16/02/2025

Zaher Baher

دوای بانگەشە دۆناڵد ترمپ بۆ ڕاوەستانی جەنگی ئۆکرانیا و ڕوسیا و هاتنی وەزیری بەرگریی و جێگرەکەی بۆ میۆنیك ، ئەڵمانیا، سەرانی وڵاتانی ئەوروپا و یەکەێتی ئەوروپا چوونەوە ناو قەفەسەکەی خۆیان.

ئەوەی کە ئەو دووو نێردەیەی دۆناڵد ترامپ بەمانی کرد با دەواری شری نەکردووە   هەر بۆ ئیهانەیان دوای قسەکەی جێگری ترامپ جەی دی ڤانس  بۆ 30 خولەکە کۆبوونەوەی تایبەتی لەگەڵ سەرۆکی پارتی German: Alternative für Deutschland, AfD ڕاستڕەوی ئەڵمانیا کرد کە لە کاتێکدا داواکەی چانسڵەی ئەڵمانیا  Olaf Scholzبۆ بیبیبی ڕەتکردەوە.

نەك هەر ئەمە تەنانەت لە سیاسەتی یەکێتی ئەوروپاشدا دەستوەردانی کرد و بە سوکایەتیییەوە پێی وتن کە ئێوە دژ بە پەنابەر و کۆچبەر نین ، ئێوە گوێ بە دەنگدەرانتان نادەن ، ئێوە بەشە پشکی خۆتان ناخەنە بوجەی ناتۆوە ، ئێوە دیمۆکراتی نیین هەڵبژاردن هەڵدەوەشێننەوە ، ئێوە ناتوانن بەرگری لە خۆتان بکەن . تیمی بەشداربووی ترامپ بۆ گفتوگۆ لەسەر  ئاگربەستی پێی وتن ئێوە لەسەر مێزی ئاگربەستی و سازشی نێوانی ئۆکرانیا و ڕوسیا نابن ، دەتوانن ڕاوێژکار بن و وتووێژ لەسەر ئەوە بکەن ، بەڵام مافی بەڵێ و نای گفتۆگۆکاتان نییە ،  ئەمەریکا سەربازی خۆی نانێرێت بۆ پاراستنی ئاگربەستی ئەوە خاکی ئێوەیە و دەبێت خۆتان ئەوە بکەن . بە بریتانیا کە دۆستی هەرە نزیکی ئەمەریکایە وتی ئێوە دژ بە ژنانن و مافی ژنانن چونکە ڕێگا نادەن کەمپەینی دژ بە دەرهێنانی کۆرپەلە نزیك لە عیادەکان بێتەوە.

هەموو ئەو سیاسەتباز و شەرخوازنەی کە دانیشتبون گوێیان لێبوو تەنها  دەستیان لە ناو دەستاندا بوو، یا لە ناو گەڵ و گونیان دادانا و هەناسەی ساردیان هەڵدەکێشا ن هەر وەکو جامێ ئاو و دۆی ساردیان بە سەردا کرابێت .

ئەمان ئێستا هیچیان بۆ نەماوەتەوە لەو داخوازیانەی کە پێشتر هەیان بوو کەوتوون ، تەنها داوای ئەوە دەکەن کە لە گفتۆگۆ لەگەڵ ڕوسییەکان و پوتیندا  داوای گەرەننی / زەمانەتی سەلامەتی ئۆکرانیاو ئەوروپا بکرێت .  ئەمەش یانی کە خۆیان ناتوانن ئەو زەمانەتە بکەن دەبێت ئەمریکا بیکات.

لە وەڵامی ئەو هەموو سوکایەتی و هێڕشەدا ئەمان هەر ئەوەندەیان بۆ کراوە کە بانگەشەی کۆبونەوەی لوتکەیی سەرکردەکانی ئەوروپا بکەن کە ڕەنگە بەیانی بگیرێت تاکو بزانن چی بکەن لە بەرانبەر هەڵوێستی ئێستای ئەمەریکادا .

ئەم بزنسامانە سیاسی و تینو بە خوێنانەی ئەوروپا بە قسەی جۆ بایدن و ناتۆ ئەو نەهامەتێیان بەسەر گەلی ئۆکرانیا هێناو ئۆکرانیایان کردە  بەخ یا مەڕی قوربانیی .

Zaher Baher

13/02/2025

پاش 3 ساڵ شەڕ ، 3 ساڵ سەرگەردانی و ماڵوێرانی ، 3 ساڵ کوشتن  و بڕین ، 3 ساڵ ڕاکردن نیشتمان بەجێهێشتن ، 3 ساڵ سەدەها هەزار بێ باوك ، بێ برا ، بێ هاوسەر، بێ دایك، بێ خوشک، بێ دراوسێ کرا … بێ …بێ زۆر شت . بازرگانانیی شەڕ ، شەڕ هەڵگیرسێنەرانی جەنگ ، سەرۆکانی دەبەنگ ، سیاسیانی بێ ئەرزش و بێ بەهاو بەدڕەوشت … شەڕێکیان هەڵگیرسان بی ئەوەی بچوکترین مەترسیان لەسەر بێت و خۆشیان بچوکترین قوربانی بدەن، دواتریش ئۆکرانیان بە گورگان خواردوو دا .

نازانم خەڵکی ئۆکرانیا پاش ئەم هەموو قوربانییە دەبێت چی بڵێن بەسەرۆکە گەمژەکەیان، دەبێت چی بڵێن بە سیاسییە دەجال و نوێنەرانی کۆمپانیاکان و پاشکۆیانی گەورە سەرۆکان. دەبێت ڕا و هەڵوێستیان لەسەر ئەم سەرۆکە شەڕدۆستەیان ، زێلێنسکی ، چۆن دەبێت؟ بڵێی وا بە ئاسانی لێی خۆش بن و دادگەی لێنەگرن؟

ترامپ بێ ئەوەی بگەڕیتەوە بۆ سەرۆکانی شەرخوازی ئەوروپا، بێ ئەوەی حسابیان بۆ بکات، هەر وەکو ئەوەی کە پێیان بڵێت برۆن لە ورگی خۆتان بدەن وتو وێژی خۆی لەگەڵ پوتین دا کردووە و تیمێکیشی ڕێکخستوە بۆ دانوساندن لەگەڵ تیمەکەی پوتین دا.  بەم زوانەش لە سعودییە یەکتر دەبینن و دەیبڕنەوە.

ترامپ وتی : نالۆژکانەیە داوا لە ڕوسیا بکەیت بگەڕێتەوە بۆ سنوری پێش 2014 ، ئەوان شەڕی خاك و زەوی خۆیانیان کردووە ، نابێت ئۆکرانیا ببێتە ئەندامی ناتۆ، ئەمەریکا هیچ بەرپرسیارییەکی پاراستنی خاکی ئۆکرانیا و ئەوروپا هەڵناگرێ، پاراستنی ئۆکرانیا لە ئەستۆی ئەورپاپیە ، هیچ جۆرە هاوکارییەکی ئۆکرانیا ناکات …. ترامپ شتی زیاتری وت و ئاگری بەرداوە لە 7 دەوڵەتی ئەوروپا و هەموو یەکێتی ئەوروپا کە هەر پیاوخراپی و قونەدڕێیکەیان بۆ مایەوە.

 بریتانیا ڕاگەیاندنی توند دەدات ناهەقیشی نییە هەر ساڵی پار 4.5 ملیار پاوەندی لەو بزنسەدا سەرف کردووە ئێستا ڕەنگە پولێکی دەست نەکەوێتەوە و ڕەنگیشە کۆمپانیای بریتانیاش ڕێگەی پێنەدرێت بەشداری بکات لە چننینەوەی ئەو پارە و بزنسی کوشتنی سەدەها هەزارن ئۆکرانی.

جا باشە ئەمەی کە ئێستا ژێلنسکی پێی ڕازییە ، چاریشی نییە، دەی بۆ هەر لە سەرەتای شەرەکەدا ئامادە نەبوو ؟ سەرۆکە ئەوروپییەکان و ناتۆ و جۆ بایدن  چوونە بنکڵێشەیی و ئەم کەتنەیان پێدا و ئاوا تڕۆ و بێ حورمەتیان کرد.

کەم نەبوون ئەوانەمان کە دەمانوت ئەم شەڕە بە زیانی کرێکاران و هەژارانی هەر دوو وڵات ، ڕوسیا و ئۆکرانیا ، باقییەکەی تریشمان لە هەر کونجێکی ئەوروپادا بین دەگەڕێتەو و زەرەرمەندی گەورە دەبین ، دەمان وت لەم شەڕەدا شكۆی ناتۆ و ئەمەریکا و وڵاتانی غەرب دەشکێت ، پوتین لە کۆتاییدا سەر بە هەموویان شۆڕدەکات ئەوەی کە دەیەوێت دەستی دەکەوێت . دەمان وت پوتین دیکتاتۆرە و فاشییە و دەربەستی مردن و کوشتن و بڕینی هاووڵاتیانی وڵاتەکەی نییە بەردەوام دەبێت لە جەنگەکە تا ئەو کاتەی ئەوەی کە دەیەوێت بەدەستی دەهێنێت.

بەداخەوە زەرەرمەندی سەرەکی هاووڵاتیانی ئۆکرانیا بوون و دواتریش هاووڵاتیانی ڕوسیا.

Zaher Baher

04/02/2025

لە ڕاستیدا نەك هەر ئەمەریکا بەڵکو یەكێك لە هەرە ساماندارە ملیاردەرەکانی دونیا وەکو ئێلون مەسك بۆ نموونە بپژمێ  وڵاتانێکی زۆر تووشی هەڵامەت دەبن .

مەبەست لەم پەندە ئەوەیە کە ڕاگەیاندنێك لە ئئیدارەی ئەمەریکییەوە دەدرێت کارایی خۆی لەسەر بۆرسە و بازاڕی دونیا و دراوەکانی وەکو پاوەند و دۆلار و یورۆ ئەوانی دیکەش بە دوایدا، دادەنێێت .

دۆناڵد ترامپ پێش دەستبەکاربوونی هەڕەشەی ئەوەی کرد کە گومرگ لەسەر کاڵای هاوردەی چەند وڵاتێك زیاد دەکات گوایە لە بەرژەوەندی ئابووری و ئەمەریکایە و پارەیەکی باشیش دەخاتەوە ناو خەزێنەی ئەمریکییەوە .

پێرێ و دوێنی بە بڕیارێکی سەرۆکایەتی لە سەدا 25 ی گومرگی لەسەر کەنەدە و مەکسیکۆ و هەروەهاو لە سەدا 10 شی لەسەر هاورردەی چین و وڕاوەی ئەوەش دەکات کە لە سەدا 10 ش لەسەر هاوردەی وڵاتانی یەکێتی ئەوروپاس دابنێت .

ئەمەش پێی دەوترێت جەنگی بازرگانیی ، یاخود جەنگی ئابوریی، کە ئەوەی زیاتر لە کۆمپانیا گەورەکان و حکومەتەکان زەرەرمەند دەبێت داینشتوانن ، هاووڵاتییانی خودی وڵاتەکە خۆیەتی .  زیادکردنی گومرگ ئەو وشەیەی کە ترامپ وتی ئەو وشەیەی لە فەرهەنگی زمانەوانییدا لە هەموو وشەیەکی دیکە پێ خۆشترە.

لەم ڕەدەڵ و بەدەڵەدا دوو خاڵی گرنگمان بۆ دەردەکەوێت :

یەك : بە هێزیی و بەیەکەوەگرێداراوی  سیستەمەکە لەسەر ئاستی دونیا کە چەندێك یەکگرتووە و چۆن چووە بەناو یەکدا و بوونەتە پاشکۆی یەکدی بە شێوەیەك کە هەموویانی بەیەکەو گرێداوە.

دوو: هاوکاتیش بێ هێزی و لاوازی ئەم سیستەمان بۆ دەردەکەوێت کە بە ڕاگەیاندنێك چۆن بەشێك لە بەهای  دراوەکان دادەبەزێ و بازاڕ و ئابوری وڵاتانێک لاواز و لاواز تر دەبێت .

کاتێک کە دۆناڵد ترامپ پرسی زیادکردنی گومرگی لەسەر هاوردەی ئەو وڵاتانە دانا لە ماوەیەکی کەمدا  هەژموونی خۆی لەسەر بازاڕ و بەهای دراوەکان و پشکی کۆمپانیاکان دانا هەر بۆ نموونە : FTSE 100 بەڕێژەی لە سەدا 1.4 و Nikkei لە یابان بە لە سەدا 2.8  پشکەکانیان هاتنە خوارەوە ئەمە هەر لە کۆتایی ڕۆژی دووشەمەدا.  پشکی  Wall Street لە سەدا 2 دابەزی، Nasdaq لە سەدا 1.2 دابەزی FTSE 100 لەندەن لە سەدا 1 پشکەکانی دابەزین، DeepSeek بە ڕێژەی لە سەدا 5 دابەزی.  کۆمپانیای ڤالیۆی فەرەنسی کە دابینکەری پارچەی ئۆتۆمبێلە بە ڕێژەی 8% دابەزینی بەخۆیەوە بینی. نرخی پاوەند بە ڕێژەی لە سەدا 0.6 لە بەرانبەر دۆلاردا بەهاکەی دابەزی و بەڵام لە بەرانبەر یورۆدا بە ڕێژەی لەسەدا 0.5 سەرکەوت .

تەماشای ئەو ئامارانەی سەرەوە بکە و بزانە چی ڕوویداوە بە بڕیارەکانی ترامپ .  بەڵام وڵاتانی مەکسیکۆ و کەنەدە و چین هەرەشەیان کرد وتیان ئەوانیش بە ڕۆڵی خۆیان گومرگ لەسەر هاوردەی کاڵای ئەمەریکی دادەنێن  ئیتر هەر دوێنێ درەنگێك ترامپ بڕیاری دواخستنی بڕیارەکەی پێشتری بۆ ماوەی مانگێك لەگەڵ کەنەداو مەکسیکۆ ڕاگرت تاکو وتوێژی لەسەر بکەن ، لەبەر ئەوە ئەمڕۆ  تۆزێك ئارامیی بۆ بازاڕ و بۆ هەڵبەز و دابەزی دراوەکان و بەرز و نزمبوونەوەی پشکەکان گەڕایەوە .

بێ گومان گەر بڕیارەکەی ترامپ بخرێتە کارەوە و پەل بهاوێژێت بۆ ولاتانی ئەوروپاو بریتانیا و وڵاتانی دیکە ئەوە ڕۆڵی کاریگەر لەسەر ئابووریی دادەنێ واتە ژیانی خەڵکی ئێکجار گران دەبێت و کولفەی ژیان زۆر زیاتر بەرزدەبێتەوە.

بۆچی؟

بەرزبووەنەوەی گومرگ لەسەر ناردنە دەەرەوەی کاڵاکان واتە هاوردەیان بۆ ئەمەریکا و ولاتانی دیکەش بە ڕۆڵی خۆیان کردنی هەمان شت ،  دواجار دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەڵئاوسانی پارە واتە زیادبوونی کولفەی ژیان.  بۆ چارەسەری ئەمەش دەوڵەتەکان فۆرمیلەیەکی ئامادەکراوی هەمیشەییان هەیە ئەویش بەرزکردنەوەی سووە بۆ بەرزکردنەوەی بەهای پارەکەیان . بەرزکردنەوەی سووش دەبێتە هۆی بەربوونەوەی ڕیژەی سەراپای سووی قەرزەکان و سلفەی عەقار هەموو سەلفەکانی دیکە .  ئەمەش یانی جگە لە خراپتتربونی ژیانی خەڵکیش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی وەبەرهێنان، واتە زۆرێك لە سەرمایەداران دروستکردنی پرۆژەی نوێ و تەواوبوونی پرۆژەکانی ئێستایان رادەوەستێنن. ئەنجامەکەشی  یانی کەمکردنەوەی کرێکاران یا لانی کەم کەمکردنەوەی کرێیان.  ئیتر بەم شێوەیە ئەم بڕیار یا ئەم کارە کارایی لە سەر ئەوی تر دادەنێت تاکو ڕیفۆرمێکی دیکە دەکرێت لە سیتمەکەدا با ئەوانە هەڵدەوەشێتەوە یا بانقەکان لە پێدانی قەرزدا ڕێژەی سوو دادەبەزێنن.

ئەی ئەگەر گرفتەکە بە جۆرێکی دیکە ڕووبدات؟

واتە گرفتەکە لەسەر دەستی دەسەڵاتداران و سەرمایداراندا نە خولقێت، بەڵکو لە هەندێك لە کۆمپانیا گەورەکانی وەکو ئەمازۆن و تێسلا و ئەوانی دیکە و بۆرصەکاندا کرێکار و کارمەندەکانیان مانبگرن و دەست بەسەر کۆمپانیاکاندا بگرن ، بێ گومان گرفتی ئابووری یا دەتوانرێت بوترێت قەیرانی ئابووری سیتەمەکە پاش ئەوەی ئەم چالاکییە ڕاستەوخۆیە دەگوێزرێتەوە بۆ شوێنەکانی دیکە و نێو کۆمپانیا و کارگەکان و بۆرصەکانی دیکە ، قەیرانە ئابوورییەکە دروست دەبێت .

قەیرانەکە بە جۆرێك دروست دەبێت کە هەرگیز سەرمایەداران و دەوڵەتەکان توانای چارەسەرییانی نییە و دەبێت بەری بۆ شل بکەن تاکو قەیرانەکە بە ئاقاری دروستی خۆیدا دەڕوات و شتێکی دیکە دێنێتە دی.

بەداخەوە کە لە ئێستادا ئاسۆی ئەو گریمانە لە هیچ شوێنێکی دونیاوە دەرناکەوێت ، بەڵام کەسیشمان ناتوانین پێشبینییەکی تەواوی داهاتوو بکەین بزانیین ئایا ڕەوتی ژیان بەرە و باشتر دەڕوات یا خراپتر ، ئەوە ڕوودەدات یاخود ڕوونادات .

02/02/2025

ماوەیەکە خوێندکاران خۆپیشاندان دەکەن و ناڕەزایی دەردەبڕن دژ بە گەندەڵی حکومەتەکەیان هەروەها یادکردنەوەیەکی ئەو 15 کەسەی کە 3 مانگ لەمەوپێش بەهۆی هەرەسهێنانی سەقفی یەکێك لە وێستگەکانی قیتاردا ڕووی دا .  کە ئەو کاتە هەمووان هاوڕابوون کە ئەم کارەساتانە بە هۆکاری گەندەڵی و نەبوونی شەفافی و گەورەبوونی کەلێنی نێوانی سامانداران و هەژاراندا ڕوودەدەن.

ئێستا ئەو ناڕەزایەتیانە لە بازنەی تەنها خوێندکاراندا نەماوەتەوە و بە سەدەها هەزار کەس لە نزیکە 100 شار و شارۆچکەدا ڕوویداوە و خەڵکانێکی زۆر لە جوتیاران و کاسبکاران و کرێکاران و کەسانی دیکە بە پێیانەوە پەیوەست بوونەتەوە. 

ناڕەزایەتیکەران لە ئێستادا داوای دەست لە کار کێشانەوەی بەرپرسان دەکەن و دەڵێن چۆن 25 ساڵ لەمەوە بەر بە زەبری فشاری خەڵکیی توانییان کە میلاسۆفییج-ی سەرۆکی ئەو سەردەم لە دەسەڵات داگرن ئاواش دەتوانن بەرپرسانی دیکەش بهێننە خوارەوە.

31/03/2025

دوێنێ 5شەمە، 30/01 ، زیاتر لە 1000 کەس لە لەندەن لە چالاکییەکی راستەوخۆ لە بەردەم دادگەی باڵای ئینگلتەرەدا بۆ ماوەیەکی زۆر شەقامی سەرەکی  بەردەم دادگەیان داگیر کرد وەکو لە وێنەکاندا دیبینیت .

چالاکییەکە بۆ هاوپشتی 16 چالاکوانی ژینگە کرا کە پارەکە دادگە بڕیاری 41 ساڵ ، لە نێوانی هەموویاندا،  بەندکردنیانی دا. حوکمەکەیان تەواو پرس و بڕیارێکی سیاسیانە بوو چونکە حاکم لە کاتی دادگاییکردنیاندا بە هیچ شێوەیەك نەیهێڵا کە هیچ بەرگرییەك لە خۆیان بکەن، هەڕەشە کرد و وتی هەر دەم بکەنەوە حوکمەکەیان زیاتر دەبێت ،  واتە حاکم هەر قسەی پارێزەری لایەنی دژ بەوانی بیست نە قسەی ئەمان و نە ڕێگاشی دا بە جییوری [ لێرە لە هەموو دادگایکردنێک کۆمەڵێك خەڵک بانگدەکرێن، ئەوان گوێگری کەیسەکان دەبن لە هەموو لایەنەکانەوە بێ ئەوەی کە هیچ زانیارییەکی پێشینەیان لەسەر کەسانی تاوانبار هەبێت ، دواتر بڕیاری خۆیان دەدەن و حاکم بە گوێرەی ڕای ئەوان پاشخانی تاوانباران حوکمەکەی دەدات .  کەیسی ئاوا هەیە 5 بۆ 6 مانگ دەخایەنێت.  لەو حاڵەتدا لیژەنەی جییوری  نابێت سەفەر بکەن نابێت بە هیچ شێوەیەك لە بارەی دادگەو مەحکەمەکەوە قسە بکەن ] .  بەڵام لەم دادگاییکردنەدا  حاکم یەکسەر حوکمی دان بەوەی کە خۆی دەیویست .

لەمەش خراپتر حاکم بڕیاریشی دا کە کەیسی ئەم 16 کەسە ناتوانرێت ئیستیئناف بکرێت .  دوێنێ لەو چالاکی راستەخۆیەدا داوای ئەوە کرا کە دەبێت جییوری مافی ڕادانی هەبێت و ئەو ئازاد بێت لە بۆچوون و بڕیارەکانیدا،  بەندکراوانیش مافی ئیستیئنافی کەیسەکانیان هەبێت . لە ژێڕ فشارێکی زۆردا دوا جار حەکم ڕێگای دا کە مفای تێڕوانینەوەی کەیسەکان بدرێت بە بەندییەکان و ڕؤژی 30/01/2025 بۆ ئەوە تەرخان کرا ، واتە دوێنێ 5 شەمە کەیسەکانیان وتووێژی لەسەر کرایەوە. تا ئێستا دیار نییە کە ئایا ئەو چالاکییەی دوێنێ بەرێکی دەبێت یا نا؟ بەڵام وەکو کەمپەینێکی میدیایی زۆر گرنگ بوو و دەنگێکی زۆری دایەوە .  دوای ئەوەش بە دڵنیاییەوە کارایی لە سەر دادگاش دادەنێت کە ئەو ڕاستیە دەبینن کە خەڵکی چەندێك پەرۆشە بۆ پاراستنی ژینگە کە لە ڕۆژێیکی وەکو دوێنێدا کە دەوام هەبوو کەچی هێشتا زیاتر لە 1000 کەس بەشداری ئەو چالاکییەیان کرد .

Zaher Baher

28/01/2025

ئەمڕۆ کە باس لە هەندێك شت دەکەیت هەر بۆ نموونە لە لیەكێك لەو گروپانەی کە من چالاکم تێیدا لەسەر ئاستی لەندەن گروپێکە کە لە شوباتی سالی پارەکەدا دامان مەزراند بۆ کردنی کەمپەینێك بۆ بەخۆڕایکردنی هاتووچۆ بە پاس و قیتار بۆ هەموان لە لەندەدندا تەنانەت ئەوانەشی بە گەشت دێنە لەندەن، یا خود پۆستێك یا وتارێک دەنوسیت یەکسەر کۆمەڵێك کەس دێنە سەر خەت، یاخود پرۆتێستێك بۆ مەبەستێك دەکەیت، کەسانێك دێن قسەت لەگەڵدا دەکەن، یاخود لە کۆبوونەوەیەکد قسە لەسەر هەندێك ئامانج دەکەیت ….. تد، لە هەموو ئەمانەدا کۆمەڵە کەسانێك دێنە پێشەوە یەکسەر پێت دەلێن ئەوەی کە تۆ باسی لێدەکەیت، ئەوەی کە تۆ دەتەوێت، ئەوەی کە تۆ دەینوسیت، ئەوە خەیاڵە .

بێ گومان لای ئەمانە ئەوە خەیاڵە چونکە یەکەم:  سیستەمەکە بە تەواوی مێشکی داگیرکردون، ئەوەی ڕواندووە لە مێشکیاندا کە هیچ شتێك ناکرێت ، ئاسنی سارد کوتانە، یا شتێکی باشتر لەمە ناکرێت .

دوو: ئەم خەڵکانە ئەوەیان لەبیر دەچێت کە هەموو شتێك کە کراوە و دەکرێت هەر هەمووی پێشوەخت خەیاڵی لێکراوەتەوە، کاری بۆ کراوە ، زەمینەی بۆ خۆشکراوە دواتریش بووەتە واقیع.

سێ : ئەو دەسکەوت و تاڕادەیەك خۆشگوزەرانییەی کە ئێستا خەڵکی بە بەراورد بە 60 بۆ 70 ساڵ لەمەوبەر بەدەستی هێناوە، بێ هەوڵ و تێکۆشانی کۆمەڵە خەڵکێك، دواتر زۆرینە ڕووینەداوە.  ئەوەی کە ئەمڕۆ دەینینین کاتی خۆی  کۆمەڵە خەڵكێك کردویانەتە  ئامانج و خەباتیان بۆ کردووە لە سەرەتادا هەمیشە کۆمەڵە خەڵكێكی کەم بووم .  هەمیشەش کۆمەڵێك خەڵك هەر هەبوون کە تا ڕادەیەك زۆرینە بوون کە ئەوی کە کەمینەکە لە پێناویدا تێکۆشانی بۆ کردووە بە کەمیان گرتووە و لۆمەیان کردون کە کەسانی خەیاڵین ، کەسانی یوتۆبیین .

من دەڵێم گرنگ نییە تۆ گریمان بکەیتە واقیع ، ئەوەی گرنگە مەحاڵ بکەیتە واقیع. ئەمەش لە سەدا سەد دەکرێت و شیاوی کردنە.

Zaher Baher

24/01/2025

ده‌سته‌واژه‌ی ئیسلامی سیاسی ‌ و ئیسلامی توندڕه‌و ئه‌و ده‌‌سته‌واژه‌یه‌ که‌ له‌ نێو  نوسه‌رانی سیاسیی و کۆمه‌ڵایه‌تی کورددا خۆی سه‌پاندووه‌ و بووه‌ته‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌کی باو.  ئه‌وه‌نده‌ی من بزانم ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌  بۆ یەکەم جار لە لایەن سەمیر ئەمین-ی ئابووریناسەوە بەکارهاتووە، دوای ئەوە لە‌ لایه‌ن چه‌په‌کان و کۆمۆنیسته‌کانه‌وه‌.

بەڕای من بەکارهێنانی چەمکی ئیسلامی سیاسیی لە نوسین و ئەدەبیاتدا نەك هەر چەمکێکی هەڵەیە، بەڵکو چەواشەکارییەکی گەورەشە لای چەپەکان و ئیسلامییەکان هەتا ئەوانەش کە لە نەزانینیەوە بەکاریدەهێنن. بە باوەڕی من ڕاستترین چەمك لەبری ئەو چەمکە باوە بەکارهێنانی چەمکی ‘ ئیسلامی دەسەڵاتخوازە’.  بۆ بەڵگەی قسەکەم ئەم پاساوانەم هەیە:

یەك: موسڵمانان ده‌شێت کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و دنیاییه‌کانیان وه‌کو کێشه‌ و ڕووداوێکی سیاسی ‌ ببینن، به‌ڵام  مه‌رجیش  نیییه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتخواز و تووندڕه‌و بن، به‌واتایه‌کی دیکه‌  ئه‌وان ده‌توانن به‌رخوردی کێشه‌کانیان وه‌کو کێشه‌یه‌کی سیاسی بکه‌ن بێ ئه‌وه‌ی‌ خوازیاری ده‌سه‌ڵاتی سیاسیش بن و ده‌وڵه‌تی بۆ بکه‌نه‌ ئامانج.  ئه‌وان ده‌توانن سیاسی بن  به‌ڵام له‌ ده‌ره‌وه‌ی حیزبه‌ سیاسسیه‌کانیش بن، واته‌ کێشه‌کان بکه‌نه‌ کێشه‌یه‌کی سیاسی، نه‌ك خۆیان بکەنە کەسانێکی سیاسیی . 

دوو: هه‌بوونی توندڕەوی و  کار و کاردانه‌وه‌ی له‌ سه‌رجه‌می بواره‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا ده‌بینرێت و هه‌ر وه‌کو  چۆن سیاسییه‌کی حیزبیی ئه‌و سروشه‌ی تیادایه‌ که‌ توندوتیژ بێت هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ش ده‌کرێت هه‌موو باوك یا دایکێکی سه‌ره‌کخێزان، سه‌ره‌کخێڵ، سه‌ره‌کگوند، سه‌ره‌كشارێکیش . … تا  ده‌گاته‌  هه‌موو سه‌ره‌کان و سه‌رۆکه‌کانی دیکه‌ش  وه‌کو  ” ئیسلامی سیاسیی یا موسڵمانه‌ سیاسییه‌کان”، تووندڕه‌وبن.

سێ:  هۆکاری تووندڕه‌وێتی له‌و بوارانه‌ی سه‌ره‌وه‌دا و سیاسییبوونی ناو حیزبایه‌تیی، مه‌یلی ده‌سه‌ڵاتدارێتییه، خوازیاری ده‌سه‌ڵاته، ده‌نا بۆ سه‌ره‌كخێزانێك ده‌یه‌وێت تووندڕه‌و بێت له‌ ئاستی  ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌یدا؟ به‌ هه‌مان شێوه‌ مامۆستایه‌کی قوتابخانه له‌ ئاستی قوتابییه‌کانیدا، مه‌لایه‌کی حوجره ‌و قوتابخانه‌ی دینیی له‌ ئاستی فه‌قێ و خوێندکاره‌کانیا، به‌ڕیوه‌به‌ری ئۆفیسێك، کۆمپانیایه‌ك، کارگه‌یه‌ك له‌ به‌رامبه‌ر کارمه‌ندو کرێکاره‌کانیا ….به‌م شێوه‌یه‌ تا ده‌گاته‌ دوا پله‌  که‌ سه‌رۆکی حکومه‌ت و  وڵاته‌.   ئه‌مانه‌  هه‌موویان ده‌یانه‌وێت کۆنترۆڵی ئه‌وانه‌ی که‌ ‌له‌ژێڕ  ڕکێفیاندان بکه‌ن، واته‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆیانیان به‌سه‌ردا بسه‌پێنن، کاتێكیش ده‌زانن که‌ بۆیان کۆنترۆڵ ناکرێن و ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ریاندا ناشکێت په‌نا بۆ تووندوتیژی و داپڵۆسین ده‌به‌ن.  که‌واته‌ ده‌توانین بڵێین که‌ مه‌یلی ده‌سه‌ڵاتخوازییه‌ تووندوتیژی ئه‌نجامده‌هێنێت.

 دیاره‌ لێره‌دا دووجار  ئامرازه‌کانی  تووندوتیژی و داپڵۆسین به‌کاردێت:  له‌ سه‌ره‌تادا بۆ کۆنترۆڵ و  به‌ده‌ستگه‌یشتنی ده‌سه‌ڵاته‌ ئیدی هه‌ر جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتێك بێت، له‌ کۆتاییشدا واته‌ که‌ ده‌سه‌ڵات وه‌رگیرا، دیسا‌نه‌وه‌ تووندووتیژی به‌کارده‌هێنرێته‌وه‌ بۆ پاراستن و مانه‌وه‌ی هه‌یبه‌ت و کارایی ده‌سه‌ڵات.

چوار: سیاسەت و کردنی سیاسەت تاکتیکە، بەڵام دەسەڵات ستراتیجە، ئامانجە.  هەرچی حیزبی دونیان و ڕابەر و سەرکردە لە چەپەوە بۆ ڕاستیان، لە دینییەوە بۆ عەلمانی هەوڵی یەکەم و کۆتاییان بۆ دەسەڵات و دەستبەسەراگرتنی دەسەڵاتە، نەك شتێکی دیکە، وەکو ئەوەی کە خۆیان بانگەشەی بۆ دەکەن.

پێنج: ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ دروستبوونی ئسلام و بڵاوبوونەوەی ئەم دینە هەر لە سەرەتای موحەمەدی پەیامهێنەرەوە بۆ دەسەڵاتگرتنەدەست بووە وە تا ئێستاش کە هەمەموو گروپ و حیزبە ئیسلامییەکان کە شەڕی دەرەوە و ناوەوەی خۆیان دەکەن، هەر بۆ دەسەڵاتە. هەموو هێڕشەکانی سەردەمی موحەمەد و خەلیفەکانی ڕاشیدین و ئەمەوی و عەباسیی، سەفەوی و عوسمانیی/ شیعە و سوونە هەر هەمووی لەبەر خاتری دەسەڵات بووە نەك دینداریکردن .

خودا، خودایەك کە ئەو هەموو دەسەڵات و ئیمکانییەتەی هەبووەو هەیە، بە گوتەی خۆیان،  چ پێویستییەکی بەم ئیسلام و موسڵمانانە هەبووە و هەیە کە شەڕی بۆ بکەن و دەوڵەتی بۆ دروست بکەن گوایە بۆ بڵاکردنەوەی دینی ئیسلام و زیادکردنی ئۆمەتی موحەمەد، بەڵام مێژوی ئیسلام هەر لە سەرەتاوە تا ئێستا ئەوە نیشان دەدات بۆ دەسەڵات و دەسەڵاتگرتنەدەست بووە.

شەش: حیزبەکان هەر هەموویان بە مەبەست ئەم چەمکە بەکاردەهێنن، نایانەوێت چەمکی ئیسلامی دەسەڵاتخواز بەکاربهێنن. هەر ئاواش‌ به‌کارهێنانی ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ له‌ لایه‌ن  چه‌پ و کۆمۆنیسته‌کانیشه‌وه‌ به‌ هۆشیارییه‌وه‌ ‌ به‌کارده‌هێنرێت که‌  لێره‌شدا غه‌درێك یا زوڵمێکی  گه‌وه‌ره‌ له‌ ‘ ئیسلامی سیاسی’ یا موسڵمانانی سیاسی، وەکو خۆیان ناویان دەبەن، ده‌که‌ن وه‌کو ئه‌وه‌ی که‌ ‌ ئه‌و‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌ ته‌نها  هه‌ر به‌سه‌ر ئه‌واندا بسه‌پێت، نه‌ك خۆیان و لایه‌نه‌کانی دیکه.     ئه‌وه‌ی ئاشکرایه‌  له‌ به‌کارهێنانی ئه‌و ده‌سته‌واژەیەدا و له‌و چوارچێوه‌یه‌دا، ده‌رکردنی خۆیان له‌ نێو  هێزو ده‌سته‌ داپڵۆسێنه‌ر و تووندڕه‌وه‌‌کانی دیکەیه‌ و  ئارایشکردنی ڕووی خۆیانه‌ به‌ ده‌مامکی ئازادیخواز و مافخواز و مافناس.

بەو هۆیەوە ئه‌‌گه‌ر ئه‌م لایه‌نانه‌  ده‌سته‌واژه‌ی ئیسلامی یا موسڵمانانی ده‌سه‌ڵاتخواز ، به‌کار بهێنن ئه‌وه‌ بێ هیچ گومانێك خۆیان پێش لایه‌نه‌کانی دیکه‌ ده‌گرێته‌وه، چونکه‌ ئه‌وانن که‌ باس له‌ ده‌سه‌ڵاتی دیمۆکراسیی، نیشتمانیی، مه‌ده‌نیی،  پڕۆلیتاریی، کارگه‌ریی،گه‌لیی، کۆمۆنیستیی، ده‌که‌ن هه‌ر وه‌کو  چۆن  ئیسلامه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌کانیش خوازیاری ده‌سه‌ڵاتی خه‌لافه‌تن، چونکه‌ ئاشکرایه خاڵی ناوکۆیی هه‌ردوولایان، باوه‌ڕی پته‌ویانه‌ به‌ ئایدۆلۆجییه‌ت و مه‌یلیانه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتخوازی و سه‌رکوتکردن، که‌ هیچ لایه‌کیان له‌وی دیکه‌یان ئه‌و مه‌سه‌له‌یه که‌متر وه‌رناگرن .

17/01/2025

ئەو ڕێکخراو و پارتانەی کە هێزی سەربازییان هەیە و متمانەی تەواویان لەسەرایانە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان، کاتێك لە ڕووی سەربازییانەوە شکست دەهێنن سەرەتایەك دەبێت  بۆ شکستی تەواوی هێزی سیاسیشیان.

هەر دوور نەڕۆین با تەماشایەکی حەماس و حیزبووڵا بکەین .  ئەم دوانە دوای تێشکانێکی گەورەی هێزی سەربازییان ئەوە بە دڵنیاییەوە هێزی سیاسیشیان گەر لاواز نەبووبێت بە هۆی لە دەستدانی سەرکردە مێژوییەکانیانەوە ئەوە بەرەو لاواز بوون دەڕۆن.

ئەو لاوازبوونە سەربازییەش دەرگا بۆ کەرتکاریی و داڕمان و دەستەکاریی و کێبڕكیی نێوانی سەرکردەکان و نەگەیشتنە بریارێکی سەرەکی دەکاتەوە .  هەر بۆ نموونە حەماس دوای کوژرانی ئیسماعیل هەنییە  بوونە دوو کەرتەوە گەرچی لە ناو یەك ڕێکخستندا تا ئێستا ماونەتەوە .  هەرچی ئیسماعیل هەنییە بوو نەرم و نیانتر بوو لە یەحیا سینوار ، هەنییە  لەگەڵ هەندێك لە سەرکردەکانی حەماسی دەرەوەی فەلەستین تا رادەیەك ڕایان زۆر دوور نەبوو لە یەکەوە . هەرچیش ئەوانەی ناوخۆی فەلەستین وەکو یەحیا سینوار  و هەندێكی تریان رایان زۆر جیاواز بوو ، وەك  دەڵێن هەنییە و جەماعەتەکەی  لەگەڵ هێڕشەکەی 7ی ئۆکتۆبەردا نەبوون .

ئێستاش کە ئاگربەستی کراوە و ئاگربەستییەکەش هەدەفی هەرە سەرەکی بەردانی دیلەکانی ئیسرائیلە ، کە تا ئێستاش نە سەرکردەکانی دەرەوەی فەلەستین نە خودی ئیسرائیلیش نازانن چەندیان ماون و چەندیان دەتوانرێت رادەستی ئیسرائیل بکرێنەوە . هەر لەبەر ئەمەش ئاگربەستییەکە پرۆسەیەکی زۆر ناسکە .

لە ئێستادا حەماسی ناو فەلەستیین لە لایەن محەمەد سینواری برای یەحیا سینوار رابەرایەتی دەکرێت  کە زۆر توندڕەوە هەر ئەویش بەر پرسە لە دیلەکان و کەسیش ناتوانێت لەوانەی دەرەوەی فەلەستین هیچی بەسەردا بسەپێنێت. هەر ئەوەشە کە سەرکردەکانی حەماسی دەرەوەی فەلەستین شتێکی ئاوا سەبارەت بە ژیان و مان و نەمانی ئەو دیلانە نازانن.

لەگەڵ ئەوەشدا موحەمەد سینوار و جەماعەتەکەی هەرچەندە توندڕەو بن بەڵام ناچارن بە هۆی دوو هۆکارەوە گەر ئایدۆلۆجییەت فەرامۆش بکەن  دەبێت بەم ئاگربەستییە و ئایندەی خۆشیان رازی بن.

یەك : ئەوانەی هاوکاریان بوون وەکو حیزبوڵا و ئەسەد و میلیشیاکانی عێراق و خودی ئێران و حوسییەکانی یەمەن یا نەماون یاخود زۆر لاوازن و چی تر ناتوانن هاوکاری حەماس بکەن ، گەر ئەوەش بکەن ئەمەریکا و ئیسرائیڵیش ئەوەیان لێ قەبوڵ ناکات.

دوو: وەکو Mkhaimar Abusada کە زانستی سیاسی لە زانکۆی ئەزهەری غەزە دەڵێتەوە ، دەڵێت خەڵکی غەزە زۆر ماندو و بێزارن دەیانەێت غەزە ئاواەدان بکرێتەوە و خزمەتگوزارییەکان بکەونەوە کار بۆ ئەمەش دەزانن کە ئەگەر حەماس حوکم بکاتەوە ئەوە هیچ جۆرە یارمەتییەکی دەرەکی لە لایەن ئەوەی کە پێی دەوترێت کۆمۆنێتی نێودەوڵەتی نادرێن ، بۆیە نایانەوێت غەزە لە لایەن حەماسەوە حوکمبکرێت .

ئەم دوو خاڵەش ئەوە دەسەلمێنێت کە حەماس کە لە ڕوی سەربازییەوە شکستی هێناوە ئەوە لە ڕووی سیاسیشەوە شکستی گەورەی هێناوە و دەهێنیت .

Zaher Baher

16/01/2025

بەداخەوە کە ئەم پەندە کوردییە بەسەر فەلەستنیییە هەژارەکان و هەندێك لە گەمژەی موسڵماناندا تەواو تەواو جێ بەجێ دەبێت .

ئاخر هەی نەگبەتانەی بەدبەختانە پاش 15 مانگ شەڕو کوشتار و وێرانکاری نەك هەر بە مایەکەی خۆتان هەڵنەسانەوە بەڵکو هەرگیزیش غەزە وەکو خۆی لێنایەتەوە و ئەوانەشی کە بوونە قوربانی زیندوونابنەوە .

ئاخر ئاگر بەستییەك وەکو ئینگلیز دەڵێت : توێژاڵە سەهۆڵێك لەسەر دەریایەك وایە ، یانی ئەوەندە بە ئاسانی دەتوێتەوە هیچ خۆی ناگرێت . ئاگربەستییەکەش ئاوایە ، لەمەش گرنگتر ئەم ئاگربەستییە نەك ئاشتەواییش نییە ،تەنانەت  هەر کاتێك ئیسرائیل ئارەزوو بکات لە ماوەی سەعاتێکدا دەگەڕێتەوە.

ئیتر قوون بادان و هەل هەلەو و هەڵپەڕكێ و شایی لۆغانی بۆ چییە؟ جەنگەکە کۆتایی بە هێزی سەربازیی هەتا هەتایی حەماس و حیزبوڵا هێنا.  سەراپای سەرکردە مێژوییەکانی کە زیاتر لە 30 ساڵی ویست کە هەر کام لەو دوو گروپە جەکدارە ویستویەتی دروستیان بکات کوژاران .  ئەمە جگە لە زەرەرو و زیانێکی زۆر  کە من هەندێکیان لەم لیستەدا دەخەمە بەرچاو :

+ کوژراوانی فەلەستینی لە غەززە: 46 هەزار و 707 کەسن ، بەڵام قوربانیانی ئەم جەنگە زیاترن لە 65 هەزارر کەس .

+  ئەو منداڵانەی لە غەززە کوژراون: 13 هەزار و 319 منداڵ.

+  فەلەستینییەکان  کە لە ژێر داروپەردوودا لە غەززە نێژراون: 11 هەزارن.

+ ژمارەی بریندارانی غەززە : 110 هەزار و 265 کەسن.

+  فەلەستینییەکانی کە ئاوارەبوون لە غەززە: ملیۆنێک و 900 هەزار کەسن کە دەکاتە لە 90 ٪ی دانیشتوانی غەززە.

+  هێرشەکان بۆ سەر دامەزراوە تەندروستییەکان لە کاتی جەنگدا: 654 کوژراوانی کارمەندانی تەندروستی: هەزار و 60 کەس.

+ ئەو قوتابخانانەی زیانیان بەرکەوتووە یان داڕماون: 534 (95%ی قوتابخانەکان).

+ منداڵانی کە لە خوێندنی فەرمی بێ بەش بوو بۆ سڵێك واتە کە خوێندنیان لە دەست چووە: 660 هەزار (هەموویان منداڵانی تەمەنی خوێندنن).

+ لە 10 خانوو 9 دانەیان یا وێران کراون یاخود زیانی زۆریان پێگەیشتووە.

+ 40 ملیۆن تەن دارو پەردوو و قەپاغی فیشەك و هاوەنی نە تەقێنراوە و چەکی لە کارکەوتوو شتی دیکە لە غەزەدا کەوتووە کە تەنها پاککردنەوەیان 15 ساڵی ڕەبەقی دەوێت کە 24 سەعات کاری لەسەر بکرێت. دروسکردنەوەی بیناکانیش زیاتر لە 50 ملیار پاوەندی دەوێت.

+ تا کۆتایی 2024 لە 36 خەستەخانە لە غەززە تەنها 17 دانەیان ئەویش بە نیوە ناچلی بەڕێوەچووە.

+ 768 هەزار کەس لەوێ دەمرن ئەگەر بە ئیمیرجنسی خواردنیان نەگاتێ.

+ لەسەدا 40 ئەو زەوییەی کە بۆ کشتوکاڵ بەکاردەهێنران وێران بووە .

+ ئەوەشی کە ئاشکرا نییە لە دایکبوونی  ساوایانی ساڵانی داهاتووە کە چەندێکیان بە ناتەواو دەبن و هاوکاتیش بڵاوبوونەوەی جۆرەکانی نەخۆشی شێرپەنجەیە بەهۆی ئەو هەموو باروت و کارایی تەقەمەنییەوە کە لەم 15 مانگەدا رویداوە.

دەی پێم ناڵێییت هەی گەمژە قونی چی با دەدەیت و ئیدیعای چ جۆرە سەرکەوتنێك دەکەیت ؟ ئەم هێڕشە خۆتڕینەی کە حەماس کردی گریمانی ئەوە هەیە کە پرسی فەلەستنی بۆ ماوەیەکی ئێکجار درێژ ە دوابخات.

هەیت و هوتی سەرکەوتی فەلەستینییەکان لەلایەن گەمژەکانەوە تەنانەت وەك  مەسەلەی زۆرانبازیی دوو فەقییەکەش نییە.

دەگێڕنەوە  کە دوو فەقێ زۆران دەگرن یەکێکیان دەکەوێتە ژێرەوە کە لە لایەن مامۆستاکەیەوە چاوەڕوان نەدەکرا .  مامۆستا هاواری لێدەکات دەڵێت: ها فەقێ ئەحمەد دەبینم لە ژێرەویت .  ئەویش دەلێت : مامۆستا هەرچەند لە ژێرەوەم بەڵام جووتە گونیم گرتووە .  بەڵام لە پرسی ئەم جەنگەدا گەرچی خەڵکی فەلەستینی جەنگەکەیان دۆڕان و لە ژێرەوەن بەڵام جووتە گونی ئیسرائیلیشیان نەگرتووە.