بەشی دووەم
زۆر له كوردهكان هیوایان به ههبوونی ئۆتۆنۆمییهكی ناوچه كوردیهكانی ههر چوار دهوڵهتهكانی كه کوردستان پارچهیهكه لێی، ههیه، له ژێر ناوی جۆرێك له جۆرهكانی فیدراڵیدا یهكبگرنهوه. ئێوه لێرهدا له كوێدا دهوهستن، ههڵوێستان لەم بارەوە چیه؟
ئێمە هیوادارین ڕۆژێك هەموو گوند و شار و ناوچە و هەرێم و كیشوەرەكان (قاڕەكان) لەسەر بنەمای فیدراسیۆن و كۆنفیدراسیۆن (فێدراتیڤ)ی یەكبگرنەوە. وەها یەكگرتن و پێكهاتنێك لەسەر بناخەی داخوازی سەربەخۆییانەی خەڵك و خواست و ویستی (ئیرادەی) ئازادانەی خەڵك، پێشوازی لێ دەكەین. بەڵام لە هەلومەرجی ڕامیاری ناوچەیی و نێودەوڵەتی ئەوڕۆكە و جیاوازی ئاستی بەشەكان و نەبوونی هوشیاری ئۆتۆنۆمیی فێدراسۆنەكان لە یەكگرتن و جیابوونەوەدا، وەها ئەگەرێك زۆر دوور دەخاتەوە. بەڵام دەكرێت كار و خەبات بۆ جێخستنی وەها پێكهاتەیەكی فیدراتیڤی لەو وڵاتانەدا بكرێت و وەك ئەڵتەرناتیڤی سیستەمە هیرارشییەكانی ئیستا خەباتی بۆ بكرێت و هیوای پێ ببەسترێت.
لە ئێستادا ئەوەی هەیە و سەرنج و چاوەڕوانی زۆرینەی خەڵکی ڕاکێشاوە، ڕێگەچارە هیرارشییەکانن، بۆیە كاركردن بەو ئاراستەیە به ئهركی سهرشانی خۆمانی نازانین، ئێمه بهئاگاین لهوهی ههر جۆره یهكگرتنهوهیهك ههبێت، ئۆتۆنۆمی، فیدراڵی نهتهوەیی، یهكگرتنهوهی نهتهوهیی، تهنها جۆری كێشهكان و هەتا ڕادهیهكیش چهوساندنهوهی نهتهوایهتی پینه دهكات، بهڵام له ڕاستیدا كێشهكانی دیکەی مرۆڤی ناو کۆمەڵگەی كورردی وهكو ههموو هەر کۆمەڵگەیهكی دیکەی سهردهم قوڵتر دهكاتهوه، باشترین نموونهی ئێستا و سەدەی ڕابوردوو كێشهی خوارووی ئهفریکایه، كه ئێستا مرۆڤی ئهو کۆمەڵگەیه كێشهی ئاو و كارهبا و تهلهفۆن و ههژاری زیاتر و پهراوێزخستنی خهڵكهكهی، كه له سهردهمی ڕژێمی ڕهگهزپهرستیدا لە خوارەوەی کۆمەڵگەكەدا بوون، قوڵتر بووتهوه. چونكه ئێستا تهنانهت ژیانیان له چوارچێوهی ئهو تهنهكه و لهوحانهی كه كردوویانن بهوهی كه پێی دهڵێن ماڵ، پێ ڕهوا نابینرێت. گیروگرفتی كرێ و ههرزانی و گرانی و قوتابخانه و خهستهخانه و زانكۆو سهرجهمی شوێنه خزمهتگوزارییهكان، كار و بێکاری، زیاتر بووه، بهواتای وشه ئهو وڵاته بووهته بازاڕێكی ئازاد بۆ بازرگانه دهوڵهمهندهكان و كۆمپانییه خۆماڵی و بێگانهكان، كه بهئارهزووی خۆیان تهراتێنی تێدا دهكهن.
ئهم كێشه كۆمهڵایهتییانه وا قوڵبوونهوە تا گهیشتنه بهشبوونی ANC و ڕوودانی خۆپیشاندانی گهوره و مانگرتنی كاریگهر، ئهو وڵاته شۆڕشی ڕاستهقینهی پێویسته. بهڵام ئهمه ڕونادات ههتا كهسه پیرۆز و كۆنهكانی نێو گروپ و ڕێكخراوه پیرۆزکراوهكان، پیرۆز بمێنن، چونكه تا ئێستا ئهوانیش ههر لهسهر مێژووی كاپیتاڵ و سهرمایهی ڕابوردوویان دهژین.
داهاتووی كوردیش لهو چهشنهی كه تۆ باستکردووە، ئایەندهیهكی لهوه باشتری نابێت. ئێمه ئهمانهمان زۆر لهلا ڕۆشنن و ئهوه به ڕاست نازانین، كه بڵێین مادام ئهم فەرمانڕەواییە هەرێمییە ههنگاوێكی دیکە دهمانباته پێشهوه، با ئێمهش ئێستا دهستبهرداری پرنسپڵی خۆمان بین و له ئێستادا خهبات بۆ پتەوکردنی ئهمه بكهین و دوای ئهوه دهست بهخهبات بۆ ئهوهی كه باوهڕمان پێی ههبووه، بكهینهوه. گرتنهبهری ڕێگەی پێچوپهنا و درێژخایهن، خزمهت به پرسكهمان ناكات، بگره سهرهڕای ئهوهی كه بهم ڕێگەیه ناگهینه ئامانجهكانمان، ههروههاش بیر و هۆش و جوڵهشمان دهوهستێنێ و دهمرێنێت.
ههڵوێستی ئێمه، خهباتی ئێمه لهم پرسهدا دوولایەنە: له لایهكهوه ئێمه پشتگیری خۆمان بۆ پرسی ڕزگاری نهتهوەیی (نەمانی ستەمی نەتەوەیی) ڕادهگهیهنین، چونكه دهزانین چهوساندنهوهی نهتهوهیهك، ڕهگهزێك، دینێك یا مهزههبێك، تهنانهت تاكێكی ناو کۆمەڵگە، ئهمه بە واتای نهبوونی دادپەروەری کۆمەڵایەتییە، واتە ههبوونی ستەم و زۆر و دهستدرێژی لهسهر مافی كهسێك یا لایهنێك یا نهتهوهیهكی دیکە. ئهمه ڕوانگهی ئێمهیه و ئا لهمهوه ئێمه ههڵوێست وهردهگرین و بهرگری لێ دهكهین.
لایهنهكهی دیکەی خهباتی ئێمه، یا ههڵوێستی ئێمه، كۆڵنهدانه لهوهی كه باوهڕمان پێی ههیه و خهباتی بۆ دهكهین و ههوڵدهدەین به یهكگرتن و هاوکاری لەتەك ئهوكهس و لایهنانهی دیکەدا كه به هۆشیاری خۆیان گهیشتون یا دهگهنه ئهو ڕاستییه، كه خهبات له شانی ئێمهوه بكهن. ئهمهش به ههوڵدان، به مشتومڕی بهڵگهیی و باسكردن له ئەزموونی خەبات لە وڵاتانی دیکە و ڕێزگرتن له بیر و بۆچوونیان و مامهڵهكردن لەتەكیاندا به گیانێكی دوور له سكتاریستییهوه . ئیدی له ههر بوارێكدا بێت.
با ئهوهشمان له بیر نهچێت، گهرچی ئێمه ئامارێكمان بهدهستهوه نییه، بهڵام ئهوهندهی بزانین ههبوونی میری ههرێمی كوردی له كوروستانی بەشی عیراقدا كه ماوهی 19 ساڵه بهردههوامه، كهچی شتگهلێكی زۆر كهمیان بۆ خهڵك کردووە، هەر لەبەرئەوە ئهم ئەزموونه پرسی نهتهوایهتی و دەوڵەتی نهتهوهیی زۆر كاڵ كردۆتهوه.
بۆچوون و ڕوانگهی ئەناركیستی سهبارهت به ئایندهی كێشه یا پرسی كورد چۆنه؟
ئێمه له وهڵامی پرسیاری پێشووتردا ههڵوێستی خۆمانمان بۆ باسكردن بۆ ڕوونكردنهوهی زیاتر دهڵێین، ئێمە وەك ئەناركیست هەمان هەڵوێستمان بەرامبەر پرسی ڕزگاری نەتەوەیی كوردەكان هەیە، كە لە بەرامبەر پرسی ڕزگاری نەتەوەیی بلوجەكان و فهلهستینییهكان و تامیلەكان و كەمینە ژێردستەكانی دیكە هەمانە. هەروا خوازیاری سەربەخۆیی ناوچە كوردنشینەكانین لە پێكهاتەیەكی فیدراتیڤیدا، هەرواش خوازیاری هەمان مافین بۆ توركمانەكان و ئاشوورەكان و …تد. بەڵام ئایا ئەگەر ئازادی بڕیاردان و سەربەخۆیی لە پێكهاتندا هەبێت، هوشیاری بنیاتنانی كۆمەڵگەی ئازاد و یەكسان هەبێت، مرۆڤەكان بە هەمان شێوەی ئێستا خۆیان لەسەر بنەمای كوردبوون، بلوجبوون، توركمانبوون، ئاشووری بوون، جیادەكەنەوە؟
ئەركی ئێمە ئەناركیستەكان لێرەدا بەرجەستە دەبێت، هوشیاری و ئاگاداركردنەوە، ڕێكخستن و هەڵخراندن، كاركردن بۆ پێكهێنانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و ئەنجومەن و ڕێكخراوە لۆكالییەكان ، وەك بەردی بناخەی یەكگرتنی ئازادانە و كۆمەلایەتییانەی دانیشتوانی گوند و گەڕەك و شارەكان و كارگە و فەرمانگە و خوێندنگە و ناوەندەكانی دیكەی ژیان، كە ئاراستە ڕامیارییە دەسەلاتخواز و جیاوازی دروستگەرەكان پوچەڵ دەكەنەوە..
سۆشیالیزم چ ڕۆڵێكی له خهباتی سهربهخۆیی كورددا گێڕاوه و دهگێڕێت؟ ههروهها ئایا هیچ ئازادیخوازییهك یا دژهدەسەلاتخوازییەك له سۆشیالیزمدا بهرخورد كراوه؟ ئایا مێژوییهكی ئەناركیستانه له ناوچه كوردییهكانی خۆرههڵاتی ناوهڕاستدا ههبووه، كه ئێوه پهنجهی بۆ ڕاكێشن؟
بۆ وهڵامی ئهم پرسیاره پێویست دهكات، پهنجه بخەینە ڕاستییهك، ئهویش ئهوهیه، كه سوشیالیزم و پارت و گروپه سۆشیالیستهكان و بزووتنەوەكهیان نهك ههر له كوردستانی بەشی عیراق و بهشهكانی دیکەشدا بهڵكو سهرجهمی وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوهڕاست و وڵاته ئهفریکیهكانیش، وەك پێداویستییەکی كۆمهڵایهتی له دەروون و ویستی خهڵكهوه دروستنهبوون واته به سروشتی له دایك نهبوون، بهڵكو دروستکراو و تهواوگهری ڕامیاری ڕوسیای سۆڤیەتی بوون و دواتریش كه چین دروست بوو و كهوته ململانێی توندوتیژهوه لەتەك ڕوسیەدا، ئهو ململانێیەش بە ڕۆڵی خۆی لهناو ههموو پارت و گروپه سۆشتالیستهكانی ئهم وڵاتانه و بزووتنەوەكانیاندا ڕهنگی دایهوه.
گهر ڕۆشنتر بڵێن، ئهو پارت و گروپه سۆشیالیستانه ههڵگری ههمان ڕامیاری سۆڤیەت یا چین بوون، خۆ ئەگهر چین یا سۆڤیەت پهیوهندی لەتەك میری ئهو وڵاتهی كه ئهو پارتانهی تێدا بوون، باش بووبێت ئهوا پهیوهندی پارتەکانیش لەتەك میرییەكاندا باش بووه، پێچهوانهكهشی ههر ڕاسته. باشترین نموونهش پهیوهندی پتهوی نێوان سۆڤیەت و عیراقی سهردهمی (ڕژێمی بهعس)ه له نێوان ساڵانی 1970 تا 1975 ، كه سهدام حوسهین گهرچی كهسی یهكهم نهبوو له دهسهڵاتدا، بهڵام ههموو شت بوو و پارتی کۆمونیستی عیراق لەتەك ئهو ڕژێمهدا له بهرهیهكدا بوو، كه بهههردووكیان دژایهتی بزووتنەوەی ئهو سهردهمهی كوردیان له ساڵی 1974دا دهكرد، كه مستهفا بارزانی سهركردهی بوو و له ههمان كاتیشدا ڕژێم لهژێرهوه دهستی كرد به ڕفاندن و كوشتنی دهیان كادیری چاكی ناو پارتی کۆمونیست بهتایبهت ئهوانهی كه سهبارهت به بهرهكایان لەتەك ڕژێمدا گلهییان له ههڵوێستی پارتەکەیان ههبوو. كهواته ئهم پارت و ڕێكخراوه کۆمونیست و سۆشیالیستانه ههڵگری ڕامیاریی تایبهتی خۆیان نهبوون، كه دهبووایه خزمهتی كرێكاران و ڕهشهخهڵكهكهی عیراق ههتا كێشهی كوردیشی بكردایه. ههروهكو پێشتر باسمان كرد، ئهو پارتانه و بزووتنەوەكهشیان نهك قازانجێكیان به كێشهی كورد نهگهیاندوه یا کێشەکەیان نهبردۆته پێشهوه، بهڵكو زیانێكی گهورهشیان لێداوه و خۆشیانیان پێ ناشیرین كردووه.
بهكورتییهكهی بە بڕوای ئێمە، لەوێدا كە فێرگەی سۆشیالیزمی دەسەلاتخواز (مارکسیزم و ئیزمە پاشڕەوەکانی دیکەی) بەسەر بزاڤەكەدا زاڵبووە، نەیتوانیوە ڕۆلێكی پۆزەتیڤ ببینێت. ئیتر ئەو ئاراستەیە پڕۆ-ڕوس بووبێت یا دژی.. چونكە بۆ ئەوان پرسە كۆمەڵایەتییەكان ئامرازن بۆ گەیشتن بەدەسەڵات، هەروەك ناسیونالیست و مەزهەبی و لیبرالەكان ئەو پرسانە بۆ هەمان مەبەست بەكار دەبەن.. دەتوانین بڵێین لە دوو سەردەمدا بیری سۆسیالیستی لەو شێوەیدا كە هەبووە، توانیویەتی دەمارگری نەتەوەیی كەم بكاتەوە، ئەو سەردەمەش پەنجاكان و هەشتاكانی سەدەی ڕابوردوو بوون. بەڵام بەداخەوە كاتێك كە دەستی ئەو دوو ئاراستە پڕۆ-بۆلشەڤیك و پرۆ-ماوییە دەردەكەوێت و بەدوایدا شكستی بلۆكی سۆشیالیزمی دەوڵەتی دێت. ئیتر ئەو كارایە پێچەوانە دەبێتەوە و زۆر بە نیگەتیڤی دەشكێتەوە. تەنانەت پاگەندەگەرانی ئەو دوو ئاراستەیە یا دەبنە مەزهەبی توندڕەو یا دەبنە ناسیونالیستی توندڕەو.
بۆ وهڵامی بهشی كۆتایی ههمان پرسیارتان، دهڵێین ئهوهندهی ئێمه بهئاگابین مێژوویهك نییه بهناوی مێژووی ئهناركیستانه ( مێژووی ئەنارکیزم) له ناوچه كوردییهكانی خۆرهەڵاتی ناوهڕاستدا نەبووە یا دەرنەکەوتووە تاكو ئێمه پهنجهی بۆ ڕابكێشین.
Anarkistan ئەنارشیستان 