ئەرشیفەکانى هاوپۆل: فارسی

آنـارشـیـسـت هـا در انـقـلاب اسـپـانـیـا ١٩٣٦- ١٩٣٩ / ٦

توفان آراز

سـازمـان دهـی خـوداداری

کـلـیـۀ گـزارشـات عـیـنـی از انـقـلاب اسـپـانـیـا مـتـفـق الـقـول هـسـتـنـد، کـه اشـتـراکـی سـازی دارای مـشـخـصـۀ واحـدی نـبـوده، اشـکـال گـونـاگـون چـنـدی بـر حـسـب وضـعـیـت و شـرائـط داشـت، و از هـمـکـاری دهـقـانـان مـسـتـقـل تـا اشـتـراکـیـت مـلـکـی را دربـرمـی گـرفـت. اشـکـال سـازمـان مـحـلـی مـخـتـلـف مـانـع هـمـآهـنـگ سـازی لازم نـبـودنـد: هـمـۀ اشـتـراکـیـت هـا بـا فـدراسـیـون هـای مـنـطـقـه ای و مـلـی مـتـشـابـه پـیـوسـتـگـی داشـتـنـد. ایـن در مـطـابـقـت بـا نـظـریـات آنـارشـیـسـتـی بـود، کـه هـمـواره تمـرکـز را بـر ایـن گـذارده انـد، کـه افـراد و جـمـع بـایـد بـرخـوردار از آزادی بـرای تـکـامـل شـان در سـازواری بـا نـیـازهـای ویـژه و شـرایـط مـحـلـی خـود بـاشـنـد.

در روسـتـا اشـتـراکـیـت هـا تـوسـط مـجـامـع عـمـومـی بـرقـرار مـی گـشـتـنـد، کـه در آن هـا کـار گـران روسـتـایـی تـصـمـیـم تـعـلـق گـرفـتـن زمـیـن بـه جـمـع را اتـخـاذ مـی نـمـودنـد. بـرای ادارۀ اقـتـصـاد کـارگـران روسـتـایـی در هـر روسـتـا در یـک مـجـمـع عـمـومـی کـمـیـتـه ای بـرمـی گـزیـدنـد شـامـل اهـالـی از حـیـث سـیـاسـی فـعـال، اغـلـب کـسـانـی کـه خـود را در شـعـبـات کـارگـران روسـتـایـی ثـی.ان.تـی سـازمـان داده بـودنـد.

کـمـیـتـه هـا مـهـم تـریـن ارگـان هـای اداری و هـمـآهـنـگ سـازنـدۀ مـحـلـی بـه شـمـار مـی رفـتـنـد. اعـضـاء هـر کـمـیـتـه صـدری بـرمـی گـزیـدنـد، و بـعـد دسـت بـه کـار تـغـیـیـر روابـط مـالـکـیـت و تـو لـیـد بـا مـبـدأ در نـیـازهـای کـارگـران روسـتـایـی مـی گـردیـدنـد. زمـیـن مـصـادره شـده در اخـتـیـار اتـحـادیـۀ صـنـفـی کـارگـران روسـتـایـی قـرار داده مـی شـد، و آن در هـمـکـاری بـا کـمـیـتـه ابـتـکـار سـا

زمـان دهـی اشـتـراکـیـت هـا را عـمـلـی مـی سـاخـت. زمـیـن بـه نـواحـی کـشـت تـقـسـیـم مـی گـردیـد، و کـارگـران روسـتـایـی دسـتـجـات کـار ده نـفـره یـا بـیـش تـر تـشـکـیـل مـی دادنـد، کـه هـر کـدام یـک نـمـا یـنـده بـرمـی گـزیـد. ایـن نـمـایـنـدگـان، کـه بـه کـارهـای یـدی اشـتـغـال، و حـقـوق بـرابـر دریـافـت مـی داشـتـنـد، هـر شـب در کـمـیـتـه حـاضـر مـی گـردیـدنـد، و در مـشـاورت بـا یـکـدیـگـر بـه اتـخـاذ تـصـمـیـمـات ضـروری در خـصـوص سـازمـان دهـی تـولـیـد، تـوزیـع، مـازاد، مـزدهـا و غـیـره مـی پـر داخـتـنـد.

تـولـیـد بـه اتـحـادیـۀ صـنـفـی مـحـول مـی شـد، و آن مـزدهـا را پـرداخـت کـرده، کـالا را بـه فـروش مـی رسـانـد. در رابـطـه بـا شـکـل تـقـسـیـم درآمـدهـا سـیـسـتـم هـای چـنـدی آزمـایـش گـردیـدنـد. بـعـضـی بـر اصـل پـرداخـت مـزد بـر حـسـب کـیـفـیـت کـار، بـعـضـی دیـگـر بـر اصـل یـک کـمـونـیـسـم خـالـصـاً آنـارشـیـسـتـی( بـه ایـن صـورت کـه هـر کـس مـجـاز بـود بـر حـسـب نـیـازش از فـرآورده هـای جـمـع بـردارد)، و بـعـضـی نـیـز بـر تـرکـیـب ایـن دو شـکـل مـبـتـنـی بـودنـد. در اکـثـر مـوارد مـزدهـا بـر حـسـب تـعـداد اعـضـاء خـانـواده هـا تـعـیـیـن مـی گـردیـد. اجـاره خـانـه، بـرق، کـمـک پـزشـکـی و مـدارس رایـگـان بـودنـد.

سـوچـی در یـکـی ازکـتـاب هـایـش دربـارۀ انـقـلاب اسـپـانـیـا بـه روایـت صـحـنـۀ زیـر در یـکـی از مـنـاطـقـی کـه کـارگـران روسـتـایـی سـرگـرم آزمـایـش یـک کـمـونـیـسـم خـالـصـاً آنـارشـیـسـتـی بـودنـد، پـرداخـتـه اسـت:

طـی سـفـری در لـوانـت مـا از کـنـار یـک بـاغ پـرتـقـال مـی گـذشـتـیـم، و یـکـی از رفـقـای هـمـسـفـر مـن هـوس خـریـدن چـنـد پـرتـقـال کـرد.

دهـقـانـان مـشـغـول پـرتـقـال چـیـنـی گـفـتـنـد، کـه مـا نـمـی فـروشـیـم.”

یـعـنـی نـمـی تـوان ایـن جـا پـرتـقـالـی بـه دسـت آورد؟

پـاسـخ دادنـد: ” تـو هـر قـدر مـیـلـت مـی کـشـد مـی تـوانـی پـرتـقـال بـه دسـت بـیـآوری، ولـی نـه بـا پـول.” و آن هـا یـک گـونـی مـحـتـوی 50 کـیـلـوگـرم پـرتـقـال رایـگـان بـه مـا دادنـد. تـمـام سـعـی مـا بـرای راضـی کـردن آن هـا بـه گـرفـتـن پـول بـیـهـوده بـود. آن هـا گـفـتـنـد: ” وقـتـی مـا بـه بـارسـلـونـا مـی آیـیـم، شـمـا مـی تـوانـیـد در عـوض از چـیـزی کـه زیـاده داشـتـه بـاشـیـد، بـه مـا بـه دهـیـد.”10

در کـلـیـۀ روسـتـاهـای اشـتـراکـی شـده اهـالـی هـر هـفـتـه یـا هـر 14 روز و یـا هـر مـاه گـرد هـم مـی آمـدنـد، تـا کـارگـران روسـتـایـی، کـمـیـتـه هـای شـان و نـمـایـنـدگـان اتـحـادیـه هـای صـنـفـی مـسـا ئـل را بـا یـکـدیـگـر در مـیـان بـه گـذارنـد، و راه حـل هـا را مـشـتـرکـاً بـیـابـنـد. انـتـقـاد و پـیـشـنـهـاد و بـحـث بـه عـمـل مـی آمـد، و در اکـثـر مـوارد حـتـی فـردگـرایـانـی کـه تـرجـیـح مـی دادنـد بـیـرون از اشـتـراکـیـت تـولـیـد بـاشـنـد، فـرصـت اظـهـار نـظـر داشـتـنـد. اشـتـراکـی سـازی هـمـیـشـه داوطـلـبـانـه بـود. وجـود خُـرده مـالـکـیـن مـایـل بـه بـیـرون بـودن از اشـتـراکـیـت بـه ایـن شـرط تـحـمـل مـی شـد، کـه آن هـا صـاحـب زمـیـن بـیـش تـر از احـتـیـاج شـان نـبـاشـنـد، و نـیـروی کـار مـزدی اسـتـخـدام نـکـنـنـد. امـا بـهـره ای از امـتـیـازات اقـتـصـادی اشـتـراکـیـت نـصـیـب آن هـا نـمـی گـردیـد.

مـجـامـع عـمـومـی مـعـمـولاً بـیـش از چـنـد سـاعـت بـه طـول نـمـی انـجـامـیـدنـد. بـحـث هـا بـه مـسـائـل مـشـخـصـی مـربـوط مـی گـشـتـنـد، و هـر کـسـی اجـازۀ سـخـن گـفـتـن داشـت. کـمـیـتـه مـسـائــل

بـه وجـود آمـده پـس از مـجـمـع پـیـشـیـن، نـتـایـج حـاصـلـه از اجـرای تـصـمـیـمـات گـونـاگـون را مـطـرح مـی سـاخـت، گـزارش چـگـونـگـی رابـطـه بـا سـازمـان هـای صـنـفـی دیـگـر، نـتـایـج تـولـیـد و غـیـره را رائـه مـی داشـت. پـس از صـورت گـرفـتـن بـحـث دربـارۀ مـسـائـل، مـجـمـع گـروه هـای مـخـتـلـفـی بـا وظـایـف مـشـخـصـی بـرمـی گـزیـد. ایـن گـروه هـا گـزارش شـان از مـنـاسـب بـودن راه حـل هـایـی را مـی دادنـد. در مـوارد عـدم تـوافـق، گـزارش اقـلـیـت و گـزارش اکـثـریـت تـهـیـه مـی شـد. جـهـت مـقـابـلـه بـا خـطـرات نـمـایـنـدگـی خـطـر بـوروکـراتـیـزه شـدن و پـیـدایـش شـغـل پـرسـتـی سـنـد یـکـالـیـسـتـی امـکـان تـعـویـض نـمـایـنـدگـان در هـر وقـت از طـرف مـجـمـع وجـود داشـت.

اتـحـادیـه هـای صـنـفـی آنـارکـوسـنـدیـکـالـیـسـتـی چـنـیـن مـجـامـع عـمـومـی را در سـراسـر اسـپـا نـیـا، هـم در مـنـاطـق روسـتـایـی و هـم در مـنـاطـق صـنـعـتـی، سـازمـان مـی دادنـد. در صـنـعـت در وهـلـۀ نـخـسـت در کـاتـالـونـیـا مـجـمـع عـمـومـی کـارگـران بـه گـزیـنـش شـوراهـای گـونـاگـونـی مـی پـرداخـت، کـه مـعـرف کـلـیـۀ جـوانـب فـعـالـیـت بـودنـد: تـولـیـد، اداره، امـور فـنـی و غـیـره. ارتـبـاط بـا بـقـیـۀ صـنـعـت بـر عـهـدۀ ارگـان هـای هـمـآهـنـگ سـازنـدۀ اتـحـادیـه هـای صـنـفـی بـود، کـه نـمـایـنـد گـان شـان در جـلـسـات شـوراهـا شـرکـت مـی جـسـتـنـد. مـدیـریـت فـعـالـیـت اقـتـصـادی روزانـه بـر عـهـدۀ یـک فـرد بـرگـزیـدۀ کـارگـران قـرار داده مـی شـد، کـه در هـر زمـان اخـراج شـدنـی بـود.

سـوسـیـالـیـزه کـردن صـنـعـت بـه دو شـکـل عـمـده بـه عـمـل آمـد: یـا بـه شـکـل درآمـدن وسـایـل تـولـیـد مـسـتـقـیـمـاً و کـامـلاً در اخـتـیـار کـارگـران، تـحـت هـدایـت شـوراهـای کـارگـری( امـری کـه در مـورد 70% کـارگـاه هـا در کـاتـالـونـیـا صـادق بـود)؛ یـا بـه شـکـل دخـالـت کـارگـریبـه ایـن نـحـو کـه مـدیـریـت کـارگـاه تـحـت اطـاعـت کـمـیـتـه هـای کـارگـری یـا اتـحـادیـه هـای صـنـفـی درمـی آمـد، در ضـمـن ایـن کـه مـالـکـان قـدیـم حـق مـالـکـیـت شـان بـر آن هـا را رسـمـاً حـفـظ مـی کـردنـد( الـبـتـه بـدون اجـازۀ کـنـتـرل شـخـصـی). در ایـن مـورد نـیـز پـروسـۀ تـولـیـد و کـار بـه وسـیـلـۀ کـارگـران اداره مـی گـردیـد.

در بـارسـلـونـا و دیـگـر مـنـاطـق صـنـعـتـی آنـارشـیـسـت هـا بـه پـیـاده سـاخـتـن یـک اقـتـصـاد بـرنـامـه بـرای صـنـعـت بـر طـبـق اصـول سـنـدیـکـالـیـسـتـی فـدرالـیـسـتـی پـرداخـتـنـد: اتـحـادیـه هـای صـنـفـی کـنـتـرل بـرنـامـه ریـزی اقـتـصـاد عـمـومـی را بـه کـف گـرفـتـنـد. مـثـلاً اتـحـادیـۀ صـنـفـی رشـتـۀ سـاخـتـمـانـی در بـارسـلـونـا بـه مـقـصـود جـلـوگـیـری از رقـابـت بـیـن کـارگـاه هـای اشـتـراکـی شـده مـدیـریـت بـنـای جـمـیـع سـاخـتـمـان هـای صـنـعـت در شـهـر را عـهـده دار گـردیـد.

اشـتـراکـی سـازی کـشـاورزی مـقـتـضـی مـرحـلـۀ نـسـبـةً طـولانـی بـود، در بـرخـی نـقـاط تـا پـایـان جـنـگ داخـلـی در 1939. نـسـبـت بـه کـشـاورزی، در صـنـعـت مـرحـلـۀ خـوداداری واقـعـی نـسـبـةً کـوتـاه بـود. در مـنـاطـق صـنـعـتـی اشـتـراکـی سـازی مـعـمـولاً بـا مـوانـع زیـادتـری از در مـنـاطـق روسـتـایـی روبـه رو گـردیـد، از جـمـلـه ایـن کـه مـلاحـظـه کـاری هـایـی درخـصـوص مـنـافـع سـرمـایـۀ خـارجـی مـهـم ضـروری بـود، زیـرا اسـپـانـیـا جـمـهـوری به حـمـایـت دمـوکـراسـی هـای بـورژوایـی( و اتـحـاد شـوروی خـواهـان اتـحـاد بـا ایـن دمـوکـراسـی هـا بـر ضـد آلـمـان نـازی) اتـکـاء داشـت. در حـالـی کـه کـارگـران روسـتـایـی سـوسـیـال دمـوکـرات اغـلـب بـا آنـارشـیـسـت هـا در زمـیـنـۀ اشـتـراکـی سـازی هـمـکـاری مـی نـمـودنـد، هـمـحـزبـی هـای آن هـا در شـهـرهـا ادارۀ صـنـعـت بـه دسـت کـارگـران را بـرنـمـی تـافـتـنـد. طـی سـه چـهـار مـاه در اثـر بـازاسـتـقـرار قــدرت دولـت بــورژوایـی،

خـوداداری در کـاتـالـونـیـا بـنـای مـحـدودیـت خـود را گـذاشـت.

آنـارشـیـسـت هـا در انـقـلاب اسـپـانـیـا ١٩٣٦- ١٩٣٩ / ٧

توفان آراز

ضـدّ انـقـلاب

گـزارش چـگـونـگـی درهـم شـکـسـتـه شـدن و خـیـانـت بـه انـقـلاب اجـتـمـاعـی اسـپـانـیـا از حـوصـلـۀ ایـن بـررسـی کـوتـاه بـیـرون اسـت. ذیـلاً تـنـهـا بـعـضـی از عـلـل ذکـر مـی شـود:

مـشـخـصـۀ پـروسـۀ انـقـلابـی بـه جـریـان افـتـاده از تـاریـخ 18 ژوئـیـه 1936 ایـن بـود، کـه آن مـنـحـصـراً بـه وسـیـلـۀ اعـضـای عـادی سـازمـان هـای آنـارشـیـسـتـی در هـمـکـاری بـا کـارگـران سـو سـیـالـیـسـت چـپ، بـدون مـشـورت بـا هـیـچ ارگـانـی بـه جـریـان انـداخـتـه شـد؛ آن از هـیـچ مـرکـزی هـدایـت نـگـردیـد، نـه حـتـی از ارگـان هـای مـرکـزی ثـی.ان.تـیاف.آ.آی. تـا جـایـی کـه بـه شـخـصـیـت هـای رهـبـری کـنـنـدهثـی.ان.تـیاف.آ.آی مـربـوط مـی گـردد، آن هـا در جـنـگ داخـلـی نـقـش رقـت انـگـیـزی داشـتـنـد.

فـردای کـودتـای فـاشـیـسـت هـا کـمـیـتـۀ مـنـطـقـه ای ثـی.ان.تـی بـرای کـاتـالـونـیـا بـا شـتـاب نـمـا یـنـدگـان اتـحـادیـه هـای صـنـفـی را بـه یـک پـلـنـومفـراخـوانـد. در ایـن مـجـلـس بـا حـضـور نـمـایـنـد گـان قـلـیـل( چـون در هـمـان بـعـدازظـهـر تـشـکـیـل یـافـت، و بـسـیـاری امـکـان شـرکـت نـیـافـتـنـد) چـنـد شـخـصـیـت سـرشـنـاس ثـی.ان.تـی و اف.آ.آی نـظـر دادنـد، کـه فـعـلاً پـیـاده سـاخـتـن کـمـونـیـسـم آنـارشـیـسـتـی مـمـکـن نـبـود، و ابـتـداء مـی بـایـد کـوشـیـد تـا شـکـسـت کـامـل بـر فـاشـیـسـت هـا وارد آورد. نـمـایـنـدگـان ثـی.ان.تـیاف.آ.آی خـود را آمـادۀ هـمـکـاری بـا سـایـر گـروه بـنـدی هـای ضـدفـا شـیـسـتـی سـوسـیـال دمـوکـرات هـا، کـمـونـیـسـت هـا، لـیـبـرال هـای مـتـرقـی و چـنـد دیـگـر اعـلام، و هـمـزمـان از تـلاش اسـتـقـرار هـر شـکـل سـازمـان آنـارشـیـسـتـیِ جـامـعـه تـا پـیـش از خـاتـمـۀ جـنـگ صـرف نـظـر نـمـودنـد.

دولـت مـنـطـقـه ای کـاتـالـونـیـا اجـازۀ بـقـاء بـه صـورت نـمـایـی بـرای سـرزمـیـن را یـافـت، و بـه ابـتـکـار ثـی.ان.تـی یـک کـمـیـتـۀ مـرکـزی بـرای نـیـروهـای نـظـامـی ضـدفـاشـیـسـتی مـرکـب از شـمـار مـسـاوی نـمـایـنـدگـان گـروه بـنـدی هـای صـنـفـی و سـیـاسـی در کـاتـالـونـیـا: آنـارشـیـسـم، مـارکـسـیـسـم و احـزاب لـیـبـرال مـتـرقـی( بـا 5 کـرسـی بـه هـر گـروه، بـا وجـودی کـه آنـارشـیـسـت هـا در کـاتـالـو نـیـا دارای مـوقـعـیـت کـامـلاً مـسـلـط بـودنـد) تـشـکـیـل یـافـت. ایـن کـمـیـتـۀ مـرکـزی نــو تـوأم بـا یـک شـورای اقـتـصـادقـدرت اداری واقـعـی در کـاتـالـونـیـا گـردیـد.

بـه ایـن گـونـه رهـبـری ثـی.ان.تـی عـمـلاً خـود را از نـمـایـنـدگـان کـارگـران بـودن بـه یـک ارگـان مـجـریـه مـسـئـول در بـرابـر کـمـیـتـۀ مـرکـزی و نـه در بـرابـر اعـضـاء ثـی.ان.تـیاف.آ.آی مـبـدل سـاخـت، و در نـتـیـجـه شـکـافـی بـیـن تـوده هـای انـقـلابـی و نـمـایـنـدگـان آن هـا ایـجـاد گـردیـد.

در حـالـی کـه آنـارشـیـسـت هـای رهـبـری کـنـنـده دسـت انـدر کـار بـه تـأخـیـر افـکـنـدن انـقـلاب آنـارشـیـسـتـی بـودنـد، و اتـحـاد بـا احـزاب بـه گـفـتـمـان جـبـهـۀ خـلـقـیرا بـرگـزیـدنـد، اعـضاء عـادی نـگـرانـی ای از ایـن حـرکـت هـای سـیـاسـی بـه دل راه نـدادنـد؛آن هـا آمـوخـتـه بـودنـد بـه ابـتـکـار خـود عـمـل کـنـنـد، و خـوداداری بـی اعـتـنـاء بـه حـرافـی رهـبـری ثـی.ان.تـیاف.آ.آی در مـورد ضـرورت مـدارا بـه مـلاحـظـۀ هـمـکـاری بــا سـایــر نـیـروهــای ضـدفـاشـیـسـتـی پـدیـد آمـد( و بـا بــه تـحـقـق پـیـوسـتـن اشـتـراکـی سـازی، آن مـورد دفـاع رهـبـری ثـی.ان.تـیاف.آ.آی قـرار گـرفـت.)

ثـی.ان.تـیاف.آ.آی انـبـازیـش در دولـت را بـه ایـن گـونـه مـدلـل سـاخـت، کـه در مـبـارزۀ ضـدفـاشـیـسـتـی کـسـب پـشـتـیـبـانـی اتـحـاد شـوروی و قـدرت هـای بـزرگ غـربـی کـه بـا بـی مـیـلـی بـه انـقـلاب اجـتـمـاعـی اسـپـانـیـا مـی نـگـریـسـتـنـد مـنـوط بـه ضـرورت نـمـایـانـدن اسـپـانـیـا در خـارج بـه صـورت یـک جـمـهـوری دمـوکـراتـیـک بـورژوایـی بـود. ضـمـنـاً آنـارشـیـسـت هـا بـا انـبـازی در دولـت مـرکـزی مـی پـنـداشـتـنـد قـادر بـه جـلـوگـیـری از اقـدامـات مـخـالـفـیـن سـیـاسـی شـان در جـهـت مـانـع تـراشـی هـا در کـار اشـتـراکـیـت هـای صـنـعـتـی در کـاتـالـونـیـا، کـه از حـیـث اقـتـصـادی در اثـر کـمـبـود مـواد خـام و عـدم انـتـقـال یـافـتـن سـرمـایـه بـه آن جـا مـتـزلـزل گـشـتـه بـودنـد، بـاشـنـد. دولـت مـرکـزی بـا وجـود ضـعـفـش بـه آن دلـیـل مـوفـق بـه مـضـایـقـۀ ایـن ضـروریـات از آنـارشـیـسـت هـا گـردیـد، کـه آنـارشـیـسـت هـا اشـتـبـاه سـرنـوشـت سـاز مـشـابـه انـقـلابـیـون در کـمـون پـاریـس از لـحـاظ عـدم مـصـادرۀ دارایـی دولـت در 1871 را مـرتـکـب شـدنـد. آنـارشـیـسـت هـا پـس از آغـاز جـنـگ داخـلـی از مـصـادرۀ فـوری ذخـیـرۀ طـلای عـظـیـم اسـپـانـیـا( دومـیـن ذخـیـرۀ طـلای عـظـیـم دنـیـا در آن تـاریـخ) و در اخـتـیـار گـرفـتـن مـهـم تـریـن بـانـک هـا خـودداری نـمـودنـد. دولـت مـرکـزی بـعـد طـلا را درازاء کـمـک نـظـامـی اتـحـاد شـورویدر امـنـیـتبـه آن کـشـور ارسـال داشـت.

در وضـعـیـتـی کـه حـیـات اشـتـراکـیـت در خـطـر دچـار آمـدن بـه مـرگ بـا خـفـگـی بـود، رهـبـری ثـی.ان.تـیاف.آ.آی بـه ایـن نـتـیـجـه رسـیـد، کـه چـارۀ دیـگـری جـز هـمـکـاری دولـتـی بـا احـزاب جـبـهـۀ خـلـقـیوجـود نـداشـت11. آن هـا لـذا حـمـایـت از نـیـروهـای نـظـامـی کـارگـری و خـوداداری را بـه یـاری مـقـام و قـانـونـیـت جـمـهـوری امـکـان پـذیـر دانـسـتـنـد. امـا وفـاداری رهـبـری ثـی.ان.تـیاف.آ.آی نـسـبـت بـه احـزاب جـبـهـۀ خـلـقـی یـک جـانـبـه بـود: آنـارشـیـسـت هـا نـاگـزیـر از دادن امـتـیـا زات و احـزاب سـیـاسـی مـوفـق بـه گـرفـتـن امـتـیـازات شـدنـد. سـال هـا بـعـد یـکـی از وزرای آنـار شـیـسـت آن دوره، فـدریـکـا مـونـتـسـنـی ای مـانـه(Federica Montseny i Mañé)( 94- 1905) اقـرار کـرد: ” مـا در دولـت کـرسـی بـه دسـت آوردیـم، ولـی ارتـبـاط مـان را بـا خـیـابـان از دسـت دادیـم.”

سـوسـیـال دمـوکـرات هـا و احـزاب لـیـبـرال جـمـهـوری خـواه، کـه در زمـان بـرخـورداری از قـدرت در سـال هـای پـیـشـا جـنـگ داخـلـی بـه ایـذاء شـدیـد آنـارشـیـسـت هـا پـرداخـتـه بـودنـد، اکـنـون در هـمـکـاری بـا حـزب کـوچـک اسـتـالـیـنـیـسـتـی امـکـان آغـاز حـمـلـۀ مـنـظـم بـه انـقـلاب اجـتـمـاعـی را یـافـتـنـد. آن هـا صـبـورانـه دسـتـگـاه دولـت را بـازسـازی نـمـودنـد، نـیـروهـای پـلـیـس سـنـتـی را بـازسـازمـان دهـی کـردنـد، و ارتـشـی از نـوع قـدیـم را، کـه نـیـروهـای نـظـامـی دمـوکـرا تـیـک مـتـشـکـلـه مـی بـایـد قـربـانـی آن گـردنـد، تـسـلـیـح نـمـودنـد.

دولـت کـاتـالـونـیـا ظـاهـراً بـه صـورت یـک امـتـیـاز بـه آنـارشـیـسـت هـا در اکـتـبـر 1936 صـنـعـت پـیـشـاپـیـش کـامـلاً اشـتـراکـی شـده را قـانـونـی سـاخـت“. امـا ایـن قـانـونـی سـازی از زاویـۀ نـظـری انـقـلابـی بـه مـنـزلـۀ عـقـب گـرد بـود: کـنـتـرل دولـت بـر خـوداداری اِعـمـال گـردیـد، و ایـن خـوداداری بـه کـارگـاه هـایـی بـا بـالاتـر از 100 کـارگـر مـحـدود شـد. وانـگـهـی صـنـعـت رسـمـاً بـه دو شـعـبـه تـقـسـیـم گـردیـد: شـعـبـۀ سـوسـیـالـیـسـتـی، شـعـبـۀ سـرمـایـه داری خـصـوصـی.

وزرای آنـارشـیـسـتـی، کـه از نـظـر سـیـاسـی مـعـصـومبـودنـد، فـریـب حـرکـت هـای راهـکـارا نـۀ بــرتــر سـایـر گـروه بـنـدی هــای سـیـاسـی را خـوردنـد. بـا مـوافـقـت رهـبـری ثـی.ان.تـیاف.آ.آی

کـمـیـتـه هـای نـظـامـی انـقـلابـی تـدریـجـاً مـنـحـل گـردیـدنـد، و جـای آن هـا را شـورای کـمـونـالبـر گـزیـدۀ احـزاب سـیـاسـی و اتـحـادیـه هـای صـنـفـی گـرفـت. رهـبـری ثـی.ان.تـیاف.آ.آی حـتـی بـسـیـار غـیـرآنـارشـیـسـتـی بـا بـه اجـراء درآمـدن خـدمـت نـظـام وظـیـفـۀ عـمـومـی مـوافـقـت نـمـود، و در نـهـایـت راهـش بـه فـرصـت طـلـبـی بـی انـدازه مـنـتـهـی گـردیـد. زمـانـی کـه آنـارشـیـسـت هـا در مـه 1937 از دولـت مـرکـزی خـارج گـشـتـنـد، خـوداداری درواقـع بـه قـربـانـگـاه مـبـارزۀ ضـدفـا شـیـسـتـیفـدا کـرده شـده بـود.

در عـرض یـک سـال جـنـبـش آنـارشـیـسـتـی اسـپـانـیـا یـک رشـتـه شـکـسـت دردنـاک مـتـحـمـل گـردیـده بـود. اشـتـراکـیـت در نـفـس خـود شـکـسـت نـخـورده بـود؛ آن بـرعـکـس دارای نـتـایـج مـؤ ثـری، حـتـی خـالـصـاً از نـظـر تـولـیـد بـود.12 اشـتـراکـیـت مـضـروب نـیـروهـا از بـیـرون گـشـتـه بـود. شـکـسـت در نـتـیـجـۀ ایـن بـود، کـه سـیـاسـتـمـداران کـم و بـیـش بـا کـمـک داوطـلـبـانـۀ رهـبـری ثـی. ان.تـیاف.آ.آی مـوفـق شـده بـودنـد گـام بـه گـام اکـثـر اخـتـیـارات قـدرت را کـه قـبـلاً در یـد کـارگـر ان مـسـلـح قـرار داشـت، بـه خـود مـنـتـقـل سـازنـد.

نـیـروی هـادی ضـدانـقـلاب حـزب اسـتـالـیـنـیـسـتـی کـوچـک، مـتـحـد بـا دهـقـانـان فـردگـرا و خُـرده بـورژوازی بـود. در اثـر وابـسـتـگـی اسـپـانـیـا بـه کـمـک نـظـامـی اتـحـاد شـوروی حـزب قـدرت بـزرگـی کـسـب کـرد، کـه اصـلاً در تـنـاسـب بـا انـدازۀ آن نـبـود.13 کـمـک شـوروی مـشـروط بـه ایـن بـود، کـه سـلاح هـا بـه تـوسـط حـزب کـمـونـیـسـت تـقـسـیـم گـردنـد، و حـزب نـیـز از قـرار دادن اسـلـحـه در اخـتـیـار نـیـروهـای نـظـامـی آنـارشـیـسـتـی خـودداری مـی کـرد. ایـن کـه حـزب در نـتـیـجـۀ ایـن عـمـل خـود پـیـروزی فـاشـیـسـت هـا را تـسـهـیـل مـی نـمـود، نـگـرانـش نـمـی سـاخـت! بـه دسـتـور جـوزف ویـسـاریـونـوویـچ اسـتـالـیـن(Josef Vissarionovitj Stalin)( 1953- 1878) حـزب کـمـو نـیـسـت از هـیـچ اقـدامـی بـرای تـخـریـب نـتـایـج انـقـلاب کـوتـاهـی نـمـی نـمـود.

پـس از خـارج گـشـتـن وزرای آنـارشـیـسـت از دولـت و شـکـسـت خـوردن پـیـش قـراول انـقـلاب در بـارسـلـونـا، دولـت ائـتـلافـی ابـائـی از فـروپـاشـانـدن خـوداداری در کـشـاورزی بـه مـدد ارتـش نـداشـت. فـرمـان مـورخ 10 اوت 1937 شـورای دفـاع مـنـطـقـه ای آراگـون را بـا ایـن بـهـانـه کـه آن در بـیـر ون جـریـان مـتـمـرکـز بـوه اسـتمـنـحـل اعـلام داشـت. نـیـروی هـادی شـورا خـوآکـوئـیـن آسـکـاسـو (Joaquin Ascaso) بـه فـروش جـواهـراتمـتـهـم گـشـت، کـه درحـقـیـقـت امـر بـه مـقـصـود کـمـک مـالـی بـه اشـتـراکـیـت هـا صـورت گـرفـتـه بـود. بـلافـاصـلـه بـعـد از آن افـسـر فـرمـانـده اسـتـا لـیـنـیـسـتـی انـریـکـو لـیـسـتـر(Enrique Lister) بـا لـشـکـر یـازدهـم بـه پـشـتـیـبـانـی تـانـک هـا بـه اشـتـراکـیـت هـای روسـتـایـی در آراگـون حـمـلـه ور گـردیـد. طـی سـال 1937 30% اشـتـراکـیـت هـای روسـتـایـی تـخـریـب شـدنـد. بـیـش از 600 سـازمـانـده اشـتـراکـیـت دسـتـگـیـر گـردیـدنـد. مـطـبـوعـات کـمـونـیـسـتـی دربـارۀ جـنـایـات اشـتـراکـی سـازی اجـبـاری آنـارشـیـسـت هـا قـلـمـفـرسـایـی کـردنـد. کـمـیـتـه هـای اداری بـرچـیـده شـدنـد. مـغـازه هـای اشـتـراکـی غـارت گـردیـدنـد. اثـاث خُـرد و درهـم شـکـسـتـه شـدنـد. بـه اهـتـمـام وزیـر کـشـاورزی کـمـونـیـسـت اوریـبـه(Uribe) زمـیـن و چـهـارپـایـان بـه خـانـواده هـای فـردگـرا بـازپـس داده شـدنـد، حـتـی بـه فـاشـیـسـت هـایـی کـه پـس از 1936 از مـنـطـقـه نـگـریـخـتـه بـودنـد!

ولـیـکـن اسـتـالـیـنـیـسـم بـا وجـود بـه خـرج دادن وحـشـیـت مـوفـق نـگـردیـد دهـقـانـان آراگـون را مـجـبـور از تـبـدیـل شـدن بـه مـالـکـیـن خـصـوصـی اراضـی بـه سـازد. بـلافـاصـلـه پـس از خـروج لـشـکـر لـیـسـتـر از آراگـون اکـثـر دهـقـانـان اوراقـی را کـه بـه تـهـدیـد طـپـانـچـه وادار از امـضـاء شـان گـردیـده بـودنـد، پـاره کـردنـد، و اشـتـراکـیـت هـا بـازسـازی شـدنـد. ایـن، چـنـان کـه گـرانـدیـتـسـو مـو نـیـس(Grandizo Munis)( 89- 1912) مـی نـویـسـد: ” یـکـی از نـمـونـه تـریـن صـحـنـه هـا در جـریـان انـقـلاب اسـپـانـیـا بـود. دهـقـانـان یـک بـار دیـگـر عـقـیـدۀ سـوسـیـالـیـسـتـی شـان را عـلـی رغـم تـرور و تـحـریـم اقـتـصـادی ای کـه بـه آنـان تـحـمـیـل شـده بـود، تـأکـیـد نـمـودنـد.”14

حـزب کـمـونـیـسـت15 دیـرهـنـگـام پـی بـرد، کـه بـا تـخـریـب اشـتـراکـیـت هـا شـاهـرگ اقـتـصـاد کـشـاورزی را مـضـروب سـاخـتـه، بـهـره بـرداری مـحـصـول را بـه جـهـت کـمـبـود نـیـروی کـار بـه خـطـر افـکـنـده، طـبـقـۀ مـتـوسـط را در مـیـان مـالـکـیـن زمـیـن بـه شـکـل یـک نـوع تـهـدیـد تـقـویـت نـمـوده بـود. نـظـر بـه ایـن حـزب کـوشـیـد تـا بـرای جـبـران تـخـریـبـاتـش بـعـضـی از اشـتـراکـیـت هـا را احـیـاء نـمـایـد. امـا ایـن گـونـه اشـتـراکـیـت هـای نـو سـطـح و کـیـفـیـت اولـیـه را نـیـافـتـنـد. آن هـا نـه حـتـی از تـعـداد اعـضـاء پـیـشـیـن شـان بـرخـوردار گـشـتـنـد، زیـرا بـسـیـاری از فـعـالـیـن از بـیـم آزار گـریـخـتـه، بـه نـقـاط دیـگـری پـنـاهـنـده شـده یـا بـه جـبـهـۀ شـعـبـات آنـارشـیـسـتـی پـیـوسـتـه و یـا بـه زنـدان افـکـنـده شـده بـودنـد.

در لـوانـت، کـاسـتـیـل و در ایـالات هـوسُـکـا و تـروئـل حـمـلات مـسـلـحـانـۀ مـشـابـه بـه وسـیـلـۀ جـمـهـوری خـواهـان بـر ضـد خـوداداری در کـشـاورزی بـه عـمـل آمـدنـد. خـوداداری حـتـی الامـکـان در بـعـضـی مـنـاطـق کـه هـنـوز بـه چـنـگ فـرانـکـیـسـت هـا( پـی روان فـرانـکـو) نـیـفـتـاده بـودنـد، اسـمـاً در لـوانـت، بـه بـقـائـش ادامـه داد.

سـیـاسـت دوجـانـبـه ای کـه دولـت در والـنـسـیـا16 در مـسـئـلـۀ سـوسـیـالـیـزه کـردن کـشـاورزی بـه پـیـش بـرد، سـهـمـش را در شـکـسـت جـمـهـوری اسـپـانـیـا اداء کـرد.

در خـوداداری در صـنـعـت بـا نـتـایـج خـوب آن، بـه وسـیـلـۀ بـوروکـراسـی و سـوسـیـالـیـسـت هـای مـقـامـاتـیخـراب کـاری بـه عـمـل آمـد. یـک کـارزار خـشـن مـفـتـضـح سـازی از طـریـق مـطـبـوعـات و رادیـو تـدارک دیـده شـد، کـه اسـمـاً درسـتـکـاری شـوراهـای کـارخـانـه را هـدف گـرفـت. دولـت مـرکـزی جـمـهـوری خـواه از قـرار دادن هـر گـونـه وام در اخـتـیـار خـوداداری کـاتـالـونـیـا سـربـاز زد. هـنـگـامـی کـه کـومـوررا(Comorera) اسـتـالـیـنـیـسـت در ژوئـن 1937 بـه وزارت دارایـی مـنـصـوب گـردیـد، از قـرار داده شـدن مـواد خـام بـه کـارخـانـه هـای تـحـت ادارۀ کـارگـران مـضـایـقـه شـد، و آن مـواد در شـعـبـۀ خـصـوصـی ضـایـع گـردیـد.

دولـت مـرکـزی بـه بـهـانـۀ مـلاحـظـۀ دفـاع مـلـی، بـا فـرمـان 22 اوت 1937 فـرمـان اکـتـبـر 1936 کـاتـالـونـیـا درخـصـوص سـوسـیـالـیـزه کـردن صـنـایـع فـلـز و آهـن و مـعـادن را لـغـو نـمـود. آن مـغـایـر روح قـانـون اسـاسـیوانـمـود گـردیـد.

دروسـی کـه اشـتـراکـیـت هـا در اسـپـانـیـا بـر جـای گـذاشـتـه انـد، تـهـیـیـج کـنـنـده هـسـتـنـد. آن هـا در 1938 مـحـرک گُـلـدمـن بـه اظـهـار ایـن عـبـارات گـردیـدنـد: ” اشـتـراکـی سـازی صـنـعـت و زمـیـن بـزرگ تـریـن اقـدام بـه عـمـل آمـده در یـک دورۀ انـقـلابـی اسـت. وانـگـهـی، حـتـی اگـر فـرانـکـو پـیـروز و آنـارشـیـسـت هـا مـحـو شـونـد، انـدیـشـه ای کـه آن هــا حـامـلانـش بــه پـیـش بـوده انـد، زنــده

بـاقـی خـواهـد مـانـد.”

آنـارشـیـسـت هـا در انـقـلاب اسـپـانـیـا ١٩٣٦- ١٩٣٩ / ٨

توفان آراز

دروس انـقـلاب

مـارکـسـیـسـت هـانـس مـاگـنـوس انـزنـسـبـرگـر(Hans Magnus Enzensberger)(و. 1929) شـکـسـت جـنــبـش آنــارشـیـسـتـی اسـپـانــیـا را مـعــلــول آشــتـی نـاپــذیــری آنــارشـیـســت هــا دانــسـتــه اســت: ” رهـبـری ثـی.ان.تـیاف.آ.آی فـاسـد نـبـود؛ هـمـه مـی تـوانـسـتـنـد ایـن را بـه بـیـنـنـد. اکـثـر آن هـا کـارگـر بـودنـد؛ آن هـا حـقـوق از سـازمـان نـمـی گـرفـتـنـد؛ هـیـچ کـس دلـیـلـی بـرای مـتـهـم سـاخـتـن آن هـا بـه شـغـل پـرسـتـی، مـعـامـلـه و بـوروکـرات بـودن نـداشـت. اما مـطـالـبـۀ اخـلاقـی بـلاشـرطـی کـه آن هـا از خـود و جـنـبـش خـود مـی کـردنـد، در سـرنـوشـت دردنـاک شـان سـهـیـم بـود. ایـن بـه صـورت یـک شـک رنـج آمـیـز، مـکـث بـیـمـنـاکـی بـر ضـد خـودشـان، بـه مـحـض ایـن کـه از آنـان فـقـط اولـیـن قـدم راهـکـارانـه در جـهـت قـدرت خـواسـتـه مـی شـد، بـرمـی گـشـت. آن هـا هـرگـز چـگـونـگـی بـرخـورد بـه مـسـائـل سـیـاسـت اتـحـاد را فـرا نـگـرفـتـنـد. آن هـا از ایـن یـا آن مـورد سـازش نـاپـذیـر ایـدئـولـوژی شـان دسـت بـرنـداشـتـنـد.”17

آخـریـن کـنـگـرۀ مـلـی بـزرگ ثـی.ان.تـی پـیـشـا آغـاز جـنـگ داخـلـی کـمـبـود آشـکـار نـظـریـۀ ثـا بـتـی نـزد آنـارکـوسـنـدیـکـالـیـسـت هـا را بـرمـلاء سـاخـتـه بـود. رهـبـری ثـی.ان.تـی در یـک زمـان مـنـاسـب هـیـچ نـظـریـه ای درخـصـوص چـگـونـگـی مـوقـعـیـت جـنـبـش در یـک مـرحـلـۀ انـقـلابـی، کـه آنـارشـیـسـت هـا فـاقـد اکـثـریـت در هـمـه جـا بـاشـنـد، تـهـیـه نـدیـده، و لـذا نـاگـزیـر از تـوافـق هـایـی راهـکـارانـه بـا سـایـر گـروه بـنـدی هـای سـیـاسـی بـود. پـس از 18 ژوئـیـه 1936 رهـبـری ثـی. ان.تـی نـاگـزیـر از اتـخـاذ سـریـع تـصـمـیـمـات مـهـمـی از روزی بـه روز دیـگـر بـا نـتـایـج سـرنـوشـت سـاز گـردیـد.

یـک ضـعـف جـنـبـش آنـارشـیـسـتـی اسـپـانـیـا ایـن بـود، کـه آن تـا بـه درجـه ای عـمـل گـرا بـود، کـه فـعـالـیـنـش بـه بـحـث هـای نـظـری در مـسـائـل ایـدئـولـوژیـک کـم بـهـاء مـی دادنـد. درک ایـن کـه چـگـونـه اعـضـاء سـرشـنـاس اتـحـادیـۀ صـنـفـی تـوانـسـتـنـد بـدون روبـه رویـی بـا مـقـاومـت شـدیـد اکـثـریـت اعـضـاء عـادی تـدریـجـاً بـرخـلاف اصـول آنـارشـیـسـتـی رفـتـار نـمـایـنـد، مـسـتـلـزم تـوجـه بـه ایـن نـکـتـه اسـت، کـه ثـی.ان.تـی یـک جـنـبـش آنـارشـیـسـتـی بـه مـعـنـای مـحـدود نـبـود؛ آن آنـار شـیـسـت هـای رزمـجـو و اصـلاح طـلـب، نـیـروهـای مـیـانـه رو را دربـر مـی گـرفـت. و ایـن نـیـروهـا زمـانـی تـا آن درجـه قـوت گـرفـتـنـد کـه تـوده ای از کـارگـران غـیـرآنـارشـیـسـت بـا هـنـایـش از رُل مـسـلـط آنـارشـیـسـت هـا در پـروسـۀ اشـتـراکـی سـازی، در اولـیـن مـاه هـای جـنـگ داخـلـی عـضـو ثـی.ان.تـی گـردیـدنـد؛ از ژوئـیـه 1936 تـا آوریـل 1937 شـمـار اعـضـاء دوبـرابـر شـد( بـه 2 مـیـلـیـون رسـیـد!)

اگـر تـوضـیـح بـعـض عـلـل شـکـسـت رهـبـری ثـی.ان.تـی بـه ایـن صـورت قـابـل قـبـول بـاشـد، کـه آنـارشـیـسـت هـای اسـپـانـیـا واسـطـۀ بـیـن پـای بـنـدی بـه اصـول و ضـرورت راهـکـاری را نـادیـده گـرفـتـنـد( هـمـان گـونـه کـه از قـلـم انـزنـسـبـرگـر خـوانـدیـم)، تـوضـیـح عـلـل دیـگـر را بـایـد در ایـن واقـعـیــت جـسـت، کــه ثـی.ان.تـی پــیـشـا جـنـگ داخـلـی دارای اعــضــاء پــراگــمـاتــیـک بــسـیـاری در صـفـوف خـود بـود، کـه هـرگـز پـای بـنـدی چـنـدانـی بـه اصـول آنـارشـیـسـتـی نـداشـتـنـد.

صـرف نـظـر از ایـن کـه ضـعـف هـا و اشـتـبـاهـات آنـارشـیـسـم اسـپـانـیـا بـه چـه کـیـفـیـتـی بـوده بـاشـنـد، در هـر حـال انـقـلاب صـحـت یـکـی از انـدیـشـه هـای حـامـل آنـارشـیـسـم را تـأیـیـد نـمـود: انـسـان هـای عـادی مـشـتـرکـاً بـه خـوبـی قـادرنـد خـود یـک دگـرگـونـی اجـتـمـاعـی دمـوکـراتـیـک ژرف را بـدون کـمـک احـزاب پـیـش قـراول و بـدون سـازمـان هـای مـتـمـرکـز عـمـلـی سـازنـد. جـنـبـش تـوده ای آنـارکـوسـنـدیـکـالـیـسـتـی پـیـشـا جـنـگ داخـلـی ایـن تـز الـیـت گـرایـانـۀ ولادیـمـیـر ایـلـیـچ لـنـیـن(Vladimir Ilitj Lenin)(1924- 1870) را بـی اعـتـبـار سـاخـتـه بـود، کـه کـارگـران بـا نـیـروی خـود تـنـهـا قـادر بـه اعـتـلای خـویـش بـه یـک بـه گـفـتـمـان آگـاهـی اتـحـادیـه ای صـنـفـیهـسـتـنـد، و آگـاهـی انـقـلابـی شـان در نـتـیـجـه بـایـد از بـیـرون بـه وسـیـلـۀ رهـبـران رو شـنـفـکـرچـپ مـتـرقـی از صـفـوف بـورژوازی( با نـگـرش نـظـری در شـرائـط سـیـاسی سـوسـیـالـیـسـم) بـه آن هـا داده شـود.18 آزمـون هـا در اسـپـانـیـا مـؤیـد نـظـر مـیـخـائـیـل آلـکـسـانـدروویـچ بـاکـونـیـن(Mikhail Aleksandrovitj Bakunin)( 76- 1814) بـودنـد مـبـنـی بـر ایـن کـه مـطـالـبـۀ رهـبـران سـیـاسـی در خـصـوص رهـبـری و کـنـتـرل جـنـبـش هـای خـلـقـی ای کـه هـدف بـازتـصـرف قـدرت بـر زنـدگـی اجـتـمـاعـی را دنـبـال مـی کـنـنـد، هـرگـز نـمـی تـوانـد چـیـزی مـگـر یـک مـانـع بـرای ایـن جـنـبـش هـا بـاشـد.

(19/3/1398)

آنـارشـیـسـت هـا در انـقـلاب اسـپـانـیـا ١٩٣٦- ١٩٣٩ / ٩

توفان آراز

روشـنـگـری هـا و پـانـوشـت هـا

1- جـامـعـۀ اسـپـانـیـا تــا سـال 1936 تـحـت تـسـلـط چـنـد ائــتـلاف قـدرت کـم و بـیـش مـطـلـقـه قـرار داشـت. در 1931 یـک

شـکـل رژیــم جـمـهـوری بـرقــرار گـردیـد، ولـی آن در 1933 بــه وسـیـلـۀ یـک رژیــم دسـت راسـتـی نـیـمـه فــاشـیـسـتـی

مـنـحـل شـد. فــوریـه 1936 احـزاب بــه گـفـتـمـان جـبـهـۀ خـلـقـی“( مـهـم تــریـن شـان احـزاب سـوسـیـال دمــوکــرات و

لـیـبـرال هـای پـیـش رو) به اکـثـریـت در پـارلـمـان دسـت یـافـتـنـد. پـیـروزی ایـن احـزاب در انـتـخـابـات تـا درجـۀ زیـادی

بـه آن عـلـت بـود، کـه کـارگـران آنـارشـیـسـت بـسـیـاری بـه مـقـصـود احـتـراز از روبـه رویـی بــا وضـعــیـت نـامـنـاسـب

تـری بـه احـزاب جـبـهـۀ خـلـقـیرأی دادنـد.

2- Porque perdimos la guerra: Una contribución a la historia de la tragedia española, p.358(Madrid, G. del Toro,

1975)

3- La CNT en la revolutión española, vol.3, p.1015(Toulouse, 1951-53)

4- کـودتــای نـظـامـی فــاشـیـسـت هـا اسـپــانـیـا را بـه دو نــیـمـه تـقـسـیـم نــمـود. در خـاتــمـۀ 1936 بـخــش شـمـال غــربــی

تـحـت سـیـادت فـاشـیـسـت هـا و بـخـش هـای جـنـوبـی و شـرقـی در تـسـلـط جـمـهـوری قـرار داشـتـنـد.

5- اشـتـراکـی سـازی اجـبـاری فـی الـواقـع جـنـگ داخـلـی خـونـیـن دولـت شـوروی عـلـیـه دهـقـانـان بـود.

دولــت اشـتـراکـی سـازی را بـا ادعـای سـاخـتـگـی تـصـفــیـۀ کـولاک هـا “( قـشـر دهـقـانـان مـرفـه)، کـه تـخـمـیـنـاً

بــیـش از 3% کـل دهـقـانــان را تـشـکـیـل نـمـی دادنــد، بـه اجـراء گـذاشـت. طـبـق بـعـضـی ارقـام، در 1929 افـزون بـر

150000، در 1930 240000 و در 1931 285000 خــانــوار طــبـقــه بــنـدی شــده بـه عــنـوان کــولاک هــا بــه

سـیـبـری و مـنـاطـق شـمـالـی تـبـعـیـد گــردیـدنـد. مـحـاسـبـه شــده اسـت 8 مـیـلـیـون و نـیـم تــا 9 مـیـلــیـون دهــقـان زن و

مــرد و کـهـنـسـال و خـردسـال دچـار سـیـاسـت تـصـفـیـۀ کـولاک هــا شـدنـد. بـسـیـاری از ایــن دهـقـانـان نـگـونـبـخـت در

نـتـیـجـۀ مـقـاومــت اعــدام گـردیــدنــد؛ بـسـیــاری دیـگــرشـان در ضـمــن تـبـعــیــد بـــه درود زنــدگــی گـفــتــنــد. 8-6%

دهـقــانـان اتـحـاد شــوروی در اثــر سـیـاسـت تـصـفــیـۀ کــولاک هــا مـعــدوم گـشـتــنــد.(Dmitrij Volkogonov: Josef Sta

lin, Triumf og tragedie – et politisk portræt, ss.189-90(Denmark, Artia, 1992)

هـالــدور کـیـلـجـان لاکـسـنــس(Halldór Kiljan Laxness)( 98- 1902)، نــویـسـنـدۀ مـشـهــور، کـه در دورۀ فـاجـعـه

بـار اشـتــراکـی سـازی اجـبـاری از اتـحـاد شـوروی دیــدار نــمـود، بـعــدهـا در خـاطـراتـش از ایــن سـفــر تـحـت عـنـوان

En Digters opgør( مـخـالـفـت یـک نـویـسـنـدۀ خـلاق)( 1963)( صص 114 و 131) دربــارۀ دهـقــانـان اسـیـر اشـتــرا

کـی سـازی اجـبـاری نــوشـت: آن هـا از چـارچـوب هــسـتـی شـان بـیــرون رانــده شـده بــودنــد. (…) دقــیـقـاً در هـمـان

زمـان بــرآورد مـی شـد، کــه در حـدود 30 مـیـلـیـون دهــقـان از بـیـم اشـتـراکـی سـازی در کــشـور فـراری بـودنـد. (…)

مـن فـکـر مـی کـردم هـر صـورتـی کـه مـی بـیـنـم عـنـوان رمـانـی از تـمـام تـبـایـنـات مـهـم زنـدگـانـی اسـت.”

نـتـیـجـۀ سـیـاسـی بــااهـمـیـت اشـتــراکـی سـازی اجـبـاری از بـیـن رفـتــن اتـحـاد طـبـقـات کـارگــر و دهــقـان بــرای

هـمـیـشـه بـود.

6- Homage to Catalonia, p.247(England, Penguin Books, 1975)

7- هـمـان

8- اعـضـاء اتـحـادیــۀ صـنـفـی سـوسـیـال دمـوکــرات یـو.جـی.تـی(UGT) در شـعــاع وسـیــعـی در اشـتــراکـی سـازی، عـلـی

رغـم مـخـالـفـت رهـبـری یـو.جـی.تـی بـا خـوداداری انـبـاز گـشـتـنـد.

9- Anarchism and Workers’ Self-Management in Revolutionary Spain, p.380(Edinburg, AK Press, 2013)

10- Die Soziale Revolution in Spanien. Dokumente und Selbstdarstellungen der Arbeiter und Bauern, s.336(Berl

in, 1974)

11- امـا گُـلـدمـن(Emma Goldman)(1940- 1869)، کـه بــه دعـوت آنـارشـیـسـت هـای اسـپـانـیـا در 1936 بـه کـاتـالـونـیـا

سـفــر نـمـوده بـود، از جـمـلــۀ مـخـالـفـیـن هـمـکـاری رهـبــری ثـی.ان.تـیاف.آ.آی بــا احـزاب جـبـهـۀ خـلـقـیبـود.

بــه نـظـر گـلـدمـن کـمـونـیـسـت هـا در اولـیـن فــرصـت بـه سـلـب نـفـوذ از آنـارشـیـسـت هـا مـی پـرداخـتـنـد( امـری کـه

جـامـۀ حـقـیـقـت بــه خـود پــوشـیـد). ولـی گـلــدمـن بــه مـلاحـظـۀ حـسـاسـیــت اوضـاع از انــتـقـاد عــلـنـی از سـیــاسـت

رهـبـری ثـی.ان.تـیاف.آ.آی خـودداری نـمـود.

12- بـه عـنـوان نـمـونـه در کـشـاورزی بـهـره از 30 تـا 50 درصـد بـالا رفـتـه بـود.

13- در انـتـخـابــات پــارلـمـان(Cortes) در فــوریــه 1936 تــنـهـا 16 نـمـایــنـده از بـیــن 473 نـمـایـنــدۀ انــتـخـاب شــده از

حـزب کـمـونـیـسـت( اسـتـالـیـنـیـسـتـی) بـودنـد.

14- Jalones De Derrota Promesa de Victoria. Crítica y teoría de la revolución española (1930 – 1939), p.131(Spa

in, Distribuidor exclusivo, ZYX,1977)

15- چـنـد سـال پـیـش از آن یـکـی از مـؤسـسـیـن حـزب کـمـونـیـسـت اسـپـانـیـا( اسـتـالـیـنـیـسـتـی)، خـوآکـیـن مـائـوریـن(Joa

quin Maurin )، در مـه 1924 در جــزوه ای ضـمـن اعـلان جـنـگ بــه ثـی.ان.تـی نــوشـتـه بـود: ” مـحـو سـاخـتـن نـهـا

یـی آنـارشـیـسـم امــر دشـواری در کـشـوری اسـت، کــه جـنـبـش کـارگـری آن طـی نـیـم قـرن تـحـت هـنـایـش تـبـلـیـغـات

آنـارشـیـسـتـی قـرار گـرفـتـه اسـت. ولـی مـا کـار آن را خـواهـیـم سـاخـت.

16- دولـت مـرکـزی جـمـهـوری خـواه در مـادریـد در نـوامـبـر 1936 بـه والـنـسـیـا نـقـل مـکـان داده شـده بـود.

17- Der kurze Sommer der Anarchie, s.272(Frankfurt am Main, 1972).

18- لـنـیـن: ” چـه بـایـد کـرد؟“( 02- 1901)،

Lenin, Werke, bd.5, s.386(Berlin, Dietz, 1961-64)

آنـارشـیـسـم در انـقـلاب روسـیّـه / ١

تـوفـان آراز

١

آنـارشـیـسـمِ پـیـشـاپـیـش مـلـهـم از سـنـدیـکـالـیـسـم انـقـلابـی الـهـام افـزون تـری از انـقـلاب روسـیـه گـر فـت.

انـقـلاب روسـیـه یـک جـنـبـش بـسـیـار عـریـض تـوده ای، یـک سـیـل خـلـقـی شـکـنـنـده بـود، کـه از حـدود تـشـکـلات ایـدئـولـوژیـک تـجـاوز کـرد، و آن هـا را در خـود غـرق سـاخـت. آن مـنـحـصـراً بـه خـلـق تـعـلـق داشـت. آن انـقـلابـی حـقـیـقـی، جـوشـیـده از پـایـیـن بـود، و خـود بـه خـود ارگـان هـای یـک دمـوکـراسـی مـسـتـقـیـم را پـدیـد آورد. آن دارای کـلـیـۀ مـشـخـصـات نـمـونـۀ یـک انـقـلاب اجـتـمـا عـی بـا گـرایـش ضـدمـقـامـاتـی بـود. ولـیـکـن، مـوقـعـیـت نـسـبـةً ضـعـیـف آنـارشـیـسـت هـای روسـی مـانـع آنـان از اسـتـفـاده از وضـعـیـت هـایـی گـردیـد، کـه بـه شـکـلـی غـیـرعـادی مـنـاسـب بـرای پـیـرو زی انـدیـشـه هـای شـان بـودنـد.

در نـهـایـت انـقـلاب بـه قـول بـرخـی در نـتـیـجـۀ اسـتـادی و بـه قـول بـرخـی دیـگـر در نـتـیـجـۀ حـیـلـه گـری ای کـه دایـرۀ انـقـلابـیـون حـرفـه ای بـر گـرد ولادیـمـیـر ایـلـیـچ لـنـیـن(Vladimir Ilitj Len in )( 1924- 1870) بـه خـرج دادنـد، مـصـادره و از مـسـیـر اصـلـیـش مـنـحـرف گـردیـد. بـا وجـود ایـن، شـکـسـت انـقـلاب خـلـقـی حـقـیـقـی بـرای انـدیـشـۀ آنـارشـیـسـم بـی ثـمـر نـبـود. اولاً تـصـرف اشـتـراکـی وسـایـل تـولـیـد بـه عـمـل آمـده در جـریـان انـقـلاب بـه صـورت زمـیـنـه ای مـمـکـن سـازنـدۀ غـلـبـۀ آتـی سـوسـیـالـیـسـم غـیـرمـقـامـاتـی بـر سـوسـیـالـیـسـم مـقـامــاتـی بـا دولـت آن، کـه شـرائـط سـربـازخـانـه ای در جـامـعـۀ انـسـانـی حـاکـم مـی سـازد، حـفـظ شـد. دومـاً آزمـون اتـحـاد جـمـاهـیـر شـوروی فـرصـتـی گـردیـد بـرای شـمـاری آنـارشـیـسـت روسـی و غـیـرروسـی تـا درس مـرکـبـی از شـکـسـت مـوقـت فـراگـیـرنـد. آن هـا فـرصـت بـازبـیـنـی در مـسـائـل انـقـلاب و آنـارشـیـسـم را بـه دسـت آوردنـد. آن هـا بـه قـول پـیـوتـر آلـکـسـیـویـچ کـروپُـتـکـیـن(Pjotr Alekseevitj Kropotkin)( 1921- 1842) – آن چـه کـه مـورد تـکـرار ولـیـن( نـام مـسـتـعـارِ وسـفـلـود مـیـخـائـیـلـوویـچ ایـخـنـبـائـوم (Vsevlod Mikhailovitj Eikhenbaum(Volin)( 1945- 1882) نـیـز قـرار گـرفـت – آمـوخـتـنـد چـگـونـه نـبـایـد انـقـلاب کـرد، اگـر از قـبـل انـقـلاب کـردن را نـدانـسـت. آزمـون شـوروی تـا درجـۀ زیـادی مـؤیـد صـحـت نـقـطـه نـظـرات پـیـشـگـویـی وارانـۀ بـنـیـان گـذاران آنـارشـیـسـم، خـاصـه انـتـقـاد آنـان از سـوسـیـالـیـسـم مـقـامــاتـیبـود.

آنـارشـیـسـم در انـقـلاب روسـیّـه / ٢

تـوفـان آراز

٢

اسـاس انـقـلاب روسـیـه در 1917 انـقـلاب در 1905 بـود، کـه در جـریـان آن ارگـان هـای انـقـلابـی از نـوع نـویـن پـدیـدار گـشـتـنـد: شـوراهـا( بـه روسـی: سـویـت هـا). آن هـا در کـارخـانـه هـای سـان پـتـرز بـورگ در جـریـان یـک اعـتـصـاب عـمـومـی خـودرو ایـجـاد شـدنـد. در کـشـوری کـه جـنـبـش صـنـفـی یـا سـنـت اتـحـادیـۀ صـنـفـی سـازمـان یـافـتـه پـدیـده ای دیـرزاد بـود1، شـوراهـا بـا هـمـآهـنـگ سـازی مـبـارزات کـارخـانـه هـای اعـتـصـابـی یـک خـلاء را پـر کـردنـد. ولـیـن آنـارشـیـسـت عـضـو آن گـروه کـوچـکـی بـود، کـه در ارتـبـاط تـنـگـاتـنـگ بـا کـارگـران و بـه پـیـشـنـهـاد آنـان ابـتـکـار ایـجـاد نـخـسـتـیـن شـورا را بـه عـمـل آوردنـد. در رابـطـه بـا خـصـلـت آنـارشـیـسـتـی شـوراهـای پـدیـدار در انـقـلاب 1905 لـو داویـدوویـچ تـروتـسـکـی(Le Davidovitj Trotskij)(مـقـتـ. 1940- 1879)، کـه ریـا سـت شـورا در سـان پـتـرزبـورگ را عـهـده دار بـوده، گـواهـی مـی دهـد – و ایـن گـواهـی او مـطـابـق بـا گـواهـی ولـیـن اسـت ، کـه فـعـالـیـت شـورا بـه مـعـنـای سـازمـان دهـی آنـارشـی بـود. هـسـتـی و تـکـامـل آتـی آن بـر تـحـکـیـم آنـارشـی دلالـت داشـت.”

ایـن آزمـون شـوراهـا بـرای هـمـیـشـه در آگـاهـی کـارگـران حـک شـد، و هـنـگـامـی کـه انـقـلاب فـوریـه 1917 روی داد، انـقـلابـیـون رهـبـری کـنـنـده نـیـاز بـه ابـتـکـار عـمـلـی تـازه ای نـداشـتـنـد. کـارگـران بـه شـکـل خـود بـه خـودی کـارخـانـه هـا را دراخـتـیـار گـرفـتـنـد. بـرای بـار دوم شـوراهـا بـه خـودی خـود ظـاهـر گـشـتـنـد، و انـقـلابـیـون حـرفـه ای را غـافـلـگـیـر سـاخـتـنـد! لـنـیـن اذعـان داشـت، کـه تـوده هـای کـارگـر و دهـقـان صـدهـا بـرابـر از بـلـشـویـک هـا چـپـی تـربـودنـد. اعـتـبـار و شـهـرت شـوراهـا بـه انـدازه ای بـود، کـه انـقـلاب اکـتـبـر تـنـهـا بـه نـام آن هـا مـی تـوانـسـت عـمـلـی گـردانـده شـود.

ولـیـکـن شـوراهـا بـا وجـود نـیـرو و زنـده بـودن عـاری از یـکـپـارچـگـی، آزمـون انـقـلابـی و تـدارک یـافـتـگـی ایـدئـولـوژیـک بـودنـد. ایـن نـقـصـان هـا آن هـا را بـه قـربـانـیـان سـادۀ احـزاب سـیـاسـی بـا نـظـریـات انـقـلابـی نـامـشـخـصـی تـبـدیـل سـاخـت. حـزب بـلـشـویـک بـا وجـود یـک تـشـکـیـلات اقـلـیـت بـودن تـنـهـا تـشـکـیـلات انـقـلابـی واقـعـاً سـازمـان یـافـتـه و صـاحـب شـنـاخـت بـود. آن در سـطـح سـیـاسـی تـقـریـبـاً بـدون رقـبـاء در جـنـاح چـپ افـراطـی بـود. آن بـرخـوردار از رهـبـران درجـۀ یـک بـود. آن چـنـان کـه ولـیـن ذکـر مـی کـنـد، یـک فـعـالـیـت دیـوانـه وار، تـب آلـود و خُـردکـنـنـدهداشـت.

دسـتـگـاه حـزب – کـه جـوزف اسـتـالـیـن(Josef Stalin)( 1953- 1878) در آن زمـان هـنـوز جـزو نـاشـنـاخـتـۀ آن بـود – بـه شـوراهـا بـه دیـدۀ بـدگـمـانـی مـی نـگـریـسـت. بـلافـاصـلـه پـس از تـصـرف قـدرت ارادۀ خـود بـه خـودی و شـکـسـت نـاپـذیـر سـوسـیـالـیـزه کـردن تـولـیـد اولـیـن بـیـانـش را در کـنـتـرل کـارگـری یـافـت. بـرطـبـق دسـتـورنـامـۀ 14 نـوامـبـر 1917 شـرکـت کـارگـران در مـدیـریـت کـارخـانـه هـا و تـعـیـیـن بـهـاء تـولـیـدات کـارخـانـه قـانـونـی گـردیـد. مـخـفـی کـاری تـجـارتـی لـغـو شـد، و مـالـکـان مـجـبـور از عـلـنـی سـاخـتـن مـکـاتـبـات و حـسـاب هـای شـان گـردیـدنـد. ویـکـتـور سـرج(Victor Serge)( 1947- 1890) مـی نـویـسـد: ” قـصـد رهـبـران انـقـلاب آن بـود کـه فـراتـر از ایـن نـرونـد.” در آوریـل 1918 ” آن هـا هـنـوز بـرنـامـه داشـتـنـد (…) کـه شـرکـت هـای سـهـامـی مـخـتـلـطـی دائـر سـازنـد، کـه در آن هـا مـی بـایـد سـرمـایـۀ روسـی و خـارجـی بـه اتـفـاق دو لـت شـوروی شـریـک بـاشـنـد.” ابـتـکـار تـصـمـیـم سـلـب مـالـکـیـت از طـرف تـوده هـا بـه عـمـل آمـد و نـه از طـرف دولـت.”

20 اکـتـبـر 1917 در نـخـسـتـیـن کـنـگـرۀ شـوراهـای کـارخـانـه پـیـشـنـهـادی بـا الـهـام آنـار شـیـسـتـی بـه پـیـش کـشـیـده شـد بـا ایـن مـطـالـبـه کـه کـنـتـرل تـولـیـد و کـمـیـسـیـون هـای کـنـتـرل نـبـایـد تـنـهـا ارگـان هـای تـحـقـیـق بـاشـنـد، بـلـکـه (…) سـلـول هـای آیـنـده، کـه از اکـنـون بـه بـعـد بـایـد تـحـویـل شـدن تـولـیـد بـه کـارگـران را تـدارک بـیـنـنـد.” آنـا پـانـکـراتُـفـا( Anna Pankratova) (1957- 1897) ذکـر کـرده اسـت: ” بـلافـاصـلـه پـس از انـقـلاب اکـتـبـر ایـن گـرایـشـات آنـارشـیـسـتـی خـود را بـسـیـار بـدون زحـمـت مـعـتـبـر سـاخـتـنـد، و پـیـش رفـت چـنـان زیـادی داشـتـنـد، کـه سـرمـایـه داران بـه شـدت بـه مـخـالـفـت بـا عـمـلـی گـردیـدن دسـتـورنـامـه دربـارۀ کـنـتـرل کـارگـری پـرداخـتـنـد، و رد کـردن پـیـشـنـهـاد شـرکـت کـارگـران در تـنـظـیـم تـولـیـد را ادامـه دادنـد.”

در واقـع کـنـتـرل کـارگـری بـه زودی خـود را یـک تـدبـیـر نـاکـافـی نـشـان داد. کـارفـرمـایـان خـراب کـاری بـه عـمـل مـی آوردنـد، و انـبـارهـای شـان را پـنـهـان مـی سـاخـتـنـد. بـعـضـی اوقـات اصـلاً کـمـیـتـه هـای کـارخـانـه2 را بـه صـورت ابـزاری در خـدمـت مـدیـریـت بـه کـار مـی گـرفـتـنـد، و حـتـی مـی پـنـداشـتـنـد مـلـی سـازی مـی تـوانـسـت سـودآور بـاشـد. پـاسـخ کـارگـران بـه ایـن گـونـه حـر کـات کـارفـرمـایـان اشـغـال کـارخـانـه هـا و ادارۀ شـان بـه حـسـاب خـویـش بـود. کـارگـران در تـصـمـیـمـات شـان اعـلام مـی کـردنـد، کـه مـا صـاحـبـان کـارخـانـه هـا را از کـار بـرنـمـی داریـم، ولـی در صـورتـی کـه آن هـا نـخـواهـنـد کـارکـرد کـارخـانـه هـا را تـضـمـیـن کـنـنـد، تـولـیـد را بـه دسـت خـود مـی گـیـریـم.” پـانـکـراتُـفـا مـی افـزایـد، کـه در ایـن نـخـسـتـیـن مـرحـلـۀ هـرج و مـرجو ابـتـدایـیسـوسـیـالـیـزه کـردن اغـلـب پـیـش مـی آمـد، کـه شـوراهـای کـارخـانـه پـس از بـرداشـتـه شـدن مـالـکـان از کـار یـا فـرار آن هـا مـدیـریـت کـارخـانـه هـا را بـرعـهـده مـی گـرفـتـنـد.”

کـنـتـرل کـارگـری سـریـعـاً جـایـش را بـه سـوسـیـالـیـزه کـردن سـپـرد. اسـاس بـازسـازی انـقـلابـی مـی بـایـد خـوداداری کـارگـران بـاشـد. تـنـهـا ایـن امـر تـوانـایـی زادن چـنـان اشـتـیـاق انـقـلابـی در تـوده هـا را داشـت، کـه غـیـرمـمـکـن را مـمـکـن سـازنـد. هـنـگـامـی کـه واپـسـیـن کـارگـر، هـر بـی کـار، هـر زن آشـپـز مـشـاهـده نـمـایـد، کـه کـارخـانـه هـا، زمـیـن و اداره بـرعـهـدۀ اتـحـادیـه هـای کـارگـران، کـارمـنـدان، مـسـتـخـدمـان، دهـقـانـان و کـمـیـتـه هـای خـواربـاررسـانـی دمـوکـراتـیـک و غـیـره، کـه بــه

وسـیـلـۀ خـلـق ایـجـاد گـشـتـه انـد، قـرار گـرفـتـه انـد، هـنـگـامـی کـه بـیـنـوایـان ایـن را بـه بـیـنـنـد و حـس کـنـنـد، هـیـچ قـدرتـی قـادر بـه شـکـسـت دادن انـقـلاب اجـتـمـاعـی نـخـواهـد بـود. آیـنـده آمـادۀ پـذ یـره شـدن یـک جـمـهـوری از نـوع کـمـون پـاریـس( 1871)، جـمـهـوری شـوراهـا بـود.

ولـیـن تـوضـیـح مـی دهـد: ” حـزب بـلـشـویـک بـرای آن کـه تـوده هـا را بـه هـنـایـانـد، اعـتـمـاد و تـمـایـل شـان را جـلـب کـنـد، (…) شـعـاری بـه پـیـش کـشـیـد، کـه تـا بـه آن زمـان بـرای آنـارشـیـسـت هـا نـمـونـه بـود.” ایـن شـعـار کـل قـدرت بـه شـوراهـا! بـود، و تـوده هـا آن را حـسـاً بـه مـعـنـای آنـار شـیـسـتـیـش درک مـی کـردنـد. پـتـر آرشـیـنـوف(Peter Arsjinov)( 1937- 1887) گـواهـی مـی دهـد، کـه کـارگـران انـدیـشـۀ قـدرت شـوروی را بـه صـورت انـدیـشـۀ خـودمـخـتـاری آزادانـه، هـم اجـتـمـاعـی و هـم اقـتـصـادی تـعـبـیـر مـی کـنـنـد.” در سـومـیـن کـنـگـرۀ شـوروی(در آغـاز 1918) لـنـیـن اعـلام کـرد: ” انـدیـشـه هـای آنـارشـیـسـتـی اکـنـون اشـکـال زنـده ای بـه خـود مـی گـیـرنـد.” و کـوتـه زمـانـی بـعـد در هـفـتـمـیـن کـنـگـرۀ حـزب(8- 6 مـارس) او تـزهـایـی از خـود را بـه تـصـویـب رسـانـیـد، کـه از جـمـلـه مـربـوط بـودنـد بـه سـوسـیـالـیـزه کـردن تـولـیـد، مـدیـریـت تـولـیـد بـه وسـیـلـۀ سـازمـان هـای کـارگـری(اتـحـادیـه هـای صـنـفـی، کـمـیـتـه هـای کـارخـانـه و غـیـره)، حـذف کـارمـنـدان ثـابـت دولـت، پـلـیـس و ارتـش، پـرداخـت حـقـوق و مـزد یـکـسـان، شـرکـت جـمـیـع اعـضـاء شـوروی در رهـبـری و ادارۀ دولـت، هـم چـنـیـن تـدریـجـاً از بـیـن بـردن کـامـل دولـت و نـمـاد پـول. در کـنـگـرۀ اتـحـادیـه هـای صـنـفـی(بـهـار 1918) لـنـیـن کـارخـانـه هـا را کـمـون هـای خـوداداره کـنـنـدۀ مـولـدیـن و مـصـرف کـنـنـدگـانتـعــریـف کـرد. آنـارکـوسـنـدیـکـالـیـسـت گـرگـوری مـاکـسـیـمـوف(Gregori Ma

Ximov)(1950- 1893) حـتـی بـرایـنـسـت، کـه بـلـشـویـک هـا نـه تـنـهـا نـظـریـۀ مـرگ تـدریـجـی دولـت[3]، بـلـکـه هـم چـنـیـن ایـدئـولـوژی مـارکـسـیـسـم را بـه طـور کـلـی تـرک کـرده بـودنـد. آن هـا بـه نـوعـی آنـارشـیـسـت هـا تـبـدیـل شـده بـودنـد.”

آنـارشـیـسـم در انـقـلاب روسـیّـه / ٣

تـوفـان آراز

٣

غـریـزه و اشـتـیـاق انـقـلابـی تـوده هـا، کـه بـلـشـویـک هـا بـا سـودجـویـی از آن امـکـان کـسـب رهـبـری بـر انـقـلاب را یـافـتـنـد، مـسـلـمـاً نـه بـا ایـدئـولـوژی سـنـتـی و نـه بـا مـقـاصـد واقـعـی آن هـا سـازگـاری نـداشـت. آن هـا عـادةً مـقـامـاتـی، پـی روان مـتـعـصـب انـدیـشـه هـای دولـت، دیـکـتـاتـوری، مـرکـزگـرایـی، نـقـش رهـبـری کـنـنـدۀ حـزب، ادارۀ اقـتـصـاد از بـالا بـودنـد؛ و ایـن هـا بـه طـور کـامـل و اکـمـل در تـضـاد بـا درک آنـارشـیـسـتـی واقـعـی از دمـوکـراسـی شـورایـی قـرار داشـتـنـد.

کـتـاب دولـت و انـقـلاب، کـه در مـاه هـای اوت و سـپـتـامـبـر 1917، کـوتـه زمـانـی پـیـش از قـیـام اکـتـبـر، بـه نـگـارش درآمـده، آیـیـنـه ای اسـت نـمـایـان کـنـنـدۀ ابـهـامـات و نـاسـازی هـا در نـظـریـات لـنـیـن. بـعـضـی صـفـحـات کـتـاب بـه آسـانـی مـی تـوانـسـتـه انـد بـه دسـت یـک آنـارشـیـسـت بـه رشـتـۀ تـحـریـر درآمـده بـاشـنـد! پـذیـرش او ایـن را کـه انـقـلاب بـایـد از پـایـیـن بـه اجـراء گـذاشـتـه شـود، در تـبـایـن بـا دفـاع او از هـدایـت انـقـلاب از بـالا قـرار دارد. انـدیـشـه هـای دولـت، مـرکـزگـرایـی و سـلـسـلـه مـراتـب آشـکـارا بـه پـیـش کـشـیـده مـی شـونـد: دولـت پـس از تـصـرف قـدرت از سـوی پـرولـتـاریـا بـاقـی مـانــده، پـیـش از بــه اتـمـام رسـیـدن یـک دورۀ انـقـلابـی نـخـواهـد مُـرد. ایـن بـرزخ یـک پـروسـۀ بـطـیء، درازمـدتخـواهـد بـود. آن چـه انـقـلاب، در پـنـاه بـدیـهـی شـوراهـا، بـه دنـیـا خـواهـد آورد، دولـت پـرولـتـاریـایـییـا دیـکـتـاتـوری پـرولـتـاریـا ، دولـت بـورژوایـی بـدون بـورژوازیخـواهـد بـود.

لـنـیـن از سـرمـایـه داری دولـتـی آلـمـان، اقـتـصـاد جـنـگـی“(die kriegswirtschaft)، درس مـی گـیـرد. سـازمـان دهـی صـنـعـت بـزرگ مـدرن بـا انـضـبـاط آهـنـیـنآن بـه وسـیـلـۀ سـرمـایـه داری یـکـی از سـرمـشـق هـای اوسـت، و بـعـد انـدیـشـۀ سـرمـایـه داری انـحـصـاری دولـتـیدر ذهـن او شـکـل مـی گـیـرد.4 او در مـورد یـک انـحـصـار دولـتـی چـون پـی.تـی.تـی.(P.T.T.)(مـؤ سـسـۀ پـسـت و تـلـگـراف فـرانـسـه) مـالامـال از اعـجـاب و تـحـسـیـن اسـت: ” چـه مـکـانـیـسـم تـکـامـل یـافـتـۀ تـحـسـیـن انـگـیـزی! فـکـر کـنـیـد کـل زنـدگـی اقـتـصـادی بـه صـورت مـؤسـسـۀ پـسـت سـازمـان دهـی شـود (…). بـه بـیـنـیـد، ایـنـسـت آن دولـت، آن اسـاس اقـتـصـادی مـورد نـیـاز مـا.” او ابـتـداء بـرای مـحـول شـدن ادارۀ تـولـیـد و بـازرگـانـی بـه اتـحـادیـه هـای کـارگـری، خـوداداری مـصـر اسـت، امـا بـعـد تـأکـیـد می کـنـد، که ادارۀ خـود بـدون مـقـامـاتو اطـاعـت” ” رؤیـاهـای آنـارشـیـسـتـیهـسـتـنـد. و بـالاخـره نـسـخـۀ جـادویـی خـود را مـی نـویـسـد: ” کـلـیـه شـهـرونـدان بـایـد بـه کـارمـنـدان و کـارگـران در یـک شـرکـت دولـتـی واحـد شـامـل جـمـیـع مـردمتـبـدیـل گـردنـد، کـل جـامـعـه بـایـد بـه یـک ادارۀ واحـد بـزرگ و یـک کـارخـانـۀ واحـد بـزرگتـغـیـیـر شـکـل بـیـابـد.” و شـوراهـا؟ بـلـی، طـبـیـعـةً آن هـا بـایـد مـطـیـع حـزب کـارگـران گـردنـد، حـزبـی کـه وظـایـف تـاریـخـیـش عـبـارت اسـت از رهـبـریپـرولـتـاریـا.

آنـارشـیـسـت هـای دورانـدیـش روسـی در تـعـبـیـرشـان از نـظـریـات چـنـدپـهـلـوی لـنـیـن اشـتـبـاه نـکـردنـد، و در مـورد آن هـا به کـارگـران هـشـدار دادنـد. در روزنـامـۀ آنـارشـیـسـت هــا Golos Truda

(صـدای کـار) در آخـریـن مـاه هـای 1917 و آغـاز 1918 پـیـشـگـویـانـه نـوشـتـه شـد: ” بـلـشـویـک هـا – کـه سـوسـیـالـیـسـت هـا، سـیـاسـتـمـداران و دولـت دوسـتـان انـد، یـعـنـی مـردانـی کـه بـه صـورت مـرکـزگـرایـانـه و مـقـامـاتـی عـمـل مـی کـنـنـد – هـنـگـامـی کـه قـدرت شـان تـحـکـیـم و قـانـونـیـت بـیـا بـد، بـنـای تـنـظـیـم زنـدگـی کـشـور و خـلـق را بـا وسـایـل دولـت و دیـکـتـاتـوری تـحـمـیـلـی مـرکـز خـوا هـنـد گـذاشـت (…). شـوراهـای شـمـا (…) انـدک انـدک بـه ارگـان هـای اجـرایـی ادارۀ دولـت مـرکـزی کـاهـش داده خـواهـنـد شـد (…). مـا شـاهـد بـرقـراری یـک دسـتـگـاه سـیـاسـی و دولـتـی مـقـامـاتـی خـوا هـیـم بـود، کـه از بـالا اداره خـواهـد گـردیـد، و هـمـه چـیـز را بـا مـشـت آهـنـیـن خُـرد خـواهـد کـرد (…). و وای بـه حـال کـسـی کـه نـخـواهـد بـا قـدرت مـرکـزی مـوافـق بـاشـد!” ” کـل قـدرت بـه شـورا هـا در عـمـل بـه مـعـنـای قـدرت رهـبـران حـزب خـواهـد گـردیـد.”

گـرایـشـات پـیـوسـتـه آنـارشـیـسـتـی تـر تـوده هـا لـنـیـن را – بـه قـول ولـیـن – مـجـبـور سـاخـت تـا بـرای زمـانـی راه قـدیـم را تـرک گـویـد. او قـول داد اجـازه نـخـواهـد داد دولـت، مـقـامـات، دیـکـتـا تـوری بـیـش از یـک سـاعـت، بـیـش از یـک دقـیـقـه بـاقـی بـه مـانـد. و از آن بـه بـعـد مـی بـایـد آنـار شـیـسـمبـاشـد!

طـبـیـعـةً نـسـنـجـیـده خـواهـد بـود ایـن ادعـا کـه لـنـیـن و هـمـکـاران او عـامـداً دامـی بـرای تـوده هـا گـذاشـتـه بـوده بـاشـنـد. کـنـش آنـان در حـقـیـقـت امـر مـبـیـن دوئـیـتِ(dualism) نـظـری بـود. هـمـه کـس مـی تـوانـسـت پـیـش بـیـنـی نـمـایـد، کـه تـضـاد بـیـن دو قـطـب درک آنـان بـایـد بـه زودی آشـکـار گـردد: یـا فـشـار پـیـوسـتـه افـزون تـر آنـارشـیـسـتـی تـوده هــا مـی بـایـد بـلـشـویـک هـا را مـجـبـور از فـرامـوشـی وجـوه مـقـامـاتـی عـقـیـدۀ شـان بـه سـازد؛ یـا بـرعـکـس تـحـکـیـم قـدرت بـلـشـویـک هـا، بـه شـمـاره افـتـادن نـفـس هـای انـقـلاب خـلـقـی مـی بـایـد آن هـا را وادار از مـتـوقـف سـاخـتـن جـریـان هـمـسـویـی بـا آنـارشـیـسـم کـنـد.

عـنـصـر تـازه ای بـه تـصـویـر افـزوده شـد، کـه کـامـلاً تـغـیـیـر دهـنـدۀ اسـاس مـسـئـلـه بـود: شـرا ئـط وحـشـت نـاک جـنـگ داخـلـی(21- 1918) و مـداخـلـۀ نـظـامـی دول خـارجـی، اسـمـاً فـرانـسـه و انـگـلـیـس، مـخـتـل گـشـتـن دسـتـگـاه تـولـیـد و حـمـل و نـقـل، کـمـبـود مـتـخـصـصـیـن فـنـی. ایـن شـرا ئـط رهـبـران بـلـشـویـک را مـجـبـور از بـه اجـراء گـذاشـتـن قـوانـیـن اسـتـثـنـائـی، دیـکـتـاتـوری و تـمــرکــزدهـی، بــه کــاربــردن مــشــت آهــنــیـنســاخـت. ” کـمـونـیـسـم جـنـگـی“(Vojénnyj Kommunizm)، کـه از 1918 تـا 1921 بـه اجـراء گـذاشـتـه شـد، سـیـاسـت نـامـوفـقـی در ایـن شـرائـط بـود. تـروتـسـکـی اقـرار کـرد: ” کـمـونـیـسـم جـنـگـی تـلاش بـرای پـیـاده کـردن سـوسـیـالـیـسـم نـبـود. آن یـک ضـرورت نـظـامـی نـادرسـت، ولـی اجـبـاری بـود.” لـنـیـن نـیـز اقـرار کـرد: ” کـمـونـیـسـم جـنـگـی در اثـر جـنـگ و ویـرانـی بـه مـا تـحـمـیـل شـد. آن سـیـاسـتـی نـبـود و نـتـوانـسـت کـه بـا وظـائـف اقـتـصـادی پـرولـتـاریـا مـطـابـقـت داشـتـه بـاشـد.” لـوئـیـس فـیـشـر(Louis Fischer)(1970- 1896) در کـتـاب شـرح حـالـیـش تـحـت عـنـوان The Life of Lenin( زنـدگـانـی لـنـیـن)(1964) مـی نـویـسـد: ” جـنـگ داخـلـی مـیـراثـی از بـی قـانـونـی و نـابـودی جـسـمـی بـرجـای گـذارد. آن دو ویـژگـی را در روان روس بـرجـسـتـه سـاخـت، ویـژگـی هـایـی کـه در تـنـاقـض بـا یـکـدیـگـر و درعـیـن حـال مـکـمـل یـکـدیـگـر بـودنـد: گـرایـش بـه آنـارشـی و اطـاعـت جـویـی مـحـض. بـلـشـویـسـم مـی بـایـد اولـی را مـتـوقـف و دومـی را تـقـویـت کـنـد.” ولـی آنـارشـیـسـت هـا حـاضـر بـه پـذیـرش ایـن نـبـودنـد، کـه مـشـکـلات صـرفـاً مـی بـایـد دارای عـلـل عـیـنـی، در بـرون انـقـلاب بـاشـنـد. بـه نـظـر آنـارشـیـسـت هـا آن هـا بـخـشـاً نـتـیـجـۀ مـنـطـقـی درونـی نـظـریـات مـقـامـاتـی بـلـشـویـسـم، بـی کـفـایـتـی نـمـونـۀ یـک قـدرت دولـت بـوروکـراتـیـک و بـه حـد افـراطـی مـتـمـرکـز بـودنـد. بـه قـول ولـیـن ازجـمـلـه نـاشـا یـسـتـگـی دولـت، مـطـالـبـۀ اداره و کـنـتـرل هـمـه چـیـز بـه وسـیـلـۀ آن بـود، کـه سـبـب سـاز نـاتـوانـیـش از سـازمـان دهـی زنـدگـی اقـتـصـادی کـشـور و حـرکـت دادن آن بـه سـوی یـک ورشـکـسـتـگـی نـهـا یـی، مـشـخـصـاً بـا فـلـج شـدن فـعـالـیـت صـنـعـتـی، تـخـریـب گـردیـدن کـشـاورزی و قـطـع شـدن کـلـیـۀ بـنـدهـا بـیـن شـاخـه هـای مـخـتـلـف اقـتـصـاد گـردیـد.

ولـیـن بـه عـنـوان مـثـال بـه روایـت داسـتـان پـالایـشـگـاه نـفـت قـدیـمـی نـوبـل(Nobel) در پـتـرو گـراد مـی پـردازد، کـه چـهـارهـزار کـارگـر پـالایـشـگـاه پـس از تـرک شـدن آن از طـرف صـاحـبـان تـصـمـیـم مـشـتـرکـانـۀ در کـار نـگـاه داشـتـن آن را اتـخـاذ نـمـودنـد. آن هـا بـی نـتـیـجـه بـه دولـت بـلـشـویـکـی رجـوع کـردنـد. آن گـاه کـوشـیـدنـد تـا پـالایـشـگـاه را بـا نـیـروی خـود اداره نـمـایـنـد، بـه ایـن صـورت کـه خـود را بـه گـروه هـای سـیـار مـسـئـول تـهـیـۀ سـوخـت، مـواد خـام و وسـایـل حـمـل و نـقـل تـقـسـیـم کـردنـد. کـارگـران پـیـشـاپـیـش بـه مـذاکـره بـا رفـقـای شـان در راه آهـن پـرداخـتـه بـودنـد. دولـت خـشـمـگـیـن شـد. از آن جـا کـه دولـت عـهـده دار مـسـئـولـیـت کـلـیـۀ امـور مـمـلـکـت بـود، نـمـی تـوانـسـت بـه پـذیـرد کـه هـر کـارخـانـه ای بـه دلـخـواه خـود عـمـل کـنـد. شـورای کـارگـری قـرص ایـسـتـاد، و کـارگـران را بـه جـلـسـۀ مـشـتـرک فـراخـوانـد. کـمـیـسـر خـلـق بـرای کـار شـخـصـاً بـه مـنـظـور اخـطـار بـه کـارگـران در مـورد نـتـیـجـۀ جـدی بـی انـضـبـاطـیدر جـلـسـه حـاضـر گـردیـد. او از رفـتـار آنـارشـیـسـتـی و خـودخـواهـانـهآن هـا انـتـقـاد بـه عـمـل آورد. آن هـا را بـه اخـراج بـدون تـلافـی زیـان تـهـدیـد نـمـود. کـارگـران بـه او پـاسـخ دادنـد، کـه آن هـا خـواهـان امـتـیـازات نـبـود نـد؛ دولـت تـنـهـا مـی بـایـد اجـازه دهـد کـارگـران و دهـقـانـان در سـرتـاسـر کـشـور هـمـشـکـل عـمـل کـنـنـد. امـا بـیـهـوده. دولـت نـقـطـه نـظـرش را حـفـظ نـمـود، و پـالایـشـگـاه بـسـتـه شـد.

گـواهـی ولـیـن از سـوی یـک کـمـونــیـسـت، آلـکـسـانـدرا مـیـخـائـیـلـوفـنـا کـولـونـتـای(Aleksandra

Mikhajlovna Kollontaj)(1952- 1872)، تـأیـیـد مـی گـردد. کـولـونـتـای در 1921 شـاکـی بـود، کـه نـمـونـه هـای بـی شـمـار ابـتـکـارات کـارگـری در مـیـان تـل اوراق و چـرنـدیـات بـی ثـمـر بـوروکـرا تـیـک نـاپـدیـد شـده بـودنـد: ” چـقـدر کـارگـران بـایـد تـلـخـکـام بـاشـنـد (…) وقـتـی کـه آن هـا مـی بـیـنـنـد و مـی دانـنـد، کـه اگـر اجـازه و امـکـان خـودعـمـل کـردن را داشـتـنـد، چـه چـیـزهـا کـه نـمـی تـوانـسـتـنـد صـورت دهـنـد. ابـتـکـار تـضـعـیـف مـی شـود. رغـبـت بـه عـمـل از بـیـن مـی رود.”

قـدرت شـوراهـا در حـقـیـقـت بـیـش از چـنـد مـاه، از اکـتـبـر 1917 تـا بـهـار 1918، دوام نـیـآورد. اخـتـیـارات شـوراهـای کـارخـانـه بـسـیـار زود از آن هـا سـلـب گـردیـد. بـهـانـۀ ایـن عـمـل آن بـود کـه خـوداداری نـسـبـت بـه مـطـالـبـات مـنـاسـبـت داراقـتـصـاد بـی مـلاحـظـه بـود. ایـن اقـدام یـک خـودخـواهـی کـارخـانـه ای بـرقـرار سـاخـت، کـه زایـنـدۀ رقـابـت بـیـن شـوراهـا گـردیـد، و آن هـا بـر سـر ذخـایـر نـامـکـفـی بـا یـکـدیـگـر نـزاع کـردنـد. کـلام کـوتـاه، بـه قـول پـانـکـراتُـفـا نـتـیـجـه تـجـزیـۀ اقـتـصـاد بـه فـدراسـیـون هـای تـولـیـدی مـسـتـقـل از نـوعـی کـه آنـارشـیـسـت هـا رؤیـایـش را مـی پـرورانـدنـدبـود. خـوداداری کـارگـریِ بـه کـار افـتـاده مـسـلـمـاً بـه دور از اشـتـبـاه کـاری نـبـود. آن بـه زحـمـت کـوشـیـد اشـکـال تـولـیـدی ای ایـجـاد نـمـایـد، کـه در تـاریـخ بـشـریـت بـی نـظـیـر بـودنـد. ولـی ایـن امـر در یـک دورۀ آمـوزش و آزمـایـش صـورت پـذیـرفـت، و چـنـیـن دوره ای نـیـز طـبـیـعـةً نـمـی تـوانـسـت بـه جـز ایـن بـاشـد. هـمـان گـونـه کـه کـولـونـتـای مـی نـویـسـد، کـمـونـیـسـم تـنـهـا مـی تـوانـسـت از یـک پـروسـۀ تـحـقـیـق عـمـلـی زاده شـود، کـه در جـریـان آن شـایـد اشـتـبـاه کـاری شـود، ولـی مـبـدأ نـیـروی خـلاقـانـۀ خـود طـبـقـۀ کـارگـر مـی بـاشـد.”

رهـبـران حـزب بـه هـیـچ وجـه بـا ایـن نـقـطـه نـظـر مـوافـق نـبـودنـد. آن هـا از سـلـب اخـتـیـارا تـی از کـمـیـتـه هـای کـارخـانـه خـرسـنـد بـودنـد، کـه آن هـا را صـرفـاً بـه اقـتـضـای شـرائـط واگـذار سـاخـتـه بـودنـد. لـنـیـن از سـال 1918 ” ارادۀ یـک مـرد واحـددر مـدیـریـت کـارخـانـه را تـرجـیـح مـی داد. کـارگـران مـی بـایـد بـلاشـرطاز ارادۀ مـطـلـق مـدیـران پـروسـۀ کـار اطـاعـت نـمـایـنـد. کـو لـونـتـای مـی نـویـسـد، کـه کـلـیـۀ بـلـشـویـک هـای رهـبـری کـنـنـده نـسـبـت بـه اسـتـعـدادهـای خـلاقـا نـۀ اشـتـراکـیـت هـای کـارگـری بـدگـمـان بـودنـد.” ضـمـنـاً دولـت از وجـود عـنـاصـر خُـرده بـورژوایـی مـمـلـو بـود، و آن هـا تـه نـشـیـنـان سـرمـایـه داری قـدیـم روسـیـه بـودنـد، کـه بـسـیـار زود خـود را بـا مـؤسـسـات شـوروی وفـق داده بـودنـد. آن هـا بـه مـقـامـات مـسـئـولانـه در کـمـیـسـاریـاهـای مـخـتـلـف دسـت یـافـتـه، در انـتـظـار آن بـودنـد، کـه مـدیـریـت اقـتـصـاد بـه عـوض مـحـول گـشـتـن بـه سـازمـان هـای کـارگـری بـه آنـان تـحـویـل شـود.

بـوروکـراسـی دولـتـی پـیـوسـتـه بـیـش تـر و بـیـش تـر در اقـتـصـاد مـداخـلـه مـی نـمـود. در 5 دسـامـبـر 1917 صـنـعـت تـحـت الـشـعـاع یـک شـورای عـالـی اقـتـصـاد درآورده شـد، کـه وظـیـفـۀ تـنـظـیـم فـعـالـیـت کـلـیـۀ ارگـان هـای تـولـیـدی بـه صـورت مـقـامـاتـی را یـافـت. کـنـگـرۀ شـوراهـای اقـتـصـادی(از 26 مـه تـا 4 ژوئـن 1918) تـصـویـب کـرد، کـه مـدیـریـت هـای کـارخـانـه هـا مـی بـایـد بـه ایـن شـکـل بـرقـرار گـردنـد، کـه دوسـوم اعـضـاء شـان از طـرف شـوراهـای مـنـطـقـه ای یـا از طـرف شـورای عـالـی اقـتـصـاد و تـنـهـا یـک سـوم بـقـیـه در مـحـل هـای کـار از طـرف کـارگـران مـعـرفـی شـونـد. دسـتـورنـامـۀ 28 مـه 1918 اشـتـراکـی سـازی را بـه کـل صـنـعـت گـسـتـرش داد، ولـی هـمـزمـان هـر آن چـه را کـه خـود بـه خـود طـی مـاه هـای اول انـقـلاب سـوسـیـالـیـزه شـده بـودنــد،

مـلـی سـاخـت. سـازمـان دهـی ادارۀ کـارخـانـه هـای مـلـی شـده بـرعـهـدۀ شـورای عـالـی اقـتـصـاد قـرار داده شـد. مـدیـران و تـکـنـیـسـیـن هـا اکـنـون بـا درآمـدن بـه اسـتـخـدام دولـت کـارشـان را ادامـه دادنـد. در دومـیـن کـنـگـرۀ شـورای عـالـی اقـتـصـاد در خـاتـمـۀ 1918 شـوراهـای کـارخـانـه بـه شـدت از سـوی رئـیـس کـنـگـره بـه ایـن عـلـت کـه آن هـا عـمـلاً بـه عـوض شـورای اداری، گـردانـنـدگـان کـارخـا نـه هـا شـده بـودنـد، رسـمـاً تـوبـیـخ گـردیـدنـد.

انـتـخـابـات بـرای کـمـیـتـه هـای کـارخـانـه جـهـت حـفـظ ظـاهـر ادامـه یـافـتـنـد، و آن بـه ایـن صـورت کـه عـضـوی از سـلـول کـمـونـیـسـتـی یـک صـورت نـامـزدهـای از قـبـل در نـظـر گـرفـتـه شـده را مـی خـوانـد، و بـا بـلـنـد کـردن دسـت در نـزد گـاردیـسـت هـای کـمـونـیـسـتمـسـلـح رأی داده مـی شـد! هـر کـس بـه ابـراز مـخـالـفـت بـا نـامـزدان پـیـشـنـهـاد شـده مـی پـرداخـت، مـورد مـجـازات اقـتـصـادی(کـاهـش مـزد و مـشـابـه آن) قـرار مـی گـرفـت. چـنـان کـه آرشـیـنـوف مـی نـو یـسـد، اکـنـون فـقـط یـک اربـاب واحـد در هـمـه جـا حـاضـر، دولـت، وجـود داشـت. روابـط بـیـن کـار گـران و ایـن کـارفـرمـای تـازه بـه هـمـان صـورتـی کـه سـابـقـاً بـیـن کـار و سـرمـایـه بـود، درآمـد. کـار مـزدی از نـو بـه اجـراء گـذاشـتـه شـد، تـنـهـا بـا ایـن فـرق کـه آن اکـنـون صـورت کـار مـوظـفـانـه بـرای دولـت را بـه خـود گـرفـت.

اکـنـون شـوراهـا عـمـلـکـرد خـالـصـاً اسـمـی داشـتـنـد. آن هـا بـه مـؤسـسـاتـی بـرای قـدرت دولـت تـبـدیـل داده شـدنـد. لـنـیـن در 27 ژوئـن 1918 در کـنـگـرۀ شـوراهـای کـارخـانـه اعـلام کـرد: ” شـمـا بـایـد سـلـول هـای اسـاسـی دولـت شـویـد.” از قـول ولـیـن گـفـتـه شـود، مـوقـعـیـت آن هـا تـا حـد ارگـان هـای خـالـصـاً اداری و مـجـری بـا وظـایـف مـحـلـی خُـرد و بـی اهـمـیـتکـاهـش داده شـد، و بـه طـور کـامـل بـه پـی روان دسـتـوراتمـراجـع مـرکـزی: دولـت و ارگـان هـای رهـبـری کـنـنـدۀ حـزب تـبـدیـل داده شـدنـد. در سـومـیـن کـنـگـرۀ اتـحـادیـه هـای صـنـفـی( آوریـل 1920) رئـیـس کـنـگـره لـوزو فـسـکـی(Lozovskij) اذعـان داشـت: ” مـا از اسـلـوب هـای کـهـنـه بـرای کـنـتـرل کـارگـری دسـت کـشـیـده ایـم، و فـقـط اصـل دولـتـی کـنـتـرل را حـفـظ کـرده ایـم.” از آن بـه بـعـد ایـن کـنـتـرلبـه وسـیـلـۀ ارگـان دولـتـی بـازرسـی کـارگـری و دهـقـانـیبـه عـمـل آمـد.

بـلـشـویـک هـا ابـتـداء از فـدراسـیـون هـای صـنـعـتـی، کـه بـه شـکــل مـتـمـرکـز سـازمـان دهـی شـده بـودنـد، بـرای مـلـحـق و مـطـیـع سـاخـتـن شـوراهـای کـارگـری خـصـلـةً فـدرالـیـسـتـی و آنـار شـیـسـتـی اسـتـفـاده نـمـوده بـودنـد. 1 آوریـل 1918 ادغـام ایـن دو نـوع سـازمـان یـک واقـعـیـت بـود. از آن تـاریـخ بـه بـعـد اتـحـادیـه هـای صـنـفـی تـحـت مـراقـبـت حـزب نـقـش مـنـضـبـط کـنـنـده داشـتـنـد. اتـحـادیـۀ صـنـفـی کـارگـران فـلـزکـاری در پـتـروگـراد ابـتـکـارات مـخـربشـوراهـای کـارگـری را قـدغـن سـاخـت، و از گـرایـش کـامـلاً خـطـرنـاک آن هـا بـه مـحـول نـمـودن ادارۀ ایـن یـا آن کـارخـانـه بـه کـارگـران انـتـقـاد کـرد. گـفـتـه شـد، ایـن بـدتـریـن شـکـل تـقـلـیـد از تـعـاونـی هـای تـولـیـدی بـود، تـعـاونـی هـایـی کـه انـدیـشـۀ شـان زمـان درازی پـیـش ورشـکـسـتـه شـدهو چـیـزی بـه تـبـدیـل شـدن شـان بـه کـارخـانـه هـای سـرمـایـه داری نـمـانـده اسـت. هـر کـارخـانـه ای کـه از سـوی مـالـکـش تـرک یـا دچـار خـراب کـاری گـشـتـه، و تـولـیـدش بـرای اقـتـصـاد مـلـی ضـروری اسـت، بـایـد تـحـت ادارۀ دولـت درآیـد.” درآمـدن کـارخـانـه هـا در اخـتـیـار کـارگـران بـدون تـأیـیـد آن از طـرف دسـتـگـاه اتـحـادیـۀ صـنـفـی غـیـرقـابـل قـبـولبـود.

پـس از ایـن نـخـسـتـیـن عـمـل تـمـلـک فـرمـان دهـانـه نـوبـت رام سـاخـتـن اتـحـادیـه هـای صـنـفـی بـا سـلـب هـر نـوع اسـتـقـلال و تـصـفـیـۀ آن هـا رسـیـد. کـنـگـره هـای آن هـا بـه تـعـویـق افـکـنـده شـدنـد، اعـضـاء شـان دسـتـگـیـر و سـازمـان هـا مـنـحـل یـا در واحـدهـای بـزرگ تـری ادغـام گـردیـدنـد. در ایـن پـروسـه هـر نـوع گـرایـش آنـارکـوسـنـدیـکـالـیـسـتـی مـتـوقـف گـردانـده شـد، و جـنـبـش صـنـفـی بـه اطـاعـت دولـت و حـزب وادار گـشـت.

ایـن اسـلـوب در مـورد اتـحـادیـه هـای مـصـرفـی نـیـز بـه کـار گـرفـتـه شـد. در آغـاز انـقـلاب آن هـا در هـمـه جـا ظـاهـر گـشـتـه بـودنـد. خـطـای آن هـا ایـن بـود، کـه از کـنـتـرل حـزب خـارج شـده، شـمـاری سـوسـیـال دمـوکـرات(مـنـشـویـک هـا5) در آن هـا نـفـوذ نـمـوده بـودنـد. امـر درآوردن ایـن اتـحـادیـه هـای مـصـرفـی تـحـت اطـاعـت دولـت و حـزب از سـلـب وسـایـل حـمـل و نـقـل فـروشـگـاه هـای مـحـلـی آن هـا و سـلـب حـق تـأمـیـن ذخـیـرۀ شـان بـا ایـن بـهـانـه کـه آن هـا بـه مـعـامـلـۀ خـصـو صـیو احـتـکـارسـرگـرم بـوده انـد، یـا اصـلاً بـدون هـیـچ بـهـانـه ای آغـاز گـردیـد. سـپـس کـلـیـۀ شـرکـت هـای تـعـاونـی تـعـطـیـل گـردانـده شـدنـد، و بـه جـای آن هـا تـعـاونـی هـای دولـتـی بـه صـورت بـوروکـراتـیـک بـرقـرار گـردیـدنـد. بـرطـبـق دسـتـورنـامـۀ 20 مـارس 1919 اتـحـادیـه هـای مـصـرفـی جـزء کـمـیـسـاریـای ذخـیـره رسـانـی و تـعـاونـی هـای تـولـیـدی صـنـعـتـی جـزء شـورای عـالـی اقـتـصـاد گـردانـده شـدنـد. بـسـیـاری از اعـضـاء شـرکـت هـای تـعـاونـی نـیـز زنـدانـی گـشـتـنـد.

طـبـقـۀ کـارگـر نـه بـه انـدازۀ کـافـی سـریـع و نـه شـدیـد واکـنـش نـشـان نـداد. آن در کـشـوری بـزرگ و عـقـب مـانـده، کـه بـخـش اعـظـم جـمـعـیـتـش از دهـقـانـان تـشـکـیـل مـی یـافـت، مـتـفـرق و مـنـفـرد بـود، و از نـیـازهـا و مـبـارزات انـقـلابـی فـرسـوده، بـلـی تـضـعـیـف روحـیـه گـشـتـه بـود. بـالا خـره ایـن کـه بـهـتـریـن اعـضـاء بـه جـبـهـه هـای جـنـگ داخـلـی پـیـوسـتـه، یـا در اخـتـیـار دسـتـگـاه حـزبـی و دولـتـی قـرار گـرفـتـه بـودنـد. کـارگـران بـسـیـاری کـم و بـیـش حـس مـی کـردنـد، کـه دسـتـآوردهـای انـقـلابـی شـان بـا مـکـر و حـیـلـه از آن هـا سـتـانـده شـده اسـت، و در اثـر خـودکـامـگـی و خـودبـیـنـی اربـابـان نـو مـسـلـوب الـحـق و پـسـت و خـوار گـشـتـه انـد، و آن هـا طـبـیـعـت حـقـیـقـی بـه گـفـتـمـان دولـت پـرولـتـاریـایـیرا شـنـاخـتـنـد. طـی تـابـسـتـان 1918 کـارگـران نـاراضـی کـار خـانـه هـای مـسـکـو و پـتـروگـراد نـمـایـنـدگـانـی از صـفـوف خـود بـرگـزیـدنـد، و بـه ایـن نـحـو کـوشـیـد نـد شـورای نـمـایـنـدگـانحـقـیـقـی خـود را در بـرابـر شـوراهـای کـارخـانـۀ مـطـیـع قـدرت گـردانـده شـده بـرقـرار سـازنـد. چـنـان کـه کـولـونـتـای گـواهـی مـی دهـد، کـارگـر احـسـاس مـی کـرد، مـی دیـد و مـی فـهـمـیـد کـه کـنـار گـذاشـتـه شـده اسـت.

ولـی کـارگـران دیـرتـر از مـوقـع بـه حـقـیـقـت قـضـایـا پـی بـردنـد. دسـتـگـاه قـدرت از زمـان کـافـی بـرای سـازمـان دهـی مـؤثـر خـود بـرخـوردار گـردیـده بـود، و نـیـروهـای سـرکـوبـگـری در اخـتـیـار داشـت، کـه قـادر بـه خُـرد کـردن هـر نـوع کـوشـش تـوده هـا بـرای عـمـل مـسـتـقـلانـه بـودنـد. بـه قـول ولـیـن یـک پـیـشـآهـنـگ کـارگـری عـلـیـه دسـتـگـاه دولـت مـی سـتـیـزیـد، کـه سـرسـخـتـانـه وا قـعـیـت وجـود شـکـاف بـیـن خـود و تـوده هـا را انـکـار مـی نـمـود؛ سـتـیـزه ای تـلـخ، نـابـرابـر کـه در خـارج از روسـیـه بـه گـوش کـسـی نـرسـیـد. و ایـن تـوأم بـا یـک بـحـران حـزبـی سـه سـالـه بـود، کـه پـس از تـصـرف قـدرت از سـوی بـلـشـویـک هـا در 1917 آغـاز و مـنـجـر بـه تـشـکـیـل آُپـوزیـسـیـون چـپ گـردیـده بـود. سـه عـلـت اصـلـی بـحـران حـزبـی را کـولـونـتـای در جـزوه ای از خـود تـحـت عـنـوان اُپـوزیـسـیـون کـارگـری(Rabotjaja Oppozitsija)(1921)، حـاوی بـاشـمـول تـریـن اسـتـدلال نـظـری نـقـطـه نـظـرات اُپـوزیـسـیـون، در ایـن هـا تـشـخـیـص داده اسـت: 1) عـمـدةً شـرائـط تـاریـخـی دشـواری کـه حـزب نـاچـار از کـار و عـمـل تـحـت آن هـا بـود. 2) اصـطـکـاک مـقـامـات، کـه از چـشـم سـطـوح پـایـیـن تـر پـنـهـان و نـاشـی بـود از ضـرورت شـوروی بـرای تـطـبـیـق خـود بـا سـه گـروه اجـتـمـاعـی مـخـتـلـف(کـارگـران، دهـقـانـان و نـمـایـنـدگـان بـورژوازی پـیـشـیـن). 3) نـه تـنـهـا عـدم بـهـبـودی واقـعـی روابـط اقـتـصـادی و شـرائـط زنـدگـی تـوده هـای انـبـوه کـارگـر، مـولـدیـن کـارخـانـه هـا، بـلـکـه عـمـلاً وخـیـم تـر شـدن شـان طـی سـه سـال انـقـلاب.

از 1919 تـا 1921 اعـتـصـابـات در شـهـرهـای بـزرگ، اسـمـاً در پـتـروگـراد و مـسـکـو، رفـتـه رفـتـه حـادتـر گـردیـدنـد، و بـه سـخـتـی سـرکـوب شـدنـد.

حـتـی در درون حـزب حـاکـمـه اُپـوزیـسـیـون کـارگـری(Rabotjaja Oppozitsija) تـشـکـیـل یـا فـت، کـه بـازگـشـت بـه دمـوکـراسـی شـورایـی و خـوداداری را مـطـالـبـه نـمـود. در دهـمـیـن کـنـگـرۀ حـزب در مـارس 1921 جـزوۀ بـالاگـفـتـۀ کـولـونـتـای، یـکـی از سـخـنـگـویـان اُپـوزیـسـیـون، در اخـتـیـار حـضـار قـرار داده شـد، کـه مـطـالـبـاتـش عـبـارت بـودنـد از آزادی اتـحـادیـه هـای صـنـفـی بـرای عـمـل و مـخـالـفـت و بـرگـذاری یـک کـنـگـرۀ مـولـدیـن، کـه مـی بـایـد بـه بـرگـزیـدن یـک ار گـان اداری مـرکـزی بـرای اقـتـصـاد مـلـی بـه پـردازد. جـزوۀ کـولـونـتـای ضـبـط و قـدغـن شـد.6 لـنـیـن اعـضـاء کـنـگـره را واداشـت تـا تـقـریـبـاً بـه اتـفـاق تـصـویـب نـامـه ای درخـصـوص بـرابـر شـمـرده شـدن تـزهـای اُپـوزیـسـیـون کـارگـری بـا انـحـرافـات خُـرده بـورژوایـی و آنـارشـیـسـتیرا بـه پـذیـر نـد.

مـبــارزه در رهـبــری ســازمـان اصـلـی صـنــفـی ادامــه یــافــت. مـیـخـائــیـل تــومـسـکـی(Mikhail

Tomskij)(1936- 1880) و داویـد ریـازانـوف(David Riazanov)(1938- 1870) بـه سـبـب دفـاع از اسـتـقـلال اتـحـادیـه هـای صـنـفـی از حـزب اخـراج و تـبـعـیـد گـشـتـنـد. بـرجـسـتـه تـریـن شـخـصـیـت اُپـوزیـسـیـون کـارگـری آلـکـسـانــدر گـاوریـلـوویـچ شـیـلـیـاپـنـیـکـوف(Aleksander Gavrilovitj Sjljapni

Kov)(1937- 1885) و بـه زودی پـس از او نـیـروی هـادی یـک گــروه اُپــوزیـسـیـون دیـگـر گـاوریـل مـیـاسـیـنـکـوف(Gavril Miasinkov)(1945- 1889) نـیـز بـه سـرنـوشـت مـشـابـه گـرفـتـار آمـدنـد. ایـن کـارگـر اصـیـل اخـیـرالـذکـر، کـه 15 سـال عـضـو حـزب بـوده، پـیـشـا انـقـلاب 1917 بـیـش از 7 سـال در زنـدان بـه سـر بـرده، طـی آن 75 روز اعـتـصـاب غـذا کـرده بـوده اسـت، بـه خـود جـرئـت داد در نـوامـبـر 1921 در جـزوه ای ذکـر کـنـد، کـه اعـتـمـاد کـارگـران بـه کـمـونـیـسـت هـا زائـل گـشـتـه بـود، زیـرا حـزب بـه زبـان پـایـه حـرف نـمـی زد، و آن اکـنـون هـمـان اسـلـوب هـای سـرکـوب بـر ضـد کـار گـران را بـه کـار مـی بـرد، کـه در سـال هـای 20- 1918 بـر ضـد بـورژواهـا اسـتـعـمـال نـمـوده بـود.

آنـارشـیـسـم در انـقـلاب روسـیّـه / ٤

تـوفـان آراز

٤

آیـا آنـارشـیـسـت هـای روسـی چـه نـقـشـی در ایـن داسـتـان نـمـایـشـی، کـه در آن یـک انـقـلاب بـا وجـوه آنـارشـیـسـتـی بـه عـکـسـش تـبـدیـل گـردیـد، داشـتـنـد؟

روسـیـه بـه سـخـتـی دارای سـنـت هـای آنـارشـیـسـتـی بـود. در خـارج بـود کـه مـیـخـائـیـل آلـکـسـا نـدروویـچ بـاکـونـیـن(Mikail Aleksandrovitj Bakunin)(76- 1814) و کـروپُـتـکـیـن آنـارشـیـسـت گـر دیـده بـودنـد. تـا جـایـی کـه بـه آثـارشـان مـربـوط مـی شـود، آن هـا – در هـر حـال پـیـشـا انـقـلاب در 1917 – در خـارج چـاپ و مـنـتـشـر گـشـتـه بـودنـد، اغـلـب حـتـی بـه یـک زبـان خـارجـی، و تـنـهـا قـسـمـت هـایـی از آن هـا مـخـفـیـانـه، بـا زحـمـت و در نـسـخـه هـای بـسـیـار مـحـدود داخـل روسـیـه گـردانـده شـده بـودنـد. مـطـلـقـاً هـیـچ آنـارشـیـسـتـی در تـربـیـت اجـتـمـاعـی، سـوسـیـالـیـسـتـی و انـقـلابـی روس هـا سـهـیـم نـبـود. بـه قـول ولـیـن، بـرعـکـس، جـوانـان پـیـش رو روسـی ادبـیـاتـی مـی خـوانـدنـد کـه بـدون تـفـاوت سـوسـیـالـیـسـم را بـه صـورت سـوسـیـالـیـسـم دولـتـی مـعـرفـی مـی کـردنـد.” انـدیـشـۀ دولـت بـر فـکـر و روحـیـۀ آن هــا چـیــره شـده بــود: سـوسـیـال دمـوکــراسـی آلـمـان بـه آن هــا سـرایـت نـمـوده بـود.

آنـارشـیـسـت هـا مـرکـب از فـقـط مـشـتـی مـردان بـی نـفـوذ بـودنـد، حـداعـلـی چـنـدهـزار. بـاز بـه قـول ولـیـن جـنـبـش آن هـا هـنـوز ضـعـیـف تـر از آن بـود، کـه قـادر بـه نـفـوذ آنـی و مـشـخـصـی در روی دادهـا بـاشـد.” وانـگـهـی اکـثـر آنـان روشـنـفـکـران بـا گـرایـشـات فـردگـرایـانـه و بـا ارتـبـاط بـسـیـار نـازلـی بـا جـنـبـش کـارگـری بـودنـد. نـسـتـور ایـوانـوویـچ مـاخـنـو(Néstor Ivanovitj Makhno) (1934- 1888) و ولـیـن اسـتـثـنـائـات بـه شـمـار مـی آیـنـد. مـاخـنـو، کـه در مـیـهـنـش اوکـرایـن در مـیـان دهـقـانـان فـعـالـیـت داشـت، بـه سـبـک انـتـقـادی در خـاطـراتـش ذکـر مـی کـنـد، کـه آنـارشـیـسـم روسـی از عـقـب روی دادهـا آمـد، بـلـی، گـاهـی کـامـلاً بـیـرون از آن هـا بـود.”

امـا نـقـش آنـارشـیـسـت هـا بـیـن انـقـلابـات فـوریـه و اکـتـبـر مـوضـوع دیـگـری اسـت؛ ایـن نـقـش بـه هـیـچ وجـه بـی اهـمـیـت نـبـوده اسـت. تــروتـسـکـی بـه ایـن واقـعـیـت بـارهـا در کـتـابـش History of The Russian Revolution( تـاریـخ انـقـلاب روسـیّـه)(1932) اذعـان دارد. آن هـا عـلی رغـم شـمـار قـلـیـل شـان شـجـاعو فـعـالو مـخـالـفـیـن اصـولـی مـجـلـس مـؤسـسـان در زمـانـی بـودنـد، کـه بـلـشـویـک هـا هـنـوز بـه ضـدپـارلـمـانـتـاریـسـت هـا تـبـدیـل نـگـردیـده بـودنـد. آن هـا بـسـیـار پـیـش تـر از حـزب لـنـیـن شـعـار کـل قـدرت بـه شـوراهـا! را بـر بـیـرق شـان نـوشـتـه بـودنـد. آن هـا نـیـروی هـادی در جـنـبـش سـوسـیـالـیـزه کـردن آنـی مـسـاکـن، اغـلـب بـا وجـود مـخـالـفـت بـلـشـویـک هـا، بـودنـد. بـخـشـاً بـه تـرغـیـب آنـارکـوسـنـدیـکـالـیـسـت هـا بـود کـه کـارگـران حـتـی پـیـشـا اکـتـبـر اربـا بـان کـارخـانـه هـا گـردیـدنـد.

در ایـام انـقـلاب، کـه بـه عـمـر جـمـهـوری بـورژوایـی آلـکـسـانـدر فـیـودوروویـچ کـرنـسـکـی(Aleksander Fjodorovitj Kerenskij)(1970- 1881) پـایـان بـخـشـیـده شـد، آنـارشـیـسـت هـا در صـفـوف مـقـدم آن مـبـارزۀ نـظـامـی، خـاصـه در دویـنـسـک، بـودنـد کـه تـحـت رهـبـری آنـارشـیـسـت هـایـی از قـبــیـل گــراتـشُــف(Gratsjov) و فـدوتُـف(Fedotov) ” کـادِت هـا7ی ضــدانـقـلابـی را مـنـهــزم سـاخـت. آنـارشـیـسـت آنـاتـول جـلـزنـیـاکـوف(Anatol Gelzniakov) بـود کـه مـجـلـس مـؤسـسـان را بـا دسـتـۀ خـود مـنـحـل نـمـوده، بـلـشـویـک هـا را در بـرابـر یـک عـمـل انـجـام شـده قـرار داد. شـعـبـات پـار تـیـزانـی بـسـیـاری، تـشـکـیـل شـده از آنـارشـیـسـت هـا یـا بـه رهـبـری آن هـا(مـوکـروئـوسُـف(Mokrousov)، چـرنـیـاک(Tjerniak) و دیـگـران) از 1918 تـا 1920 لایـنـقـطـع عـلـیـه ارتـش هـای سـفـیـد(ضـد انـقـلابـی) در چـالـش بـه سـر مـی بـردنـد. تـقـریـبـاً شـهـری بـدون یـک گـروه آنـارشـیـسـتـی یـا آنـارکـو سـنـدیـکـالـیـسـتـی پـخـش کـنـنـدۀ جـرایـد، مـجـلات، اعـلامـیـه هـای پـرنـده، جـزوات و کـتـب یـافـت نـمـی شـد. دو هـفـتـه نـامـه در پـتـروگـراد و یـک روزنـامـه در مـسـکـو هـر کـدام بـا تـیـراژ 25000 نـسـخـه چـاپ و نـشـر مـی شـدنـد. پـی روان آنـارشـیـسـت هـا تـدریـجـاً بـا جـدایـی روزافـزون انـقـلاب از تـوده هـا افـزایـش یـافـتـنـد.

6 آوریـل 1918 کـاپـیـتـان فـرانـسـوی ژاک سـادول(Jacques Sadul) کـه از سـوی دولـت مـتـبـو عـش بـه روسـیـه سـفـر نـمـوده بـود، در گـزارشـی نـوشـت: ” گـروه آنـارشـیـسـتـی فـعـال تـریـن و مـبـارزتـریـن، احـتـمـالاً هـم چـنـیـن مـحـبـوب تـریـن گـروه اُپـوزیـسـیـون اسـت (…). بـلـشـویـک هـا نـگـران هـسـتـنـد.” حـوالـی خـاتـمـۀ 1918 ولـیـن تـأیـیـد مـی کـنــد، کـه ایـن نـفـوذ چـنـان شـدیـد شـد، کـه بـلـشـویـک هـا کــه اجـازۀ انـتــقـاد و اصـلاً مـخـالـف گـویـی نـمـی دادنــد، جـداً نـگـران گـشـتـنـد.” و مـی افـزایـد: ” بـرای مـقـامـات بـلـشـویـکـی تـحـمـل تـبـلـیـغـات آنـارشـیـسـتـی بـه مـعـنـای (…) خـودکـشـی بـود. آن هـا سـعـی شـان را ابـتـداء بـرای جـلـوگـیـری، سـپـس قـدغـن کـردن و بـالاخـره سـرکـوبـی هـر نـوع بـیـان انـدیـشـه هـای آنـارشـیـسـتـی بـا قـدرت بـی رحـمـانـه بـه عـمـل آوردنـد.”

دولـت بـلـشـویـکـی بـا اِعـمـال خـشـونـت امـاکـن سـازمـان هـای آنـارشـیـسـتـی را بـسـت، و هـر گـونـه تـبـلـیـغـات یـا فـعـالـیـت آنـارشـیـسـت هـا را قـدغـن سـاخـت.” شـب 12 آوریـل 1918 شـعـبـات گـارد سـرخ مـسـلـح بـدون اخـطـار قـبـلی 25 اقـامـتـگـاه آنـارشـیـسـت هـا در مـسـکـو را خـالـی کـردنـد. آنـارشـیـسـت هـا کـه تـصـور مـی نـمـودنـد مـورد حـمـلـۀ گـاردیـسـت هـای سـفـیـد واقـع شـده انـد، بـا آتـش تـفـنـگ پـاسـخ دادنـد. بـه قـول ولـیـن مـقـامـات سـپـس سـریـعـاً اسـلـوب هـای خـشـونـت آمـیـز تـری بـه کـار گـرفـتـنـد: زنـدانـی سـاخـتـن، مـحـروم از حـقـوق کـردن، اعـدام.” سـتـیـزۀ بـلـشـویـک هـا عـلـیـه آنـارشـیـسـت هـا چـهـار سـال دوام داشـت (…) تـا آن کـه جـنـبـش آنـارشـیـسـتـی بـه طـور قـطـعـی (در خـاتـمـۀ 1921) خُـرد شـد.”

آنـارشـیـسـت هـا بـه دو دسـتـه تـقـسـیـم گـردیـدنـد. دسـتـه ای کـه قـصـد اطـاعـت نـداشـت، و سـر انـجـام مـعـدوم شـد. دسـتـۀ دیـگـر رام گـردیـد. دسـتـۀ اخـیـر ضـرورت تـاریـخـیابـراز وفـاداری بـه رژیـم و پـذیـرش – لااقـل مـوقـت – اِعـمـال دیـکـتـاتـوری را مـطـرح سـاخـت. مـهـم بـرای ایـنـان در وهـلـۀ نـخـسـت پـیـروزی در جـنـگ داخـلـی و مـضـمـحـل سـاخـتـن ضـدانـقـلاب بـود. امـا آنـارشـیـسـت هـای آشـتـی نـاپـذیـر ایـن گـزیـنـه را یـک راهـکـار کـوتـه بـیـنـانـه مـی دانـسـتـنـد. آن هـا بـر ایـن بـودنـد، کـه بـی کـفـایـتـی بـوروکـراتـیـک دسـتـگـاه دولـت و یـأس و نـارضـایـتـی خـلـق تـقـویـت کـنـنـدۀ جـنـبـش هـای انـقـلابـی اسـت. مـقـامـات در نـهـایـت وقـعـی بـه جـنـاح فـعـال آنـارشـیـسـتـی نـخـواهـنـد گـذارد، کـه بـه انـتـقـاد از وسـایـل قـدرت و ضـربـات جـنـایـت کـارانـۀ دسـت راسـتـی هـا مـی پـردازد. پـذیـرش دیـکـتـاتـوری و تـرور سـیـاسـت انـتـحـاری بـرای آنـارشـیـسـت هـا مـی بـود، زیـرا آن هـا خـود قـربـانـیـان هـمـان دیـکـتـاتـوری و تـرور مـی گـردیـدنـد. سـازش کـاری دسـتـۀ بـه گـفـتـمـان آنـار شـیـسـت هـای شـورویکـار خُـرد کـردن و آخـرالامـر مـعـدوم سـاخـتـن سـایـر آنـارشـیـسـت هـا، یـعـنـی آشـتـی نـاپـذیـران را بـرای بــلـشـویـک هـا سـهـل تـر کـرد، و بـا آن هـا بـه صـورت آنـارشـیـسـت هـای قـلابـی، رؤیـاپـروران غـیـرمـسـئـول پـا در هـوا، آشـوب گـران احـمـق، تـفـرقـه افـکـنـان، روانـیـان و بـالاخـره تـبـهـکـاران و ضـدانـقـلابـیـون رفـتـار بـه عـمـل آمـد.

سـرج از طـرف رژیـم جـزوه ای نـوشـتـه، انـتـشـار داد. او در آن کـوشـیـد از رژیـم در بـرابـر انـتـقـاد آنـارشـیـسـت هـا بـه دفـاع بـه پـردازد. عـلاوه بـر ایـن جـزوه، بـخـش اعـظـم کـتـابـی نـیـز کـه او در سـال 1930 تـحـت عـنـوان L’an I de la révolution russe( سـال یـک انـقـلاب روسـیّـه) نـگـاشـت، عـادلانـه جـلـوه دادن امـر نـابـود سـاخـتـن شـوراهـا بـه دسـت بـلـشـویـک هـا بـود. حـزب – یـا بـهـتـر گـفـتـه شـود نـخـبـگـان حـاکـم آن – در کـتـاب سـرج بـه صـورت مـغـز طـبـقـۀ کـارگـر تـوصـیـف مـی گـردد. بـه قـول او بـرعـهـدۀ رهـبـران، کـه بـه شـایـسـتـگـی از سـوی پـیـش قـراول(vanguard) بـر گـزیـده شـده انـد، اسـت کـه در مـورد چـگـونـگـی عـمـلـکـرد پـرولـتـاریـا تـصـمـیـم گـیـرنـد. بـدون وجـود آنـان تـوده هـای سـازمـان یـافـتـه در شـوراهـا چـیـزی مـگـر غـبـار انـسـانـی بـا اهـداف مـغـشـوشـی کـه بـا اشـعـۀ نـاگـهـانـی هـوش مـنـور مـی شـونـدنـخـواهـنـد بود.

سـرج مـسـلـمـاً آن انـدازه روشـن بـیـن بـود تـا در مـورد طـبـیـعـت حـقـیـقـی قـدرت شـوروی دچـار خـبـط نـگـردد. آن رژیـم هـنـوز دارای شـهـرتـی بـود کـه نـخـسـتـیـن انـقـلاب پـرولـتـاریـا بـه آن بـخـشـیـده بـود. آن در مـعـرض تـحـقـیـر و تـلـویـث سـراسـر دنـیـا قـرار داشـت. و ایـن یـکـی از دلایـلـی بـود کـه سـرج بـه مـانـنـد بـسـیـاری انـقـلابـی دیـگـر عـقـیـده داشـت، کـه مـی بـایـد زبـان بـه دنـدان گـرفـت. کـمـا ایـن کـه او در تـابـسـتـان 1921 بـه طـور خـصـوصـی بـه آنـارشـیـسـت گـاسـتـون لـوال(Gaston Leval)(1978- 1895)، کـه جـزو یـک هـیـئـت اسـپـانـیـایـی بـه مـنـظـور شـرکـت در سـومـیـن کـنـگـرۀ انـتـرنـاسـیـونـال کـمـونـیـسـتـی( کُـمـیـنـتـرن) بـه مـسـکـو رفـتـه بـود، گـفـت: ” حـزب کـمـونـیـسـت نـه مـجـری دیـکـتـاتـوری پـرولـتـاریـا، بـلـکـه دیـکـتـاتـوری بـر پـرو لـتـاریـا اسـت.” پـس از بـازگـشـت لـوال از مـسـکـو، روزنـامـۀ Le Libertaire( آنـارشـیـسـت) مـقـالاتـی از او درج کـرد، کـه در آن هـا وی بـا تـکـیـه بـه واقـعـیـات دقـیـقـی آن چـه را کـه سـرج بـه او بـه طـور خـصـوصـی بـیـان داشـتـه بــود، بــه هـمـراه آن چـه را کـه ســرج در نـطـق هــای عــمـومـی گـفـتـه بـود، و لـوال آن ها را دروغ هـای عـمـدنـامـیـد، ذکـر کـرد. آنـارشـیـسـت امـا گُـلـدمـن(Emma Goldman) (1940- 1869) نـیـز کـه شـاهـد فـعـالـیـت سـرج در مـسـکـو بـوده، هـیـچ سـخـن دوسـتـانـه ای دربـارۀ او در شـرح حـال خـود نـدارد.

آنـارشـیـسـم در انـقـلاب روسـیّـه / ٥

تـوفـان آراز

٥

مـعـدوم سـاخـتـن آنـارشـیـسـت هـای شـهـری، مـتـشـکـل از گـروه هـای بـدون قـدرت کـوچـک، نـسـبـةً بـه سـهـولـت انـجـام گـرفـت، امـا مـقـابـلـه بـا آنـارشـیـسـت هـا در اوکـرایـن جـنـوبـی، آن جـا کـه مـاخـنـو دهـقـان یـک سـازمـان آنـارشـیـسـتـی نـیـرومـنـد ایـجـاد نـمـوده بـود، بـا دشـواری مـحـض روبـه رو گـرد یـد.

مـاخـنـو، فـرزنـد والـدیـن دهـقـانـی فـقـیـر، در سـنـیـن بـسـیـار جـوان در انـقـلاب 1905 شـرکـت جـسـتـه، آنـارشـیـسـم را پـذیـرفـتـه بـود. رژیـم تـزاری او را بـه مـرگ سـاخـتـه بـود، ولـی حـکـم لـغـو گـردیـده، او 8 سـال در زنـدان بـوتـیـرکـی، اکـثـر اوقـات در زنـجـیـر، حـبـس شـده بـود. زنـدان تـنـهـا مـدرسـۀ او بـود. یـکـی از روشـنـفـکـران آنـارشـیـسـت مـحـبـوس، آرشـیـنـوف، وی را آمـوزش سـیـاسـی داده بـود.

سـازمـان تـوده ای مـسـتـقـلانـۀ دهـقـانـان، کـه مـاخـنـو ابـتـکـار تـشـکـیـل آن را در زمـان کـوتـاهـی پـس از انـقـلاب اکـتـبـر بـه عـمـل آورده بـود، مـنـطـقـه ای بـا 7 مـیـلـیـون نـفـر جـمـعـیـت را زیـر پـو شـش خـود داشـت، و نـوعـی دایـره بـه درازای 280 و بـه پـهـنـای 250 کـیـلـومـتـر تـشـکـیـل مـی داد. آن از جـنـوب بـه دریـای آزوفـسـک در نـزدیـکـی بـنـدر بـردیـانـسـک مـنـتـهـی مـی گـردیـد. مـرکـز آن گـولـجـای پـولـجـه، شـهـری مـهـم بـا 20000 تـا 30000 نـفـر جـمـعـیـت بـود. ایـن مـنـطـقـه سـنـةً شـورشـی بـه شـمـار مـی رفـت، و در 1905 صـحـنـۀ نـاآرامـی هـای خـشـونـت بـاری گـردیـده بـود.

در سـال 1918 پـس از بـه امـضـاء رسـیـدن پـیـمـان صـلـح ” بـرسـت – لـیـتـوفـسـک”(Brest – Lito
vsk)8 بـیـن دولـتـیـن شـوروی، آلـمـان و مـتـحـدان ایـن، یـک رژیـم دسـت راسـتـی بـه غـایـت ارتـجـا عـی حـامـی مـلاکـیـن و مـنـافـع آنـان بـه وسـیـلـۀ نـیـروهـای اشـغـالـگـر آلـمـان و اطـریـش در اوکـرایـن، کـه بـه دنـبـال پـیـمـان مـذکـور بـه ایـن سـرزمـیـن وارد گـشـتـه بـودنـد، بـرقـرار شـد. رژیـم زمـیـنـی را کـه دهـقـانـان انـقـلابـی از چـنـگ مـلاکـیـن خـارج سـاخـتـه بـودنـد، بـه آن هـا بـازگـردانـد. کـارگـران رو سـتـایـی سـلاح بـر کـف بـه دفـاع از دسـتـآوردهـای شـان بـرخـاسـتـنـد، و سـتـیـزۀ آن هـا هـم بـر ضـد ارتـجـاع و هـم بـر ضـد کـمـیـسـرهـای زورگـوی بـلـشـویک بـود. روح روان ایـن قـیـام دهـقـانـی یـک مـجـری عـدالـت، نـوعـی رابـیـن هـود(Robin Hood) آنـارشـیـسـتـی، کـه دهـقـانـان ” پـدر” خـطـابـش مـی کـردنـد، مـاخـنـو، بـود. نـخـسـتـیـن عـمـل مـسـلـحـانـۀ او اشـغـال گـولـجـای پـولـجـه در اواسـط سـپـتـامـبـر 1918 بـود. آتـش بـس در 11 نـوامـبـر آن سـال مـنـتـج بـه عـقـب نـشـیـنـی نـیـروهـای اشـغـالـگـر آلـمـا نـی – اطـریـشـی گـردیـد، و فـرصـت بـی نـظـیـر دسـت یـابـی بـه اسـلـحـه و ذخـایـر را بـرای مـاخـنـو ایـجـاد کـرد.

در اوکـرایـن آزاد شـده اصـول کـمـونـیـسـم آزاد بـرای نـخـسـتـیـن بـار در تـاریـخ بـه کـار بـرده شـدنـد، و خـوداداری تـا حـدی کـه در شـرائـط جـنـگ داخـلـی امـکـان پـذیـر بـود، عـمـلـی گـشـت. رمـیـنـی کـه از مـلاکـیـن تـصـرف شـده بـود، بـه شـکـل اشـتـراکـی بـه وسـیـلـۀ دهـقـانـان گـرد آمــده در ” کـمـون هـا ” یـا ” شـوراهـای کـار آزاد” کـشـت و زرع گـردیـدنـد. از اصـول بـرابـری و بـرادری پـی روی بـه عـمـل آمـد. هـمـه – مـردان و زنـان – مـی بـایـد بـه قـدر تـوانـایـی شـان کـار کـنـنـد. مـسـئـولـیـن ادارۀ امـور بـه طـور مـوقـت بـرگـزیـده مـی شـدنـد.

هـر شـورا تـنـهـا وظـیـفـۀ مـجـری سـاخـتـن ارادۀ دهـقـانـان در مـنـطـقـۀ مـحـلـی را عـهـده دار بـود. واحـدهـای تـولـیـدی بـه صـورت فـدراتـیـو در مـنـاطـق و مـنـاطـق نـیـز در ایـالات بـه هـم مـی پـیـوسـتـنـد. شـوراهـا جـزء یـک سـیـسـتـم اقـتـصـادی مـنـسـجـم مـبـتـنـی بـر بـرابـری اجـتـمـاعـی گـردا نـده شـدنـد. آن هـا مـی بـایـد بـه طـور کـامـل مـسـتـقـل از هـر حـزب سـیـاسـی بـاشـنـد. هـیـچ سـیـاسـت مـداری نـمـی بـایـد در پـنـاه قـدرت شـوروی اراده اش را بـه آن هـا دیـکـتـه کـنـد. اعـضـاء مـی بـایـد کـارگـران واقـعـی و مـنـحـصـراً در خـدمـت مـنـافـع تـوده هـای کـارگـر بـاشـنـد.

هـنـگـامـی کـه پـارتـیـزان هـای مـاخـنـوویـسـتـی داخـل مـنـطـقـه ای مـی گـردیـدنـد، پـلاکـات هـایـی بـه دیـوارهـا مـی چـسـبـانـدنـد، کـه روی شـان نـوشـتـه بـود: ” آزادی دهـقـانـان و کـارگـران مـتـعـلـق بـه خـود آنـان اسـت، و نـبـایـد مـحـدود گـردانـده شـود. بـر دهـقـانـان و کـارگـران اسـت کـه خـود عـمـل کـنـنـد، خـود را سـازمـان دهـنـد، و در کـلـیـۀ زمـیـنـه هـای زنـدگـی بـا یـکـدیـگـر مـوافـق بـاشـنـد، بـه صـورتـی کـه آن هـا خـود درسـت تـشـخـیـص مـی دهـنـد، و بـه صـورتـی کـه آن هـا خـود مـی خـواهـنـد (…). مـاخـنـوویـسـت هـا تـنـهـا مـی تـوانـنـد یـاوران آن هـا بـاشـنـد، بـه آن هـا ایـن یـا آن انـدرز را بـه دهـنـد و یـا اشـاره را بـه کـنـنـد (…). ولـی آن هـا نـمـی تـوانـنـد و نـمـی خـواهـنـد در هـیـچ مـوردی ادارۀ شـان کـنـنـد.”

زمـانـی کـه مـردان مـاخـنـو دیـرتـر، در پـائـیـز 1920، مـایـل بـه یـک تـوافـق کـوتـه مـدت بـا دو لـت شـوروی بـودنـد، اصـرار داشـتـنـد ایـن ضـمـیـمـه نـیـز جـزء مـوافـقـتـنـامـه گـردد: ” در مـنـطـقـه ای کـه مـاخـنـوویـسـت هـا عـمـل خـواهـنـد کـرد، جـمـعـیـت کـارگـری و دهـقـانـی بـایـد مـؤسـسـات آزادشـان بـرای خـوداداری اقـتـصـادی و سـیـاسـی را دائـر سـازنـد. ایـن مـؤسـسـات بـایـد مـسـتـقـل و – از طـریـق قـرارهـا – بـه شـکـل فـدراتـیـو بـا ارگـان هـای اداری جـمـهـوری شـوروی مـرتـبـط گـردنـد.” بـلـشـویـک هـای مـذاکـره کـنـنـدۀ مـتـحـیـر ایـن ضـمـیـمـه را بــه اطـلاع مـسـکـو رسـانــدنـد، کـه آن جـا مـسـلـمـاً بــه صـورت ” مـطـلـقـاً غـیـرقـابـل قـبـول” رد شـد.

یـکـی از جـوانـب نـسـبـةً ضـعـیـف جـنـبـش مـاخـنـو ایـن بـود، کـه جـنـبـش دارای روشـنـفـکـران آنـارشـیـسـت کـافـی نـبـود. آن از بـیـرون از کـمـک هـایـی، حـداقـل در بـعـضـی مـواقـع، بـرخـوردار گـردیـد، در وهـلـۀ نـخـسـت از خـارکـوف و کـورسـک، از آنـارشـیـسـت هـایـی کـه در پـایـان 1918 بـه تـرغـیـب ولـیـن در سـازمـان نـابـات(Nabat) بـه هـم دسـت اتـحـاد داده بـودنـد. آن هـا در آوریـل 1919 کـنـگـره ای بـرگـذار و خـود را ” مـطـلـقـاً مـخـالـف هـر نـوع شـرکـت در شـوراهـا، کـه بـه ارگـان هـای خـالـصـاً سـیـاسـی بـه شـکـل مـقـامـاتـی، مـرکـزگـرا و دولـتـی تـبـدیـل گـردیـده انـد”، اعـلان کـردنـد. ایـن اعـلانـیـه از سـوی بـلـشـویـک هـا یـک اعـلان جـنـگ اسـتـنـبـاط شـد، و نـابـات مـجـبـور از مـتـوقـف سـاخـتـن فـعـالـیـت هـایـش گـشـت. در ژوئـیـه سـال مـزبـور ولـیـن مـوفـق بـه رسـانـدن خـود بـه قـرارگـاه اصـلـی مـاخـنـو شـد. او بـه اتـفـاق آرشـیـنـوف مـسـئـولـیـت شـعـبـات فـرهـنـگـی و تـعـلـیـمـی جـنـبـش مـاخـنـوویـسـتـی را عـهـده دار گـردیـدنـد. ولـیـن سـرپـرسـتـی یـکـی از کـنـگـره هـای جـنـبـش، بـرگـذار شـده در اکـتـبـر سـال مـذکـور در آلـکـسـانـدروفـسـک را داشـت. در آن کـنـگـره تـزهـای اصـلـی تـنـویـر کـنـنـدۀ نـظـریـۀ ” شـوراهـای آزاد” بـه تـصـویـب رسـیـدنـد. کـنـگـره هـم شـامـل نـمـایـنـدگـان دهـقـانـان و هـم نـمـایـنـدگـان پـارتـیـزان هـا بـود. تـشـکـیـلات غـیـرنـظـامـی مـنـشـعـب از یـک ارتـش شـورشـی دهـقـانـان بـه رهـبـری مـاخـنـو بـود، کـه راهـکـار چـریـکـی را بـه کـار مـی بـرد. ایـن ارتـش بـه صـورت قـابـل تـوجـهـی سـیـار، قـادر بـه طـی یـک صـد کـیـلـومـتـر راه در روز، بـخـشـاً بـه مـدد سـواره نـظـام خـود، بـخـشـاً در سـایـۀ ورزیـدگـی پـیـاده نـظـام کـه تـوانـایـی جـابـه جـایـی خـود بـا گـاری هـای اسـب کـش مـنـاسـب را داشـت، بـود. ارتـش بـه صـورت آنـارشـیـسـتـی بـر اسـاس داوطـلـبـی و گـز یـنـش آزاد، بـی تـفـاوت بـه درجـه و بـر پـایـۀ انـضـبـاط آزادانـۀ پـذیـرفـتـه شـده سـازمـان دهـی گـردیـده بـود. مـقـررات ایـن آخـریـن مـورد حـاصـل کـار شـورای پـارتـیـزانـی و تـصـویـب شـده در مـجـامـع عـمـومـی بـوده، بـا دقـت از سـوی هـمـگـان مـراقـبـت مـی گـشـت.

نـیـروی آزاد مـاخـنـو دردسـرهـای فـراوانـی بـرای ارتـش هـای مـداخـلـه گـر تـولـیـد نـمـود. تـا جـا یـی کـه بـه واحـدهـای گـاردیـسـت سـرخ بـلـشـویـک هـا مـربـوط مـی گـردد، آن هـا چـنـدان مـؤثـر نـبـود نـد. آن هـا تـنـهـا در طـول خـطـوط آهـن بـدون دوری جـسـتـن از قـطـارهـای زره پـوش شـان مـی سـتـیـزیـدنـد، بـا اولـیـن شـکـسـت عـقـب مـی نـشـسـتـنـد، و اغـلـب از حـمـل سـربـازان شـان امـتـنـاع مـی نـمـودنـد. از آن جـا کـه بـلـشـویـک هـا بـه دهـقـانـان اعـتـمـاد نـداشـتـنـد، از پـخـش اسـلـحـه بـیـن آن هـا خـودداری مـی کـردنـد، و دهـقـانـان مـنـفـرد شـده در روسـتـاهـای شـان بـه آسـانـی مـی تـوانـسـتـنـد در چـنـگ ضـدانـقـلابـیـون گــرفـتـار آیـنـد. آرشـیــنـوف، مــورخ جـنـبـش مـاخـنـوویــسـتـی، مـی نــویــسـد: ” افـتـخـار مـعـدوم شـدن ارتـش ضـدانـقـلابـی [ آنـتـون] دنـیـکـیـن(Denikin)[Anton][1947- 1872] در پـائـیـز 1919 بـیـش از هـمـه زیـبـنـدۀ شـورشـیـان آنـارشـیـسـت مـی بـاشـد.”

از آن جـا کـه مـاخـنـو از قـرار دادن ارتـش خـود تـحـت اطـاعـت رهـبـر ارتـش سـرخ، تـرو تـسـکـی، سـربـاز مـی زد، تـروتـسـکـی مـضـروب سـاخـتـن جـنـبـش شـورشـیـان را ضـروری تـشـخـیـص داد. او در 4 ژوئـن 1919 دسـتـور قـدغـن شـدن کـنگـرۀ آیـنـدۀ مـاخـنـوویـسـت هـا را صـادر کـرد. آن هـا بـه شـورش بـر ضـد قـدرت شـوروی در اوکـرایـن مـتـهـم گـشـتـنـد، و تـروتـسـکـی بـه هـر نـوع شـرکـت در کـنـگــره مُـهــر ” بـالاتــریـن خـیـانـت” را زد، و فــرمـان دسـتـگـیـری نـمـایـنـد گـان را داد. تـروتـسـکـی اسـلـوبـی بـه کـار بـسـت کـه 18 سـال بـعـد اسـتـالـیـنـیـسـت هـای اسـپـانـیـایـی از آن بـر ضـد دسـتـجـات آنـارشـیـسـتـی تـقـلـیـد نـمـودنـد، و آن اسـلـوب ایـن کـه تـروتـسـکـی بـرخـلاف تـعـهـد دولـت بـلـشـویـکـی مـبـنـی بـر امـداد تـسـلـیـحـاتـی بـرطـبـق تـوافـقـنـامـه بـا مـاخـنـوویـسـت هـا از گـذار دن اسـلـحـه در اخـتـیـار پـارتـیـزان هـای مـاخـنـو سـرگـرم چـالـش عـلـیـه ارتـش ضـدانـقـلاب خـودداری نـمــود، و سـپــس مـحـیـلانـه پــارتـیــزان هــا را کـه بــه عــلـت کـمـبـود اسـلـحـه دچـار شـکــسـت گـردیــدنــد، بــه ” خـیـانـت” در نـتـیـجـۀ شـکـسـت طـلـبـی عـمـدی در جـنـگ عـلـیـه نـیـروهـای سـفـیـد مـتـهـم سـاخـت!

آن دو ارتـش، مـاخـنـوویـسـتـی و بـلـشـویـکـی، بـا تـشـخـیـص ضـرورت عـمـلـکـرد مـشـتـرکـانـه در نـتـیـجـۀ افـزوده شـدن بـه ابـعـاد خـطـر نـظـامـی ضـدانـقـلاب چـنـد بـار دیـگـر بـا یـکـدیـگـر بـه تـوافـق رسـیـده بـودنـد؛ یـک بـار در مـارس 1919 بـر ضـد دنـیـکـیـن و بـارهـای بـعـد در تـابـسـتـان و پـائـیـز 1920 تـحـت هـنـایـش تـهـدیــد نـیـروهـای سـفـیـد ژنـرال پـیـوتــر نـیـکـولایـویـچ ورانـگــل(Pjotr Nikolajevitj Wrangel)(1928- 1878)، کـه مـاخـنـو سـرانـجـام مـعـدوم شـان سـاخـت. ولـی بـه مـحـض مـنـتـفـی گـردیـدن خـطـر، ارتـش سـرخ بـنـای عـمـلـیـات نـظـامـی بـر ضـد پـارتـیـزان هـای مـقـا وم مـاخـنـو را گـذاشـت.

در خـاتـمـۀ نـوامـبـر 1920 بـلـشـویـک هـا دامـی نـهـادنـد. آن هـا افـسـران ارتـش مـاخـنـوویـسـتـی در کـریـمـه را بـرای شـرکـت در شـورای نـظـامـی دعـوت نـمـودنـد. بـه مـجـرد رسـیـدن افـسـران، آن هـا بـه دسـت پـلـیـس سـیـاسـی بــلـشـویـک هــا چِـکـا( اخـتـصـارِ کـمـیـسـیـون ویـژه) ( Cherzvychainaja  Komissija (CHEKA)) دسـتـگـیـر و اعـدام گـردیـدنـد. هـمـزمـان یـک تـهـاجـم مـنـظـم بـه گـولـجـا پـو لـجـه بـه عـمـل آمـد. چـالـش بـیـن ” آنـارشـیـسـت هـا ” و ” مـقـامـاتـی هـا ” – چـالـشـی کـه تـدریـجـاً نـا بـرابـر و نـابـرابـرتـر گـردیـد – نُـه مـاه دوام داشـت. سـرانـجـام مـاخـنـو در مـقـابـل نـیـروهـای کـثـیـر الـعـده، بـرتـر و تـا بـه دنـدان مـسـلـح بـلـشـویـکـی نـاچـار از مـتـوقـف سـاخـتـن چـالـش گـردیـد. او تـو فـیـق فـرار بـه رومـانـی در اوت 1921 و از آن جـا بـه پـاریـس را یـافـتـه، در آن جـا دچـار نـیـاز و بـیـمـاری درگـذشـت. بـا واژه هـای آرشـیـنـوف: ایـن چـنـیـن بـود پـایـان حـمـاسـۀ مـاخـنـوویـسـتـی(makh
novtsjina)، ایـن نـخـسـتـیـن نـمـونـۀ یـک جـنـبـش تـوده ای مـسـتـقـل انـسـان هـای کـارگـر، کـه هـم چـنـیـن بـایـد یـک مـنـبـع الـهـام آتـی بـرای کـارگـران دنـیـا بـاشـد.

آنـارشـیـسـم در انـقـلاب روسـیّـه / ٦

تـوفـان آراز

٦

هـدف سـربـازان مـاخـنـوویـسـتـی انـقـلابـی شـبـاهـت زیـادی بـه هـدف قـیـام کـارگـران و مـلـوانـان مـتـفـق در مـارس 1921 در کـرونـشـتـات داشـت.

کـارگـران شـهـر تـحـت شـرائـط مـادی ای مـی زیـسـتـنـد کـه بـه عـلـت کـمـبـود مـواد غـذایـی، سـو خـت و وسـایـل حـمـل و نـقـل غـیـرقـابـل تـحـمـل گـردیـده بـود، و آن هـا هـم چـنـیـن بـا رژیـمـی مـواجـه بـودنـد کـه تـدریـجـاً بـیـش از پـیـش صـورت دیـکـتـاتـوری مـطـلـقـه بـه خـود گـرفـتـه، کـوچـک تـریـن ابـراز نـارضـایـتـی را خُـرد مـی کـرد. در پـایـان فـوریـه اعـتـصـابـاتـی در پـتـروگـراد، مـسـکـو و بـعـضـی مـراکــز صـنـعـتـی دیـگــر روی دادنــد. کـارگــران کـارخـانـه هــا را تـعـطـیـل و نــان و آزادی

مـطـالـبـه نـمـودنـد. مـقـامـات بـه روی آن هـا آتـش گـشـودنـد. کـارگـران در پـتـروگـراد یـک گـردهـم آیـی اعـتـراضـی بـا شـرکـت 10000 نـفـر تـشـکـیـل دادنـد.

کـرونـشـتـات یـک پـایـگـاه دریـایـی در سـی کـیـلـومـتـری پـتـروگـراد بـر جـزیـره ای در خـلـیـج فـنـلانـد بـود. سـاکـنـیـن آن از مـلـوانـان و چـنـدهـزار کـارگـر مـشـتـغـل در قـورخـانـه هـای نـیـروی در یـایـی تـشـکـیـل مـی یـافـت. مـلـوانـان کـرونـشـتـات نـقـش بـرجـسـتـه و تـحـسـیـن انـگـیـزی در روی داد هـای انـقـلابـی 1917 ایـفـاء نـمـوده بـودنـد. آن هـا بـه قـول تـروتـسـکـی افـتـخـار و شـرافـت انـقـلاب روسـیـهبـودنـد. اهـالـی غـیـرنـظـامـی کـرونـشـتـات یـک کـمـون آزاد نـسـبـةً مـسـتـقـل از دولـت تـشـکـیـل داده بـودنـد.

در گـردهـم آیـی تـوده ای کـرونـشـتـات مـلـوانـان بـه پـشـتـیـبـانـی از اعـتـصـابـیـون پـتـروگـراد بـر خـاسـتـنـد. در دومـیـن گـردهـم آیـی در 1 مـارس 16000 مـلـوان، کـارگـر و سـربـاز شـرکـت داشـتـنـد، و در حـضـور صـدر دولـت، رئـیـس کـمـیـتـۀ اجـرایـی مـرکـزی مـیـخـائـیـل ایـوانـوویـچ کـالـیـنـیـن(Mikh

ail Ivanovitj Kalinin)(1946- 1875) تـصـمـیـمـی دائـر بـر بـرگـذاری یـک کـنـفـرانـس مـسـتـقـل از احـزاب سـیـاسـی، امـا از کـارگـران، سـربـازان و مـلـوانـان سـرخ شـهـر پـتـروگـراد، کـرونـشـتـات و ایـالـت پـتـروگـراد را اتـخـاذ نـمـودنـد. هـمـزمـان آن هـا مـطـالـبـۀ اخـراج کـارمـنـدان سـیـاسـی، قـطـع امـتـیـازات بـه احـزاب سـیـاسـی، اخـراج نـیـروهـای ضـربـتـی کـمـونـیـسـتـی از ارتـش و گـارد کـمـو نـیـسـتاز کـارخـانـه هـا را بـه پـیـش کـشـیـدنـد. کـلام کـوتـاه مـقـصـود از مـیـان بـرداشـتـن ا نـحـصـار حـزب حـاکـمـه بـود؛ انـحـصـاری کـه قـیـامـیـون کـرونـشـتـات غـصـبمـی خـوانـدنـدش. از نـظـر آنـان حـزب کـمـونـیـسـت از کـسـب قـدرت بـه بـعـد تـنـهـا یـک انـدیـشـه را دنـبـال مـی کـرد: حـفـظ قـدرت بـا کـلـیـۀ وسـایـل مـمـکـن. آن خـود را از تـوده هـا مـنـفـصـل سـاخـتـه بـود. آن خـود را نـاتـوان از نـجـات کـشـور از اوضـاع انـحـلال عـمـومـی نـشـان داده بـود. آن اعـتـمـاد کـارگـران را از دسـت داده بـود. آن بـوروکـراتـیـک گـردیـده بـود. شـوراهـا پـس از سـلـب شـدن قـدرت از آن هـا بـه انـحـصـار دو لـت درآمـده، اتـحـادیـه هـای صـنـفـی بـه ارگـان هـای دولـت تـبـدیـل گـشـتـه بـودنـد. یـک دسـتـگـاه پـلـیـسِ در هـمـه جـا حـاضـر خـلـق را مـطـیـع مـی گـردانـد، و قـوانـیـنـش را بـا آتـش تـفـنـگ و تـرور دیـکـتـه مـی کـرد. در سـطـح اقـتـصـادی سـرمـایـه داری انـحـصـاری دولـتـی بـه جـای سـوسـیـالـیـسـم نـویـد داده شـده حـکـومـت داشـت. کـارگـران در نـتـیـجـۀ سـیـاسـت نـظـامـی شـدن زنـدگـی تـولـیـدی بـه تـصـویـب کـنـگـرۀ نـهـم حـزب کـارگـران مـزدی عـادی و اسـتـثـمـار شـده دقـیـقـاً بـه روال گـذشـتـه بـودنـد. قـیـامـیـون کـرونـشـتـات تـا جـایـی پـیـش رفـتـنـد کـه حـتـی لـغـزش نـاپـذیـری رهـبـران انـقـلابـی را زیـر عـلامـت سـئـوال کـشـیـدنـد. آن هـا تـروتـسـکـی و لـنـیـن را بـه مـسـخـره گـرفـتـنـد. آن هـا عـلاوه بـر مـطـالـبـات آنـی شـان: بـازاجـرای حـقـوق آزادی و انـتـخـابـات آزاد بـرای ارگـان هـای دمـوکـراسـی شـوروی، هـدف دورتـری نـیـز در نـظـر گـرفـتـه بـودنـد، کـه دارای مـحـتـوای صـریـحـاً آنـارشـیـسـتـی بـود: ” یـک انـقـلاب سـوّم“.

قـیـامـیـون واقـعـاً مـی پـنـداشـتـنـد کـه بـر اسـاس انـقـلابـی ایـسـتـاده بـاشـنـد. آن هـا تـأکـیـد مـی ورز یـدنـد، کـه هـیـچ وجـه اشـتـراکـی بـا کـسـانـی کـه درصـدد اسـتـفـادۀ مـجـدد از شـلاق تـزاریـسـمبـود نـد، نـداشـتـنـد. ولـی آن هـا تـمـام پــل هــا بـیـن خـود و رژیـم را نـشـکـسـتـنـد، زیـرا هـنـوز امـیـدوار بــو

دنـد بـه تـوانـنـد بـا آن هـا وارد گـفـت و گـو شـونـد“.

جـسـارت کـرونـشـتـات بـیـش از آن بـود کـه بـرای تـروتـسـکـی و لـنـیـن قـابـل بـرتـافـتـن بـاشـد. بـلـشـویـک هـا یـک بـار بـرای هـمـیـشـه انـقـلاب را بـا حـزب کـمـونـیـسـت یـکـی دانـسـتـه بـودنـد، و هـر آن چـه تـفـاوت یـا تـغـایـری بـا ایـن افـسـانـه داشـت، از دیـدگـاه آن هـا تـنـهـا مـی تـوانـسـت ضـد انـقـلابـیبـاشـد. ضـمـنـاً لـنـیـن اسـتـنـبـاط سـاده لـوحـانـه اش را کـه احـیـاء تـزاریـسـم یـگـانـه چـارۀ دیـکـتـاتـوری حـزب او بـود، حـفـظ کـرد. در 1921 دولـتـمـردان در کـرمـلـیـن تـقـریـبـاً بـه شـیـوۀ پـائـیـز 1956 بـحـث و اسـتـدلال کـردنـد: کـرونـشـتـات نـسـخـۀ اولـیـۀ بـوداپـسـت بـود.

بـا مـلـوانـان بـه صـورت گـاردیـسـت هـای سـفـیـد، کـه دسـت اتـفـاق بـه مـداخـلـه گـران نـظـامـی و بـورس پـاریـسداده بــودنــد ، رفـتـار شـد. آنـارشـیـسـت هـا گـلـدمـن و آلـکـسـانـدر بـرکـمـن(Aleks

ander Berkman)(1936- 1870)، کــه در 1919 از آمـریـکـا بـه شــوروی، مـیـهـن کـارگـران، تـبـعـیـد گـشـتـه بـودنـد، ضـمـن یـک نـامـۀ رسـمـی بـاوقـار بـه گـریـگـوری زیـنـویـف(Grigorij Zinovjev) (مـقـتـ. 1936- 1883) بـیـهـوده عـطـف تـوجـه دادنـد، کـه اِعـمـال قـدرت صـدمـۀ حـسـاب نـاپـذیـری بـه انـقـلاب اجـتـمـاعـی وارد خـواهـد سـاخـت، و مـصـرانـه از رفـقـای بـلـشـویـکاسـتـدعـاء کـردنـد، کـه مـنـازعـۀ کـرونـشـتـات را از طـریـق مـذاکـرۀ بـرادرانـه پـایـان بـخـشـنـد. کـارگـران تـروریـزه شـده در پـتـروگـراد تـحـت وضـعـیـت اسـتـثـنـایـی نـیـز امـکـان پـشـتـیـبـانـی از کـرونـشـتـات و قـیـامـش را نـداشـتـنـد.

یـک افـسـر تـزاری سـابـق، مـارشـال بـعـد تـوخـاشـفـسـکـی(Tukhatjevskij)، وظـیـفـۀ فـرمـان دهـی یـک نـیـروی ارسـالـی مـتـشـکـل از افـراد بـه دقـت بـرگـزیـده شـده( بـسـیـاری از سـربـازان سـرخ از تـیـرانـدازی بـه هـمـطـبـقـه ای هـای خـود سـربـاز مـی زدنـد) را عـهـده دار گـردیـد. 7 مـارس بـمـبـاران کـرونـشـتـات آغـاز و ده روز مـتـمـادی ادامـه یـافـت. در آخـریـن اعـلانـیـۀ مـحـاصـره شـدگـان زیـر عـنـوان تـمـام دنـیـا بـدانـد!” گـفـتـه شـد: ” خـون بـی گـنـاهـان دامـنـگـیـر کـمـونـیـسـت هـا، ایـن دیــوانـگـان سـرمـسـت قــدرت، خـواهــد گـردیــد. زنــده بــاد قــدرت شــوراهــا!” مـحـاصـره کـنـنـدگـان یـاغـی گـریرا بـا قـتـل عـام عـیـاشـانـه سـرکـوب سـاخـتـنـد. گـلـدمـن، یـک شـاهـد عـیـنـی روی داد، در شـرح حـالـش سـرکـوبـی کـرونـشـتـات را فـاجـعـهنـامـیـده، نـوشـتـه اسـت: ” 18 مـارس سـالـروز کـمـون پـاریـس در 1871 بـود، کـه دو مـاه بـعـد [از تـشـکـیـل] بـه دسـت [ لـوئـیـس آدولـف] تـیــرز(Thiers)[Louis – Adolphe][1877- 1797] و [گـاسـتـون، مـارکـی دِ] گـالـیـفـه(Galliffet) [Gaston, Marquis de][1909- 1831]، کـه سـی هـزار کـمـونـارد را قـصـابـی کـردنـد، سـرکـوب گـردیـد. جـنـایـتـی کـه در 18 مـارس 1921 در کـرونـشـتـات از آن تـقـلـیـد شـد.”

آنـارشـیـسـت هـا تـقـریـبـاً نـقـشـی در روی داد کـرونـشـتـات نــداشـتـنـد. کـمـیـتـۀ انـقــلاب در کــرو نـشـتـات از دو آنـارشـیـسـت، جـارتـشـوک(Jartsjuk)، کـه در 1917 در ایـجـاد شـورای کـرونـشـتـات سـهـیـم بـوده، و ولـیـن دعـوت پـیـوسـتـن بـه کـمـیـتـه را نـمـوده بـود، ولـی آن دو در آن تـاریـخ بـه دسـت بـلـشـویـک هـا بـه زنـدان افـکـنـده شـده بـودنـد. هـمـان گـونـه کـه ایـدا مـت(Ida Mett)(73- 1901) مـؤ لـف کـتـاب The Kronstadt Uprising, 1921( قـیـام کـرونـشـتـات، 1921) یادداشـت کـرده اسـت، نـفـوذ

آنـارشـیـسـت هـا تـنـهـا تـا حـدی بـود کـه آنـارشـیـسـم هـم چـنـیـن مـبـلـغ انـدیـشـۀ دمـوکـراسـی کـارگـری بـود.” و ولـیـن بـعـد در رابـطـه بـا اهـمـیـت قـیـام کـرونـشـتـات نـوشـت: ” کـرونـشـتـات نـخـسـتـیـن تـلاش کـامـلاً مـسـتـقـلانـۀ خـلـق بـرای آزادسـازی خـود از زیـر هـر یـوغـی و مـتـحـقـق کـردن انـقـلاب اجـتـمـاعـی بـود؛ تـلاشـی کـه مـسـتـقـیـمـاً (…) از سـوی خـود تـوده هـای کـارگـر، بـدون شـبـانـان سـیـاسـی، بـدون رهـبـرانو بـدون قـیّـمـانبـه عـمـل آمـد. و بـرکـمـن نـوشـت: ” کـرو نـشـتـات افـسـانـۀ دولـت کـارگـری را خُـرد و مـتـلاشـی سـاخـت؛ آن اثـبـات کـرد، کـه دیـکـتـاتـوری حـزب کـمـونـیـسـت نـمـی تـوانـد بـا انـقـلاب سـازگـار بـاشـد.”