‌یه‌ک خوێندکاری زانکۆوه‌ که‌ بڕوایه‌کی بته‌ویان به‌ حه‌ره‌که‌تی چه‌کداری هه‌بوو، له‌ ژێر کاریه‌گه‌ری خه‌تی هزری عه‌بدوڵا ئۆجالاندا دامه‌زرابوو .

ئۆجالان له‌ یه‌کێک له‌ وتاره‌کانیدا ده‌نووسێ: ته‌واوی ئه‌و حکوومه‌تانه‌ی له‌ تورکیا هاتوونه‌ته‌ سه‌ر کار هه‌میشه‌ به‌ ترسه‌وه‌ له پرسگری کوردیان ڕوانیوه‌. هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێک هاتووه‌ته‌ سه‌ر کار، کێشه‌که‌ی قووڵتر کردووه‌ته‌وه‌ و ئه‌م کێشه‌یه‌ی به‌ ده‌سه‌ڵاتی دوای خۆی سپاردووه‌. هه‌موو حکوومه‌ته‌کانی تورکیا، سیاسه‌ته‌کانی وه‌ک سته‌مکاری، کۆچی زۆره‌ملێ و دوورخستنه‌وه‌یان له‌ سه‌ر کورد تاقی کردۆته‌وه‌‌‌. له‌ ئاکامی ئه‌مه‌دا وه‌ک لایه‌نێکی ناڕازی، په‌که‌که‌ سه‌ری هه‌ڵدا‌. په‌که‌که‌ خوازیاری چاره‌سه‌ری سیاسی بوو. کاتێک ئه‌مه‌ پێک نه‌هات، شه‌ڕ هاته‌ ئاراوه‌. ئه‌و شه‌ڕه‌ هه‌تا ئیمڕۆش هه‌ر به‌رده‌وامه‌. (له‌ ده‌قی فیلمێکی به‌ڵگه‌یی له‌ مێدیا تیڤی وه‌رگیراوه‌).

په‌که‌که‌ به‌پێچه‌وانه‌ی پارته‌ کوردییه‌کانی دیکه‌ له‌ ماوه‌یه‌کی کورتدا پێشوه‌چوونی به‌رچاوی له‌ باکووری کوردستان به‌خۆوه‌ دیت. له‌ لایه‌ن حکوومه‌تی سه‌ربازی تورکیاوه‌، باری نائاسای به‌تایبه‌ت له‌ له‌ باکووری کوردستان به‌شێوه‌یه‌کی گشتی‌ ڕاگه‌یه‌ندرابوو . له‌ پانتایی تورکیا و کوردستان، ئازادی چاپه‌مه‌نی و کۆبوونه‌وه‌ی کۆڕوکۆمه‌ڵه‌کان قه‌ده‌غه‌کران. کوردستان به‌تایبه‌تی که‌وته‌ بن سه‌رکوتێکی گران و هۆڤانه‌ترین شێوازی ئه‌شکه‌نجه‌ له‌ سه‌ر زیندانیانی سیاسی کورد که‌ به‌ زۆری له‌ ئه‌ندام و لایه‌نگرانی په‌که‌که‌ پێکهاتبوون تاقی کرایه‌وه‌. زیندانی ئامه‌د یه‌کێک له‌ نموونه‌ هه‌ره‌ به‌رچاوه‌کانی سه‌رکوتی هۆڤانه‌ی کوده‌تا له‌ ماوه‌ی سێ ساڵ، ده‌سه‌ڵاتی ته‌واوی سه‌ربازی جه‌نڕاڵه‌کانی تورک بوو.

کوده‌تای سه‌ربازی ساڵی ١٩٨٠، جارێکی دیکه‌ هه‌موو ده‌رفه‌تێکی بۆ جوڵان و تێکۆشانی سیاسی له باکووری کوردستاندا له‌ نێو برد و حکوومه‌تی سه‌ربازی تورکیا به‌ توندترین شێواز هه‌موو به‌رهه‌ڵستکارییه‌کی ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆی کوردی سه‌رکوت ده‌کرد.

دوای سێ ساڵ ده‌سه‌ڵاتی ته‌واوه‌تی سه‌ربازی، ئاخره‌که‌ی جه‌نڕاڵه‌کان له‌ ساڵی ١٩٨٣ له‌ پاش گۆڕان له‌ یاسای بنچینه‌ییدا و دانانی له‌مپه‌ری ده‌له‌سه‌د، ڕه‌زامه‌ندی خۆیان بۆ هه‌ڵبژاردنێکی گشتی ده‌ربڕی. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی له‌و ساڵانه‌دا تێکۆشانه‌ سیاسییه‌کانی کورد و ئیسلامییه‌کان ته‌شه‌نه‌ی سه‌ندبوو، له‌ ڕاستیدا دانانی له‌مپه‌ری ده‌له‌سه‌د ته‌نیا بۆ دژایه‌تی کورد و ئیسلامییه‌کان و له‌ نێو بردنی شانسی هاتنی ئه‌وان بۆ‌ نێو پارلمانی تورکیا، داندرا.

پارتی نیشتمانی دایک، به‌ سه‌رۆکایه‌تی تورکوت ئۆزال سه‌رکه‌وتنێکی گه‌وره‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنی پارلمانی ساڵی ١٩٨٣دا وه‌‌ده‌ستهێنا. تورکوت ئۆزال به‌ وه‌ده‌ستخستنی ڕێژه‌ی ٤٥ له‌سه‌دی ده‌نگه‌کان بوو به‌ سه‌رۆکوه‌زیر و هه‌ر زوو ئه‌و چاکسازییه‌ ئابوورییانه‌ی که‌ له‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردندا بانگه‌شه‌ی بۆ کردبوو، ده‌ست پێکرد. به‌ڵام سه‌رکوت له‌ کوردستان هه‌روا به‌رده‌وام بوو و به‌ش به‌ حاڵی کورد، هه‌ڵبژاردنی ئۆزال و ڕێفۆرمه‌ ئابوورییه‌کانی کاریگه‌رییه‌کی ئه‌وتۆی له‌ سه‌ر باروودۆخی ناله‌باری کوردستان نه‌کرد، به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ باروودۆخی نائاسایی له‌ زۆربه‌ی هه‌رێمه‌کانی کوردستاندا ڕاگه‌یاندرابوو و به‌ کرده‌وه‌ ژاندارم و ئه‌رته‌ش بوون که‌ ده‌سه‌ڵاتیان له‌ باکووری کوردستان به‌ده‌سته‌وه‌ بوو.

له‌ ساڵی ١٩٨٤دا، په‌که‌که‌ شه‌ڕی چه‌کداری ده‌ستپێکرد و ورده‌ ورده‌ شه‌ڕ پانتایی هه‌موو باکووری کوردستانی گرته‌وه‌. ساڵ به‌ ساڵ و پێ به‌ پێی به‌رفراوان بوونه‌وه‌ی چالاکی چه‌کداری په‌که‌که‌ و زۆر بوونی هێزی گه‌ریلا و دژوار بوونه‌وه‌ی شه‌ڕ، ده‌وڵه‌تی تورکیاش شه‌ڕی له‌ کوردستان به‌رفراوانتر کرد و نه‌ک ته‌نیا هێزی گه‌ریلا به‌ڵکوو خه‌ڵکی سڤیلی گونده‌کانیش کرانه‌ ئامانجی سه‌ربازی و له‌ ئاکامدا به‌سه‌دان گوند کاول و وێران کران و به‌ سه‌دان هه‌زار که‌سیش ئاواره‌و په‌ڕیوه‌ی شاره‌ گه‌وره‌کانی کوردستان و تورکیا بوون. له‌و ساڵانه‌دا به‌تایبه‌تی له‌ ڕۆژێکی وه‌ک نه‌ورۆزدا، حه‌ره‌که‌ته‌ جه‌ماوه‌رییه‌کان به‌ ناوی پیرۆزباییه‌کانی نه‌ورۆز ده‌بوونه‌ کۆبوونه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تی جه‌ماوه‌ری به‌رانبه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تی تورکیا. له‌ گه‌ڵ هه‌موو قه‌ده‌غه‌کاریه‌کانی ده‌وڵه‌ت، نه‌ورۆز له‌ دوای ساڵه‌کانی ١٩٨٠، له‌ شاره‌کانی جزیره‌ و نوسه‌یبین، به‌ به‌شداری ده‌یان هه‌زار که‌س و به‌ شێوازێکی به‌ربڵاو پیرۆز ده‌کرا. له‌ نه‌ورۆزی ساڵی ١٩٩٠، له‌ به‌رزایی قه‌ڵای ئامه‌د، کچێک به‌ ناوی زه‌کیه‌ ئه‌لکان، به‌ ئاگربه‌ردان له‌ جه‌سته‌ی خۆی، جه‌ژنی نه‌ورۆزی پیرۆز کرد.

درێژه‌ی هه‌یه‌ …

سه‌رچاوه‌:
کتێبی: ئه‌زموونی خه‌باتی مه‌ده‌نی و نافه‌رمانی مه‌ده‌نی له‌ باکووری کوردستان، سیاوه‌ش گۆده‌رزی، چاپ نه‌کراو.

پێگەی نووسەر لە فەیسبووك

https://www.facebook.com/siawash.goudarzi/

من ناچم بۆ ده‌نگدان، ئه‌ی تۆ؟

سه‌لام عارف

١٦ی سێپتەمبەری ٢٠١٣

چه‌ند که‌س بێکار و برسیتر کران ؟ چه‌ند که‌س ده‌ربه‌ده‌ری وڵاتان کران ؟ چه‌ند مێینە به‌ گوێزانی ژه‌نگاوی خه‌ته‌نه‌ کران ؟ چه‌ندیش به‌ردباران و تیڕۆرکران ؟ چه‌ند ئه‌ندامی مافیای پارت و بنه‌ماڵه‌ ده‌وڵه‌تمه‌ندکران ؟ چه‌ند پله‌وپایه ‌و ئیمتیاز خه‌ڵاتکران ؟ چه‌ند زەوی و ئاو داگیر کران ؟ چه‌ند ماڵ بێئاو و کاره‌با کران ؟ باوکی چه‌ند مناڵ تیرۆرکران؟ چه‌ند (سه‌رده‌شت) و (سۆران) تیرۆرکران ؟ چه‌ند ڕۆژنامه ‌و نووسه‌ری خۆفرۆش کڕدران ؟ چه‌ند ناوچه‌ بۆ فیدراڵی دەسەڵاتداران و کورسی سه‌روه‌ری وازلێهێنران ؟ چه‌ند  سێ ده‌وامی خوێندگاکان دروسکران ؟ چه‌ند مزگه‌وت دروستکران ؟ چه‌ند هاونیشمانی به‌ ئه‌نفاکردن دران ؟ جه‌رگی چه‌ند دایك  سوتێنران ؟ چه‌ند شایی و سەیرانی خه‌ڵکی کرانه‌ قوزه‌ڵقورت ؟ چه‌ندە چڵکاوخۆری بۆ ئه‌م ده‌وڵه‌ت و ئه‌و ده‌وڵه‌تکرا ؟ چه‌ند ئاوەزی داهێنه‌ر شێوێنران ؟ چه‌ند ده‌ستی دروستکار گەوجکران ؟ چه‌ندە سامانی کۆمه‌ڵایه‌تیی دزرا ؟ چه‌ند  داوێن و ده‌ست و دەمپیس خوڵقێنران و کرانه‌ ئۆپۆزیسێون ؟ چه‌ند ئاژه‌ڵ کرانه‌ قوربانی بەدەسەڵاتگەییشتن و تەندروستی مشه‌خۆران؟ چه‌ند سكاڵای هاونیشتمانان فڕێدرانە سەبەتەی زبڵ، چه‌ندە ژینگه‌ ژه‌هراوی و وێرانکرا ؟

گه‌ر به‌هه‌ڵه‌دا نه‌چووبم زیاتر له‌ سێ سه‌ده‌یه‌ له‌ دونیادا هه‌ڵبژاردن ده‌کرێت، كەچی هیچ شتێك نه‌گۆڕا، گه‌ر هه‌ڵبژاردن شتێکی بگۆڕایه‌، ئەوا ھەنووكە سەردەمێك بوو، لەبەر پاراستنی بەرژەوەندی سەرمایەداران و سەروەران قه‌ده‌خه‌ ده‌کرا !

ئه‌وی ڕاستیبێت، من ئاوا هه‌ڵبژاردن ده‌بینم، که‌ کوتومت له‌وه‌ ده‌چێت، (مه‌ڕ)ێك لە جه‌ژنی قووربانیدا ده‌نگ بە قەسابێك بدات، یان (قه‌ل)ێك ده‌نگ به‌ جه‌ژنی نۆئیل و سه‌ری ساڵ بدات، ئیدی هه‌ڵبژاردنی چی و ته‌ڕه‌ماشی چی؟ من وه‌ك مامۆستا (گۆران) هاوارده‌که‌م، “حكومه‌ت نامانه‌وێت ئینتخاباتت” ئه‌ی تۆ؟

پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن گه‌وره‌ترین درۆیه‌که‌‌ له‌ مێژوودا، كه‌ له‌ بەرامبەر خه‌ڵكانی ئاسایی بێده‌سه‌ڵات ئەنجامدراوە‌

 

   زاهیر باهیر/ له‌نده‌ن/ 17/09/2013

 

ئه‌وه‌ته‌ی مێژووی ململانێی چینایه‌تی سه‌ریهه‌ڵداوه‌‌، له‌و كاته‌وه‌ی كه‌ توێژاڵی ده‌سته‌بژێر و چینی سه‌روه‌ر خوڵقاوه‌، له‌و سه‌رده‌مه‌وه‌‌ی كه‌ سیسته‌می فه‌رمانڕه‌وایی، جا ئیدی له‌ هه‌ر شێوە‌یه‌كیدا بووبێت سه‌پێنراوه‌ ، هه‌رچییه‌ك له‌لایه‌ن ئه‌م ده‌سته‌ و چینه‌ داپڵۆسێنه‌رانه‌وه‌ بۆ سه‌ركوتكردنی فه‌رمانپێكراوان و له‌ خشته‌بردنیان كرابێت، ئه‌وه‌نده‌ی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌ مێژوودا، كارایی خۆی بۆ ماوه‌یه‌كی ئاوا دوورودرێژ له‌سه‌ریان، دانه‌ناوه‌. تا ئێستاش وه‌كو چه‌كێكی كۆمه‌ڵكوژ له‌لایه‌ن سه‌روه‌ران و ده‌سته‌بژێره‌وه‌، چه‌كێكی خۆكوژیش له‌لایه‌ن بێده‌سه‌ڵاتانه‌وه‌، له‌ گه‌لێك شوێنی ئه‌م جیهانه‌دا به‌كارده‌برێت.

 

مێژووی ڕه‌شی گه‌مه‌ی هه‌ڵبژارندن له‌ هه‌ر شوێنێكی ئه‌م جیهانه‌دا به‌تایبه‌ت ئه‌مه‌ریكا و خۆراوا و وڵاتانی دیكەی گه‌شه‌كردوو، نه‌وه‌ یه‌ك به‌دووایه‌كه‌كان گه‌ر ژیان مۆڵه‌تی دابێتن، لایەنیكه‌م نۆ تا ده‌ جارێك بینیوویانه ‌و چه‌ندجارێكیش خۆیان له‌م یارییه‌دا به‌شدارییانكردووە‌، كه‌ گوایه‌ ئه‌مه‌ ته‌نها ڕێگەیه‌كه ‌و ڕێگەیه‌كی مه‌ده‌نیانه ‌و ئاشتیانه‌یه‌، ڕێگه‌یه‌كه‌ كه‌ خه‌ڵكی مافی خه‌ڵكانی دیكه‌ ده‌بینێت و ده‌ناسێت، كه‌ ئیدی له‌وێوه‌ گۆڕانكارییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان له‌ژێر “فه‌رمانڕه‌وایی گه‌ل بۆ گه‌ل” دا ، سه‌رچاوه‌ ده‌گرن.

 

ده‌ردی كوشنده‌ی ئه‌م خۆره‌یه، ئه‌م چه‌كی خۆكوژییه‌، ماوه‌ی چه‌ند ده‌یه‌یه‌ك‌ زیاتره‌‌ له‌ سایەی ڕامیاره‌كان [سیاسییەكان] و نوێنه‌ران و كۆمه‌كارانی لیبراڵ و ئابووری لیبراڵ و بازاڕی ئازاددا وه‌كو خه‌ڵاتێك ، له‌لایه‌ن ئه‌مانه‌وه‌ به‌ هه‌ندێك وڵات كه‌ له‌ ڕێگه‌ی میلیته‌رییه‌وه‌ یا ئابورییه‌وه‌ به‌ پاڵپشتی كۆمپانیا و ده‌زگه‌ دراوییه‌كانیانه‌وه‌، داگیریانكردوون، دراوه‌‌ . له‌نێو ئه‌و وڵاتانه‌شدا‌ عێراقه‌ و له‌نێو عێراقیشدا كوردستانه‌.

 

هات و هاواری هه‌ڵبژاردن و شه‌ڕه‌په‌ڕۆو شه‌ڕه‌ده‌ست و هه‌تا شه‌ڕه‌چه‌كیش، ئه‌مڕۆ له‌ كوردستاندا، هه‌موو هاووڵاتییه‌كی له‌م پرۆسه‌ شوومه‌ به‌ ئاگاهێناوه‌ته‌وه. ڕێكلامه‌ی یه‌كێتی و پارتی و گۆڕان و ئیسلامییه‌كان و زیاتر له‌ 30 پارت و ڕێكخراوی دیكە، به‌ڵێنی فشه ‌و پێشبینیكردنی باشتری ژیانی ڕه‌شه‌خه‌ڵكه‌كه‌ و بنه‌بڕكردنی گه‌نده‌ڵی و گه‌لێكی تر له‌وانه‌، له‌كاتی گرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵات لای هه‌ر كامێكیان، گوێی هه‌مووانی پڕكردووه‌ و ئومێدەواری كردوون، به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن گۆڕان و ئیسلامییكانه‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌وه‌ی هه‌ر لایه‌كیان ده‌یانه‌وێت، ته‌نها ئاڵوگۆڕكردنی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیارییه [سیاسییە]‌ نه‌ك سیسته‌مه‌كه‌، گۆڕینی ده‌م و چاوه‌كان و پڕكردنی گیرفانی تاكه‌ جیا جیاكانه‌، نه‌ك گۆڕینی ژیانی خه‌ڵكه‌ ئاساییه‌كه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ گۆڕانكارییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان نه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌واندا ده‌كرێن و نه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ش دەتوانرێت بكرێن، به‌ڵام له‌تەك ئه‌وه‌شدا هیچكام له‌م لایه‌نانه‌ به‌رنامه‌یه‌كی ئاوایان پێنییه،‌ كه‌ به‌ژیانی خه‌ڵكییه‌وه، په‌یوه‌ستبێت‌ ، ئیدی له‌وه‌ی گه‌ڕێ كه‌ بۆیانده‌كرێت، یا خۆیان وته‌نی بۆیانده‌گۆڕدرێت.

 

ئیمه‌ی ده‌نگده‌ر هه‌رگیز نابێت بڕوا به‌ ڕامیاره‌كان بكه‌ین، چونكه‌ ئه‌وان ته‌نها به‌ ته‌نها دوای به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان و خێزانه‌كانیان ده‌كه‌ون، ئه‌وان درۆزن و ساخته‌چی و ڕامكارن [سیاسه‌تبازن]. من ئێستاش پاش 50 ساڵ، ھێشتاكە ده‌نگی هه‌ندێك له‌ پیره‌كانی هاوته‌مه‌نی باپیره‌م، له‌ گوێمدا ده‌زرنگێته‌وه‌، كه‌ له‌ كوێره‌ دێیه‌كدا ده‌ژیاین، ئەگه‌ر باسی كەسێكی ساخته‌چی و فێڵبازیان بكردایه‌، ده‌یانوت “به‌خوا سیاسه‌تبازه ! ‌”.

 

سه‌ره‌ڕای ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ش، ئێمه‌ له‌ پرۆسهی‌ دیمۆكراسی پارلەمانییدا، به‌باشی ده‌یبینین هه‌ر كه‌س جڵه‌وی ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ده‌ست، نه‌ك هه‌ر له‌ كوردستاندا، به‌ڵكو له‌ هه‌موو جیهانیشدا، ناتوانێت گۆڕانكارییه‌كی بنه‌ڕه‌تی، له‌ ڕێگەی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ بكات، بۆیه‌ هه‌ر كه‌سێك و هه‌ر پارتێك له‌و ‌پله‌و پایه‌یه‌دا بێت، ناتوانێت له‌ بازنه‌ی وابه‌سته‌یی بۆ بازاڕی ئازاد، بۆ ڕامیاری [سیاسه‌تی] نیو-لیبراڵ و كۆمپانییه‌ گه‌وره‌كان و بانكه‌كان و ده‌زگه‌ دراوییه‌كانی سه‌رده‌م، ده‌ربچێت، كه‌ له‌ ئێستا‌دا له‌ هه‌موو كونجێكی ئه‌م دونیایه‌دا به‌ئاشكرا دیاره‌ ڕامیارییە‌كانیان شكستیانهێناوه‌ و جگه‌ له‌ بێكاری و هه‌ژاری و نه‌بوونی و بێخانووبه‌ره‌یی و وێرانكردنی ژینگه‌ و جه‌نگ و كوشتوبڕ، نه‌ك هه‌ر مرۆڤ، به‌ڵكو له‌نێوبردنی ئاژه‌ڵ و ته‌واوی گیانله‌به‌رانیش و زۆری دیكە له‌مانه،‌ زیاتر شتێكی دیكه‌ی بەرھەمنه‌هێناوه‌.

 

جێگەی به‌زه‌یی و داخه،‌ كه‌ خه‌ڵكانی چه‌وساوه ‌و زه‌حمه‌تكێش، له‌ كوردستانێكدا، له‌ گه‌نده‌ڵستانێكدا، له‌ وڵاتێكدا كه‌ نه‌ك خۆیان ئه‌زموونێكی چه‌ند ساڵه‌ی مێژووی ڕه‌شی ئه‌م گه‌مه‌ ڕامیارییه‌یان هه‌یه‌، بگره‌ خه‌ڵكانێكی زۆریش له‌ نێویاندا ئەزموونی وڵاتانی دیكەشیان، به‌تایبه‌ت ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ ئه‌م گه‌مه ‌و كایه‌یان به‌ ئێمه‌ ناساندوه ‌و هه‌نارده‌ كردووه‌، بینیوه‌. ته‌نها به‌ تێڕامانێكی كه‌م له‌ مێژووی چه‌ند ساڵێكی ئه‌و پرۆسه‌ شوومه‌ له‌ وڵاتانی خۆراوا و ئه‌مه‌ریكا و وڵاتانی دیكەی گه‌شه‌كردوودا، ده‌بینرێت، گؤرانكارییه‌كی ئه‌وتۆی نه‌كردووه‌، ئیدی ده‌بێت چۆن له‌ كوردستان و شوێنه‌كانی دیكەدا چاوەڕوانیمان ھەبێت ئه‌و گۆڕانكارییه‌ به‌ ئه‌نجام بگه‌یه‌نرێت، له‌ كاتێكدا كه‌ بنەڕەتی پرۆسه‌كه‌ له‌و‌ وڵاتانه‌ی كه‌ به‌رهه‌میان هێناوه ‌و بۆ ماوه‌یه‌كی دوورودرێژه‌ به‌كاریده‌هێنن،‌ شتێكی ئاوای نه‌گۆڕییه‌وه‌، ئه‌ی ئێستا چۆن كۆپییه‌كی خراپی ئه‌و پرۆسه‌یه‌ ده‌توانێت له‌ كوردستانێكی وه‌كو ئه‌وه‌ی ده‌یبینین، كاربكات و شتێك بگۆڕێت؟!!! به‌ ڕاستی جێگەی سه‌رسوڕمانه !!!!.

 

دیاره‌ ئه‌مه‌ش كه‌ من سه‌باره‌ت به‌ پرسی هه‌ڵبژاردن ده‌یڵێم، خه‌ڵكانێك هه‌ن له‌ تاك و له‌لایه‌ن و ڕێكخراو و پارته‌ ڕامیارییە‌كان ده‌یڵێن و نه‌ك هه‌ر بایكۆتی ئه‌م پرۆسه‌یه‌شیانكردوه‌، به‌ڵكو داواش له‌ هاووڵاتیان ده‌كه‌ن، كه‌ ئه‌وانیش بایكۆتی بكه‌ن. بایكۆت و ڕێكلامه‌ له‌ تۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیییه‌كاندا و كه‌مپه‌ینی گه‌وره‌ی ‘نا’ بۆ هه‌ڵبژاردن كارێكی له‌به‌رچاوه‌ و بووه‌ته‌ ڕێڕه‌وێك و شه‌پۆلێك له‌ جه‌ره‌یانی خودی پرسی هه‌ڵبژاردن و ده‌نگداندا.

 

بێگومان بایكۆتكردن و كه‌مپه‌ینی بایكۆتكردن جێگەی دڵخۆشییه‌ و لای من دەربڕی چوونه‌پێشه‌وه‌ی هوشیاری و بۆچوونی خه‌ڵك و تێگه‌یشتنیانه‌ له‌م ساڵانه‌ی دوواییدا،‌ دەربارەی ئەو پرۆسه‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌رانهیە‌. ئه‌م پێشه‌وه‌چوونه‌ش به‌ ئاشكرا ده‌بیبین به‌ به‌راوردكردن به‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی پێشتر، كه‌ ئه‌وانه‌مان ‌له‌گه‌ڵ بایكۆتی هه‌ڵبژاردندا بووین ، كه‌مینەیەكی زۆر زۆر كەم بووین.

 

له‌م بایكۆتكردنه‌دا كۆمه‌ڵێكیش له‌ خه‌ڵك هه‌م وه‌ك تاك و هه‌م وه‌كو ڕێكخراو و پارت به‌تایبه‌ت هه‌ندێك له‌ چه‌په‌كان، ده‌بینین، كه‌ له‌ ڕوانگه‌ی ناپاكیی [نا نەزیھی] خودی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌وه‌، به‌شداریناكه‌ن، گوایه‌ به‌شداریكردنێكی ئاوا له‌ كوردستاندا دادپەروەرانە ئەنجامنادرێت و پڕ ده‌بێت له‌ ساخته‌ به‌ هه‌موو چه‌شنه‌كانییه‌وه‌، بۆیه‌، به‌ قه‌ولی ئه‌وان، هه‌رچی بكرێت پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌، پاك و ڕەوا [شەرعی] نابێت، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش ئه‌وان له‌ هه‌ڵبژاردن بەشداریناكەن و ده‌كشێنە و بایكۆتیده‌كه‌ن.

 

ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی ئه‌م خه‌ڵك و لایه‌نانه‌، جێگەی داخێكی زۆره،‌ چونكه‌ ئه‌وان ئه‌وه‌ نابینین كه‌ خودی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن ساخته‌یه‌، فێڵێكی ئاشكرایه‌ و بۆ له‌باربردن و خاوكردنه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌ی خه‌ڵكی داهێنراوه‌، ئیدی گرنگ نییه،‌ كه له‌‌ هه‌ڵبژاردندا دزی و ساخته‌ هه‌بێت یا نه‌بێت، بكرێت یا نه‌كرێت. پرۆسه‌ی هه‌ڵبژارندن و ده‌نگدان داوێكه‌، ته‌ڵه‌یه‌كه‌ بۆ خه‌ڵكی، تاكو له‌جیاتی به‌كارهێنانی چالاكی ڕاسته‌وخۆ ، چالاكی ناراستەوخۆ [ده‌نگدان و هه‌ڵبژاردن] هه‌ڵبژێرن، له‌جیاتی نوێنه‌رایه‌تی ڕاسته‌وخۆ، ڕەدووی سیسته‌می نوێنه‌رایه‌تی په‌ڕلمانته‌ری بكه‌ون، لەجیاتی بڕواكردن به‌ خۆیان و پشتگرتنی یه‌كتری، بڕوا بكه‌نه‌ سه‌ر نوێنه‌ره‌كان و پشتی ئه‌وان بگرن، له‌جیاتی لاوازكردنی سیسته‌مه‌كه ‌و به‌لاوه‌خستنی، به‌هێزیبكه‌ن و به‌رده‌وامی پێب‌د‌ین، لەجیاتی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌م سیسته‌مه‌ و شێواندنی پێكھاتەكەی ” نوێنەرایەتی ڕامیارەكان بۆ گه‌ل” ، كه‌ له‌خشته‌بردنی گه‌له‌ به‌ناوی خودی گەلەوە، به‌ڕێده‌كرێت، كاری ئێمه‌ ده‌رخستنی ڕووی‌ ڕاستینه‌ی سیسته‌مه‌كه ‌و فریوكاریی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌ و دروستی تێگه‌یشتنمانه‌ له‌ پێكھاتەی فه‌رمانڕه‌وایی گه‌ل بۆ گه‌ل واته‌ خۆ به‌ڕێوه‌بردنی گەلیی.

 

فه‌رمانڕه‌وایی گه‌ل یا خۆبه‌ڕێوه‌بردنی گەلیی واتە هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی خودی فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی سەرووخەڵكی‌، پێكه‌وه‌ژیانه‌ له‌نێو كۆمۆنێتییه‌كه‌دا، بڕیاردانه‌ به‌ هه‌ره‌وه‌زیانه‌ و كاركردنی هه‌ره‌وه‌زیانه‌ ‌و ژیانی هه‌ره‌وه‌زیانه‌یه‌، كه‌ له‌م جۆره‌ ژیانه‌دا فه‌رمانڕه‌وایی، سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ ، خاوەندارێتی تایبەت، سیاسه‌تبازێتی، كاركردن بۆ به‌ئه‌نجامدانی سوود و قازانج له‌تەك هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ بێسووده‌ بۆ خود و به‌های مرۆڤ، هه‌ر هه‌موویان، له‌نێوده‌چن. كه‌ سه‌رجه‌می ئه‌وانه‌ش له‌سایەی هه‌موو چه‌شنه‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تییه‌كی سەرووخەڵكیدا، هه‌موو جۆره‌ نوێنه‌رایه‌تییه‌كدا، ھەموو جۆره‌ په‌ڕله‌مانتارییه‌كدا، نه‌ك هه‌ر له‌نێو ناچن، به‌ڵكو له‌ گه‌شه‌و بره‌ویشدا ده‌بن.

 

بەكورتی، تێگه‌یشتنی ئێمه‌ سۆشیالیسته‌ ئازادیخوازه‌كان بۆ پرسی هه‌ڵبژاردن و ده‌نگدان، ئه‌مه‌یه‌ و له‌و هه‌ڵوێسته‌ی سه‌ره‌وه‌ بایكۆت و دژایه‌تی هه‌ڵبژارندن ده‌كه‌ین، نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌ جیهاندا به‌ گشتی و له‌ كوردستانیشدا به‌تایبه‌تی، ساخته‌یه‌ و له‌ پاكی و ڕەوایییه‌وه ‌دووره‌. ‌