وەرگەرا ماکینە

نا، نابە. ژ بۆ فێهمکرنا چما، دڤێ پێشی ئەم مانتقا ل پشت ڤێ ئیدیئایێ راڤە بکن. ئەو ژ تەئۆریا کو ژێ رە “بەرهێنانا مارژینال” تێ بناڤکرن، رەهێ خوە دگرە. ب گۆتنێن یەک ژ پێشدەبرێن وێ:

“ئەگەر هەر فۆنکسیۆنا هلبەرانێ ل گۆری میقدارا بەرهەما خوە وەرە داین، وێ دەمێ هەر مرۆڤ تشتێ کو ب خوە هلدبەرینە دستینە. گەر بخەبتە، تشتێ کو ب خەباتێ دافرینە دستینە؛ گەر سەرمایەیێ بدە، تشتێ کو سەرمایەیا خوە هلدبەرینە، دستینە؛ و هەکە بێتر، ب هەڤرێزکرنا کەد و سەرمایەیێ رە خزمەتێ بکە، ئەو هلبەرا کو دکارە ژ هەڤ جودا وەرە شۆپاندن دگهیژە ڤێ فۆنکسیۆنێ. هەر یەک ژ ڤان سێ فۆنکسیۆنان، ئەو هەمی تشتێن کو ئەو دافرینە دستینە.” [ژۆهن باتەس جلارک، تهە دستربوتۆن ئۆف وەئالتهـ ، ر.٧]

هێژایی گۆتنێیە کو ئەڤ ڤەکۆلین ل سەر بنگەها هەوجەداریا رەواکرنا سیستەما هەیی بوو، ژ بەر کو “ئارمانجا ڤێ خەباتێ ئەو بوو کو نیشان بدە کو دابەشکرنا داهاتێ ل سەر جڤاکێ ژ هێلا زاگۆنەک خوەزایی ڤە تێ کۆنترۆل کرن، و کو ئەڤ قانوون، گەر بێیی تەڤلهەڤیێ بخەبتە، دێ ژ هەر کارمەندێ هلبەرینێ رە ئەو قاس دەولەمەندیا کو ئەو کرار دافرینە بدە.” ب گۆتنەکە دن، “تشتێ کو چینەک جڤاکی دستینە، ل گۆری قانوونێن خوەزایی، ئەوە کو ئەو بەشداری هلبەرینا گشتی یا پیشەسازیێ دکە.” [جلارک، ئۆپ. جت. ، ر. ڤ و پ. ٣١٣] و تەنێ مرۆڤێن دین دکارن “قانوونەک خوەزایی” مینا گراڤتی – ئان کاپیتالیزمێ رەد بکن!

پرانیا ئەکۆلێن ئابۆرییا کاپیتالیست، دەما کو هەول ددن داهاتانە- کەدێ رەوا بکن، ڤێ تەئۆریا هلبەرینێ دگرن. تشتێ کو ئەکۆنۆمیستێ راستگر ملتۆن فرەدمان ژێ رە دگۆت “ئەخلاقێ کاپیتالیست” ئیسبات دکە کو ئەڤ یەک ئیسبات دکە : “ژ هەر یەکی رە ل گۆری تشتێ کو ئەو و ئاموورێن کو خوەدیێ وانن، هلدبەرینە.” [ کاپیتالیزم و ئازادی ، ر. ١٦١-١٦٢] ب ڤی ئاوایی، ئەڤ یەک ژ بەرەڤانیا سەرەکە یا کاپیتالیزمێیە، ژ بەر کو ئەو ل سەر بەشداریا هلبەرینێ یا هەر فاکتۆرەک (کار، ئاخ و سەرمایە)یە. ئانارشیست وەکی نەباوەرن.

نە ئەجێبە، ئەڤ تەئۆری ژ بەر دژواریێن تەئۆریکییێن تێکلدار هن دەم گرت. ژخوە، ژ بۆ هلبەراندنا مالزەمەیەک، بێژەیەک گەنم، ژ وە رە هەر سێ فاکتۆر لازمن. ئەم چاوا دکارن تەسبیت بکن کو رێژەیا بهایێ ژ بەر ئەردە، ژ سەدی چەند ژ کەدێ و ژ سەدی چەند ژ سەرمایێیە؟ هوون نەکارن ب هێسانی ببێژن کو “تەڤکاریا” هەر فاکتۆرەک تەنێ ب لێچوونا وێ رە یەکە (ئانگۆ تەڤکاریا زەڤیێ کرێیا بازارێیە) ژ بەر کو ئەڤ رامانەک دۆرهێلە. ژ بەر ڤێ یەکێ چاوا گەنگازە کو مەرڤ بەشداریا هەر فاکتۆرەک هلبەرینێ بێیی مەکانیزمایا بازارێ ب رەنگەکی دیار بکە کو یەکەم نیشان بدە کو بەشداران ژ سەدی ١٠٠ زێدە دبن و یا دویەمین ژی، کو بازارا ئازاد د راستیێ دە دێ ل هەر فاکتۆرەک بەشداریا خوە یا تێکلدار ڤەگەرە؟

ل ڤر تەئۆریا بەرهەمداریا مارژینال تێ. د تەئۆریا نەئۆ-کلاسیک دە، دەما کو فاکتۆرێن دن سابیت دمینن، بەشداریا فاکتۆرەک تایبەتی وەکی هلبەرا مارژینالا وێ فاکتۆرێ تێ پێناسە کرن. وەکە میناک، سەد بەرمیل گەنمێ کو ژ هێلا خ هەکتار ئەرد ڤە هاتی هلبەراندن، ژ هێلا ی کارکەران ڤە ب نرخا £ز سەرمایێ تێ خەبتاندن. پشترا بەشداریا ئاخێ دکارە وەکی زێدەکرنا گەنم وەرە پێناسە کرن کو هەکتارەک زێدە زەڤی وێ چێبکە (خ+١) گەر هەمان هەژمارا کارکەران ب کار بکرانا هەمان سەرمایێ وێ بخەبتاندا. ب هەمان رەنگی، بەشداریا کارکەرەک دێ ببە زێدەبوونا کو دێ ئەنجام ببە گەر کارکەرەک زێدە وەرە گرتن (ی + ١) دا کو هەمان ئەرد (خ) ب هەمان سەرمیانێ (£ز) بخەبتە. تەڤکاریا سەرمایێ، دیارە، دێ ببە زێدەبوونا گەنمێ کو ژ هێلا هەمان هەژمارا کارکەران (خ) ڤە تێ هلبەراندن، هەمان ئەرد (ی) کو یەکینەیەک دنا سەرمایێ بکار تینە (£ز+١). دووڤ رە ماتەماتیک دەست پێ دکە. گەر د وارێ جیگربوونا فاکتۆران، ڤەگەرێن کێمبوویی و هود دە تێرا خوە تەخمین بێنە کرن، وێ هنگێ تەئۆرەما ماتەماتیکی (تەئۆرەما ئەئولەر) دکارە وەرە بکار ئانین دا کو نیشان بدە کو بەرهەڤۆکا ڤان بەشداریێن مارژینال دێ سەد بوشەل بە. ب سەپاندنا هێ بێتر تەخمینان ژ بۆ مسۆگەرکرنا “رەقابەتێ یا بێکێماسی” دکارە ب ماتەماتیکی وەرە ئیسبات کرن کو کرێیا سەرێ دۆنمەک کو ژ هێلا ڤێ بازارا کامل ڤە هاتی دەستنیشان کرن دێ تام بەشداریا ئاخێ بە، کو مەئاشێ بازارێ دێ ببە بەشداریا کارکەران، و رێژەیا فائیزا بازارێ دێ ببە بەشداریا سەرمایێ. وەکی دن، دکارە وەرە خویانگ کرن کو هەر هێزەک یەکدەستدار دێ بکاربە خوەدیێ فاکتۆرەک ژ یا کو دکە زێدەتر وەربگرە، ژ بەر ڤێ یەکێیێن دن ئیستیسمار بکە.

دەما کو ئەڤ باندۆرکەرە، پرسگرێک ئەشکەرەنە. وەکی کو ئەم د بەشا ج.٢.٥ دە نیقاش دکن ، ئەڤ مۆدەل (ب راستی، نکارە) ئابۆریەک راستین دیار بکە. لێبەلێ، ژ پراتیکی ئان رەئالیزمێ تەنێ پرسگرێکەک بنگەهینتر هەیە، ئەوە کو ئەو پرەنسیبەک ئەهلاقی (کو فاکتۆر دڤێ ل گۆری تەڤکاریێن خوەیێن هلبەرینەر وەربگرن) ب پرسگرێکەک خوەدیتیێ رە تەڤلهەڤ دکە. لەورە ژی ئەگەر ئەم بخوازن ببێژن ئاخ و سەرمایە “تەڤکاریێ” ددن بەرهەما داوی ژی، ئەم نکارن ژ بۆ خوەدیێ ئەرد و سەرمایەدار ژی هەمان تشتی ببێژن. د میناکا مە یا ل ژۆر دە، دڤێ وەرە زانین کونە سەرمایەدار ئوونە ژی خوەدیێ ئاخێ د راستیێ دە ب تشتەکی کو ژێ رە تێ گۆتن چالاکیەک هلبەرینەری تێ گۆتن، ناکن. رۆلێن وان ب تەنێ پاسیفن، ئەو ب تەنێ دەستوورێ ددن کو تشتێن کو ئەو خوەدیێ وانن، ژ هێلا کەسێن کو کارێ راستین دکن، کەدکاران، بکار بینن.

تەئۆریا هلبەرینا مارژینال نیشان ددە کو ب کێمبوونا بەربەریا مارژینال رە، تەڤکاریا کەدێ ژ تەڤاهیا هلبەرێ کێمتر دبە. جووداهی تێ ئیداکرن کو تام تەڤکاریا سەرمایە و ئاخێیە. لێ ئەڤ “تەڤکاریا” سەرمایە و ئاخێ چیە؟ بێیی کەدکاران تو ئەنجام چێنابە. وەکی دن، د وارێ فیزیکی دە، هلبەرا مارژینالا، بێژە، سەرمایە ب تەنێ ئەو میقدارا کو هلبەر ب وێ کێم دبەیە دەما کو یەک پەرچەیەک سەرمایێ ژ هلبەرینێ وەرە دەرخستن. ئەو ژ هێلا خوەدیێ سەرمایەیا ناڤبۆری ڤە تو چالاکیەک هلبەرینەر نیشان نادە. ژ بەر ڤێ یەکێ ئەو تەڤکاریا هلبەرینا وی/وێ ناپیڤە. ب گۆتنەکە دن، ئابۆرییا کاپیتالیست هەول ددە کو خوەدیێن سەرمایێ ب ماکینەیێن کو ئەو خوەدی دکن تەڤلهەڤ بکە. بەرەڤاژی کەدێ، کو “خوەدیتیا” وێ ژ چالاکیێن هلبەرینێیێن کو تێنە کرن نایێ ڤەقەتاندن، سەرمایە و ئاخ بێیی کو خوەدیێن وان ب راستی تشتەک هلبەرینێ بکن، دکارن وەرن خەلات کرن.

دگەل هەمی ماتەماتیکێن خوەیێن ئەجێب، چارەسەریا نەئۆ-کلاسیک ب تەنێ تێک دچە ژ بەر کو ئەونە تەنێ ب راستیێ رەنە تێکلدارە، ژ هێلا ئەتیکی ڤە ژینە تێکلدارە.

ژ بۆ کو ئەم ببینن کا چما، وەرن ئەم مەسەلا ئەرد و کەدێ بنرخینن (سەرمایە تەڤلهەڤترە و دێ د دو بەشێن بێ دە وەرە نیقاش کرن). تەئۆریا بەرهەمداریا مارژینال دکارە نیشان بدە، ب تێرا خوە تێ تەخمینکرن، کو پێنج هەکتار ئەرد دکارن ب کەدا دەهـ مێران ١٠٠ بوشەل گەنم دەرخینن و کو تەڤکاریا ئەرد و کەدێ هەر یەک ب رێزێ ٤٠ و ٦٠ بوشەلە. ب گۆتنەکە دن، هەر کارکەرەک مووچەیەک کو تەمسیلا ٦ بەرۆشان گەنم دکە و خوەدیێ خانی ژی ٤٠ بەرمیلان دستینە. وەکە سۆسیالیست داڤد سچوەئجکارت ژی دبێژە، “مە هەم تەڤکاریا کەدێ و هەم ژی بەشداریا ئاخێ ب تەنێ ژ رامانێن تەکنیکی وەردگرە. مە د دەربارێ خوەدیدەرکەتن، پێشبازی، ئان تێکلیێن جڤاکی و سیاسییێن دن دە ت تەخمینەک نەکریە. د ئانالیزێ دە تو تەخمینێن ڤەشارتییێن ل سەر کاپیتالیزمێ نەهاتنە کرن.” [ پشتی کاپیتالیزمێ ، ر. ٢٩]

بێ گومان ئەڤ تێ ڤێ واتەیێ کو ئابۆریناسی پاراستنەک ژ بۆ داهاتانە-کار چێکریە؟نە وسایە، ژ بەر کو ئەو مژارا سەرەکە یا تشتێ کو بەشداریەک دەرباسدار تەمسیل دکە پاشگوهـ دکە. ئەنجاما کو خوەدیێ ئەردێ (ئان کاپیتالیست) مافێ داهاتا خوە هەیە “ب تو ئاوایی ژ بنگەهێن تەکنیکییێن ئارگومانێ دەرناکەڤە. بفکرن کو دەهـ کارکەرێن مە پێنج دۆنم وەکی کۆلەکتیفەک کارکەر چاندنە. د ڤێ یەکێ دە، ئەوێ تەڤاهیا هلبەرێ، هەمی سەد بوشەل، ل شوونا شێست بستینن. ما ئەڤ نەهەقە؟ چل بوشەلێن دن دڤێ بچن کێ؟ ژ بۆ عبەشداریاع وێ ئاخێ؟ ما دبە کو کۆلەکتیف چل بوشەل وەکی پێشکێشیەک ژ خوەدایێ ئاخێ رە بشەوتینە؟ (ما خوەدیێ ئاخێ نوونەرێ ڤێ خوەدایێ ئاخێ ل سەر ئەردێیە؟).” [ ئۆپ. جت. ، ر. ٣٠] دڤێ وەرە زانین کو سچوەئجکارت گۆتنێن پرۆئودهۆن دوبارە دکە:

“خوەدی چقاس بکێرهاتنا هلبەرێن کرێدارێ خوە زێدە دکە؟ ما وی چلاندیە، تۆڤ کریە، چلاندیە، چلاندیە، چلاندیە، چلاندیە؟… ئەز قەبوول دکم کو ئەرد ئاموورەکە؛ لێ کێ ئەو چێکریە؟ ما خوەدێگراڤی؟ ما وی — ب ڤێ خسلەتا بکێرهاتی، ب ڤێ کالیتەیا ئاخێ ڤە ب ڤی رەنگی یا بکێرهاتی ، ب ڤی کالیتەیا ئاخێ ڤە گهاندیە داوییێ. ب راستی یەکدەستداریا خوەدێگراڤی ل ورە، هەر چەند وی ئەڤ یەک نەکریە، لێ ئەو ژ بۆ کارانینا وێ هەقێ بخوازە، ئەمێ ڤێ مژارێ ب وی رە بنرخینن، ئان ژی دەما کو خوەدان نوونەرێ وییە. [ تایبەتمەندی چیە؟ ، رووپ. ١٦٦-٧]

ب گۆتنەکە دن، دایینا دەستوور نکارە وەکی “تەڤکاری” ئان کریارەک “هلبەرینەر” وەرە هەسباندن:

“ئەم دکارن ببینن کو شیانەک ئەخلاقی هاتیە کرن. خوەپێشاندانەک تەکنیکی ب هلبژارتنا تەرمینۆلۆژیێ، ئانگۆ ب ناڤێ “تەڤکاریێ” ژ هلبەرەک مارژینال رە خوە وەکی ئارگومانەک ئەخلاقی دەرباس کر. “بەشداریێن ئەهلاقی”یێن خوەدی ئەرد ب “تەڤکاریەکە” ئاخێ ڤە هاتیە ناسکرن ساخلەمە و د داویا دروونێ دە ژ وی رە دمینە، لێ کەدا کو هەر کەدکارەک ژێ رە تێ دایین نەما، گەر کەدکار بەرهەما دن خەرج نەکن ، دێ تشتەکی دن ب دەست نەخن، لێ خوەدیێ زەڤیێ دکارە سال ب سال “تەڤکاریێ” بدۆمینە (تلیا خوە هلنەدە) و ژ بۆ ڤێ یەکێ سال ب سال وەرە خەلات کرن.” [سچوەئجکارت، ئۆپ. جت. ، ر. ٣٠]

وەک میناکێن جۆتکاریێن سەرمایەدار و کۆئۆپەراتیف ژی نیشان ددە، بێیی کو خوەدیێن وان تشتەکی بکن، “تەڤکاریا” ئاخێ و سەرمایێ دکارە وەرە خەلات کرن. ژ بەر ڤێ یەکێ تێ چ واتەیێ، “پارا سەرمایێ”؟ ژخوە هەتا نها کەسی پەرە نەدایە ماکینە و ئەردەکی. ئەو پەرە ژ خوەدیێ خوە رە دچە،نە تەکنۆلۆژی ئان چاڤکانیا کو تێ بکار ئانین. دەما کو “ئەرد” “خەلاتا” خوە دستینە، ئەڤ تێ وێ واتەیێ کو پەرەیێ کو دچە خوەدیێ ئاخێنە کو زبل ل ئەردێ تێ بەلاڤکرن. ب هەمان ئاوایی، گەر ئاخ و سەرمایە د دەستێ کەدکاران دە بوویا، وێ دەمێ “سەرمایە” و “ئەرد” هەر چەند د پێڤاژۆیا هلبەرینێ دە بهاتانا بکارانین و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی “ئالیکاریا” هلبەرینێ بکرانا، دێ تشتەک نەگریا. ئەڤ ژی خەلەتیا رامانێ نیشان ددە کو قازانج، فائیز و کرێ ژ هێلا ئەرد و سەرمایەیێ ڤە کو پێدڤی ب خەلاتکرنێ هەیە، رەنگەکی “تەڤکاریێ” ژ پێڤاژۆیا هلبەرینێ رە نیشان ددە. ئەو تەنێ “خەلات” وەردگرن دەما کو کەد ددن وان دا کو وان بخەبتن، ئانگۆ دەستوورێ ددن کەسێن دن کو مال و ملکێ ناڤبۆری بکار بینن، د بەردێلا کو ژ وان رە ببێژن کا چ بکن و بەرهەما کەدا خوە بپارێزن.

وەکی کو پرۆئودهۆن گۆتیە، “[و] هەقێ کێیە کو کرێیا ئاخێ بگرە؟ هلبەرینەرێ ئاخێ، بێ شک. کێ ئەرد چێکر؟ خوەدێ. پاشێ، خوەدان، تەقاویت ببە!” [ ئۆپ. جت. ، ر. ١٠٤] هەمان تشت دکارە ژ بۆ “سەرمایە” (کارگەهـ، ماکینە و هود.) ژی وەرە گۆتن. بەرکمان گۆت، کاپیتالیست، “کارەکی ددە تە؛ ئەو دەستوورا کارکرنا د فابریقە ئان کارگەها کونە ژ ئالیێ وی ڤە لێ ژ ئالیێ کارکەرێن دنێن وەکە تە ڤە هاتیە چێکرن. و ژ بۆ ڤێ دەستوورێ تو ئالیکاریا وی دکی کو هەتا داویا ژیانا خوە یان ژی هەتا کو تو ژێ رە دخەبتی.” [ ئانارشیزم چیە؟ ، ر. ١٤]

ژ بەر ڤێ یەکێ داهاتانە- کەدێ هەیەنە ژ بەر کو خوەدیێن سەرمایە و ئاخێ “بەشداری” هلبەرینێ دکن، لێ ژ بەر کو ئەو وەکی چین خوەدیێ ئاموورێن ژیانێنە و کارکەر نەچارن کو کەد و ئازادیا خوە بفرۆشن وان دا کو بگهیژن وان:

“ئەم ژ بارۆنێ فەئۆدال شەرم دکن، کو ژ گوندی رە قەدەخە کر کو کولمەک ئاخێ بزڤرینە، هەیا کو چاریەکا دەشلاتا خوە تەسلیمی ئاخایێ خوە نەکە. مە ژ وان رە دگۆت دەمێن بارباری، لێ هەکە شەکل گوهەریبن، تێکلی وەک خوە مانە، و کارکەر نەچار دمینە، د بن ناڤێ پەیمانا ئازاد دە، ئەرکێن فەئۆدالی قەبوول بکە.” [کرۆپۆتکن، فەتهـ نان ، ر. ٣١-٢]

تێکلیێن ملکیەتێیێن کاپیتالیستە کو رێ ددە ڤێ یەکدەستداریا دەولەمەندیێ ژ ئالیێ کەسێن خوەدی (ئان سەرپەرەشت) لێ هلبەرینێ ناکن. کارکەر نرخا تەڤاهی یا تشتێن کو هلدبەرینن ب دەست ناخن،نە ژی خوەدی گۆتنن کا نرخا زێدە یا کو ب کەدا وان تێ هلبەراندن چاوا تێ بکار ئانین (میناک بریارێن ڤەبەرهێنانێ).یێن دن هەم دەولەمەندیا کو ژ هێلا کارکەران ڤە هاتی هلبەراندن هەم ژی هێزا بریارگرتنێ یا د ناڤ پارگیدانیێ دە مۆنۆپۆل کرنە. ئەڤ فۆرمەک تایبەتا باجێ یا بێیی نوونەرتیێیە، مینا کو پارگیدانی رەنگەک تایبەتا دەولەتپارێزیێیە.

ژ بەر ڤێ یەکێ، دابینکرنا سەرمایێنە کارەکی هلبەرییە، و گرتنا قازانجێن کو ژ هێلا کەسێن کو ب راستی سەرمایێ بکار تینن ڤە تێنە هلبەراندن، کرنەک دزیێیە. بێ گومان، ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو ئافراندنا سەرمایەنە ئافرینەرە ئوونە ژی ئالیکاریا هلبەرینێ دکە. دوور ژ وێ! لێ خوەدیدەرکەتنا ل ئەنجاما چالاکیا ب ڤی رەنگی و کرێکرنا وێنە کاپیتالیزمێ ئوونە ژی قەزەنجێ رەوا دکە. ب گۆتنەکە دن، دەما کو ژ بۆ هلبەراندنا کەلووپەلان پێویستیا مە ب ماکینە، کارگەهـ، خانی و مادەیێن خام هەیە، ئەمنە هەوجەیی ئاخا و سەرمایەدارانن.

پرسگرێکا ئارگومانا “تەڤکاریا هلبەرینێ” یا کاپیتالیستان ئەڤە کو مەرڤ ئان دڤێ (ا) پێناسەیەک هشکا هلبەرینەرێ تشتەکێ کییە، د ڤێ رەوشێ دە دڤێ مەرڤ تەنێ کارمەند(ئان) بنرخینە، ئان (ب) پێناسەیەک نەرمتر ل سەر بنگەها کو کەسان بەشداری رەوشێن کو خەباتا هلبەرینەری مومکن کرنە، بگرە. ژ بەر کو بەرهەمداریا کارکەران ب بکارانینا مال و ملکێ کو ژ ئالیێ سەرمایەدار ڤە تێ دایین، پێکان بوو، ب ڤی ئاوایی مرۆڤ دکارە ب “تەڤکاریا هلبەرینێ” بدە سەرمایەدار و ب ڤی ئاوایی ئیدا بکە کو هەقێ وی ئانگۆ قەزەنجێ هەیە.

لێ بەلێ، ئەگەر مرۆڤ (ب) بهەسبینە، وێ دەمێ دڤێ مرۆڤ راڤە بکە کا چما دڤێ زنجیرا کرەدیێ ب کاپیتالیست رە راوەستە. ژ بەر کو هەمی چالاکیا مرۆڤی د ناڤ تەڤنەک جڤاکی یا تەڤلهەڤ دە پێک تێ، دبە کو گەلەک فاکتۆر وەکی بەشداری رەوشێن کو دەستوور ددن کارکەران هلبەرینن وەرن دەستنیشان کرن — میناک مەزنبوون و پەروەردەهیا وان، بەشداریا کارکەرێن دن د پەیداکرنا هلبەر، کارووبار و بنەسازیا بنگەهین دە کو دەستوورێ ددە جیهێ کارووبارێ وان کار بکە، و هود. بێگومان ملکێ کاپیتالیست د ڤێ واتەیێ دە بوو. لێ تەڤکاریا وی ژ کارێ دیا کارکەران کێمتر بوو. لێ دیسا ژی، ب قاسی کو ئەم دزانن، تو کاپیتالیستەک پێشنیار نەکریە کو دایکێن کارکەران ب پارەک ژ داهاتا فیرمایێ، و ب تایبەتی ژی ب پارایەک ژ یا کو کاپیتالیستان وەردگرن مەزنتر ، تازمیناتێ بدن! لێبەلێ، ئەشکەرەیە کو هەکە ئەو ب دۆمداری مەنتقێ خوە بشۆپینن، پێدڤییە کو کاپیتالیست بپەژرینن کو تەزمیناتا وەها دێ ئادل بە.

ب کورتاسی، دەما کو هن کەس دکارن بهەسبینن کو قازانج “بەشداریا” سەرمایەدارا ژ نرخێ مالزەمەیەک رەیە، راستی ئەڤە کو ئەو ژ بلی خەلاتا خوەدیکرنا سەرمایێ و دایینا دەستوور ژ بۆ کەسێن دن کو ب کارانینا وێ هلبەرینێ بکننە تشتەک دنە. وەکە کو داڤد سچوەئجکارت دبێژە، “دابینکرنا سەرمایەیێ” ژ بلی “دەستوورا بکارانین” وێدەتر نایێ واتەیا. لێ کرنا دەستوورێ، ب سەرێ خوەنە چالاکیەک بەرهەمدارە، گەر کارکەر دەڤ ژ خەباتێ بەردن، د هەر جڤاکێ دە هلبەراندن راوەستە . [ ئاگائنست کاپتالسم ، ر. ١١]

ئەڤ دەستهلاتداری، وەک کو بەرێ ژی هات بەهسکرن، ژ مەکانیزمایێن زۆرێیێن دەولەتێ دەرتێ، کو ئارمانجا وێ یا بنگەهین ئەوە کو کاپیتالیستان خوەدی ڤێ شیانا ئیمکانا ئیمکانێن هلبەرینێ ئان ژی نەهشتنا کارکەران بن. ژ بەر ڤێ یەکێ،نە تەنێ “پێشکێشکرنا سەرمایەیێ”نە چالاکیەک هلبەرییە، ئەو ب پەرگالەک زۆردەستیەک ئۆرگانیزە ڤە گرێدایییە کو هەوجە دکە کو بەشەک گرینگا نرخێ کو ژ هێلا کەدێ ڤە هاتی هلبەراندن، ب باجێ وەرە دەستەسەر کرن و ژ بەر ڤێ یەکێ ب راستی پارازیتە. هێژایی گۆتنێیە کو کرێ دکارە وەکی “قەزەنج” ژی وەرە هەسباندن، کو ب تەنێ ل سەر “دەستوور دایین” تێ بنگەهـ کرن و ژ بەر ڤێ یەکێنە چالاکیەک هلبەرییە. هەمان تشت دکارە ل سەر بەرژەوەندیێ وەرە گۆتن، هەر چەند ئارگوومان هنەکی جوودا بن (ل بەشا ج.٢.٦ بنێرە ).

ژ بەر ڤێ یەکێ، گەر ئەم بهەسبینن کو سەرمایە و ئەرد بەرهەمدارن ژی ، ئەڤ نایێ وێ واتەیێ کو خوەدیبوونا وان چاڤکانیان مافێ داهاتیێ ددە خوەدیێ خوە. لێ بەلێ ئەڤ تەهلیل پر زێدە قیمەتێ ددە ئیدەئۆلۆژیا کاپیتالیست. راستیا سادە ئەڤە کو سەرمایە قەتنە بەرهەمدارە. بەلێ، “سەرمایە” تەنێ دەما کو ژ هێلا کەدێ ڤە تێ بکار ئانین بەشداری هلبەرینێ دبە (بێگومان زەڤی نرخێن کارانینێ دەردخە هۆلێ، لێ ئەڤ تەنێ گاڤا کو کەد ژ بۆ بەرهەڤکرنا فێکیان، بەرهەڤکرنا گەنم ئان کۆلاندنا کۆمرێ تێ بکار ئانین پەیدا دبن). ب ڤی ئاوایی، قەزەنجنە خەلاتا هلبەرینا سەرمایەیێیە. بەلێ کەد هلبەراندنا مارژینالا سەرمایەیێ چێدکە. ئەڤ د بەشا پێش دە تێ نیقاش کرن .