کورتەیەك لە ژیان و کارەکانی پرۆدۆن

کورتەیەك لە ژیان و کارەکانی پرۆدۆن

و: زاهیر باهیر

بەشی یەکەم:

پرۆدۆن بە شۆڕشی فەرەنسای 1848 سەرسامبوو، بەشداری لە ڕاپەڕینەکەی مانگی شوبات و دەستورکەیدا کرد ، کە ناوی ” یەکەم بانگەشەی ڕژێمی کۆماریی ” لێنا و لای ئەو  کۆمارێکی نوێ بوو ، بەڵام هاوکاتیش بەگوومان بوو دەربارەی حکومەتە کاتییە نوێیەکە کە   Jacques-Charles Dupont de l’Eure  ( 1767-1855 ) سەرۆکی بوو، کە هەر لە کاتی شۆڕشی فەرەنسای 1789 کەسێکی سیاسیی بوو، گەرچی زۆربەی وەخت ئەو لە ڕیزی موعارەزەدا بووە. لە شانی ئەم پیاوەوە حکومەتە کاتییەکە لە لایەن لیبراڵەکانی وەکو Alphonse de Lamartine(بەرپرسس لە کاروبارەکانی دەرەوە) و Alexandre Auguste Ledryeet-Rollin ( بەرپرسی کاروباری ناوخۆ) Adolphe Crémieux ( دادوەریی و دادگا) و Auguste Burdeau ( جەنگ) ئەمانەوە بەڕیوەدەبرا. بەگومانبوونی  پرۆدۆن لەبەر ئەوە بوو کە ئەوانە هاندەر و خوازیاری چاکسازیی سیاسیانە بوون لەسەر حسابی چارەسەری ئابووریی کۆمەڵایەتی، کە لای پرۆدۆن ئەوە خاڵی جیاوازی و بناخەیی بوو. لە کاتی شۆڕشی مانگی تەموزی 1830 پارتی کۆماریی سۆشیالیست حکومەتێکی دژیی لە بەرانبەر حکومەتی ناوەنددا لە  Hotel de Ville پێکهێنا.  لەو حکومەتەشدا  Louis Blanc, Armand Marrast, Ferdinand Flocon و Alexandre Martin بەشداربوون.

پرۆدۆن دید و بۆچوونی خۆی سەبارەت بە ڕیفۆرم کە پرۆژەیەك بوو لە 1849 دا، لەژێر ناوی Solution du problème social ( حەلی گرفتی کۆمەڵایەتیی) تەواوکرد. لەم پرۆژەیەدا پڕۆگرامی کۆمەك و هاوکاریی دارایی  لە نێوانی کرێکارانا  خستەڕوو.  لەم پرۆژەیەیدا ، پرۆدۆن باوەڕی وابو کە ئەمە کۆنترۆڵی پەیوەندییەکانی ئابووریی لە سەرمایەداران و خاوەندراوەکان و دراوبەدەستەکانەوە دەگوێزێتەوە بۆ کرێکاران.  بەشی سەرەکی پلانەکەی پرۆدۆن دامەزراندنی بانك بوو بۆ دانی کرێدت [ نقد] بە سوویەکی یەکجار کەم و هەروەها داهێنانی کاغەز کە بەهای پارەی هەبێت لەبری خودی پارە، کە پارە بە حسابی ئاڵتون، دەخەمڵێنرا، دەستاودەستدەستی دەکرد.

لەسەردمی دووەم ڕژێمی کۆماریی( (1848–1852 ، پرۆدۆن گەورەترین هەژموونی جەماوەریی لە ڕێگای ڕۆژنامەگەرییەوە هەبو، لەو کاتەدا لە چوار ڕۆژنامەدا دەستبەکار بوو کە ناوەکانیان : Le Représentant du Peuple (February 1848–August 1848), Le Peuple (September 1848–June 1849), La Voix du Peuple (September 1849–May 1850) و Le Peuple de 1850 (June 1850–October 1850)..

ستایەڵی نوسینە جەدەلییەکانی لەتەك ناسراویی  کەسایەتی خۆی وەکو کەسێکی سیاسی لە دەرەوەی حکومەت، جیاوازبوو. ئەمەش ململانێیەکی ڕۆژنامەگەریانەی لەشێوەی گاڵتەجاڕییدا بەرهەمهێنا کە بۆ  زۆرێك لە کرێکارەکانی فەرەنسا بوو، هاوکاتیش ئەوانی دیکەی تەرە دەکرد. ئەو بە بەردەوامی ڕەخنەی لە سیاسەتەکانی حکومەت دەگرت و هانی  چاکسازیکردنی ڕژێمی ئیئتمان [ کرێدت] و ئاڵوگۆڕکردنی دەدا.  لەم بوارەشدا ئەو  لە سەرەتای 1849 دا هەوڵی دامەزراندنی بانکێکی جەماوەریی( (Banque du people  ، دا، بەڵام وێڕای ئەوەی کە زیاتر لە  13 هەزار کەس واژۆی پرۆژەکەیان کرد( کە زۆربەیان کرێکاران بوون) بەڵام بەهای دەنگەکان کەمتر بوو لە 18 هەزار فرانکی سویسری ، ئیدی خودی پرۆژەکە، مرد.

لە ساڵی 1848 پرۆدۆن خۆی بۆ ئەنجوومەنی دامەزرێنەر خۆی کاندید کرد، گەرچی لە پاریس و لیۆن و بێسانکون و لیلیی، دەنگی هێنا کەچی سەرکەوتوو نەبوو.  بەڵام ئەو لە هەڵبژاردنەکانی کۆتایی-دا کە لە 4 ی مانگی حوزەیرانی 1848 دا کرا سەرکەوتوو بووو وەکو بریکار لە گفتوگۆ و لێدوانەکانی وەرشەکانا [وەرکشۆپەکان] لەسەر ئاستی وڵات، کاریکردووە.  ئەم وەرشانەش لە 25 ی شوباتی 1848 دا لە لایەن لویس بلانکی کۆمارییەوە دروستکران.  کاری ئەم وەرشانەش دۆزینەوە و دانی کار بوو بە بێکاران، بەڵام پرۆدۆن هەرگیز دڵگەرم [موتەحەمیس] نەبوو دەربارەی ئەم وەرشانە. ئەو لە جەوهەردا ئەمانەی وەکو دەسگە خێرخوازییەکان دەبینی، کە گرفتەکانی سیستەمە ئابوورییەکەی حەلنەدەکرد. هاوکاتیش بێ هەبوونی جێگرەوەیەك بۆ کرێکاران کە پشتیان بە وەرشەکان بەستبوو بۆ مانەوە و ژیانیان، پرۆدۆن دژ بە لەناوبردنی ئەم وەرشانە، نەبوو.

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  گۆڕین )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  گۆڕین )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.