‌کۆمۆنیزمی سۆڤیەتی و ڕه‌خنه‌ له‌ بۆلشه‌ڤیزم

‌کۆمۆنیزمی سۆڤیەتی و ڕه‌خنه‌ له‌ بۆلشه‌ڤیزم

نووسینی: کایۆ برێندل ١٩٩٩

وەرگێرانی*: ھەژێن

(١)

” ئەگەر ئاوای دابنێین، کە ڕابه‌ریی نێوەندییانە دەتوانێت ئه‌وه‌ی به‌رهه‌مهێنراوه‌ دادپه‌روه‌رانه‌ دابه‌شبکات، کەتواری زاڵ‌ هەر ئاوا ده‌مێنێته‌وه،‌ که‌ به‌رهه‌مهێنه‌ران خاوه‌نی ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێنان نین. ئه‌و ئامرازانه‌ هی ئه‌وان نین، به‌ڵکو سوود له‌و ئامرازانه وه‌رده‌گیردرێت، تاکو ئه‌وان بەکرێبگیردرێن. په‌یامی بێچه‌ندوچوونی ئه‌م پرسه‌ ئه‌وه‌یه‌، کۆمەڵە گروپێک‌ لەتەک ڕابه‌رایه‌تییەک کە هەیە نه‌یارییده‌که‌ن و به‌ڕێگه‌ی زۆرداری سه‌رکوتده‌کرێن. ده‌سه‌ڵاتی ئابووری نێوەندیی له‌ ده‌ستی ئه‌وانه‌ دەبێت‌، که‌ هاوکات ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاریی به‌کارده‌به‌ن. هه‌ر نه‌یارێک که‌ به‌ جۆرێکی جیاواز له‌ باره‌ی پرسە ڕامیاریی و ئابوورییەکان بیربکاته‌وه‌، به‌ هه‌موو ئامرازێکی گونجاو و لەبار سه‌رکوتده‌کرێت. بەگوێرەی ئەوە‌ لەجیاتی ئەوەی له‌سه‌ر پێناسەی مارکس، کۆمه‌ڵه‌ ئازاد و یه‌کسانه‌کانی به‌رهه‌مهێنه‌ران پێکبهێنرێن، کەچی (یانەکانی‌ تۆبە-پێکردن) له‌ئارادا ده‌بن، که‌ تاکو ئێستا‌ هیچ که‌س له‌ وێنه‌ی ئەوانەی نه‌دیتووه‌ ” .

ئه‌م گوته‌-گێڕانه‌وه،‌ که‌ وه‌رگێڕدراوی ئازادی به‌شێک‌ له‌ ده‌قێکی حه‌فتا ساڵ له‌مه‌و‌به‌ره‌‌‌، ئەوە ڕۆشنده‌کاته‌وه،‌ که‌ په‌یوه‌نییه‌کانی به‌رهه‌مهێنان له‌ ڕوسیه‌ی پاش ئۆکتۆبری ١٩١٧‌ به‌ جۆرێک پەرەیانکرد، که‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌کیان به‌ ده‌رکی مارکس و ئینگلس له‌ کۆمۆنیزم نه‌بوو. سه‌رده‌مێک نامیلکه‌یه‌ک که‌ ئەو گوته‌ی سه‌ره‌وه‌ لە ئەو وه‌رگیراوه،‌ بڵاوبووه‌وه‌، ترس و تۆقی ده‌هه‌ی سی (٣٠) هێشتا ڕوینه‌دابوو. ئه‌و نامیلکه‌یه‌ به ‌ته‌واوی لایه‌نی پێشبینیکه‌ری هه‌بوو. هیچ ڕوداوێکی ڕامیاریی نه‌بووبووه‌ هۆی ئاوا ڕه‌خنه‌یه‌ک له‌ کۆمەڵی سۆڤیه‌تی، به‌ڵکو ئه‌و ڕه‌خنه‌یه‌ له‌ شیکردنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی ئابوورییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یگرت. له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌، ستالینیزمێک که‌ له‌ گه‌شه‌سه‌ندندابوو، به‌ نیشانه‌ی ڕامیاریی سیستمێکی ئابووریی ناسێنرا، که‌ به‌ به‌هره‌کێشی سه‌رمایه‌داری ده‌وڵه‌تییه‌وه‌ په‌یوه‌ستبوو، ئه‌وه‌ش ته‌نیا له‌سه‌ر ستالینیزم هەژمارناکرێت.

بایه‌خێکی پته‌و‌ که‌ ئه‌و ده‌قه‌ی له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژەیپێدراوە به‌ده‌ستیهێنا، به‌رئه‌نجامی کاری گروپێک بوو و نووسه‌رانی سه‌ر به‌ ڕه‌وتێک بوون، که‌ له‌ ساڵه‌کانی پاش جەنگی یەکەمی جیهانی سه‌ریهه‌ڵدا. ئه‌و ڕه‌وته‌ به‌ ڕه‌خنه‌ی توند له‌ سۆشیال-دێمۆکراسی و بۆلشه‌ڤیزم ده‌رکه‌وت. ڕه‌وتێک بوو که‌ به‌ وردی ئەزموونەکانی ئەو ڕۆژانه‌ی چینی کرێکاری شیده‌کرده‌وه‌ و هه‌ڵده‌سه‌نگاند، له‌و ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ بۆچوونی نوێی به‌ده‌ستهێنا. ئه‌و ڕه‌وته‌، سۆشیال-دێمۆکراسی و بۆلشه‌ڤیزمی وه‌ک “بزوتنه‌وه‌ی کرێکاریی کۆنه‌” ده‌بینی، که‌ دژه‌که‌ی “بزوتنه‌وه‌یه‌کی نوێی کرێکاران” بوو.

له‌ یه‌که‌مین نوێنه‌رانی ئه‌و ڕه‌وته‌، مارکسیسته‌ ئاڵمانی و هۆڵه‌ندییه‌کان بوون، که‌ هه‌رده‌م له‌ باڵی چه‌پی سۆشیال-دێمۆکراسیی بوون‌. له‌ ماوه‌ی ساڵانی دوورودرێژی تێکۆشانی هه‌میشه‌ییان دژی ڕیفۆرمیزم، له‌ هه‌مووان زیاتر بوونه‌ ڕه‌خنه‌گر له‌ سۆشیال-دێمۆکراسی. به‌ناوبانگترین ئه‌ندامانی ئه‌و ڕه‌وته‌ دوو که‌سی هۆڵه‌ندی به‌ناوی ئانتۆن پانەکۆک (١٨٧٢ – ١٩٦٠) و هێرمان گۆرته‌ر (١٨٦٤- ١٩٢٧) و دوو که‌سی ئاڵمانی به‌ناوی کارل شرۆیده‌ر (١٨٨٤- ١٨٥٠) و ئۆتۆ ڕوهله‌ ( ١٨٧٤- ١٩٤٣) بوون. دواتر، پاول ماتیک (١٩٠٤ – ١٩٨٠) کە زۆر لاوتر بوو، بوو به‌ یه‌کێک له‌ گرنگترین تیئۆریداڕێژه‌رانی ئه‌و ڕه‌وته‌.

که‌مێک پاش ده‌سپێکردنی سه‌ده [سەدەی بیست – و.ک]‌، بۆچوونه‌کانی پانەکۆک به‌هۆی هەندێک دووبارە‌ تیشکهاویشتنه‌وه‌ی مارکسیستییانه‌ به‌ڕووی فیلۆسۆفی که‌وته‌به‌ر سه‌رنجان. ئەو ساڵی ١٩٠٦ تاکو ده‌ستپێکردنی جەنگی یەکەمی جیهانی له‌ ئاڵمانیا کاریده‌کرد. سه‌ره‌تا ساڵێک فێرکاری فێرگه‌ی پارتیی سۆشیال-دێمۆکراتی ئاڵمانیا (SPD) بوو، پاش هه‌ڕه‌شەلێکردنی به‌ ده‌رکردنی له‌ ئاڵمانیا، له‌ شاری برێمن کاریکرد و گۆتاری بۆ بڵاوکراوه‌ جۆراوجۆره‌ چه‌په‌کان دەنووسی. پانه‌کوک له‌ کاتی نیشته‌جێبوونی له‌ برێمن مانگرتنێکی نایاسایی و زۆر گرنگی کرێکارانی ڕاگواستنی (بارکردن ‌و داگرتن) دیت. ئه‌و ئەزموونه‌ کارایی له‌سه‌ر بۆچوونه‌کانی ئەو لەبارەی تێکۆشانی چینایه‌تی و تێگه‌یشتنی ئەو له‌ مارکسیزم دانا. له‌ ئه‌نجامی ئەوە، تیئۆرییه بۆلشه‌ڤیکییه‌کانی لەبارەی ڕێکخستن، ستراتیج و ڕێڕه‌و له‌ هه‌مان ڕۆژه‌کانی یه‌که‌مه‌وه‌ ڕه‌تکرده‌وه‌.

ئۆتۆ ڕۆله‌ هیچ کاتێک خۆی پابه‌ند به ڕه‌وتێک له‌نێو بزوتنه‌وه‌ی کرێکاریی ئاڵمانیا نه‌زانی، به‌ڵام هه‌رگیزیش به‌رژه‌وه‌ندی گشتیی چینی کرێکاری نادیده‌نه‌گرت. ئەویش وه‌ک پانه‌کوک ده‌هه‌ی ١٩٢٠ بۆلشه‌ڤیزمی ڕه‌تکرده‌وه‌ و له‌ یه‌که‌مین که‌سانێک بوو، چووه‌ سەر ئه‌و بابەت و لێدوانە‌، که‌ شۆڕشی پرۆلیتێریی بەته‌واوی لە شۆڕشی بۆرجوازی‌ جیاوازه‌؛ له‌و ڕوه‌وه‌، شێوه‌ ڕێکخستنی ته‌واو جیاوازی پێویسته‌. به‌و هۆیه‌وه‌، ئەو ئه‌و ناڕۆشنییه‌ی که‌ شۆڕشی پڕۆلیتێریی ده‌بوو پرسی پارتییەک بێت ڕه‌تکرده‌وه‌. “شۆڕش” بەگوێرەی گوته‌کانی ئەو “پرسێکی پارتیی نییه‌، به‌ڵکو له‌ ڕووی ڕامیاریی‌ و ئابوورییه‌وه پرسی گشت چینی کرێکاره‌” .

ئه‌و بۆچوونانەی‌ که‌ به‌ریناییه‌کی زۆرتریان به‌خۆوه‌گرت، دەرخەری تایبه‌تیی ڕه‌وتێک بوون، که‌ به‌ کۆمۆنیزمی سۆڤیەتی/شورایی ناسرا. کۆمۆنیزمی سۆڤیەتی له‌ هه‌مان سه‌ره‌تای ده‌هه‌ی ١٩٢٠ به‌و ئەزموونانه‌ی که‌ له‌ شۆڕشه‌کانی ڕوسیە‌ و ئاڵمانیا بەدەستهاتن،‌ پشتئه‌ستوربوو و پشتیوانی له‌ دێمۆکراسی سۆڤیەتەکان کرد و ده‌سه‌ڵاتی پارتیی ڕه‌تکرده‌وه‌. ئه‌و ڕه‌وته‌ به‌دوای ئه‌وه‌وه‌ بوو، که‌ خۆی له‌ بۆلشه‌ڤیزم و بۆلشه‌ڤیکه‌کان و ئه‌وانه‌ی که‌ به‌ کۆمۆنیست ناوده‌بران جیابکاته‌وه‌. وێڕای ئەوە‌ش له‌ سه‌ره‌تادا، دوورییه‌کی زۆری لەتەک تێڕوانینە‌ به‌ئاکام-گه‌ییشتووه‌کانی دواتری خۆی هه‌بوو.

(٢)

کۆمۆنیزمی سۆڤیەتی سه‌ره‌تا لەتەک لێنینیزم‌ جیاوازییه‌کی ئاوای نه‌بوو. وێڕای ئەوە‌ش ڕوهله‌ پارتییه‌کانی نێونەتەوەیی سێیه‌می به‌ کۆمۆنیست نه‌ده‌زانی. چه‌ند ساڵ دواتر، کۆمۆنیسته‌ سۆڤیەتییه‌کان ناچاربوون به‌شێوە‌یه‌کی ڕۆشنتر خۆیان له‌ بۆلشه‌ڤیزم جیابکه‌نه‌وه‌. به‌واتای‌ شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ر کۆتایی به‌ تزاریزم هێنا، بە په‌یوه‌ندییه ده‌ره‌به‌گییه‌کانی کۆتاییهێنا و ڕێگه‌ی بۆ په‌یوه‌ندییه‌ سه‌رمایه‌دارییه‌کان خۆشکرد.

کۆمۆنیسته‌ سۆڤیەتییه‌کان له‌وه‌ واوه‌تر چوون. ئەوان په‌نجه‌یان بۆ ئه‌و کەتوارە‌ ڕاکێشا، ئابوورییه‌ک وه‌ک ئابووری ڕوسیە،‌ که‌ له‌سه‌ر پایه‌ی کاری کرێگرته‌ – واته‌ ئابوورییه‌ک که‌ لەنێو ئەو هێزی کار کاڵایه‌- ڕاوه‌ستاوه‌، بێجگه‌ له‌ به‌رهه‌مێنانی زێده‌بایی و به‌هره‌کێشیی کرێکاران، شتێکی د‌یکەی ناوێت. جیاوازیشی نییه‌، که‌ ئه‌و زێده‌باییه‌ بۆ سه‌رمایه‌دارانی تایبه‌تی بێت یان به‌ر ده‌وڵه‌ت وه‌ک خاوه‌نی ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێنان بکه‌وێت. ئەوان په‌نجه‌یان بۆ ئه‌و کەتواره‌ ڕاکێشا،‌ له‌ ڕوسیە‌ به‌رهه‌مهێنان له‌ هه‌مان یاساکانی سه‌رمایه‌داری تایبه‌تیی کلاسیک که‌ ھەن په‌یڕه‌ویده‌کات. به‌هره‌کێشی (استثمار)، بەگوێرەی گوته‌ی مارکس، ته‌نیا کاتێک ده‌توانرێت بە ئەوە کۆتاییبێت، که‌ کاری کرێگرته‌ بوونی نه‌بێت. کۆمۆنیسته‌ سۆڤیەتییه‌کان، به‌ ئاماژەدانیان بۆ مۆسکۆ ، ڕۆشنیانکرده‌وه‌ که‌ کۆمۆنیزم شتێکی ئاوا نه‌بوو. به‌و شێوه‌یه‌ جیاوازی نێوان کۆمۆنیزمی سۆڤیەتیی و بۆلشه‌ڤیزم ڕۆشنتر و تەسەلتر بوو.

(٣)

نابێت له‌ ئەوه‌ی که‌ لە سەرەوە گوترا، ئاوا ئه‌نجامگیرییه‌ک بکرێت، که‌ کۆمۆنیزمی سۆڤیەتیی به‌شێوە‌یه‌کی تا‌یبه‌ت تەنیا ڕه‌خنه‌گری ستالینیزم دەبێت‌، به‌ڵکو له‌ کەتواردا به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ڕه‌خنه‌گری بۆلشه‌ڤیزم دەبێت‌. کۆمۆنیسته‌ سۆڤیەتییه‌کان ستالینیزم وه‌ک دژه‌شۆڕشێک نابینن، که‌ شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ری له‌ به‌رەنجامی خۆی بێبه‌شکردبێت. به‌ڵکو به‌ به‌رهه‌می ئه‌و شۆڕشه‌ی ده‌زانن، شۆڕشێک که‌ له‌ ڕوسیە ده‌رگه‌ی به‌ڕووی سه‌رمایه‌داریدا کرده‌وه‌. ستالین میراتگری بۆلشه‌ڤیزم و شۆڕشی بۆلشه‌ڤیکی بوو. تەسەلتربوونی ئه‌و تیئۆرییه‌ هەر ‌وه‌ک پێگه‌یینی کۆمه‌ڵایه‌تیی به‌ هێواشی ڕویدا. کۆمۆنیسته‌ سۆڤیەتییه‌کان به‌درێژایی ژیانی خۆیان بۆچوون و کرده‌ی خۆیان گۆڕی. پارتییه‌کانی کۆمۆنیستی سۆڤیەتیی سه‌ره‌تا له‌ ئاڵمانیا و هۆڵه‌ند پێکهاتن، ئه‌و پرسه‌ لەتەک بۆچوونی که‌سانی وه‌ک ڕوهله‌ هه‌ر ئاوا کە باسکرا، ئاوایان دەبینی، پارتییه‌کان پرسی چینی کرێکار نین، ناته‌بابوو. ڕوهله‌ به‌هه‌ر بار ئه‌و ڕێکخراوانه‌ی به‌شێوه‌ی کۆمەڵێک پارتیی “به‌ کڕۆکێکی ته‌واو نوێی پارتییه‌وه،‌ که‌ چیدیکە پارتیی نه‌بوو” ده‌دیت.

ڕوهله‌ چوار ساڵ دواتر ساڵی ١٩٢٤، به‌جۆرێکی دیکە ئاخاوت : ” پارتییەک به‌ کڕۆکێکی شۆڕشگێڕانه‌وه‌ به‌واتای پڕۆلیتێریی واژەیه‌کی بێواتایه‌. کڕۆکی شۆڕشگێڕانه‌ی ته‌نیا به‌واتای بۆرجوازی بوونی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش به‌ته‌واوی کاتێک که‌ پرسی گۆڕینی ده‌ره‌به‌گایه‌تی بۆ‌ سه‌رمایه‌داری هاتبێته‌ پێشه‌وه‌.” ئەو ته‌واو ڕاستی ده‌گوت و ئه‌و شته‌ بێواتایانه‌ له‌ ماوه‌ی ده‌ ساڵ له‌سه‌ر شانۆی گفتوگۆ و لێدوانی پڕۆلیتێریی دیارنه‌مان. که‌مه‌ ناوازەییەک هه‌بوون و که‌مێک پاش جەنگی دووه‌می جیهانی، ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ چیدیکە به‌کارنه‌هێنرا.

کۆمۆنیسته‌ سۆڤیەتییه‌کان هه‌ر ئه‌و‌ سه‌رده‌مه‌ گه‌شه‌یانکرد. بۆ ئەوان ده‌رکه‌وت، که‌ شۆڕشی ڕوسیە‌ شتێک بێجگه‌ له‌ شۆڕشی بۆرجوازیی و ئابووری ڕوسیە‌ شتێک زیاتر له‌ سه‌رمایه‌داری ده‌وڵه‌تیی به‌ولاوه‌تر نه‌بوو. ئەوان ده‌رکێکی دیاریکراوتریان لەبارەی‌ ئەو پرسانە هه‌بوو و‌ ئاماده‌ی لێکۆڵینه‌وه‌ی نوێ بوون. ئەو پرسانەی که‌ پێشتر یه‌کاڵانه‌کرابوونه‌وه‌، هەنووکە‌ ڕۆشنتربوون.

گرنگترین شیکردنه‌وه‌ و لێکدانه‌وه‌ له‌و زه‌مینه‌ له‌لایه‌ن پانەکۆک ساڵی ١٩٣٨ ئه‌نجامدرا. ئەو له‌باره‌ی فیلۆسۆفیی (لێنین) نامیلکه‌یه‌کی بڵاوکرده‌وه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی قوڵتری لەبارەی بۆلشه‌ڤیزم خسته‌ڕوو. پانەکۆک په‌نجه‌ی بۆ ئه‌و خاڵه‌ ڕاکێشا، که‌ مارکسیزمی لێنین له‌ ئه‌فسانه‌یه‌ک به‌ولاوه‌تر نه‌بوو و لەتەک مارکسیزمی کەتواریی ناکۆکبوو. ئەو هۆکه‌ی بەو جۆره‌ ڕۆشنکرده‌وه‌ : ” له‌ ڕوسیه‌ تێکۆشان دژی تزاریزم له‌ زۆر ڕوه‌وه‌ هاوشێوه‌ی تێکۆشان دژی ده‌ره‌به‌گایه‌تی له‌ ئه‌وروپای هه‌ره‌ کۆن بوو‌. له‌ ڕوسیه‌ کلیسا و ئایین له‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وده‌م پشتیوانیانده‌کرد. به‌و هۆیه‌وه‌ تێکۆشان دژی ئایین به‌ پێداویستییه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تیی داده‌نرا. ” له‌و ڕووه‌وه‌ ئه‌وه‌ی که‌ لێنین به‌ ناوی ماتریالیزمی مێژوویی بۆی ده‌چوو، وەک‌ ماتریالیزمی بۆرجوازی فه‌ره‌نسه‌‌ سه‌ده‌ی هه‌ژدهه‌م دیاریده‌کرا، واته‌ ماتریالیزمێک که‌ ئه‌و کاته‌ وه‌ک چه‌کێکی هۆشیی له‌ دژی کلیسا و ئایین به‌کارده‌برا. ده‌بێت بگوترێت که‌ هه‌ر به‌و ڕێگه‌یه‌ و به‌ ئاماژەدان بۆ هاشێوه‌بوونی نێوان په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌ ڕوسیه‌ی پێش له‌ شۆڕش و په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی فه‌ره‌نسه‌ی پێش شۆڕش، کۆمۆنیسته‌ سۆڤیەتییه‌کان بە ئه‌و کەتواره‌ ئاماژەیاندا، که‌ لێنین و ئه‌ندامانی پارتییه‌که‌ی ناوی ژاکۆبینه‌کانیان له‌ خۆیان ناوه‌. مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌ بوو، که‌ پارتییه‌که‌یان له‌نێو شۆڕشی بۆرجوازی ڕوسیه‌ هه‌مان کارکردی ژاکۆبینه‌کانی فه‌ره‌نسه‌یان هه‌بوو.

هه‌ر به‌و جۆره‌ی که‌ کۆمۆنیسته‌ سۆڤیەتییه‌کان گوتیان، ئه‌وه‌ سه‌ره‌نجامی لۆجیکیی شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ر بوو، که‌ بۆلشه‌ڤیزم مارچی ١٩١٨، واته‌ ته‌نیا پێنج مانگ پاش ئۆکتۆبه‌ری ١٩١٧، کە ده‌سه‌ڵاتی سۆڤیەتەکان که‌ له‌ ئاستێکی که‌مدا بوو، به‌ زۆر له‌ چنگی سۆڤیەتەکان ده‌رهێنرا. سۆڤیەتەکان لەتەک سیستمێک که‌ سه‌رخانی ڕامیاریی په‌یوه‌ندییه‌کانی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری ده‌وڵه‌تی بوو، به‌یه‌کیان نه‌ده‌خوارد.

ئه‌وه‌ی که‌ سه‌رهه‌ڵدانی کۆمۆنیزمی سۆڤیەتیی له کۆمۆنیزم ده‌گات، به‌ته‌واوی له‌و سیسته‌مه‌ جیاوازه‌. دیکتاتۆریی پارتیی لەتەک ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی که‌ به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی کاری کرێگرتە و کۆتاییهێنان‌ به‌ به‌هره‌کێشی کرێکاران پشتئه‌ستوورن، ناگونجێت. کۆمەڵێک که‌ لەنێو ئەو به‌رهه‌مهێنه‌ران ئازاد و یه‌کسانن، ناتوانێت شتێکی جیاواز له‌ دێمۆکراسی به‌رهه‌مهێنه‌ران بێت.

——————————————————————————

* دەقی فارسیی ئه‌م گۆتاره‌ له‌ ماڵپه‌ڕی (http://www.kavoshgar.org/) وه‌رگیراوه‌

* ئەم وەرگێڕانە پێشتر لەنێو کەشکۆڵی دووەمی (خەونە یاخییەکان) بڵاوکراوەتەوە : http://bit.ly/2kZN3Kj

 

پاشکۆ *

دانییل غیرین
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: سه‌لام عارف

شۆڕشی ئایاری ١٩٦٨** تێسره‌وانێکی توندی ڕاماڵ بوو، کە  گه‌نجان به‌رپایانکرد، تەنیا گه‌نجانی خوێندکار نه‌بوون،بەڵکو ئەوە گه‌نجانی کرێکاریش بوون، که‌  هاتبوونە بەر‌ده‌م ھاوەڵ و ھاوڕێ خوێندکاره‌کانیان‌، ئه‌وان هه‌ردوولا، چ له‌ زانکۆ وچ له‌ کارگه‌ که‌وڵده‌کران دیکتاتۆریی گەوران و مامۆستایان و خاوه‌نکاران و بەرپرسانی سه‌ندیکاکان بە به‌ر ڕه‌خنه‌درا، ئه‌و ته‌قینه‌وه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌کی چاوه‌ڕواننه‌کراو، تا ڕاده‌یه‌ك ئازادیخوازانە بوو.

ئه‌و شۆڕشه‌ تەنیا ڕه‌خنه‌گرتن نه‌بوو له‌ کۆمەڵی بۆرژوازی، ڕه‌خنه‌ش بوو له‌ کۆمونیزمی پاش ستالین، ساڵ دوای ساڵ له‌ بواری زانکۆییدا قوڵتر ده‌بوه‌وه‌، به‌تایبه‌تی پاش ئه‌و جه‌نگه‌ی که‌ کۆمه‌ڵه‌ی  سیتوانیستەکان ( الوضعانیة – SITUTIONNIST )*** دژی هه‌ژاری له‌نێو خوێندکاران به‌رپایکرد، ئه‌و جه‌نگه‌ بوو به‌ بانگه‌واز بۆ  بزوتنه‌وه‌ی خوێندکارانی زۆر وڵات، به‌ تایبه‌تی ئه‌ڵمانیا، کاری ڕاسته‌وخۆ بوو به‌ چه‌کی ده‌ستی، بۆ ڕێگه‌ ناڕه‌وا په‌نایده‌برد، جێگه‌ی کارکردنه‌کانی داگیرده‌کرد، به‌ توندوتیژی شۆڕشگێڕانە وه‌ڵامی توندوتیژی کۆنخوازیی ده‌دایه‌وه‌، به‌بێ هیچ ڕاڕایی و سڵکردنەوەیەك به‌ هه‌موو بیروباوه‌ڕ و پێکهاته‌یه‌کی پێشودا پێداچوونەوە و هەڵسەنگاندنی دەکرد، مۆنۆلۆجیی مامۆستایی**** ڕه‌تکرده‌وه‌، هه‌روه‌ها ڕه‌تکردنه‌وه‌ی دارایی خاوه‌نکار، ڕاده‌یه‌کیشی بۆ له‌خۆباییبوون و شه‌یدایی لووتبه‌رزانە دانا، بۆ گفتوگۆی ده‌نگه‌ جیاوازه‌کان و په‌یوه‌ندییه‌کانی نێوان خه‌ڵك چه‌ند حه‌فته‌یه‌ك تاقیکردنه‌وه‌یه‌کی درەوشاوە دیموکراتی به‌رقه‌رارکرد، کۆبوونەوە و یەکتردیتنەکان هێنده‌ زۆر بوون له‌ ژماردن نه‌ده‌هاتن، شۆڕش به‌ که‌یفێکی زۆره‌وه‌ له‌و کۆبوونەوە و یەکتردیتنانەدا له‌ گۆزه‌ی ئازادی ده‌خوارده‌وه‌، له‌ گۆڕه‌پانه‌ گشتییه‌کاندا هه‌موو که‌س به‌ ئازادی بیرۆکە و بۆچوونەکانی خۆی  ده‌رده‌بڕین، گۆڕه‌پانه‌کان بووبوون به‌ پۆلی ڕاسته‌قینه‌ی خوێندن، هاتوچۆ وه‌ستابوو، یاخیبووان و ڕه‌تکه‌ره‌وه‌کان له‌ قەراخی شه‌قامه‌کاندا به‌ قوڵی و به‌ ئاشکرا سه‌رقاڵی باسکردنی ستراتیجی جه‌نگی داهاتوو بوون، گۆڕه‌پانه‌کان و ڕاڕه‌وه‌کانی “سۆربۆن” بووبوون به‌ شانه‌کانی شۆڕش، هه‌موو که‌س ده‌یتوانی سەربکێشێتە ئەو شوێنانە، ته‌وژم و ئاراستە‌ شۆڕشگێڕه‌کان مینبه‌ری خۆیان هه‌بوو، ده‌یانتوانی به‌ ئازادی بانگه‌واز و ئه‌ده‌بیاتی خۆیان بڵاوبکه‌ته‌وه‌.

له‌و که‌شه‌ ئازادییه‌ سەپێندراوه‌دا ئازادیخوازه‌کان توانیان له‌ قاوغه‌ کۆنه‌که‌ی خۆیان بێنه‌ ده‌ره‌وه ‌و شانبه‌شانی مارکسیستە‌کان بجه‌نگن، هه‌رچه‌نده‌ مارکسیستەکان‌ ده‌سه‌ڵاتخواز بوون،به‌ڵام ئازادیخوازه‌کان ئەوەیان پشتگوێخست، دوور له‌ ئاوەزی دوژمنایه‌تی له‌ شانی ئەوان ده‌جه‌نگان، له‌و  قۆناخه‌دا جیاوازییه‌کانی ڕابوردوو پشتگۆێخرابوون،له‌و قۆناخه‌دا دوور لە گیانی کێبڕكێ و پێشڕه‌وخوازیی  هه‌موو شتێك ملکه‌چی یەلگرتن و پشتگیری و برایه‌تی بوو دژی دوژمنی هاوبه‌ش، دوور لە گیانی کێبڕکێکاری و پێشڕه‌وخوازیی‌، ئاڵا سوورو ڕه‌شه‌کان و ئاڵا سووره‌کان له ‌شانی یه‌کدی هه‌ڵکرا بوون و ده‌شه‌کانه‌وه‌.

هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێك له‌ژێر خاكنراو کرایه‌ نیشانه‌ی تیروتوانج و گاڵته‌جاڕی، ئه‌فسانه‌ی “پیری ئه‌لیزه‌”‌ هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه‌، سه‌رۆککۆماری فه‌ره‌نسی، واته‌ “دیگۆل” که‌ به‌ڕێز و مایه‌ی گرنگییپێدان بوو، کرایه‌ کاریکاتۆر و قه‌شمه‌ری،  “دیگۆلی فه‌وزا” بە ئەو دەگوترا ***** به‌ هه‌مان ئاواز به‌ بێده‌نگی و نەدیدەگرتنێکی کوشنده‌ ئاشی جه‌نه‌بازیی په‌رله‌مانی “په‌رله‌مانی فه‌ڕه‌نسی” سوک و قێزه‌ون و ئینکارکرا ؛ درێژتریین ڕێپێوانی خوێنکاران به‌نێو پاریس ئه‌نجامدرا، کاتێك ئه‌و ڕێپێوانه‌ گه‌یشته‌ به‌رده‌می کۆشکی “بۆربۆن” واته‌ باره‌گای “په‌رله‌مان” ئاوڕی لە ئەو نه‌درایه‌وه‌، وه‌کو ئەوەی بوونی نه‌بێت‌، هیچ  و هیچ به‌هایه‌کی نەبێت.‌

ئایاری ١٩٦٨ی مه‌زن بۆ ماوه‌ی چه‌ند حه‌فته‌یه‌ك، واژه‌یه‌کی دڵڕفێنی جادوویی له‌ به‌شه‌کانی خوێندن و کارگه‌کان  ده‌نگیدایه‌وه‌، ده‌رباره‌ی ئه‌و واژه‌یه‌ گفتوگۆیه‌کی بەردەوام دەکرا و ده‌گه‌ڕێندرایه‌وه‌ بۆ ساڵانی ڕابوردوو و لەتەك شیکارییه‌کان و تاقیکردنه‌وه‌کانی سه‌رده‌م گرێده‌درا‌، ئه‌و واژه‌یه‌ “خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری” بوو، ده‌رباره‌ی ئەزموون‌ی هه‌ره‌وه‌زییه‌کانی ئیسپانیای ١٩٣٦ گفتوگۆیه‌کی زۆر دەکرا، ئێواران کارگه‌ران ده‌هاتن بۆ زانکۆی “سۆربۆن”، تا ئه‌و چاره‌سەرییه‌ فێربن و بۆ جێگه‌ی کار و پیشه‌کانیان بیگۆێزنه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ مانگرتنه‌کان ئامێره‌کانی که‌فته‌کار کردبوو، بەڵام شۆڕشی ١٩٦٨ نه‌یتوانی “خۆبه‌ڕێوە‌به‌ری”  کردەییبکاتەوە و له‌ لێواری کاردا وه‌ستا، سەرەڕای ئه‌وه‌ش که‌ “خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری” ناحه‌زی زۆربوو، ڕه‌خنه‌یه‌کی زۆری لە ئەو ده‌گیرا، به‌ڵام توانی لەنێو‌ هۆشی خه‌ڵکی جێگه‌ی خۆی بکاته‌وه‌، جارێکی دیکە دره‌نگ یا زوو سه‌رهه‌ڵده‌داته‌وه‌.
————–
* وەرگیراو لە په‌ڕتووکی (التحرریة من العقیدة الی الممارسة) دانییل غیرین

** مەبەست ڕووداوەکانی‌ شۆڕشی ١٩٦٨ی فه‌ره‌نسەیه‌، شۆڕشی خوێنکاران، چه‌پڕه‌و، ئازادیخواز، به‌ ئاڕاسته‌یه‌کی پێشکه‌ورنخواز، کاریگه‌ریه‌کی مه‌زنی لەسەر بیر و باوه‌ڕی باو، که‌ له‌ کۆمەڵی فه‌ره‌نسی ئه‌ستوور ڕه‌گیداکوتیبوو، بیر و باوه‌ڕه‌کانی مارکس و باکۆنین  بزوێنه‌ری سه‌ره‌کیبوون، بەبێ گومان له‌ته‌ك ئه‌وانیشدا  شۆڕشگێڕه‌کانی دیکە – گیڤارا- ماو – لینین. و.ع

***الوضعانیة‌ ؛ بزوتنه‌وه‌یه‌کی چه‌پڕه‌وی په‌ڕگیر بوو‌، دژی بنه‌مای پێکهاته‌کانی کۆمەڵی باو بوو‌، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ جه‌ختیده‌کرده‌وه‌، که‌ کۆی دامه‌زراوه‌کان له‌ جێبه‌جێکردنی سه‌رمایه‌داری به‌شدارن ، داوای ژیانه‌وه‌ی به‌هاکانی شیعر و سه‌فاهه‌ت و برایه‌تی و سۆسیالیزمی ده‌کرد. و.ع

**** لێره‌دا مه‌به‌ست له‌ گوتنه‌وه‌ی وانه‌کانه‌، یان خوێندن و فێرکارییه‌، به‌بێ به‌شداری خوێندکاران. و.ع

***** گه‌مه‌کردنه‌ به‌ وشه، چونکە‌ “دیگۆڵ” وشه‌ی ئاژاوەی به‌کاربردووه‌ و گوتویه‌تی “به‌ڵێ چاکسازی، نه‌ك بێسەرەوبەرەیی، بەرانبەر بە ئەو شۆڕشی ١٩٦٨ وه‌ڵامی به ئەو‌ داوه‌ته‌وه‌ ” به‌ڵێ بێسەرەوبەرەییە‌، لەبەرئەوەی کە‌  نوێنه‌رایەتی سمبۆله‌کانی سیستمی بۆرژوازی سه‌رمایه‌داری ناکات ” و.ع

کورته‌یه‌ك ده‌رباره‌ی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری*

دانییل غیرین
و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: سه‌لام عارف

تێکشکانی شۆڕشی ئیسپانی، هزری ئازادیخوازی له‌ قه‌ڵا تاقانه‌که‌ی بێبه‌شکرد ، ئه‌و تێکشکانه‌ بارێکی گرانبوو، به‌ڵام له‌ته‌ك ئه‌وه‌شدا هزری ئازادیخوازی به‌ په‌رشوبڵاوی و که‌مێکیش به‌نائومێدییه‌وه‌ سه‌رفرازبوو، تاڕاده‌یه‌کیش بڕوای به‌خۆی نه‌مابوو، له‌ڕاستیدا حوکمی مێژوو، حوکمێکی ڕه‌ق و بێبه‌زه‌ییانە بوو، له‌ هه‌ندێك لایه‌نیشه‌وه‌ نادادپه‌روه‌رانه‌ بوو، چونکه‌ ئازادیخوازی ‌هۆی سه‌ره‌کی ئه‌و تێکشکانه‌ نه‌بوو، سه‌رکه‌وتنه‌کانی فرانکۆ له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌یان نه‌گرتبوو، هەرچەندە که‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌کان له‌ بارێکی زۆر ناهه‌مواردا سه‌ریانهه‌ڵدا، کەچی زۆر ئه‌نجامی پۆزه‌تیڤیان ‌لێکه‌وته‌وه‌ ‌، ئه‌و ئه‌نجامانه‌ نه‌ناسراوبوون، بێکەڵککرابوون، تاوانبارکرابوون، له‌ته‌ك تێپه‌ڕبوونی ساڵه‌کاندا سۆسیالیزم،دوای قوتاربوونی له‌ پێشبڕکێکاری سه‌ره‌کی، واته‌”ئازادیخوازی”، وه‌ك سه‌رۆکی دونیا مایه‌وه‌.

سه‌رکه‌وتنه‌ سه‌ربازییه‌کانی یه‌کێتی سۆڤیه‌ت به‌سه‌ر هیتله‌ر، ساڵی ١٩٤٥ گومانان لێنه‌ده‌کرا له‌سه‌ر ئاستی ته‌کنیکی مه‌زن بوون، به‌ڵام ئه‌و سه‌رکه‌وتنانه‌ کاتی بوون، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی سۆسیالیزمی ده‌وڵه‌تچی به‌ خێروبه‌ره‌که‌ت شکانه‌وه‌، به‌ڵام له‌ته‌ك ئه‌وه‌شدا، خێرا به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی زیاده‌ڕۆییه‌کانی ئه‌و سیستەمه‌ سه‌ریهه‌ڵدا، به‌ واتایه‌کی دی بیرۆکه‌ی دژ به‌ ناوه‌ندێتی ده‌وڵه‌تچی سه‌ریهه‌ڵدا، ده‌رخرا که‌ ئیفلیجکه‌ره‌، پێویسته‌ نه‌رمونیانتر بێت، یه‌که‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کان سه‌ربه‌خۆبن، گه‌ر کارگه‌ران سه‌ربه‌خۆبن و خاوه‌نی قسە‌ی خۆیان بن، باشتر کارده‌که‌ن، له‌ یه‌کێك له‌و وڵاتانه‌دا که‌ ژێرده‌سته‌ی ) ستالین (بوون، دیارده‌یه‌ك سه‌ریهه‌ڵدا، که‌ له‌ زمانی پزیشکیدا پێیده‌وترێت “تەنە دژه‌کان”، ئه‌و وڵاته‌ یوگۆسلاڤیا بوو، هه‌رچه‌نده‌ یوگۆسلاڤیا ده‌سبه‌سه‌ر بوو، به‌ڵام ده‌ستدرایه‌ پیاداچوونەوە ‌و هه‌ڵسه‌نگاندنی نووسینه‌کان و ئه‌و بیر و باوه‌ڕه‌ نه‌گۆڕانەی‌، که‌ خۆیان له‌ خۆیاندا دژه‌ ئابووریی بوون، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ده‌ستکرا به‌ گه‌ڕان به‌دوای پێغه‌مبه‌ردیده‌ شاراوه‌کانی (پرۆدۆن) و خرانه‌ڕوو، هه‌روه‌ها خستنه‌ڕووی هه‌ندێك بازنە ئازادیخوازی (zones libairtaire) نه‌ناسراوی هزری (مارکس) و(لینین) دۆزرانه‌وه ‌و به‌قووڵی شرۆڤەی لەنێوچوونی ده‌وڵه‌ت خرایه‌ڕوو، ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌وێ نه‌ك هه‌ر له‌ناونه‌براو، به‌ڵکو له‌ موفره‌داته‌ ڕامیارییه‌کانیشدا، کرابوو به‌ واژه‌یه‌کی پیرۆز و په‌رستگه‌ئاسای پووچه‌ڵ، به‌و چه‌شنه‌ ئه‌و پرسه‌ گه‌ڕێنرایه‌وه‌ بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ کورته‌‌، که‌ بۆ‌لشه‌فیزم و دیموکراسی خواره‌وه‌ له‌یه‌کده‌چوون، واته‌ سه‌رده‌می “ئه‌نجومه‌نه‌ کرێکارییه‌کان/ السوڤیتات” ئه‌و ماوە کورتە‌‌، که‌ سودمه‌نده‌کانی سه‌رده‌می ئۆکتۆبه‌ر سودیان لێ وه‌رگرت و دواتر له‌بیرخۆیان برده‌وه‌، ئه‌و واژه‌یه‌ش واته‌ “ئه‌نجومه‌نه‌ کرێکارییه‌کان” سه‌روبه‌ر پڕ به‌پێستی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رییه‌، هاوکات ئاگایی و سه‌رنج گه‌ڕێنرایه‌وه‌ بۆ لای کۆڕه‌ کرێکاییه‌کانی کارگه‌کانی ئه‌و سەرده‌مه‌، که‌ تووشی په‌تای شۆڕش بووبوون، جگه‌ له‌وه‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی به‌ ئاگایی بۆ لای کۆڕه‌کانی ئیتالیا و ئه‌ڵمانیا و هه‌نگاریا.

له‌و باره‌یه‌وه‌ نوسه‌ری ئیتالی (ڕۆبێرتۆ گویدوچیچی Roberto Guiducici له‌ گۆڤاری Argument ده‌پرسێت و ده‌نووسێت “ستالینزم له‌به‌ر هه‌ندێك هۆ بیرۆکه‌ی کۆڕه‌کانی خنکاند، ئایا ده‌توانرێت ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ بگه‌ڕێنرێته‌وه‌”

جه‌زائیر دوای ڕزگاربوونی له‌ داگیرکه‌ر،سه‌رکرده‌ نوێکان ده‌ستیاندایه‌‌ دامه‌زراوه‌کردنی هه‌موو ئه‌و سامانانه‌، که‌ جوتیاران و کرێکاران خۆبه‌خۆیی داگیریانکردبوون، ئه‌و سامانانه‌ ڕه‌واکران، بۆ به‌ دامه‌زراوه‌کردنیان نموونه‌ی یوگۆسلاڤیا گیرایه‌به‌ر، مه‌رجی سه‌ره‌کی خۆبه‌ڕێوه‌بەریی ئه‌وه‌یه‌، ده‌بێت باڵه‌کانی نه‌قرتێنرێت، وێنه‌ی هه‌ره‌وه‌زییه‌کانی ١٩٣٦- ١٩٣٧ی ئیسپانیا، ده‌بێت ئاراستەی دیموکراتیی و ئازادیخوازانە بێت، تا بپەرژێته‌ سەر ده‌ستخستنی ئابووریی له‌لایه‌ن خودی به‌رهه‌مهێنه‌ران خۆیانه‌وه‌، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش، هه‌موو دامه‌زراوه‌یه‌ك ده‌بێته‌ نوێنه‌رایەتی کرێکاری، که‌ له‌ سێ پلەبەندی‌ پێکهاتبێت؛ ئه‌نجومه‌نی سەرکردەیی گشتی، ئه‌نجومه‌نی کرێکاری، که‌ ئه‌نجومه‌نێکی گچکه‌کراوه‌یه‌ و تایبه‌ته‌ به‌ ئاڵوگۆڕکاری، ئامرازی جێبه‌جێکردن، که‌ هه‌ڵده‌ستێت به‌ لێپیچینه‌وه‌ و تێبینیدان و ده‌رباره‌ی ڕەوایەتی، هه‌روه‌ها دژی به‌ هه‌ڕه‌شه‌ی بیرۆکراتی ڕاوه‌ستاوه‌، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌توانرێت، ده‌ستووری هه‌تا هه‌تایی مانه‌وه‌ی هه‌ڵبژێراوان باوبکرێت،ده‌بێت هه‌ڵبژێروان نوێبکرێنه‌وه‌ و ڕاسته‌وخۆش له‌ به‌رهه‌مهێناندا ڕۆڵبگێرن……..تد، له‌ یوگۆسلاڤیا ده‌توانرێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی هه‌ره‌وه‌زییه‌ گشتییه‌کانی دامه‌زراوه‌ مه‌زنه‌کان، بیروڕای کارگه‌ران وه‌ربگیرێت،هه‌ره‌وه‌زییه‌ گشتییه‌کان، هه‌ره‌وزی یه‌که‌کانی کارن، ئاسۆی داهاتوو، له‌ وه‌دا خۆی ده‌نوێت، که‌ شاره‌وانی به‌رده‌وام جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کاته‌وه‌، که‌ ده‌بێت کاروباره‌ گشتییه‌کان له‌ ناوه‌ندێتی دووربن ، ته‌نها له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌یی ناوه‌ندێتی موماره‌سه‌ بکرێت ، ئەگه‌ر له‌ چواچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی-دکتاتۆری یان سه‌ربازی- پۆلیسی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری تاقیبکرێته‌وه‌ – هێدی هێدی ئه‌و خۆبه‌ڕێوه‌به‌رییه، له‌و ڕازونیازانه‌‌ دوورده‌که‌وێته‌وه‌، چونکه‌ په‌یکه‌ر پابه‌ندی تاکه‌ پارتییه‌ [حزبە]، سه‌رکرده‌ییکردن ده‌بێته‌ سه‌رکرده‌ییکردنێکی سه‌پێنراوی باوکسالارانه ‌و له‌ژێر هیچ چاودێرییەکدا نییه‌، به‌و جۆره‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری له‌ نێوان بیروباوه‌ره‌ ڕامیارییه‌کانی ده‌سه‌ڵاتگه‌رایی و بیروباوه‌ڕه‌کانی ئازادیخوازیی هیچ له‌یه‌کچوون و هاوڕه‌گه‌زییه‌ك نییه‌، له ‌ڕوویه‌کی دییه‌وه‌، له‌ته‌ك هه‌موو به‌ ئاگایبوون و دڵسۆزییەک بۆ ‌ڕه‌واکاری، هێشتا له‌نێو ئه‌و دامه‌زراوانه‌ی که‌ ڕه‌واییان بە ئەوان به‌خشراوه‌، هه‌ر مه‌ترسی سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی بیرۆکراتی له‌ ئارادا هەیه‌، چونکه‌ له‌ خوێندن و زانیاری ته‌کنیکیدا زۆر له‌ کارگه‌ران پێنه‌گه‌یوون، تا بەکرده‌یی بتوانن له‌خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریدا به‌شداریبکه‌ن، جگه ‌له‌وه‌ هێشتا ئه‌قڵیه‌تیان ئه‌قڵیه‌تی کاری کرێگرته‌ کۆنه‌که‌یه‌، ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ مایه‌ی ئه‌وه‌، که ‌به‌ سانایی ده‌ستبه‌رداری ده‌ستڕۆشتنه‌کانی خۆیان ببن و بیانده‌نه‌وە ده‌ست به‌ڕێوه‌به‌ره‌کان، ئه‌نجام که‌مینه‌یه‌ك، به‌ ئیمتیازێکی زۆره‌وه‌ ده‌ستده‌گرێت به‌سه‌ر به‌ڕێوه‌به‌ری دامه‌زراوه‌دا و به‌ ئاره‌زوی خۆی ڕه‌فتاری پێوه‌ده‌کات و به‌بێ هیچ چاودێرێك فه‌رمانڕه‌وایی خۆی مسۆگەرده‌کات،له‌ واقعه‌که‌ داده‌بڕێت و بناخه‌ کرێکارییه‌که‌ ناناسێته‌وه‌، به‌خراپی و قێزکردنه‌وه‌ هه‌ڵسوکه‌وتی له‌ته‌کدا ده‌کات، به‌و جۆره‌ کارگه‌ران له‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری ده‌تره‌کێنه‌وه‌.

له‌ کۆتایدا، زۆرجار دڕنده‌ی و داپڵۆسینی ده‌وڵه‌ت به‌نهێنی، به‌ چه‌شنێك جێبەجێده‌کرێت، به‌ڕێوه‌به‌ری ڕاسته‌قینه‌ له‌ده‌ست خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری ده‌رده‌چێت، هه‌رچه‌نده‌ به‌ یاسا دیاریکراوه‌، که‌ پێویسته‌ بۆ هه‌موو پرس و بابه‌تێك پرسیار به‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌رییه‌کان بکرێت، که‌چی ده‌وڵه‌ت له‌ پاڵ دەزگەکان خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری، به‌ڕێوه‌به‌ره‌کان داده‌مه‌زرێنێت، بەبێ ئه‌وه‌ی هیچ پرسیارێك له ‌وان بکرێت، هه‌ندێک جار ئه‌و به‌ڕێوه‌به‌رانه‌ سنووری ڕه‌وایی ده‌به‌زێنن، وه‌ك خاوه‌نکاره‌ کۆنه‌کان ڕەفتارده‌که‌ن، له‌ دامه‌زراوه‌ مه‌زنه‌کانی یوگۆسلاڤیا، دامه‌زراندنی به‌ڕێوه‌به‌ره‌کان کاری تایبه‌تی ده‌وڵه‌ت بوو، مارشاڵ ) تیتۆ (Tito ئه‌و پێگه‌یه‌ی بۆ”پاسه‌وانه‌ کۆنه‌کان” ته‌رخانکردبوو.

سه‌رباری ئه‌وه‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری له‌سه‌ر ئاستی پاره‌وپول په‌یوه‌ندییه‌کی نه‌پساوی به‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ هه‌بوو، ژیانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ وه‌ستاوه‌، که‌ ده‌وڵه‌ت به‌ ئاره‌زووی خۆی بە ئەو ده‌یدات، خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری ته‌نها بۆی هه‌یه‌ به‌شێکی که‌می قازانجه‌کان بەکاربەرێت، ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌، له‌به‌ره‌وه‌ به‌ش به‌ش ده‌درێته‌ خه‌زێنه‌ی ده‌وڵه‌ت، ده‌وڵه‌تیش بۆ پێشخستنی که‌رته‌ ئابوورییه‌ دواکه‌وتوه‌کان و کرێی ئامێری حوکمڕانی – سوپا – پاراستن – پۆلیس – به‌کاریده‌هێنێت، بڕێکی که‌میش ده‌داته‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌کان، که‌می ئه‌و بڕه‌ش پشتساردبوونه‌وه‌ی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌کانی لێده‌که‌وێته‌وه‌.

له‌لایه‌کی دکه‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی، هیج پرسیارێك به‌ بناخە بکرێت، دامه‌زراوه‌کان ملکه‌چی پلانه‌ ئابوورییه‌کان ده‌کرێن،له‌ مه‌نگه‌نه‌دانی ئازادی جموجوڵه‌کان له‌وێوه‌ سه‌چاوه‌ده‌گرێت، له‌ جه‌زائیر خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری ناچارکرا له‌ بازرگانیکردن به‌ به‌شێکی زۆری به‌رهه‌مهێنان ده‌ستبه‌رداريێت و بیداته‌ ده‌ست ده‌وڵه‌ت.

به‌شێوه‌یه‌کی گشتی بیرۆکراتی ده‌وڵه‌تی تۆتالیتاری به‌ چاوێکی ناڕازیبوونه‌وه‌، ده‌ڕوانێته‌ ئاراستەی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی، ھەر ئاوا کە (پرۆدۆن) تێبینیکردوه‌ ” بیرۆکراسی بێجگە لە ده‌سه‌ڵاتی خۆی، هیچ ده‌سه‌ڵاتێکی دیکە په‌سه‌ندناکات، ئه‌و له‌ به‌هاوبه‌شیکردن ده‌تۆقێت، حەزی لە خۆماڵیکردنه‌، واته‌ ئه‌و حەزی لە به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ڕاسته‌وخۆی فه‌رمانبه‌ره‌کانی ده‌وڵه‌ته‌، ئه‌و حەزە‌ ده‌چۆڕێته‌ نێو ده‌ستدرێژکاریی بۆ سه‌ر به‌خۆییه‌کان ‌و به‌ سنوردارکردنی ده‌ستڕۆییه‌کانی، گه‌ر بۆی بلوێت قووتدانیشی تەواودەبێت.

تاک-پارتیی به‌هه‌مان بڕواوه‌، ده‌ڕوانێته‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی، ئه‌ویش حەزی به‌بوونی پێشبڕکێکار نییە و ناڕازییه‌، گه‌ر ڕۆژێك له‌ ڕۆژان بەوە ڕازیبوو، ته‌نها بۆ ئه‌وه‌یه‌، که‌ بیخنکێنێت و قووتیبدات، لق و پۆپه‌کانی پارتیی له‌ هه‌موو دامه‌زراوه‌کاندا قوتکراونه‌ته‌وه ‌و خوازیار و ئاماده‌ی خۆتێهه‌ڵقورتاندنن له‌ به‌ڕێوه‌به‌ردن، تا کارگه‌ران به‌ دوو ئاڕاسته‌دا بخنه‌گه‌ڕ و بیانکه‌نه‌ ئامرازی‌ گوێڕایه‌ڵ، له‌لایه‌ك پلانگێڕی پێشتر ئامادەکراو بۆ شێواندنی لیستی کاندیده‌کان، له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌، به‌ نابیناییکردن و به‌ هه‌ڵه‌دابردنی کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان، تا هه‌ندێك بڕیاربده‌ن، که‌ له‌وه‌وبه‌ر لەسەریان بڕیاردراوە، هه‌روه‌ها گه‌مه‌کردن و ئاڕاسته‌کردنی کۆنگره‌ نیشتمانییه‌کانی کارگه‌ران‌

له‌ دامه‌زراوه‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌رییه‌کاندا، مه‌یلی خۆبەسێی [خودکەفایی]، به ‌ڕووی ده‌سه‌ڵاتچێتی و ناوه‌ندچێتی قوتبوونه‌وه‌ و ته‌قینه‌وه‌، ئاوا هه‌ڵسوکه‌وتیده‌کرد، که‌ له‌ هه‌ندێك دارایی گچکه‌ گچکه‌ی هاوبه‌ش “هاریکار” پێکهاتووه‌ و که‌مکردنی ژماره‌ی کرێکاران له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌یگرت، که‌مبونه‌وه‌ی ژماره‌ی کرێکاران، له‌ کاتی دابه‌شکردندا زیاتر له‌وه‌ده‌چوو، که‌ قاڵبه‌ کێكێك به‌سه‌ر که‌متریین ژماره‌دا دابه‌شبکه‌ییت ، هه‌ر ئه‌وه‌ش وه‌های کرد، که‌ له ‌هه‌ر شتێك بڕێکی که‌م به‌رهه‌مبهێنرێت،ئه‌و حاڵه‌ته‌ خۆی سەپاند و جێگه‌ی پسپۆڕکاری گرته‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ یوگۆسلاڤیا هه‌وڵدرا پلانه‌کان و سیستمه‌کان بگۆڕدرێن، به‌ جۆرێك، که‌ له‌ په‌رژه‌وه‌ندی هه‌ره‌وه‌زی بێت، یوگۆسلاڤیا له‌سه‌ر پێشبڕکێی ئازاد به‌رده‌وامبوو، که‌ گوایه‌ وزه‌به‌خشه ‌و بۆ بەکاربەر به‌فه‌ڕه‌، به‌ڵام مه‌یلی خۆبوون نابه‌رابه‌ری گوزه‌رانکردنی دامه‌زراوه‌کانی خوڵقاند، هه‌روه‌ها بووه‌ هۆی دروستبوونی زۆر باری نەزانیی ئابووری.
به‌و چه‌شنه‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری، وێنه‌ی جۆلانه‌یه‌ك له‌ نێوان ئه‌و دوو جه‌مسه‌ره‌دا جۆلانه‌ی ده‌کرد، واته‌ له‌نێوان جه‌مسه‌ری له ‌ڕاده‌به‌ده‌ری سه‌ربه‌خۆیی و جه‌مسه‌ری ناوه‌ندێتی، ده‌سه‌ڵاتگه‌رایی و ئازادیخوازی- سه‌ربازی و کریکاری،یوگۆسلاڤیا، چه‌ندیین ساڵ به‌ شێوازێکی تایبه‌ت، به‌سه‌ربه‌خۆبوون، ناوه‌ندێتی ڕاستکرده‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی بگاته‌ “چاره‌سه‌ری مامناوه‌ند”

ده‌رکه‌وت، که‌ ده‌توانرا به‌بوونی بزوتنه‌وه‌یه‌کی سه‌ندیکایی ڕاسته‌قینه‌ی سه‌ربه‌خۆ له‌ ده‌وڵه‌ت و تاکه‌ پارتیی، له‌ زۆر خاڵه‌ بێهێزه‌کانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری خۆلابدرێت، به‌و مه‌رجه‌ی سه‌ندیکا سه‌ندیکایه‌ك بێت ده‌ستکردی کارگه‌ران خۆیان بێت و یارمه‌تیبدرێت خاوه‌نی ئه‌قڵیه‌تێکی ئازادیخوازی سه‌ندیکایی بێت، له‌ چه‌شنی ئەنارکۆ سه‌ندیکالیستی ئیسپانی بزوێنه‌ری بێت، بێگومان گه‌ر به‌و چه‌شنه‌ نه‌بێت،ڕۆڵێکی لاوه‌کی ده‌بینێت، ده‌بێته‌ “ئامێرێکی بێفه‌ڕ”، یان ده‌بێته‌ ملهوڕی ده‌وڵه‌ت و پارتییی تاك، ئه‌و کاته‌ بۆ گونجاندنی سه‌ربه‌خۆیی له‌ته‌ك ناوه‌ندێتی، ڕۆڵێکی پچڕپچڕ و په‌رشوبڵاو ده‌بینێت، ئه‌و واته‌ سه‌ندیکا له‌ خراپتریین حاڵه‌تدا، له‌ ئامێری تۆتالیتاری ڕامیاری ڕۆڵی باشتر ده‌بینێت ، چونکه‌ سه‌ندیکا لە‌نێو جه‌رگه‌ی کارگه‌رانه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات، هه‌ر له‌و ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ شوناسنامه‌ی خۆی ده‌رده‌بڕێت و ته‌واویده‌کات، واته‌ ئامێرێکه‌ توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، که‌ لەیەکچوون دروستبکات، له‌نێوان ئه‌و هێزانه‌دا که‌ له‌ ناوه‌نده‌وه‌ ده‌رده‌چێن و ئه‌و هێزانه‌، که‌ به‌ره‌وپیریان ده‌چن) پرۆدۆن( واته‌نی ” ئه‌و تەبایی و لێکچوونەی ده‌توانێت چاره‌سه‌ری دژایه‌تییه‌کانی نێو خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری بکات.

پێویست ناکات تابلۆکه‌ ڕه‌شبکرێته‌وه‌، واته‌ ڕه‌شبینی باوبکرێت، گومانی تیادا نییه‌، که‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری دوژمنی به‌ توانا و سه‌رسه‌ختی زۆره‌، هێشتاکه‌ هیوایان ماوه‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری پوچه‌ڵبکه‌ن، له‌و وڵاتانه‌دا، که‌ تیایاندا تاقیکرایه‌وه،‌ ڕاسته‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری کارایی خۆی ده‌رخست، ڕێگه‌خۆشکه‌ر بوو تا کرێکاران ئاسۆی نوێ ببینن، هه‌روه‌ها که‌مێکیش به‌ختیاری بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌، له‌ ئه‌قڵیاندا شۆڕشی ڕاسته‌قینه‌ دروستبوو، ڕه‌چه‌ڵه‌کی سۆسیالیزمی ڕه‌سه‌ن جێگه‌ی خۆیکرده‌وه‌، له‌ته‌ك هه‌موو ڕاڕاییه‌کاندا، ماوه‌ی مه‌شقکردن، زۆر ئه‌نجامی باشی به‌ده‌سته‌وه‌دا .

ئه‌و بازنه‌ گچکه‌ ئازادیخوازانه‌، که‌ له ‌ده‌ره‌وه‌ به‌دواچوونی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریان ده‌کرد، به‌ چاوێکی پارێزگاریخوازییه‌وه‌ ده‌یانڕوانییه‌ ئه‌و خۆبه‌ڕێوه‌به‌رییه‌، له‌وێوه‌ ئه‌وه‌یان به‌دیده‌کرد، که‌ به‌شێك له‌ نموونه‌که‌ی ئه‌وان گوازراوه‌ته‌وه‌ بۆنێو واقع،به‌ڵام له‌ تاقیکردنه‌وه‌دا وه‌ك ئه‌و وێنه‌یه‌ ده‌رناچێت، که‌ کۆمونیزمی ئازادیخواز وێنه‌ی کێشاوه‌، به‌ڵکو ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ڕووده‌دات،ئه‌وه‌ش ئاساییه‌، که‌ له‌و وێنه‌یه‌ نییه‌، که‌ کۆمونیزمی ئازادیخواز وێنه‌ی نه‌خشاندوه‌، چونکه‌ له‌ چوارچێوه‌ی “ده‌سه‌ڵاتگه‌رایی” ڕوده‌دات و له‌ ئازادیخوازیی دوورده‌که‌وێته‌وه ‌و هه‌میشه‌ بوونی مه‌ترسی شێرپه‌نجه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سه‌پێنراو له‌ ئارادا هەیه‌، که‌ قوتیبدات، له‌ ڕاستیدا ئەگه‌ر به‌باشی له‌ نزیکه‌وه‌ و به‌ بێلایه‌نی پێشکاتییه‌وه‌ بڕوانینه‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی، هه‌ندێك نیشانه‌ی هانده‌ر ده‌بینرێن.

له‌ یوگۆسلاڤیا خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری ئامرازی به‌ دیموکراتیکردنی ڕژێمه‌، له‌ سایه‌ی ئه‌ودا، له‌ بار و که‌شی کرێکاریدا به‌گوێرەی بنه‌مای ته‌ندروست، ڕۆڵی پارتیی وه‌ك سه‌رکرده ‌و پێشڕه‌و دیاریناکرێت، ته‌نها وه‌ك بزوێنه‌ر دیاریده‌کرێت،به‌ باشتریین نواندنه‌وه‌ کادیره‌کانی نوێنه‌رایه‌تی جه‌ماوه‌ر ده‌که‌ن، زیاتر هه‌ست به‌ حه‌ز و ویسته‌کانی ده‌که‌ن.

کۆمه‌ڵناسی فه‌ره‌نسی (ئالبێرت مایستەر Albert Meister) له‌ خوێندنه‌وه‌ی دیارده‌ی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی یوگۆسلاڤیا، ئەوە تێبینیده‌کات و ده‌ڵێت “خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری له‌ته‌ك خۆیدا “میکرۆبی دیموکراتی” هه‌ڵگرتووه‌، ئەگه‌ر کار ئاوا بڕوات ماوه‌یه‌کی دیکە پارتییش ده‌گرێته‌وه‌، به‌لای پارتییه‌وه‌ ئه‌وه‌ ته‌نها “هۆی سه‌ره‌کیه‌” بۆ چه‌سپکردنی ئه‌ندامه بنکەییەکانی به‌ جه‌ماوه‌ری کرێکاره‌وه‌، هه‌ر خۆی ئه‌و پێشکه‌وتنه‌ بوو، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌، که‌ تیئۆرسنەکانی یوگۆسلاڤیا، که‌ زمانێك به‌کاربهێنن، زۆر زه‌حمه‌ته‌ که‌سی ئازادیخواز بتوانێت لە ئەو ڕه‌خنه‌بگرێت، یه‌کێك له‌و تیۆرزانانه‌ (ستان کاڤیسك Stan Kavcic) گوتوویه‌تی “ناکرێت سبه‌ی له‌ یوگۆسلاڤیا، پارتییەکی ڕامیار، یان ده‌وڵه‌ت هێزێکی کاریگه‌ری سۆسیالیست بێت، ئەگه‌ر له‌ سه‌ره‌وه‌ به‌ره‌و بناخه‌ کاربکات”، به‌ڵکو ئه‌و هاونیشتمانییانه‌، که‌ جێگه‌ و پێگه‌یان ڕێگه‌یانده‌ده‌ن، له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ کاربکه‌ن، ده‌توانن بەبێ ترس بڕیاری ئه‌وه‌ بده‌ن، که ‌به‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی ڕزگاریان ده‌بێت ، سیستمی دیسپلین و ملکه‌چی، دوو تایبەتمەندیی و سیمای هه‌موو پارتییێکی ڕامیارن.

له‌ جه‌زائیر خۆبه‌ڕێوه‌بردن زۆری نه‌خایاند، به‌رپرسیاری”به‌ره‌ی نیشتمانی” به‌ ناوی (حسین زهوان) به‌ ڕاشکاویی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری بە به‌ر نه‌شته‌ری ڕه‌خنه دا‌، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ١٩٦٤ ده‌زگای حوکمڕانی، خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی به‌جێهێشت، به‌شێوازێکی سه‌ربازیی له‌ته‌کیدا هه‌ڵسوکه‌وتیده‌کرد، به‌ گوته‌ی ئه‌و کەسە ‌”پرسەکه‌ سۆسیالیزم نییه‌، ته‌نها گۆڕینی به‌هره‌کێشییه‌” نووسه‌ری ئه‌و بابه‌ته‌ داوایکرد که ‌”به‌رهه‌مهێنه‌ران سه‌روه‌ری به‌رهه‌مه‌کانیان بن”، ته‌نها له‌ پێناوی ئه‌و ئامانجانه‌دا بزوێنه‌ر نه‌بن، که‌ نامۆن و بە سۆسیالیزم پەیوەستنین.‌

***

به‌ کورتی، له‌ته‌ك هه‌موو ئه‌و بارسه‌نگی و دژایه‌تیانه‌دا، که‌ به‌ره‌وڕووی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی بوونه‌وه‌، ئیتر ئه‌و بارسه‌نگی و دژایه‌تییانه‌، هه‌ر چیه‌ك بووبن، پرۆسه‌ی کۆتاییپێهێنانی دارایی ده‌ستیپێکرد، یان هه‌ر هیچ نه‌بێت، خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی ڕێگه‌یخۆشکرد، تا جه‌ماوهر‌ فێری بنه‌ماکانی دیموکراسی ڕاسته‌وخۆ ببێت، به‌ واتایه‌کی دیکە فێری کارکردنی له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ ببێت، هه‌روه‌ها بزوێنه‌ر و هانده‌ری ده‌ستپێشخه‌رییه‌ ئازاده‌کان بێت، زیاتر هه‌ستی‌ بەرپرسراوەتی که‌سیی به‌هێزبکات، تاکو جێگه‌ی ڕۆڵی نێگه‌تیڤی کڕنووشبردنی باوی کۆمونیزمی ده‌وڵه‌تچی بگرێته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ فێربوونی هه‌موو ئه‌وانه‌، کارێکی ئاسان نییه ‌و له‌سه‌رخۆ و خاوخلیچکه‌، بێگومان ئه‌و فێربوونه‌، له‌ هه‌ڵه‌کردن و گێرمه‌وکێشه ‌و گه‌ڕه‌لاوژێ به‌ده‌رنییه‌، هه‌ندێك له‌ چاودێران ئاوای دەبینن‌، که‌ له‌ته‌ك بارگرانی و زۆرخه‌ری و دواکه‌وتنی گەشەکردن، ئه‌وه‌ له‌ ڕژێمی دۆرزن گه‌لێ چاکتره‌، درۆی بریقه‌دار بۆ ڕژێمی “کرێکاری”ی ساخته‌ی کۆمونیزمی ده‌وڵه‌تچی ڕوخێنه‌ر و بکوژی ده‌ستپێشخه‌ریی گەلی، بێجگه ‌له‌وه‌ی کە له‌ته‌ك هه‌ندێك ده‌سکه‌وتی مادی گرانبه‌هادا ناکۆكە، ئیفلیجکه‌ری به‌رهه‌مهێنانیشە، کۆمونیزمی ده‌وڵه‌تچی هیچ بڕوایه‌کی به‌ سۆسیالیزم نامێنێت.

***

هه‌رچه‌نده‌ گه‌لێ دره‌نگبوو، گه‌ر ئازادیخوازی نه‌درایه‌ته‌به‌ر گورزی ده‌سه‌ڵاتسه‌پێنیی، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ له‌ ئارادا بوو،له‌ یه‌کێتی سۆڤیه‌ت به‌ر له‌ ڕوخانی به‌ شێوازی ئابووریدا چاوبخشێنرێته‌وه‌،‌ ١٥ی تشرینی ١٩٦٤ خرۆشۆڤ له‌ نا-ناوه‌ندێتی پیشه‌سازیی تێگه‌یشت، سه‌ره‌تای کانونی١٩٦٤، ڕۆژنامه‌ی-پراڤدا- به‌ تایتڵی “ده‌وڵه‌تی گه‌ل” بابه‌تێکی دوورودرێژی بڵاوکرده‌وه‌، ده‌رباره‌ی بنه‌ما جیاوازه‌کانی نێوان”ده‌وڵه‌تی گه‌ل” و “ده‌وڵه‌تی پرۆلیتاریا” جیاوه‌زیه‌كە بریتی بوو له‌وه‌، که‌ “ده‌وڵه‌تی هه‌موو گه‌ل” دیموکراتییه‌، به‌شداریکردنی جه‌ماوه‌ر مسۆگه‌ره‌، په‌نابردنه‌به‌ر خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی بۆ به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵ‌، بایه‌خدان به‌ سۆڤێته‌ کرێکارییه‌کان و سه‌ندیکاکان………..تد

١٦ی شوباتی ١٩٦٥ (میشێل تاتو Michel Tatu ) له‌ ڕۆژنامه‌ی – لۆمۆند-ی فه‌ره‌نسی ڕوونیکرده‌وه‌، که‌ هه‌موو ئه‌و خراپییانه‌، که‌ ماشێنی بیرۆکراتی سۆڤیه‌تی توشییانبووه‌، له‌پێش هه‌موویانه‌وه‌ ئابووریه‌که‌ی، زۆر مه‌ترسیداره‌، ئه‌و ئاسته‌ ته‌کنیکییه‌ی ئابووری ئێستا، زۆر له‌ ده‌سه‌ڵاتی بیرۆکراتی به‌سه‌ر به‌ڕێوه‌بردن زیاتره‌، لە ئێستادا هیچ به‌ڕێوه‌به‌رێك له‌ به‌ڕێوه‌به‌ره‌کانی دامه‌زراوه‌کان ناتوانێت ده‌رباره‌ی هیچ شتێك، هیچ بڕیارێك بدات، به‌بێ ئاگاداری نووسینگە/ ئۆفیسەکانی سەرەوە، زۆر جار ژماره‌کانی نووسینگەکانی سەرەوە خۆی له‌ ٦ نووسینگە ده‌دات ، که‌س له‌ مه‌زنی پێشکه‌وتنی ته‌کنیکی و زانستی (٣٠) سی ساڵه‌ی نه‌خشه‌ی ستالینی نکۆڵیناکات، سەره‌نجام ئه‌و ئابووریه‌ له‌ ڕیزی ئابوورییه‌ پێشکه‌وتوه‌کاندایه‌ ،به‌ڵام ئه‌و بناخه‌ کۆنه‌، که ‌ئه‌و بواره‌ی ڕه‌خساندووه‌، تاکو بگاته‌ ئه‌و ئاسته‌، به‌ هیچ کلۆجێك له‌ته‌ك ئه‌و ئابوورییه‌دا ناگونجێت،جا له‌ بۆ “قڕکردنی ئه‌و به‌سته‌ڵه‌که‌، که‌وا له‌ سه‌ره‌وە بۆ خواره‌وه‌ باڵیکێشاوه‌، پێویسته‌ چاکسازیی زۆر زۆرتر بکرێت، پێویسته‌ له‌ ئاوەز و ڕێبازدا به‌ جۆرێکی نوێ گۆڕانێکی زۆر بکرێت، بۆ ناشتنی ستالینیزم (ئێرنست ماندیل) له‌ گۆڤاری ( سەردەمی ھاوچەرخ Les temp modernes) نووسیویه‌تی “به‌مه‌رجێك ئه‌و ئاڕاسته‌یه‌ لەنێو‌ نا-ناوه‌ندێتی گیرنه‌خوات ، واته‌ له‌ سه‌ربه‌خۆیی به‌ڕێوه‌بردنی دامه‌زراوه‌کاندا چه‌قنه‌به‌ستێت”.

ئێمه‌ له‌و بڕوایه‌دا بووین، که‌ تێداچوونی ڕژێمی ئێستای سۆڤیه‌ت، ده‌بێته‌ مایه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی سه‌رمایه‌داریی تایبه‌ت، له‌ته‌ك ئه‌وه‌شدا، که‌ که‌سێکی دژه‌ سۆسیالیستی بوو، (مێشێل غادیر) بڕوای ئاوا نه‌بوو، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و بڕوای ئاوا بوو، که‌ تێداچوونی ڕژێمی ئێستا ده‌بێته‌ مایه‌ی شۆڕشی “حه‌تمی” و دروشمه‌ کۆنه‌کانی١٩١٧ ده‌هێنێته‌وه‌ گۆڕێ، واته‌ دروشمی هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌کان بۆ کۆڕه‌ کرێکارییه‌کان، هه‌روه‌ها سه‌ندیکالیزمی ئاگا ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌، ئه‌وه‌ ناناوه‌ندێتی نییه‌، که‌ جێگه‌ی ناوه‌ندێتی ده‌گرێته‌وه‌، به‌ڵکو فیدریالیزمه.

ئه‌و پێشبینییه‌ کورته‌ له‌ته‌ك کورته‌ی هزریارێکی دیکە، واته‌ (جورجیس گورڤیچ Gorges Gurvitch) یه‌کده‌گرێته‌وه‌،به‌ دیتنی ئه‌و هزیاره‌، سه‌رکه‌وتنی ئاراستە نا-ناوه‌ندیگه‌راکان مسۆگەرنییه‌، ئه‌و ئاراستانە‌ له‌ ده‌ستپێکدان، بە‌وه‌دا ئاوا ده‌رده‌که‌وێت، که‌ له‌و بواره‌دا (پرۆدۆن) بیروباوه‌ڕه‌کانی خۆی زۆر باشتر له‌وه‌ پێکاوه‌، که‌ ئێمه‌ چاوه‌ڕێمانده‌کرد.

له‌ کوبا فۆرمی ڕوسی باوه‌، ئابووریناسی کاسترۆیی (ڕۆنێ دیمۆن Réné Dumon) له‌ په‌ڕتوکی )ناوه‌ندێتی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر) ، ڕه‌خنه‌ له‌ ئابووری کاسترۆیی ده‌گرێت و ئاماژە بە هه‌ڵه‌کانی “ده‌سه‌ڵاتگه‌رایی” دەدات، وه‌زاره‌ت هه‌وڵده‌دات خۆی کارگه‌ران به‌ڕێوه‌به‌رێت، ئه‌وه‌ش ئاوا ده‌کات، سەرە‌نجام به‌پێچه‌وانه‌ی خواست و ویسته‌کانه‌وه‌ ده‌ربچێت، ویستی جێبه‌جێکردنی ڕێکخستنی به‌ناوه‌ندیکراو، کرده‌یی (……) ده‌بێته‌ مایه‌ی دروستبوونی بێسەرەوبەرەیی و بێتوانیی و هێزنه‌شکان به‌سه‌ر شته‌کان، شتێك، ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بزریی چاودێرکردنی کاره‌ سه‌ره‌کییه‌کان‌، دواتر ڕه‌خنه‌که‌ی ڕووده‌کاته‌ مۆنۆپۆلکردن و دابه‌شکردنی ده‌وڵه‌تی و، ده‌ڵێت ده‌توانرێت له‌و ئیفلیجیه‌ خۆی لابدات، براده‌ره‌ پۆڵۆنیه‌که‌ی (ڕۆنێ دۆمۆن) گوتوویه‌تی سه‌رله‌نوێ کوبا هه‌موو هه‌ڵه‌ ئابووریه‌کانی وڵاته‌ سۆسیالیسته‌کان دووباره‌ده‌کاته‌وه‌،به‌کورتی نوسه‌ر داوا له‌ ڕژێمی کوبا ده‌کات،که‌ به‌ سه‌ربه‌خۆیی یه‌که‌کانی به‌رهه‌مهێنان پشتببه‌ستێت، هه‌روه‌ها له‌ بواری کشتوکاڵیدا به‌ فیدرالی هه‌ره‌وه‌زییه‌ گچکه‌کانی به‌رهه‌مهێنانی کشتوکاڵی پشتببه‌ستێت و سڵنه‌کاته‌وه ‌و چاره‌سه‌ر له‌ ڕسته‌یه‌کدا چڕبکاته‌وه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ ‌، کە خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، فیدریالیزمی هه‌ره‌وه‌زییه‌کان و پلانڕێژی پێکه‌وه‌ بگونجێنێت.

شێوێنه‌ران و چه‌واشه‌کاران، ئازایخوازییان فڕێدابووه‌ نێو تاریکاییه‌که‌وه‌، ده‌مێك نییه‌، که‌ ئازادیخوازیی له‌و تاریکییه‌ ڕزگاربووه‌، ئه‌م ڕۆژ ده‌بینیین، که‌ مرۆڤه‌کانی سه‌ر ڕووبه‌رێکی فراوانی گۆی زه‌وی، زۆریان چه‌شتوه ‌و گیرۆده‌ی ده‌ستی کۆمونیزمی ده‌وڵه‌تچین‌، ئه‌وه‌تا ئازادیخوازی به‌ نیوه‌ تۆقیوویی و شڵه‌ژاوییه‌وه‌، به‌ گوڕ و به‌ کەڵكوه‌رگرتنێکی زۆره‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌داته‌وه‌، بۆ هه‌ڵگرتنی هه‌نگاوه‌ ده‌ستپێکه‌کان به‌ره‌و بنیاتنانی کۆمه‌ڵی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ر، ئازادیخوازی له‌و جۆره‌ هه‌نگاوانه‌ی هه‌ڵگرتووه‌، که‌ دامه‌زێنه‌رانی ئازادیخوازیی سه‌ده‌ی ڕابوردوو هه‌ڵیانگرتبوو، ئه‌وه‌ش واتای ئه‌وه‌ نییه‌، که‌ ئازادیخوازی ئه‌م ڕۆژ هه‌موو هه‌نگاوه‌کانی ئه‌وانی په‌سه‌ندکردووه‌، نه‌خێر زیاتر هه‌وڵیداوه‌ زانیارییه‌کانی هه‌ڵهێنجێت و کەڵکیان لێ وه‌بگرێت، تا بتوانێت، به‌باشی بیانکاته‌ ئه‌رکی کۆتایی ئه‌م سه‌ده‌یه ‌و به‌باشتریین شێوه‌ له‌سه‌ر ئاستی ئابووریی و ڕامیاریی بگه‌یه‌نرێته‌ مه‌نزڵ، به‌بێ پساندنی کۆته‌ پۆڵاییه‌که‌” ستالینزم” ئه‌وه‌ش ئەستەمە‌ له ‌بۆ ئه‌وه‌ش نابێت ده‌ستبه‌رداری کاکڵه‌ی بیروباوه‌ڕه‌کانی سۆسیالیزمی ڕه‌سه‌ن ببین، مه‌به‌ست له‌ سۆسیالیزمی ماره‌بڕاوه‌ له‌ ئازادی.

سه‌رده‌می شۆڕشی ١٨٤٨ )پرۆدۆن( بڕوای وابوو، که‌ هێشتا کاتی ئه‌وه‌ نه‌هاتووه‌، داوا له‌ دروستکارانی شۆڕش بکرێت، قه‌ڵمبازبده‌ن و به‌ یه‌کژه‌م ئازادیخوازی پراکتیزه‌بکه‌ن، له‌ بزری ئه‌و پرۆگرامه‌دا، واته‌ پرۆگرامی ئازادیخوازی، پرۆگرامی”لانی که‌می” پێشنیارکرد، پله‌ به‌ پله‌ چه‌کزکردنی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت، له‌ هه‌مان کاتدا پێشخستنی ده‌سه‌ڵاته‌ گەلییەکانی خواره‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی یانه‌کانه‌وه ‌-Les Clubs- واته‌ له‌و چه‌شنه‌ که‌ سه‌ده‌ی بیسته‌م به‌-کۆڕه‌کان- ناویانده‌رکردم، دیاره‌ که‌ پرۆگرامێكی له‌و چه‌شنه‌، چه‌قی بیرکردنه‌وه‌ی هۆشمه‌ند و نا هۆشمه‌ندانه‌ی هه‌ندێك له‌ سۆسیالیسته‌کانی سه‌رده‌مه‌.

ئازادیخوازی بوار و به‌ختی نوێبونه‌وه‌ی له‌به‌رده‌م ھەیه‌، تا بتوانێت له‌ بواری تیئۆری و واقع، هزر و توانای خۆی ده‌ستبخاته‌وه‌، به‌و مه‌رجه‌ هه‌موو ئه‌و ساختانه‌ پوچه‌ڵبکاته‌وه‌، که‌ به‌ ده‌م و ناوی ئه‌وه‌وه‌ هه‌ڵبه‌ستراون و ئازادیخوازییان کرده‌ قوربانی. (جواکین مورین) ئاواته‌خوازه‌، که‌ ئازادیخوازی ئیسپانیا قڕیتێکه‌وێت و دوایبڕێت،ساڵی١٩٢٤ گوتویه‌تی ئازادیخوازی، ده‌توانێت ته‌نها له‌ هه‌ندێك”وڵاتی دواکه‌وت و لای جه‌ماوه‌ری گەلیی بمێنێته‌وه‌، ئه‌وه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر تێوه‌گلاوه‌ و په‌روه‌رده‌ی سۆسیالیزمیش که‌م و نزمه‌ و جه‌ماوه‌ر به‌ره‌ڵاکراوه‌ و دراوه‌ته‌ ده‌ست غه‌ریزه‌ سروشتیه‌کانی، به‌ کورتی ئه‌و ده‌ڵێت ” ئەگه‌ر ئازادیخوازێك ڕووناکبیر ببێت و پێشبکه‌وێت و ئاستی به‌رزببێته‌وه‌، خۆی له‌خۆیه‌وه‌ وازده‌هێنێت و ده‌وه‌ستێت”

(جان مێترۆ Jean Maitro) مێژوونوسی ئازادیخوازی فه‌ره‌نسی، له‌ لای خۆیه‌وه‌، به‌ که‌یفی خۆی ئازادیخوازی و ناڕێکخستن، یان (بێسەرەوبەرەیی) تێکه‌ڵوپێکه‌ڵکردوه‌، ئه‌و وه‌های نیشانده‌دات، که‌ ئازادیخوازی، به‌ر له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ مرد، له‌به‌رئه‌وه‌ی چه‌رخه‌که‌مان چه‌رخی “نه‌خشه‌کێشان، ڕێکخستن، ڕێکوپێکییه‌” ماوه‌یه‌که‌ کەسێکی به‌ریتانی(جۆرج ودکوك) بڕوای وایه‌، که‌ ده‌توانێت،ئازادیخوازی به‌وه‌ تاوانباربکات، که‌ ئایدیالیسته‌، دژه‌-ته‌وژمی مێژووه‌، پڕە له‌ دیتنی داهاتوویی ئایدیالیستی ، لکاوه‌ به‌ خه‌سڵه‌ته‌کانی ڕابوردوه‌وه‌، پسپۆڕێکی دیکەی ئینگلیز، به‌ناوی(جایمس جول) گه‌ره‌کیه‌تی به‌هه‌رچی نرخێك بێت، ئازادیخوازی وه‌ها نمایشبکات، که‌ هاوچه‌رخی نییه‌، تێگه‌یشتنی دژی پێشکه‌وتنی پیشه‌سازی مه‌زنه‌، دژی به‌ میلیبوونی به‌رهه‌م و بەکاربردنە‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ڕۆمانتکیه‌، کۆنه‌په‌رسته‌، کۆمه‌ڵگه‌ی به‌سه‌چوو نیشانده‌دات، که‌ ‌ له‌ پیشه‌کاران و جوتیاران پێکهاتووه ، ئه‌وه‌ش ڕه‌تکردنه‌وه‌ی ته‌واوی ڕاستیه‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌م و تێگه‌یشتنی ئابوورییه‌.

لەنێو‌ لاپه‌ڕه‌کانی پێشووتر هه‌وڵماندا، ئه‌وه‌ بخه‌ینه‌ڕوو، که‌ ئه‌و وێنه‌کێشراوانه‌ ده‌رباره‌ی ئازادیخوازی به‌ هیچ کلۆجێك‌ به‌ ئازادیخوازییه‌وه پەیوەندییان نییه، ئازادیخوازی له‌سه‌ر ده‌ستی (باکۆنین) قه‌شه‌نگتر خۆی ده‌ربڕی، ئازادیخوازی دروستکاره‌ و له‌سه‌ر بناخه‌ی ڕێکخستن و خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری و یەکانگیربوون و ئامێتەبوون، ناوه‌ندێتی نه‌سه‌پێنراو و فیدرالیزم، پته‌و ڕاوه‌ستاوه‌، ئازادیخوازی له‌سه‌ر پیشه‌سازی مه‌زنی نوێ سه‌قامگیره‌، ته‌کنیکی نوێ و پرۆلیتاریای نوێ و به‌و هه‌موو تایبەتمەندییانه‌وه‌ ھی ئەم سەردەمەیە، واته‌ سه‌ده‌ی بیسته‌م، ئه‌وه‌ی دونیای سه‌رده‌م پێویستی نییه،‌ کۆمونیزمی ده‌وڵه‌تچیه‌، نه‌ك ئازادیخوازی.

به‌ده‌م بۆڵه‌بۆڵ و ناڕازیبوونه‌وه‌ (جوان مورین) ساڵی ١٩٢٤ بڕیاری ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ ده‌دات، که‌ مێژوو فێریکردیین، ‌”هه‌ڵسانی به‌ گوڕ و به‌ توند” نیشانه‌ی بێهێزی و بزری ئازادیخوازییه‌، پیڤ پیڤ له‌و بڕیاره‌، ته‌نها له‌نێو ئەو بیرۆکه‌ قه‌شمه‌ره‌، پێخه‌مبه‌ربینی ئه‌و مارکسیسته‌ ئیسپانییه‌ ده‌رده‌که‌وێت.

———————————————————————————-
* بەشێك لە په‌ڕتووکی (التحرریة من العقیدة الی الممارسة) دانییل غیرین.

کاتێك کە مارکس یەکەمین پارتیی کۆمونیستی مێژووی هەڵوەشاندەوە

ڕێنە بێرتیە

و. لە فارسییەوە هەژێن

گوتنی ئەوەی کە مانیفێست “یەکەمین گڕکانی پڕۆلیتێری وەك هێزێکی ڕامیاریی سەربەخۆ”یە زیادەڕۆییەکی ئایدیالیستییە. بڵاوکردنەوەی مانیفێست لە بارێکدا کە هێشتا نێوەڕۆکەکەی وشكنەبووبوو، لە ئاڵمانیا شۆڕشی ١٨٤٨ دەستیپێکرد، لەتەك پشتگوێخراویی گشتی ڕووبەڕووبوو، نووسەرەکانی ناچارکرد هەرچی دەتوانن ئەنجامیبدەن، تاوەکو ئەو نووسینە بڵاوببێتەوە. ئەو پرسە مارکس بەرەو هەڵوەشاندنەوەی یەکەمین پارتی کۆمونیستی مێژوو و دواتر دەرکرانی خۆی برد.

ساڵی ١٨٤٨ : قوربانیکردنی پارتیی

شۆڕشی ١٨٤٨ ئاڵمانیا بە مارکس مۆڵەتیدا، تاوەکو ئاستی تێگەییشتنی خۆی تاقیبکاتەوە. بەڵام لە هەمان سەرەتای شۆڕش، مارکس و ئینگلس هەوڵیاندا، تاکو بە بچووك نیشاندانی گرنگیی ئەو، بەر بەپێکهاتنی بزووتنەوەی سەربەخۆی کرێکاریی بگرن. ڕووداوەکان نیشاندەدەن، کە هەموو شۆڕشەکان بە سروشوەرگرتن لە شۆڕشی فەرەنسە بە ڕێگەیەکدا بڕۆن، کە هەوڵی خۆیان لە پێکهاتنی دەوڵەتێکی نیشتمانیی ڕزگاربوو لە دیکتاتۆریی چڕبکەنەوە. بۆرجوازی دەبوو سەرەتا بۆ ئاوا مەبەستێك دەسەڵات بگرێتەدەست. ئاساییە کە ئەگەر ئەوە بۆرجوازی بێت کە دەبێت دەسەڵات بگرێت، تاوەکو مەرجەکان بۆ شۆڕشی کۆمەڵایەتیی کۆتایین ئامادەببن، دەبێت پڕۆلیتاریا داخوازییەکان و بەرنامەی خۆی بخاتە لاوە و لە پاڵ بۆرجوازی لیبڕاڵ بۆ یاسایەکی بنەڕەتی و ئازادییە دێمۆکراتییەکان تێبکۆشێت.

سەرەتای شۆڕشی ١٨٤٨ ڕێڕەوی مارکس و ئەنگلس لەسەر بنەمای بەرگرتن لە پەرەسەندنی بزووتنەوەی کرێکاریی سەربەخۆ جێگیربوو، کە بە تێڕوانینی ئەوان دەیتوانی بە داخوازییە ڕادیکاڵەکانی بۆرجوازی لیبراڵ بترسێنێت، لەبەرئەوە مارکس و ئەنگلس یەکێتی پڕۆلیتاریایان لەتەك بۆرجوازی پێشنیارکرد. ئەنگلس زۆر نیگەران بوو، کە پلاتفۆرمی حەڤدە خاڵیی یەکێتی کۆمونیستەکان بڵاوببێتەوە. ئەو پلاتفۆڕمە کە ناوی “داخوازییەکانی پارتیی کۆمونیست لە ئاڵمانیا” بوو، ڕاستەوخۆ لە مانیفێستی کۆمونیست وەرگیرابوو، مانیفێستێك کە یەکێتی کۆمونیستەکان وەك بەرنامە خوازیاری جێگیرکردنی بوو. بەڵام ئەو بەرنامەیە پاش ئامادەکردنی زۆر ڕادیکاڵانە هەڵسەنگێندرا، لەبەرئەوە ئەنگلس خەریکی کۆکردنەوەی کۆمەکی دراویی بۆرجوا لیبڕاڵەکان بوو بۆ ڕۆژنامەی ڕاینی نوێ.

ئەنگلس لە نامەیەکدا بۆ مارکس نووسی [١] “ئەگەر یەك کۆپی لە بەرنامەی حەڤدە خاڵیی ئێمە لێرە بڵاوببێتەوە، ئێمە هەموو شت لەدەستدەدەین.” لەو سەردەمەدا بوو کە ئەنگلس لەبارەی ترسی خۆی لە پەرەسەندنی بزووتنەکانی کرێکارانی ڕستن نووسی، کە دەتوانێت هەموو شتێك تێکبدات. ئەو نووسی “کرێکاران کەمێك کەوتوونەتە بزووتن، هەرچەندە بزووتنەکانی ئەوان سەرەتایین، بەڵام هەژماریان زۆرە. کرێکاران دەستبەجێ کەوتوونەتە پێکهێنانی هاوپەیمانییەکان. بەڕێکەوت ئەوە پرسێکە کە هەنگاوەکانی ئێمە ناکارادەکات…” [٢]

دروست خوێندوومانەتەوە : کرێکاران “کەوتوونەتە بزووتن”؛ هەژماری بزووتنەکان “زۆر”ە؛ ئەوان ” کۆمەڵە هاوپەیمانییەکیان” پێکهێناون’ “ئەوە بەڕێکەوت پرسێکە کە هەنگاوەکانی ئێمە ناکارادەکات…” لە هەر بارێکدا هێشتا مەرەکەبی مانیفێست وشکنەبووبووەوە، کە نووسەرانی بەهۆی ڕێڕەوێك بڕیاریاندا لە بەرنامەی خۆیان چاوپۆشیبکەن. ماوەیەکی زۆری نەبرد، کە نووسەرانی مانیفێست بەخۆیان دژەخوونییان لە نێوەڕۆکەکەی کرد و لەوانە لەو بەشەی “کۆمونیستەکان بڕوا و بەرنامەیان ناشارنەوە. ئەوان بە ئاشکرا ڕایدەگەیێنن، کە بەبێ ڕوخانی توندوتیژانەی سیستەمی پێشوو، ناتوانن بە ئامانجەکانی خۆیان بگەن. چینە سەروەرەکان دەبێت لە ترسی شۆڕشی کۆمونیستی بلەرزن! پڕۆلیتێرەکان لەم شۆڕشەدا بێجگە لە زنجیرەکانیان، شتێکیان نییە لەدەستیبدەن. ئەوان جیهانێك بەدەستدێنن.” مارکس و ئەنگلس ئەو تێگەییشتنانەیان لە “دۆزراوەیەکی” تازە بەدەستهاتوو دەرهێنا، کە لە ئایدیۆلۆجیای ئاڵمانی ١٨٤٦ و “ڕەخنەی مۆڕاڵیی و مۆڕاڵی ڕەخنە” [٣] شوێنپێی هەیە. ئەو “دۆزراوە” دواتر بە “ماتریالیزمی مێژوویی” ناودەنرێت، بەڵام بە زۆری لەبیردەکرێت بگوترێت، کە مارکس هەرگیز ئەو واژەیەی بۆ “شێوازی” خۆی بەکارنەبرد.[٤] ئەم دوو هاوەڵە نووسەرە بە سروشوەرگرتن لە مێژوونووسانی بەشێك لە مێژووی فەرەنسەی نێوان ٦ی ئەپڕیلی ١٨١٤ تا ٢٩ی جولای ١٨٣٠ [٥] بەو سەرەنجامە گەییشتن، کە دەبێت پڕۆلیتاریا پێش شۆڕشی خۆی، بە بۆرجوازی بواربدات تا شۆڕشبکات. لێرەوە تا گوتنی ئەوەی کە دەبێت پڕۆلیتاریا یارمەتی بۆرجوازی بدات، تاکو شۆڕشەکەی بەرەو سەرکەوتن ڕابەرییبکات یەك هەنگاو مابوو.[٦]

گشت ئەوانە بە ڕۆشنی لەنێو “ڕەخنەی مۆڕاڵی و مۆڕاڵی ڕەخنە” نووسراون. مارکس باوەڕی ئاوا بوو، کە بۆرجوازی لە ئاڵمانیا دواکەوتووە، لەبەرئەوەی کە “هەوڵدەدات دژی پاشایەتی بێچەندوچوون تێبکۆشێت و لە سەردەمێکدا دەسەڵاتداریی خۆی بهێنێتەدی، کە لە وڵاتانی پێشکەوتوو، بۆرجوازی جەنگی توندوتیژی خۆی دژی چینی کرێکار دەستپێکردووە.” مارکس درێژەی دەداتێ “لەم وڵاتەدا دوژمنایەتی تازە لەنێوان بۆرجوازی و چینی کرێکار بوونی هەیە'” لێرەوەیە کە “بار و دۆخی ناکۆك” بوونی هەیە، لەبەرئەوەی کە ڕژێمی ڕامیاریی زاڵ پاشایەتییەکی بێچەندوچوونە. ئەڵتەرناتیڤێك کە خۆی پێشنیاردەکات زۆر سادەیە، یا پاڕاستنی پاشایەتیی بێچەندوچوون یا دەسەڵاتداریی بۆرجوازی. مارکس دەپرسێت “بۆچی زەحمەتکێشان ئەشکەنجەی توندی پاشایەتیی بێچەندوچوونی پاشکۆی نیوە فیئۆداڵی باشتر لە دەسەڵاتداریی ڕاستەوخۆی بۆرجوازی دەبینێت؟” ئەگەر بۆرجوازی بیتوانێت سەربکەوێت، ناچار دەبێت بەرتەریی ڕامیاریی فراوانتر پەسەندبکات. ئەنجامی ئەوەی کە دەبێت پشتیوانی لە بۆرجوازی بکرێت. لەبەرئەوەی بە تێڕوانینی مارکس “بۆرجوازی لەپێناو بازرگانی و پیشەسازی خۆی بە پێچەوانەوەی ئارەزووی خۆی، هەل و مەرجی گونجاو بۆ یەکێتی چینی زەحمەتکێش بەدیدەهێنێت و ئەو یەكێتییە یەکەمین مەرجی سەرکەوتنی زەحمەتکێشانە.”

مارکس و ئەنگلس ئەندامی یەکێتی کۆمونیستەکان بوون. یەکێتی کۆمونیستەکان ڕێکخراوێکی گچکە بوو، کە دەتوانرێت بە توخمی پارتیی کۆمونیست بزانرێت. بەرنامەی یەکێتی کۆمونیستەکان ناوی “داخوازییەکانی پارتیی کۆمونیست” بوو، پێکهێنانی کۆماری، چەکدارکردنی خەڵك، سەندنەوەی دارایی زمینە کشتوکاڵییەکان بەشێك بوون لە ئەو.

مانگی ئایاری ١٨٤٨ لە کۆڵن/ئاڵمانیا کۆبوونەوەیەك کرا. چوار ئەندامی کۆمیتەی نێوەندیی یەکێتی کۆمونیستەکان، لەوانە مارکس و ئەنگلس و پێنج ئەندامی ڕێکخستنی شاری کۆڵن لەنێو ئەو کۆبوونەوە بەشداربوون. مارکس لەنێو یەکێتی کۆمونیستەکان لە کەمایەتیدا بوو. ئەو بە خراپ بەکاربردنی ئەو دەسەڵاتانەی بە ئەو دراوبوون، یەکێتی کۆمونیستەکانی هەڵوەشاندەوە. ئەو تەنانەت لە فێبریوەری ١٨٤٩ ڕێگریی لە یەكێتی کۆمونیستەکان کرد. پاشان ئەو بە ئەنجومەنی دێمۆکراتی کۆڵن پەیوەستبوو، کە ڕێکخراوێك بوو ئەندامەکانی بۆرجوا لیبڕاڵەکان بوون. لەوێدا بوو کە مارکس بەڕێوەبەریی ڕۆژنامەی ڕاینی نوێ بەدەستەوەگرت، کە بڵاوکراوەی لیبڕاڵەکان بوو. مارکس کە بەرنامە و ڕێکخراوی پڕۆلیتیریی یەکێتی کۆمونیستەکانی لەنێوبردبوو، لەو ئەنجومەنەدا هەوڵیدا هوشیاریی چینایەتی بۆرجوازی هەڵخرێنێت، تاکو سەرەنجام ئەو چینە بتوانێت شۆڕشێكی وەك شۆڕشی ساڵی ١٧٨٩ فەرەنسە لە ئاڵمانیا بگەیێنێتە جێی خۆی. [٧]

مارکس بە کەڵكوەرگرتن لە ئامرازی بیرۆکراتیك و لە سەروبەندی شۆڕشدا یەکەمین پارتیی کۆمونیستی مێژووی هەڵوەشاندەوە، لەبەرئەوەی بە تێڕوانینی هەندێك لە ئەندامانی ئەو ڕێکخراوە، مارکس “بڕوای ئاوا بوو، کە چیدیکە یەکێتی کۆمونیستەکان پێویست نییە هەبێت، چونکە بووە بە شتێکی پاگەندەیی و بە کەڵکی بار و دۆخی هەنووکەیی نایێت. مارکس ئاوای دەبینی هەل و مەرجی تازەی ئازادی چاپەمەنی و پاگەندە بواری دەدا، کە بەبێ ئەوەی

پێویست بە ڕێکخراوێکی نهێنی هەبێت، نووسین و پاگەندەکان دەتوانن ئازادانە بڵاوببنەوە ” [٨]

مارکس و ئەنگلس لەبارەی پێداویستی ڕێکخراوێك یا ڕێکخراوێکی نهێنی یا ڕێکخراوێکی پاگەندەیی، بڕوایان ئاوا بوو، لەو سەردەمەدا بیر لە پارتییەك وەك ڕێکخەری بزووتنەوەی کرێکاری ناکەنەوە. بە واتایەکی دیکە لە تێروانینی ئەواندا لە کۆمەڵێکدا کە ئازادی چاپەمەنی و پاگەندە بوونیی هەیە، ئیدی پێویست بە پارتیی کۆمونیست نییە! ئەوە تێڕوانێنێك بوو کە مارکس ساڵی ١٨٤٨ لەبارەی پارتیی چینی کرێکار هەیبوو! هەنووکە ئێمە باشتر ئەوە دەبینین، کە بۆچی لەو سەردەمەدا ڕێكخراوێکی هەرچەندە گچکەش بێت بە هەبوونی ئەندامانی چالاك [ئەوەی کە دواتر باکونین ئەنجامیدا] بۆ مارکس کەڵکی نەبوو و بە “ڕێکخراوی نهێنی” هەڵیدسەنگاند، کە پێویست نییە هەبێت.

وێڕای ئەوە کاتێك کە نووسینەکەی ئەنگلس بەناوی “چەند واژەیەك لەبارەی کورتە مێژووی یەکێتی کۆمونیستەکان” دەخوێنینەوە، کارێك کە ئەنگلس چەند ساڵ دواتر ساڵی ١٨٩٠ نووسی، دەبینین کە نووسیویەتی “یەکێتی کۆمونیستەکان بەڕادەیەكی زۆر خێرا گەشەیکرد.” ئەو بە درێژیی چالاکییەکانی یەکێتی کۆمونیستەکان دەخاتەڕوو. لەبارەی شێوازی ئەندامگیریی و ڕێگەکانی جێکەوتەبوونی یەکێتی کۆمونیستەکان لە گشت وڵاتانی ئەوروپای باکووریی دەنووسێتەوە. پاشان ئەنگلس ئەم خاڵە ڕۆشندەکاتەوە، کاتێك کە ڕێکخراوە کرێکارییەکان قەدەخەکران، یەکێتی کۆمونیستەکان چۆن بە سوودوەرگرتن لە یانەکانی وەرزش و گۆڕانیگوتن، پەیوەندییەکانی خۆی لە “کۆمونە” جۆراوجۆرەکانی ئەندامانی ڕێکخراودا پاراست. کورتەی ئەوەی کە ئەنگلس دەینووسێت “یەکێتی کۆمونیستەکان زۆر فراوان بووەوە”! کاتێك کە “هەژمارێك زۆر لە یەکینەکانی” یەکێتی کۆمونیستەکان لە ئاڵمانیا بەهۆی هەل و مەرجی دژوار هەڵدەوەشێندرانەوە، لە جێگەیەکی دیکە یەکینەی دیکەی فرە ئەندامتر دروستدەکرانەوە.

شایانی سەرسوڕمانێکی زۆرە، کە مارکس ئاوا ڕێکخراوێكی پڕ بزووتن هەڵدەوەشێنێتەوە، لە کاتێکدا کە ئەنگلس بە “فێرگەی باڵای هەنگاوی شۆڕشگێرانە” ناویدەبات!

تێڕوانینێك کە مارکس و ئەنگلس، بۆ ئەوەی کە وەك باڵی چەپی پارتیی دێمۆکرات چالاکیبکەن، بەگەڕانەوە بۆ ڕابوردوو سەرسوڕهێنەردەبێت. فێرناندۆ کلۆدن دەنووسێت “هیچ بەڵگەیەكی بڕواپێکراو بوونی نییە، کە تێیدا مارکس و ئەنگلس هۆکاری هەڵبژاردنی ئەو ڕێگەیە ڕۆشنبکەنەوە.”[٩]

لەو بارەوە شێوازی کاری مارکس و ئەنگلس زیاتر و زیاتر ناڕۆشنتر دەبێت، کاتێك سەرنجی ئەو بابەتە بدرێت، کە پاساوێك بۆ بڕواکردن بە بۆرجوازی ئاڵمانیا بوونی نەبوو، نیشانیبدات دەتوانێت وەك هاوچینەکەی لە شۆڕشی ١٧٨٩ فەرەنسە سەرکەوتووبێت. مارکس و ئەنگلس دەنووسن “بۆرجوازە ڕادیکاڵەکانی کۆڵن ئێمە بە دوژمنی بنەڕەتیی خۆیان دەزانن و ناخوازن ئەو چەکانە بە ئێمە بدەن، کە ، دەتوانین بەخێرایی دژی خۆیان بەکاریانبەرین”! [١٠]

باکونین ئەوە پەسەنددەکات، کە لە ئاڵمانیا “پرسی کۆمەڵایەتیی لە ڕێگەی ناڕۆشنەوە زۆر دژوار لەسەر ویژدانی پڕۆلیتاریا هەژموون دادەنێت. ” لە درێژەیدا دەڵێت، پرسی کۆمەڵایەتیی “ناتوانێت پڕۆلیتاریای ئاڵمانیا لە دێمۆکراتەکان جیابکاتەوە.” هەر ئاوا باکونین بەردوامدەبێت و دەڵێت “کرێکاران بەبێ دوودڵیی دەتوانن لە دێمۆکراتەکان پێشبکەون، بە مەرجێك کە ئەوان بهێڵن کە کرێکاران درێژە بە تێکۆشانیان بدەن”.[١١] باکونین ددان بە نائامادەیی پڕۆلیتاریای ئاڵمانیا دەنێت. پاشان ئاوا بەرچاودەکەوێت، کە ناکۆکی مارکس و ئەنگلس لەتەك باکونین زیاتر ناکۆکییەکی بەرنامەیی بێت تاکو جیاوازیی لێکدانەوە.

باکونین بە ئەزموونگیریی لە شۆڕشی ١٨٤٨ و کاتێك کە ئیدی بووبووە ئەنارکیست، ئەم ئەنجامگیرییەی کرد : یەکەم، هەموو کات یەکێتی پڕۆلیتاریا و بۆرجوازی ڕادیکاڵ دەبێتە هۆی پەسەندکردنی بەرنامەی بۆرجوازی لەلایەن زەحمەتکێشان؛ دووەم، ئەزموونی کردەیی تێکۆشان باشترین خێراکەری هوشیاریی کرێکارییە.

مارکس و ئەنگلس باوەڕیان ئاوا بوو، جێگیرکردنی ئازادییە دێمۆکراتییەکان و بەتایبەت مافی دەنگدانی گشتی سەرەتا و مەرجی سەرهەڵدانی هەژموونی چینی کرێکارە. سەراپای پەیڕەوی مارکس و ئەنگلس لەسەر ئەو بنەمایە بوو، کاتێك مافی دەنگدانی گشتی بێتەدی، لەوێوە کە چینی کرێکار زۆرینەیە، کەواتە دەتوانرێت دەسەڵات بەدەستبهێنێت، بەو جۆرەی کە لەنێو مانیفێست ئاماژەی پێدراوە، چینی کرێکار لەو سەردەمەدا دەتوانێت لەپێناو “هەڵخراندنی خۆیی” لەسەر بەرتەرییە بۆرجوازییەکان کاربکات. لە ئێستادا بەئاسانی بۆ ئێمە دەردەکەوێت، کە خۆشباوەڕییە سۆشیالیستییەکانی ئەو سەردەمە تا چ ڕادەیەك فراوان بوون.

ئەنگلس پاش ماوەیەك نووسی، کە ساڵی ١٨٤٨یەکێتی کۆمونیستەکان “پێکهاتەیەکی زۆر لاواز” بوو. لە درێژەدا دەڵێت “لە ساتێکدا کە هۆکاری نهێنیبوونی یەکێتییەك لەئارادانەبوو، ئەم ڕێکخراوە چیتر نەیدەتوانی وەك ڕێکخراوێکی نهێنی بەردەوامی بەکارەکانی بدات.”[١٢] ئەنگلس باوەڕی ئاوا بوو، کە “پڕۆلیتاریا ئامادەیی بۆ خۆڕێکخستنی خۆی” نییە، بەهۆی ئەوەی کە بۆ دەرکردنی “ناکۆکی قوڵی نێوان بەرژەوەندی خۆی لەتەك بەرژەوەندی بۆرجوازی” سەرگەردانە. ئەنگلس دەیگوت، پڕۆلیتاریا هەست بە ڕۆڵی مێژوویی خۆی ناکات، کەواتە “بە کردەوە زۆرینەی کرێکاران ناچارن ببنە/ بۆ باڵی چەپی بۆرجوازی” بگۆڕدرێن. [١٣]

ئەو تێڕوانینەی ئەنگلس کە ساڵی ١٨٩٣ لەبارەی شۆڕشی ١٨٤٨ نووسی “ئەم شۆڕشە لە هەموو شوێنێك سەرەنجامی هەوڵەکانی چینی کرێکار” بوو.[١٤] بەواتایەکی دیکە ئەنگلس ساڵی ١٨٩٣ لەبارەی شۆڕشی ١٨٤٨ نووسینێکی ناکۆك بە نووسینەکەی ساڵی ١٨٨٥خۆی بڵاوکردەوە.

قوربانیکردنی بەرنامە و پارتیی چینی کرێکار لەپێناو یەکێتییەك لەتەك بۆرجوا لیبڕاڵەکان، بەو تێڕوانینە مارکسیستییە پشتئەستوورە، کە هەڵكشانی مێژوویی و بەرەوپێشچوونی مێژوو قۆناخبەندیی تێدان و دەبێت تێپەڕێندرێن. باکونین بەتەواوەتی لەتەك بۆچوونی مارکس ئاشنابوو. بەبێ گومان لەبەر ئەو هۆیە بوو، کە باکونین دواتر بە لەبەرچاوگرتنی شێوازی کاردانەوەی مارکس بەرانبەر شۆڕشی ١٨٤٨، ناکۆکی خۆی لەتەك تیئۆری قۆناخبەندیی پێگەیینی شێوەکانی بەرهەمهێنان ڕاگەیاند. ناکۆکیی باکونین لەبەرئەوە نەبوو، کە ئەو تیئۆرییە هەڵەیە، بەڵکو لەبەرئەوە بوو، کە ئەو تیئۆرییە سەرنجڕاکێشیییەکی ڕێژەیی هەبوو و بەکردەوە سەری لە هاوپەیمانییە ڕامیارییە ناپەسەندەکان دەردەچوو. شایانی ئاماژەیە، بۆلشەڤیکەکان لە کاتێکدا کەوتنە شۆڕش، کە لەتەك قۆناخبەندیی شێوازەکانی بەرهەمهێنان ناکۆك بوون. سۆشیالیستەکانی دیکەی ڕوسی بڕوایان بە ئەوە بوو، کە بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە پڕۆلیتاریا تەنیا لە سەدا سێی ٣%ی دانیشتووانی پێکدەهێنا، دەبێت ڕوسیە بە قۆناخی دێمۆکراسی بۆرجوازی و جێگیربوونی ئابووری سەرمایەداریی تێپەڕێت، تاوەکو دواتر بە شۆڕشی پڕۆلیتێریی بگات.

باکونین ساڵی ١٨٥٠ لەسەر ئەو پرسە پێداگرییکرد، کە لە ئاڵمانیا چارەنووسی هەژمارێکی زۆری کارگەکان و کرێکارانی پیشەسازی بەستراوە بە “بە وەرگۆڕانیان بە لەشکری پاگەندەی دێمۆکراسی”. باکونین ساڵی ١٨٧٤ دەیگوت، کە پڕۆلیتاریای شارەکان بەشێکن لە تازەترین شۆڕشگێڕان. ئەو سەلماندی کە ” ساڵی ١٨٤٨لە بەرلین و ڤییەنا و فرانکفۆرت و ساڵی ١٨٤٩ لە درێسدن و هانۆڤەر و بادن، پڕۆلیتاریا دەیتوانی سەربەخۆ ڕاپەڕێت و توانایی پەسەندکردنی ڕابەریی هۆشمەندی بزووتنەوەکەی هەبوو.”[١٥] باکونین لە ئەزموونەوە قسەدەکات. ئەو شۆڕشگێڕە ڕوسە لە کاتێکدا کە مارکس خەریکی داچڵەکاندنی هوشیاریی چینایەتی بۆرجوازی لیبراڵ بوو، ئەو یەکێك بوو لە ڕەسەنترین ڕابەرانی ڕاپەڕینی درێسدن و دەیتوانی بە کردەوە قسە هەڵسەنگێنێت. ئەنگلس ڕێز بۆ باکونین دادەنێت و لەو بارەو دەنووسێت “ڕووبەڕووبوونەوە شەقامییەکان لە درێسدن چوار ڕۆژ بەردەوام بوون. وردەبۆرجوازیییەکانی درێسدن -“گاردی میلی”- نەك هەر لەو ڕووبەڕووبوونەوانەدا بەشدارنەبوون، بەڵکو دژی ڕاپەڕیوان کۆمەکی بەرەوپێشچوونی هێزە سەرکەوتگەرەکانیان کرد. ڕاپەڕیوان بەگشتی کرێکارانی ناوچە پیشەسازییەکانی دەوروبەر بوون. ئەوان توانیان ڕاپەڕینی خۆیان بە ڕابەریی هێمنانەی پەنابەرێکی ڕوس بەناوی میخائیل باکونین ئەنجامبدەن، کە دواتر دەستگیر و زیندانیکرا …. ” [باکونین و ئەوانی دیکە – نووسینی ئارتۆر لینگ- چاپەمەنی ١٨/١٠- لاپەڕەی ١٧٠]

باکونین لەوەی کە ویستی “بێگەردیی شۆڕشگێرانە یا گۆڕانی کۆمەڵایەتی” نەیتوانی بەس بێت و کرێکاران کەوتنە ژێر کارایی ڕاستەوخۆی بۆرجوا ڕادیکاڵەکان، داخداریی خۆی دەربڕی. ئەو ئەو بابەتەی ناونا “دێمۆکراسی زیادەڕەوانە”، واتە دێمۆکراسییەك کە مارکس دەیخواست بە داچڵەکاندنی هوشیاریی چینایەتی بۆرجوا لیبڕالەکان بەدیبهێنێت. ئەوە ڕەخنەگرتنی ئاشکرایە لە ڕێڕەوی مارکس لەو سەردەمەدا. ئەزموون نیشانیدا، کە تێروانینی باکونین لەبارەی پڕۆلیتاریای ئاڵمانیا وەك هێزی کارای شۆڕشگێڕ، دروست بوو. بزووتنێکی شۆڕشگێڕانەی گرنگ لە ئاڵمانیا بوونی هەبوو و هەر ئەو بزووتنە بوو، کە بووە هۆی نیگەرانی ئەنگلس لەبارەی هەژماری زۆری کرێکارانی ڕستن و هەنگاوی سەربەخۆییانەی ئەوان.

ڤیلیش August n Willich و پزیشکێك بەناوی گۆشاڵك Andreas Gottschalk کە ئەندامی یەکێتی کۆمونیستەکان بوون لە شاری کۆڵن ڕێکخراوێكیان بەناوی ئەنجومەنی کرێکاری [١٦] پێکهێنا، کە لە سەدا دەی ١٠% دانیشتووانی ئەو شارەی ڕێکخراوکرد. بە پێچەوانەوەی ئەوەی کە ئەنگلس لەبارەی جێماویی بزووتنەوەی کرێکاریی ئاڵمانیا دەیگوت، ئەو بزووتنەوە خۆی بە شێوەی چینایەتی لە ئەنجومەنێکی کرێکارییدا ڕیکخست، نەك لە پارتیییەکدا. گوتشاڵك بە پێچەوانەی شێوازەکانی ئەو ساتەی مارکس، بنەمایەك کە لەنێو مانیفێست هەبوو، بەکاریبرد، واتە لە “هیچ کاتێکدا” نابێت بەرانبەر “سەرهەڵدانی هوشیاری کرێکاران بە شێوازێکی ڕۆشن و لواو دژی ناکۆکی پڕۆلیتاریا و بۆرجوازی” کەمتەرخەمیی بکرێت و نابێت “تێروانین و بەرنامەکان بشاردرێنەوە.”

سێ سەد کرێکار و پیشەوەر لە یەکەمین کۆبوونەوەی ئەنجومەنی کرێکاریی، کە ڕۆژی ١٣ی ئەپڕیلی ١٨٤٨ بەرپاکرا، بەشدارییانکرد. ڕۆژی ٢٤ی هەمان مانگ هەژماری بەشداربووان گەییشتە سێ (٣) هەزار کەس و کۆتایی مانگی جونی هەمان ساڵ هەژماری بەشداربووان گەییشتە هەشت هەزار کەس.[١٧] پاشان چەندین و چەند ئەنجومەنی دیکەی کرێکاریی وەك ئەوە بە هەبوونی سەدان هەزار ئەندام پێکهاتن. ئەو ئەنجومەنانە دواتر هەوڵیاندا بۆ یەکگرتنەوەی خۆیان لە ئاستی سەرتاسەری. سەلمێندراوە کە جێگەی خاڵی دەزگەیەك بۆ یەکپارچەکردنی داهێنانەکانی ئەنجومەنە کرێکارییەکان بە توندی هەستدەکرا.

کلۆدن دەنووسێت، مانگی ئەپڕیل تا مای “نامەکانی ئەندامانی کۆمیتەی نێوەندیی یەکێتی کۆمونیستەکان لەبارەی گەشەی بەرچاوی بزووتنەوەی لاوی کرێکاران و لەبارەی لاوازیی و نائامادەیی یەکێتی کۆمونیستەکان، دەگێڕنەوە.”

بە پێچەوانەی ئەوە کە ئەنگلس دەیگوت، ئەوە پڕۆلیتاریا نەبوو، کە لەبارەی “ئەنجامدانی ئەرکە مێژووییەکانی خۆی” هوشیارنەبوو، بەڵکو ئەوە ڕابەریی یەکێتی کۆمونیستەکان بەتایبەت مارکس و ئەنگلس بوون، کە لە پڕۆلیتاریا دوور بوون.[١٨] ستێفان بۆرن Stephan Born بۆ مارکس دەنووسێت، ئەو خۆی لە سەرووی “جۆرێك لە کۆبوونەوەی کرێکاریی” دەبینێت، کە “نوێنەرانی چەندین کارخانە و کار و پیشەن”، شتێك کە سەرسوڕهێنەرانە وەك سۆڤیەتە کرێکارییەکانن. پاشان ئەو لەبارەی بێسەرەوبەرەیی یەکێتی کۆمونیستەکان لە مارکس گلەییدەکات و دەنووسێت، کە لاوازی یەکێتی کۆمونیستەکان لە بارێکدایە، کە ئاوا بەرچاوناکەوێت چالاکانی بنکەیی/خوارەوەی پرشوبڵاوبن. مارکس ئەو پرسەی بە هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی کۆمونیستەکان چارەسەرکرد. بە هەر بارێکدا لەو سەردەمەدا دەکرا لە بزووتنەوەی ڕوو لە گەشەی پڕۆلیتاریا بۆ بەهێزکردنی پێگەکانی و تەنانەت “دەسەڵاتگرتن” کەڵکوەربگیردرێت [هەرچەندە ئەو بزووتنەوەیە بیری لەوە نەدەکردەوە] یا بەلایەنی کەمەوە دەکرا بە پشتبەستن بە بزووتنەوەی پڕۆلیتیڕی ئەزموونێکی مێژوویی بۆ بزووتنەوەی سەربەخۆ ئەنجامبدرێت.

سەرانی یەکێتی کۆمونیستەکان هەر وەك ڤیلیش و ماکسیمیلیان یۆزێف مۆڵ Maximilien Joseph Moll و کارڵ شاپەر Karl Schapper بەڕاستی باوەڕیان ئەوە بوو، شۆڕشێکی پڕۆلیتێریی لە بەرنامەدا هەیە، بەڵام مارکس و ئەنگلس بەپێچەوانەی ئەوانەوە بیریاندەکردەوە. ئەگەر لێکدانەوەی باری ئەو کات بەو تێڕوانینانە بەرتەسکبکەینەوە، دەردەکەوێت کە دەستەی یەکەم هەڵە بوون و بۆچوونی دەستەی دووەم دروست بووە. مارکس بڕوای ئاوا بوو، کە شۆڕشی ١٨٤٨ ئاڵمانیا کۆپی شۆڕشی ١٧٨٩ فەرەنسەیە و بەدیهاتنی یەکێتی نەتەوەیی/نیشتمانی ئاڵمانیا بۆ ڕزگاربوون لە فەرمانداریی بێچەندوچوون لە بەرنامەدایە. کاتێك کە دێسەمبەری ١٨٤٨ پارلەمانەکانی بەرلین و فرانکفۆرت لەنێوچوون و شۆڕش بەرەو نیشتنەوە چوو، تێڕوانینی مارکس بۆ پێگەی چینی کرێکار چوو و گوتی کە “بۆ خزمەتکردن” سەرۆکایەتی ئەنجومەنە کرێکارییەکان دەگرێتە ئەستۆ. مارکس چەند هەفتە پێش هەڵهاتن بەرەو فەرەنسە، دووبارە بە یەکێتی کۆمونیستەکان پەیوەستبووەوە، ڕێکخراوێك کە ئەو هەرچی لە توانایدا هەبوو، کردی تا لە سەردەمی شۆڕشدا کارایی نەبێت.

دەرکردنی مارکس لە یەکەمین پارتیی کۆمونیستیی مێژوو

کۆمونیستەکانی ئاڵمانیا لە مارکس و ئەنگس داخوازبوون، کە شتەکان بگێڕنەوە. دەقێکی سەرسوڕهێنەر بە تایتڵی نامەی کۆمیتەی نێوەندیی بۆ یەکێتی کۆمونیستەکان کە ساڵی ١٨٥٠ بڵاوبووەوە، ئەو داخوازییەی سەرەوەی تێدا هاتووە. شێوازی پاساوهێنانەوەی مارکس و ناڕاستگۆیی هەندێك لە لێکدەرەوانی مارکسیست بووە هۆی ئەوەی کە دەقی ناوبراو خراپ شرۆڤەبکرێت.

کاتێك کە بەخێرایی دەقەکە بخوێندرێتەوە، ئاوا دەبیندرێت کە مارکس ڕامیاریی دێمۆکراتە بۆرجواکانی لە شۆڕشدا بە بۆچوونێکی تا ڕایەك “چەپڕەوانە” بە توندی ڕەخنەدەگرێت. ئەو لەم دەقەدا لە ماوەی شۆڕشدا هێرشدەکاتە سەر “ئەو وردەبۆرجوازانەی کە ڕابەریی ئەنجومەنە دێمۆکراتییەکانیان دەکرد” و “سەرنووسەرانی ڕۆژنامە دێمۆکراتییەکان” و زەحمەتکێشان بانگەوازدەکات تاکو لە بوون بە “بەکرێگیراوانی بۆرجوا دێمۆکراتەکان” دووربکەونەوە. پاش ئەوە ئەو لەسەر پێداویستیی “ڕێکخستنی سەربەخۆی پارتیی پڕۆلیتاریا” پێداگرییدەکات.

بەڵام مارکس لە کەتواردا بەبێ ئەوەی بچێتە شان بخاتە ژێر هەڵە کەسەییەکانی خۆی، ڕەخنە لە خۆی و هەنگاوەکانی لە ماوەی شۆڕش دەگرێت. ئەو خۆی و ئەنگلس لەو دەقەدا لە پشت ڕاناوی سێیەم کەس دەشارێتەوە. ئەو ناڵێت “من یا “ئێمە” بەڵام دەڵێت “وردەبۆرجوازەکان” و “بۆرجوا دێمۆکراتەکان” و هیدیکە .

چ کەسێک بوو، کە بوو بە ئەندامی “ئەنجومەنی دێمۆکراتی”، کە ڕێکخراوی بۆرجوا لیبراڵەکان بوو؟ چ کەسێك ڕۆژنامەی ڕاینی نوێ بە ئاراستەی لیبراڵ ڕێبەریدەکرد؟ چ کەسێك کرێکارانی بۆ پشتیوانی لە بۆرجوا لیبڕاڵەکان بانگەوازکرد؟ وەڵام ئەوەیە : کارڵ مارکس.

ناتوانرێت کارایی ئەو دەقە دەرکبکرێت، ئەگەر کلیلێك بەدەستەوە نەبێت. هەر بەو جۆرەی کە چالاکانی کۆمونیست خوێندیانەوە و تێنەگەییشتن کە بەڕاستی پرسەکە چییە.

لە هەمان دەقدا ڕەخنەیەك لەوانەش دەگیردرێت، کە “ئاوای بۆ دەچوون سەردەمی ڕێکخستنی نهێنی بەسەرچووە و تەنیا چالاکی ئاشکرا دەتوانێت بەسبێت.” بەواتایەکی دیکە لەم بەشەی دەقەکەدا ڕەخنە لە هەڵویستی مارکس دەگیردرێت، کە لە هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی کۆمونیستەکان پشتیوانیکردبوو.

لەسەر ئەو بنەمایەیە کاتێك کە دەقەکە لە نۆژەندکردنەوەی “سەربەخۆیی کرێکاران” داکۆکیدەکات، هەڵوێستی پێشووتری ئەنگلس خەنێنەر بەرچاودەکەوێت، کاتێك کە ئەو خوازیاری بڵاونەکردنەوەی بەرنامەی یەکێتی کۆمونیستەکان بووبوو، واتە مانیفێست، لەبەرئەوەی زۆر ڕادیکاڵی دەزانی، کە بە کەڵكی هەل و مەرجەکە نەدەهات.

ئاوایە، کە لە خۆ ڕەخنەگرتن لە دەقی ناوبراودا بە لەبەرچاوگرتنی شێوازێك کە بۆ نووسینی بەکاربراوە، لە ناڕۆشنیدا دەمێنێتەوە. ئەو شێوازە تەواو نادروستە، لەبەرئەوەی ئاوا لە خوێنەی کەمتر هوشیار دەگەیێنێت، کە مارکس شۆڕشگێڕیکی بێوێنە بووە و لە بەرتەرییە دراوەکان بە بۆرجواکان ڕەخنەدەگرێت، بەبێ ئەوەی کە لەبارەی ڕۆلی خۆی لەوەدا قسەبکات.

ئەو بەشە لە ژیانی مارکس بۆ توێژینەوەی ئایدیۆلۆجیانەی لەلایەن کۆمونیستە دۆگماتیستەکان لە داهاتوودا زۆر سەرنجراکێش دەبێت. چونکە ناتوانن ئەوە پەسەندبکەن، کە مارکس لە سەروبەری شۆڕشدا یەکەمین پارتیی کۆمونیستی مێژوو هەڵدەوەشێنێتەوە. بە هەر بارێکدا هەرگیز پرسەکان ئاوا پووچ نەخراونەتەڕوو،کە مێژوونووسانی یەکێتی سۆڤیەتیی کۆمارە سۆشیالیستییەکان پاگەندەیانکرد، مارکس تەنیا کۆمیتەی نێوەندیی هەڵوەشاندووە، نەك یەکێتی کۆمونیستەکان. کاندڵ یەکێك لەو مێژوونووسانەیە، کە فریودەرانە دەنووسێت “یەکێتی کۆمونیستەکان لە شێوەی ئەنجومەنە کرێکارییەکان ئاشکرا چالاکییەکانی خۆی درێژەپێدا. ئەو یەکێتییە بە ئاراستەی ئایدیۆلۆجی-ڕامیاریی خۆی زیندووهێشتەوە.”[١٩] بالیبار فریوکارییەکە فراوانتردەکات و دەنووسێت مارکس باوکی ئەنجومەنی کرێکاریی کۆڵن بوو!

کاتێك کە شۆڕش تێکشکا، لە ئاڵمانیا سەرکوت دەستیپێکرد. یەکێتی کۆمونیستەکان لە لەندەن بە دەستپێشکەریی کەسانی وەک مارکس و ئەنگلس دروستکرایەوە، بەڵام ناکۆکییەکانی نێوی بوونە هۆی پڕشوبڵاویی نێو ڕیزەکانی. ئاراستەیەك بە سەرۆکایەتی مارکس بە شرۆڤەکردنی هەل و مەرجە ئابوورییەکان بڕوای ئاوا بوو، کە دەستبەجێ شۆڕشێکی دیکە بەدیناکرێت. ئاراستەی دژ ئەو شرۆڤەیەی پەسەندنەبوو و بە ڕەتکردنەوەی شۆڕشی دەزانی. مێژوونووسانی فەرمیی مارکسیزم ئەو خاڵە ناڵێن، ئەندامانی سەرەکیی یەکێتی کۆمونیستەکان لە لەندەن، کە مارکس و ئەنگلس بەخۆشیان ئەندامی ئەو بوون، ئەوانیان دەرکردن.

کاتێك مارکسیستەکان ئەوە پەسەنددەکەن، لە بارەی دەرکردنی مارکس و ئەنگلس لەنێو یەکێتی کۆمونیستەکان بدوێن، بە بڕیاری ئاراستەیەکی “چەپڕەوانە” ناویدەبەن، کە ئاوای دەبینی دەتوانرێت لە هەر ساتێکدا شۆڕش بەڕێخرێت. هەرچەندە ئەو لێکدانەوەیە نادروست نییە، بەڵام هۆکارەکانی دەرکردنی مارکس و ئەنگلس واوەتر لەوە بوون، کە زۆر سەرنجراکێشن. ئەو بەڵگانەی کە بۆ دەرکردنی مارکس و ئەنگلس خرانەڕوو، ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە هەڵوێستی ئەوان لە سەردەمی شۆڕش هەیە:

یەکەم – “یەکێتی کۆمونیستەکان دەبێت ڕێکخراوێکی بەهێز بێت، کە خۆی بە نەیاریی نێو چوارچێوەی بڵاوکراوەکان” ڕازینەکات. لێرەدا بە چالاکی مارکس و ئەنگلس لە ڕۆژنامەی لیبراڵی ڕاینی نوێ ئاماژەدەدرێت.

دووەم – “مارکس و ئەنگلس دەستەیەکیان لە نیوە ئەدیبان هەڵبژاردووە، کە بوونەتە لایەنگری ئەوان، تاکو شەیداییان بۆ دەسەڵاتی ڕامیاریی داهاتوویان دابڕێژن.”

سێیەم – “ئەم شازادە ئەدیبانە ناتوانن بۆ یەکێتی کۆمونیستەکان بەکەڵکبن و ڕێکخراوبوونی ئەو ئەستەمدەکەن”، مارکس و ئەنگلس لە یەکێتی کۆمونیستەکان بۆ ئامانجە کەسییەکانی خۆیان کەڵکوەردەگرن و کاتێك کە پێویستبکات پشتگوێیدەخەن. لێرەدا بە بڕیاری یەکلایەنەی مارکس و ئەنگلس ئاماژەدەدرێت، کە بە کەڵکوەرگرتن لە دەسەڵاتیان لەنێو کۆمیتەی نێوەندی، یەکێتی کۆمونیستەکانیان هەڵوەشاندەوە، تاکو پێگەی ئەندامەتییان بە بەشداریکردن لە دەستەی سەرنووسەریی ڕۆژنامەی ڕاینی نوێ تەختبکەن.[٢٠]

کێشمەکێشەکانی یەکێتی کۆمونیستەکان جارێکی دیکە بیست ساڵ دواتر لەنێو ئەنجومەنی نێونەتەوەیی زەحمەتکێشان دووبارەبووەوە [کە مارکیسیستەکان بە نێونەتەوەیی یەکەم ناویدەبەن- ڕۆشنکردنەوەی وەرگێڕ]. بەڵام لەنێو ئەنجومەنی نێونەتەوەیی زەحمەتکێشان ئەوە مارکس نەبوو، کە دەرکرا، بەڵکو ئەو بوو کە تەواوی بزووتنەوەی کرێکاریی جیهانی دەرکرد.

مارکس ڕایگەیاند، کە پڕۆلیتاریا لەنێو شۆڕشی ئاڵمانیا نەیدەتوانی دەسەڵات وەربگرێت و ئەگەر ئاوای بکردایە، ناچاردەبوو بەرنامەیەك پیادەبکات، کە بەرنامەی خۆی نەبوو. دەبوو بۆلشەڤیکەکان سەرنجی ئەو گوتەیەی مارکس بدەن، بەڵام بەو جۆرە نەکرا. تێڕوانینی مارکس تەواو دروست بوو و بە تێڕوانینی بێچەندوچوون دەگات، کە چینی کرێکار لە بارێکدا نەبوو، کە ساڵی ١٨٤٨ دەسەڵات وەربگرێت. بەڵام لێرەدا پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە. پرسیار لە ئەوەیە، بزووتنەوەی کرێکاریی ئاڵمانیا، کە بە گوتەی ئەنگلس “جەماوەری” بزوا و “کۆمەڵێك هاوپەیمانی پێکهێنان”، بۆچی نەیتوانی دەست بە ئەزموونکردنی هەنگاوی سەربەخۆ بکات، تاکو بتوانێت داخوازییە دیاریکراوەکانی خۆی بخاتەڕوو و ئەو پێکهاتە ڕێکخراوەییانەی کە هەیبوون، بەهێزبکات؟ دواتر ڕۆزا لوكزه‌مبورگ دەڵێت، باشترە چینی کرێکار بەخۆی لە هەڵەکانی خۆی ئەزموون وەربگرێت.

هیچ چارەیەکی دیکە نییە، بێجگە لە پەسەندکردنی ئەوەی، کە هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوێکی شۆڕشگێڕ لەلایەن ڕابەرانییەوە لە سەرەتای شۆڕشدا، لێدانێك بوو لە بزووتنەوەی سەربەخۆ و خۆبەڕێوەبەری کرێکاریی …

———————-

سەرچاوەکان:

١. نامە و وەڵام، بەرگی یەکەم، لاپەڕە ٥٤٣

٢. نامە و وەڵام، بەرگی یەکەم، لاپەڕە ٥٤٠ و ٥٤٣

٣. ڕۆژنامەی Deutsche – Brüsseler – Zeitung ژمارە ٢٨ و ٣١ی ئۆکتۆبەر و ژمارە ١١، ١٨ ٢٥ی نۆڤەمبەری ١٨٤٧

٤. بەپێچەوانەوەی میخائیل باکونین، کە بەڕۆشنی “ماتریالیزمی زانستی” دەکاتە سەرچاوە.

٥. مێژوونووسانی ئەو سەردەمە لەوانە Guizot، Augustin Thierry، Mignet و هیدیکە.

٦. سەرنجی “١٨٤٨ یا شۆڕشی ١٧٨٩ تێکشکاوی وردەبۆرجوازی ئاڵمانی” نووسینی (ڕێنە بێرتیە) بدە، لە پەرتووکی ئەنارکیستەکان و شۆڕشی فەرەنسە، چاپکراوی le monde libertaire، ساڵی ١٩٩٠

٧. هەمان سەرچاوە

٨. مارکس، ئەنگلس و شۆڕشی ١٨٤٨، نووسینی فێرناندۆ کلۆدن Fernando Claudín، چاپی ماسپرۆ، لاپەڕەی ١٣٣

٩. هەمان سەرچاوە

١٠. هەمان سەرچاوە

١١. باکونین ، دەوڵەت و ئەنارکی، بەرگی چوارەم، لاپەڕەی ٣٢٢

١٢. ئەنگلس، چەند وشەیەك لەبارەی کورتە مێژووی یەکێتی کۆمونیستەکان، ساڵی ١٨٨٥، کۆمەڵەی نووسینەکان، بەرگی سێیەم، لاپەڕەکانی ١٩١ و ١٩٢

١٣. ئەنگلس ، مارکس و ڕۆژنامەی ڕاینی نوێ Neue Rheinische Zeitung، کۆمەڵەی نووسینەکان، بەرگی سێیەم، لاپەڕەکانی ١٧١ و ١٧٢

١٤. ئەنگلس، پێشەکی بۆ چاپی ئیتالی مانیفێست، بڵاوکراوە لە کارڵ مارکس، نووسینەکان، چاپی Pléiade، بەرگی یەکەم، لاپەڕەی ١٤٩١

١٥. دەوڵەتگەرایی و ئەنارکی، بەرگی چوارەم، لاپەڕە ٣٢٠

١٦. لەتەك ئەنجومەنی دێمۆکراسی، کە مارکس لەتەکیدا پەیوەست بوو، بە هەڵە وەرنەگیردرێت.

١٧. سەرنجی هەمان سەرچاوەی پێشووتری فێرناندۆ کلۆدن، لاپەڕەی ١٣٢ بدە

١٨. ترۆتسکی لەبارەی ڕابەرانی کۆمونیست لەنێو شۆڕشی ڕوسیە بەڕادەیەك هەمان شتی گوت.

١٩. سەرنجی سەرچاوەکەی کلۆدن بدە

٢٠. سەرنجی لاپەڕە ٣١٣ سەرچاوەکەی کلۆدن بدە

ئەم نووسینە بەشێکە لە پەرتووکێك بەناوی “باکونین’ی ڕامیار: شۆڕش و دژەشۆڕش لە ئەوروپای نێوەندیی”، کە ساڵی ١٩٩١ ڕێنە بێرتیە René Berthier بڵاویکردووەتەوە.

تێبینی : لە وەرگێرانە فارسییەکەدا کورتەیەك لەبارەی ژیانی نووسەر (ڕێنە بێرتیە) و نووسینەکانی ئەو نووسراوە، من بۆ ئەم وەرگێرانە کوردییە بە پێویستم نەزانی.

ڕووخاندنی خۆبه‌ڕێوەبەریی

دانیل غیرین

و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ :سه‌لام عارف

بانکه‌کانی پشتیوانە [الاعتماد] لای حکومه‌تی بۆرجوازی کۆماریی مانه‌وه‌، واته‌ لای که‌رتی تایبه‌تی، بێگومان به‌ چاودێریی ده‌وڵه‌ت، به‌هیچ کلۆجێك بواری ئه‌وه‌ نه‌ده‌درا، ئه‌و بانکانه‌ بکرێنه‌ خزمه‌تکاری خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی، گه‌رچی باره‌که‌ ئاواهی بوو، هه‌ندێك هەرەوەزی هه‌ر به‌رده‌وامبوون و به‌وه‌ پشتیانبه‌ستبوو، که ‌له‌ شۆڕشی ته‌موزی 1936 ده‌ستخرابوو، سه‌رباری ئه‌و ده‌ستکه‌وته‌ش به‌ناچاریی ده‌ستیانگرت به‌سه‌ر هه‌ندێك که‌لووپه‌لی حازربه‌ده‌ستدا، بۆ نموونه‌ خشڵ و زێڕ و زیو و پاشماوه‌ی دێرینی په‌رستگەکانی فرانکیه‌کان، ئه‌وده‌مه‌ (کۆنفیدرالی نیشتمانی بۆ کار) پێشنیاری دامه‌زراندنی (بانکی کۆنفدرالی) کرد، به‌ڵام گوزه‌راندن و به‌ڕێکردنی پێشبڕکێی سه‌رمایه‌ی پاره‌یی، جۆرێك بوو له‌ جۆره‌کانی خه‌و وخه‌یاڵ، ئه‌و ده‌مه‌ گواستنه‌وه‌ی سه‌رمایه‌ی پاره‌یی بۆ ده‌ستی پرۆلیتاریای ڕێکخراو ته‌نها چاره‌ بوو، به‌ڵام (کۆنفدرالی نیشتمانی بۆکار) نه‌یده‌وێرا به‌و ئاڕاسته‌یه‌ کاربکات و زیاتر هه‌نگاوبنێت،چونکه‌ به‌ندی “به‌ره‌ی میلی” بوو.

ئه‌و به‌ره‌یه‌ به‌ربه‌ستی سه‌ره‌کی بوو، خۆراک به‌خشه‌که‌شی سه‌رکرده‌ ڕامکارە [سیاستەبازە] جیاوازه‌کانی ئیسپانیای کۆماریی بوون، خۆبه‌ڕێوه‌بردنیان به‌وه‌ تاوانبارده‌کرد، که‌ گورزی کوشنده‌ له‌ “به‌ره‌ی میلی” ده‌وه‌شێنن، به‌واتایه‌کی دیکە له‌ یه‌کێتی چینی کرێکار و ورده‌بۆرجواز، ئه‌و ڕه‌خنه‌یە‌شیان تێپه‌ڕکردن و جێبه‌جێکردنی گه‌مه‌ فرانکیه‌که‌ بوو، خودی ئه‌و گه‌مه‌یه‌ گڕخۆشکه‌ری ئه‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌ بوو، هه‌ر ئەو‌انیش بوون، که‌ به‌هه‌موو فڕوفێڵ و ته‌ڵه‌بازییه‌ك ئه‌وه‌یان ڕه‌تدکرده‌وه‌، چه‌ك به‌ پێشڕه‌ویی ئازادیخوازی ناوچه‌ی ئاراگۆن بده‌ن، چاری ناچار ئه‌وان به‌دەستی به‌تاڵه‌وه‌ به‌ڕووی گوله‌ڕێژه‌کانی فرانکۆ ڕاوه‌ستانه‌وه‌، که‌چی دواتر ئازادیخوازه‌کانیان به‌ سڕ و سستی و به‌سته‌ڵه‌کی تاوانبارکرد.

به‌ ڕاگەیێندراوی 7ی تشرینی یه‌که‌می 1936ڕه‌وایی به‌ به‌شێك له‌ هەرەوەزییە‌ کشتوکاڵیه‌کانی دێهاته‌کان درا، ئه‌و ده‌مه‌ ئەریبە Aribe وه‌زیری کشتوکاڵ بوو، ئه‌و کەسێکی کۆمونیست بوو، دژایه‌تیکردنی هەرەوەزیی له‌ شاده‌ماره‌کانیدا هاتوچۆی ده‌کرد. زۆر به‌تاسه‌ی ئه‌وه‌وه‌ بوو، که‌ جوتیارانی هەرەوەزییەکان بەگومان و نائومێد بکات، ته‌ندروستی هەرەوەزییه‌کانی خسته‌ژێر باری هه‌ندێك بنه‌مای بێبه‌زەییانە و ئاڵۆزه‌وه‌، ماوه‌یه‌کی دیاریکراوی به‌سه‌ر هه‌موو ئه‌و هەرەوەزییەکان‌دا سەپاند، که ‌له‌ کاتی خۆیدا یاسایینه‌کراون، ئه‌وانه‌ هه‌موو یاساخن و ده‌بێت بۆ خاوه‌نه‌کانی پێشووتریان بگێڕدرێنه‌وه‌، ئه‌و کەسە‌ واته‌ ئەریبە جوتیارانی هانده‌دا، تا نه‌چنه‌ هەرەوەزییە‌کانه‌وه ‌و نه‌فره‌تییده‌کردن**، کانونی یه‌که‌می 1936، له‌ وته‌یه‌کدا بۆ زەمیندارە گچکه و تاک و تەنیاکان، وتی تفه‌نگه‌کانی پارتیی کۆمونیست و حکومه‌ت له‌به‌رده‌ست و له‌ خزمه‌تی ئه‌واندایه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ به‌سه‌ر هەرەوەزییه‌کاندا دابه‌شبکات، په‌ینی هاورده‌ی به‌سه‌ر ئەواندا دابه‌شکرد، ئه‌و هاوەڵی کوموریرا بوو. کوموریرا به‌رپرسی گشتی ئابووری ناوچه‌ی کاتالۆنیا بوو، به‌جووته‌ زەمیندارە‌ گچکه‌کان و ناوه‌نده‌کان و بازرگانه‌کان و ته‌نانه‌ت خاوه‌نداراییه‌ گەورە‌کانیش، هه‌موو ئه‌وانه‌یان له‌ سه‌ندیکایه‌کی کۆنەپارێزدا گردکرده‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ به‌رشه‌لۆنه‌ ڕێکخستنی ئازوقه‌یان له‌ سه‌ندیکا کرێکارییه‌کان سه‌نده‌وه‌، دایانه‌ ده‌ست فرۆشیارەکانی [باییعە‌کانی] کەرتی بازرگانی تایبه‌ت.

له‌ دوا وه‌رچه‌رخاندا دوای وردوخاشکردنی پێشڕه‌ویی شۆڕشگێڕی به‌رشه‌لۆنه‌، هاوپه‌یمانیی حوکمه‌تی به‌بێ سڵکردنه‌وه‌ ئایاری 1937 به‌ شێوازی سه‌ربازیی خۆبه‌ڕێوه‌بەریی کشتوکاڵی ته‌فروتوناکرد، ڕاگەیێندراوی10ی ئابی 1937 ده‌رکرد به‌و ڕاگەیێندراوە‌ “ئه‌نجومه‌نی به‌رگری هه‌رێمیی” ‌ناوچه‌ی ئاراگۆنی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌، گوایه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ” دەسەڵاتی ناوه‌نده‌”، (جواکین ئاسکاروز  چالاکی به‌وه‌ تاوانبارکرد، که‌ گوایه‌ “خشڵ و زێڕ و زیوی” فرۆشتووه‌، له‌ ڕاستیدا ئه‌و ته‌نها هێنده‌ی فرۆشتبوو، که‌ بۆ دابینکردنی که‌لوپه‌لی هەرەوەزییه‌کان ته‌رخانکرابوو، پاش ماوه‌یه‌کی که‌م تیپی یازده‌ی گه‌ڕۆك به‌ سه‌رکرده‌یی ئەفسەر لیستێرLister ستالینیست و به ‌پشتیوانی زرێپۆشە‌کان هێرشیکرده‌ سه‌ر ناوچه‌ی ئاراگۆن، به‌رپرسە‌کانی هەرەوەزییەکانی ده‌ستگیرکرد، بنکەکانی قفڵدان و هه‌موو لیژنه‌کانی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌، فرۆشگەکانی شاره‌وانییه‌کانی تاڵانکردن و ده‌زگەکانیانی شکاندن، (ڕۆژنامه‌ی کۆمونیست)یش نه‌فره‌تی خۆی ئاڕاسته‌ی هەرەوەزیی کرد و به تاوانی ‌” هەرەوەزیی سەپێندراوی ناچاریی” تۆمه‌تباریکرد ئه‌و کەسە‌ ستالینیسته‌ له ‌30% هەرەوەزییه‌کانی ته‌فروتوناکرد، ئه‌وه‌ش که‌ مایه‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌بوو که‌ شێوازی داپڵۆسینی ستالینیستی نه‌یتوانی به‌ته‌واوی جوتیاران ناچاربکات ببنه‌ زەمینداری کەرتی تایبه‌تی، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی تیپەکی لیستێرLister تێپه‌ڕبوو، جوتیاران هه‌موو ئه‌و گرێبه‌ستانه‌یان دڕاند، که ‌به‌ زه‌بری ده‌مانچه‌ واژۆکرابوون، سه‌رله‌نوێ جارێکی دیکە ده‌ستکرایه‌وه‌ به‌ درووستکردنه‌وه‌ی هەرەوەزییه‌کان، ده‌رباره‌ی ئه‌و گ. مونیس G Munis نووسیویه‌تی “یه‌کێك له‌ بازنه‌ نموونه‌ییه‌کانی شۆڕشی ئیسپانیا ئه‌و کارانه‌ی ئه‌نجامدا، هه‌رچه‌نده‌ تۆقاندنی حکومه‌تی و هه‌ڕه‌شهی گه‌ماڕۆی ئابووریی له‌ئارادابوو، جوتیاران‌ له‌سه‌ر بڕوابوونیان به‌ سۆسیالیزم جه‌ختیانکرده‌وه” دروستکردنه‌وه‌ی هەرەوەزییه‌کانی ئاراگۆن کارێکی زۆرگران نه‌بوو، پێویستی به‌ پاڵه‌وانییه‌کی مه‌زن نه‌بوو، دواتر پارتیی کۆمونیست ئه‌وه‌ی تێبینیکرد، که‌ زیانێکی زۆری له‌ هێزه‌ زیندووه‌کانی ئابووریی دێهاتی داوه‌، هه‌روه‌ها به‌گشتی له‌ به‌رهه‌مهێنان و نەبوونی هێزی کار و ڕوخانی ورەی جه‌نگاوه‌رانی به‌ره‌ی جه‌نگ، به‌جۆرێکی مه‌ترسیدار بوونه‌ هۆی به‌هێزبوونی چینی مامناوه‌ندی زەمیندارەکان، ئه‌و پارتییە‌ ویستی هه‌ڵه‌کانی خۆی چاکبکات، گه‌ره‌کی بوو گیان به‌ جه‌سته‌ی هەرەوەزیه‌کاندا بکاته‌وه‌، به‌ڵام کار له ‌کار ترازابوو، هه‌وڵه‌کانی ناکام بوون، چونکه‌ هەرەوەزییه‌ تازەکان، نه‌یانتوانی نه‌ ڕووبه‌ره‌کان و نه‌ ژماره‌ی کارگه‌ران و نه‌ چلۆنایه‌تی زه‌وییه‌کانی هەرەوەزییە کۆنه‌کان ده‌ستبخاته‌وه‌، زۆر له‌ کارگه‌ران له‌ ترسی داپڵۆسیین خۆیان گه‌یاندبووه‌ به‌ره‌ی جه‌نگ، هه‌ندێکیشیان به‌ندکرابوون.

له‌ ناوچه‌ی لوڤان Lovan، له‌ کاستیل Castel ، له‌ هەرێمەکانی هویسکا Huesca و تێرویل Teruel ، کۆمارییه‌کان به‌هه‌مان شێوه‌ هێرشی چه‌کداریان کرده‌ سه‌ر خۆبه‌ڕێوه‌به‌رییە کشتوکاڵییەکان، به‌ڵام تاڕاده‌یه‌ك خۆبه‌ڕێوه‌بردن به‌ زیندووی مایه‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌و جێگانه‌دا که‌ نه‌که‌وتبوونه‌ ژێرده‌ستی فرانکیه‌کان، به‌تایبه‌تی له‌ لوڤان.

له‌ ڤالێنسیا ڕامیاریی حکومه‌ت ده‌رباره‌ی سۆسیالیزمی کشتوکاڵی دێهاتی، ڕامیارییەکی ته‌مومژاوی بوو، ئه‌وه‌ش له‌ هه‌ره‌سی کۆماری ئیسپانیا به‌شداربوو، بێجگه ‌له‌وه‌ جوتیاره‌ هه‌ژاره‌کانیش خه‌باتکردنیان له‌پێناوی کۆمارییدا به‌ خه‌باتی خۆیان نه‌ده‌زانی به‌رژه‌وه‌نده‌ییه‌کانی خۆیان تیادا نه‌ده‌بینی.

بیرۆکراتیی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی سۆسیالیسته‌ ده‌سه‌ڵاخوازه‌کان، به‌ هه‌ڵمه‌تێکی نه‌خشه‌داڕێژراو له‌ ڕێگه‌ی ڕۆژنامه ‌و ڕادیۆوه‌ هێرشیانده‌کرده‌ سه‌ر سه‌رکه‌وتنه‌کانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری، ڕاستوڕه‌وانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیان خسته‌ خانه‌ی گومانه‌وه‌، به‌نه‌فرت و سه‌رزه‌نشتکاریی گورزی خۆیان لێ وه‌شاند، حکومه‌تی ناوه‌ندیی ئه‌وه‌ی ڕه‌تکرده‌وه‌، که‌ هیچ پشتیوانەیەك/ پشتبەستنێك به‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی کاتالۆنیا ببه‌خشێت، ئه‌و ده‌مه‌ که‌سێکی ئازادیخواز شالیاری ئابووریی کاتالۆنیا بوو، له‌ خەزێنەی سندوقی پاشه‌که‌وت ملیاردێکی به‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری کاتالۆنیا به‌خشی، به‌ڵام دواتر کومویرا ستالینیست بووه‌ وه‌زیری ئابوری و هه‌موو کارگه‌کانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی له‌ که‌ره‌سه‌ سه‌ره‌تاییه‌کان بێبه‌شکرد و که‌ره‌سه‌کانی به‌که‌رتی تایبه‌ت به‌خشی، بێجگه ‌له‌وه‌ش به‌ڕێوه‌بەریی کاتالۆنیا پێویستییه‌کانی خۆی له‌ هەرەوەزییەکان کریبوو، که‌چی ئه‌و کەسە‌ ستالینیسته‌ پێدانی ئه‌و بڕه‌شی له‌بیری خۆی برده‌وه ‌و به‌هاوبه‌شیکراوەکانی نه‌یدا‌.

حکومه‌تی ناوه‌ندیی هه‌موو ئامرازه‌کانی خنکاندنی هەرەوەزییه‌کانی به‌ده‌سته‌وه‌بوو، خۆماڵیکردنی هاتوچۆ به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ ڕێگه‌ی بۆ خۆشبوو، تا بتوانێت خۆراکی هه‌ندێکیان ببه‌خشێت به‌ هه‌ندێکی دیکەیان، بێجگه‌ له‌وه‌ش لەجیاتی ئه‌وه‌ی پۆشاکی سه‌ربازیی له‌ هەرەوەزییه‌کانی چنیین بکڕێت، له ‌ده‌ره‌وه‌ هاورده‌یده‌کرد، هه‌روه‌ها به‌ به‌هانه‌ی به‌رگری نیشتمانییه‌وه‌ به‌ ڕاگەیێندراوی 22ی ئابی1937، ڕاگەیێندراوی تشرینی یه‌که‌می1936ی ناکاراکرد، ڕاگەیێندراوی ناکاراکراو بۆ بەهەرەوەزییکردنی دامەزراوه‌کانی کانزایی ده‌رکرابوو، بیانووی ئه‌و ناکاراکردنه‌ش ئەوە ‌بوو، که ‌گوایه ‌”سه‌رپێچییه‌ له‌ هۆشمەندیی ده‌ستوور”، سه‌رباری ئه‌وه‌ش هه‌موو ئه‌و فه‌رمانبه‌ر و به‌ڕێوه‌به‌ره‌ زلانەی که‌ خۆبه‌ڕێوه‌بردن وەلاینابوون،گه‌ڕاندنییه‌وه‌ سه‌ر جێگه‌کانیان، ئه‌وانه‌ هه‌موو کەسانی ڕقئه‌ستوور و تۆڵه‌چی بوون.

به‌ ڕاگەیێندراوی 11ی ئابی 1938 خاڵی کۆتایی خرایه ‌سه‌ر چڕکردنه‌وه‌ی پیشه‌سازیی جه‌نگی و کرایه‌ خزمه‌تکاریی شالیاریی پڕچه‌ککردن، ژماره‌یه‌کی لەڕادەبەدەر له‌ که‌سانی بیرۆکراتی سەر بە پارتیی خزێنرایه‌ نێو کارگه‌کانییه‌وه‌، ئه‌و کەسە‌ بیرۆکراتانه‌ش زیاتر له‌وانه‌ بوون، که‌ تازه‌کی چووبوونه‌ پارتیی کۆمونیستەوە، کرێکاران له‌ هه‌لومه‌رجێکی زۆر ناله‌باردا ئه‌و دامه‌زراوانه‌یان دامه‌زراندبوو، به‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ چاودێرکردنی به‌رهه‌مهێنانیان له‌ده‌ستچوو.

تا سەردەمی وردوخاشکردنی ئیسپانیای کۆماری خۆبه‌ڕێوه‌بەریی پیشه‌سازیی کاتالۆنیا و لقه‌کانی دیکە به‌ زیندوویی مایه‌وه‌، به‌ڵام دەرووەکانی فرۆشتن و ساخکردنه‌وه‌ی له‌ده‌ستدابوو، چونکه‌ حکومه‌ت هه‌موو پشتیوانەیەکی کڕینی لێ دابڕیبوو.

به‌کورتی هه‌ر که‌ هەرەوەزییه‌کانی ئیسپانیا له‌دایکبوون، سنووردارکراون و له‌ مه‌نگه‌نه‌ی توندوتۆڵی جه‌نگ دران، به‌ڵام وانه‌یه‌کی به‌هێز و بزوێنه‌ری له‌ دوای خۆی جێهێشت، هه‌ر ئه‌وه‌ش ئاوای له‌(ئێما گۆڵدمان) کردووه‌، تا بڵێت “با له‌ دوایین وه‌رچه‌رخانیشدا فرانکۆ سه‌رکه‌وتووبووبێت،به‌ڵام گردکردنه‌وه‌ی پیشه‌سازییه‌کان و زه‌وییەکان مه‌زنتریین ده‌سکه‌وتی هه‌ر قۆناخێکی شۆڕشگێڕه‌، ئازادیخوازان ته‌فروتوناکران، به‌ڵام بیرۆکه‌که‌یان به‌ زیندووی ده‌مێنێته‌وه‌” ڕۆژی ‌21ی ته‌موزی 1937 له‌ به‌رشه‌لۆنه‌ له‌ وته‌یه‌کدا (ڤێدریکا مونسنی) ناوه‌ڕۆکی دوو ئه‌لته‌رنه‌تیڤی خسته‌ڕوو “له‌لایه‌ك لایه‌نگرانی ده‌سه‌ڵات و ئابووری ئاڕاسته‌کراو له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه، ڕێکخستنی کۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌موو خه‌ڵك ده‌کاته‌ سوخره‌کێش و ده‌وڵه‌تیش ده‌کاته‌ خاوه‌نکار و جامبازێکی زه‌به‌لاح، له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ خستنه‌گه‌ڕی کانه‌کان و کێڵگه‌کان و کارگه‌کان و پیشه‌کان له‌لایه‌ن چینی زەحمەتکێشانەوە، که‌ له‌ فیدریالییه‌ سه‌ندیکاییه‌کاندا ڕێکخراوه‌”، ده‌شێت سبه‌ینێ پرس‌ و گرفتی هه‌موو سۆسیالیزم بێت.

—————————————————————————————————————

* بابەتێكە لە په‌ڕتووکی (التحرریة من العقیدة الی الممارسة) دانییل گرین

لەبیرناکرێن و لە بکوژان نابووردرێت

لەبیرناکرێن و لە بکوژان نابووردرێت

 

ئەم ڕۆژ، ١٠ی ئۆکتۆبەر، ” کۆبوونەوەی کرێکاران، دێمۆکراسی و ئاشتی” کە لەلایەن کۆمەلێك یەکێتی و کۆمەڵە و ڕێکخراوەوە ڕێکخرابوو، پەلاماردرا، هەر وەك مانگی جونی لە ئامەد و جولای لە پرسوس، ئەم ڕۆژ لە ئانکارا تەقینەوەی بۆمب دە (١٠) کەسی کوشت.

 

هەزاران کەس لە زۆر شاری ناوچە جیاوازەوە دژی ڕامیاریی جەنگ و قازانجکەرانی جەنگ و دەسەڵات کۆبوونەوە. هەر لەو ساتەدا بۆمبەکان تەقینەوە و بوونە هۆی کوشتی خەڵکانی ئاشتیخواز و ژیاندۆست و ئازادیخوازی دژە جەنگ.

 

ئەم تەقینەوەیە کە تێیدا تاکو ئێستا زیاتر لە سی (٣٠) کوژراون، ڕەنگدانەوەی تینوویەتی دەسەڵاتە بۆ خوێن. ئەوانەی کە لە ئامەد، لە پرسوس، لە جزیرە خەڵکیان کوشت، هەنووکە لە ئانکارا بە کوشتنی دەیان کەس هەوڵی ترساندن و نائومێدکردن بە ڕامیاریی جەنگ و پەشیمانبوونەوەی خەڵك لە تێکۆشان لەپێناو ئازادی، دەدەن.

 

دەبێت دەسەڵات ئەوە بزانێت، کە بەو ئامرازانە، چ دەستگیرکردن بێت یا کوشتن بە بۆمب، ئێمە بە ڕامیاریی جەنگ ترسی دەسەڵات بەسەرماندا زاڵنابێت و ناترسین.

 

گیانبەختکردووان لەپێناو جیهانێکی نوێ و ژیانێکی ئازادانە لە ئامەد و جزیسرە و پرسوس و ئانکارا کوژران

 

 

لەبیرناکرێن و لە بکوژان نابووردرێت

 

چالاکی شۆڕشگێرانەی ئەنارکیستی (DAF)

 

١٠ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٥

خۆنیشاندان دژی تۆری دەولەتی

Devrimci Anarşist Faaliyet

https://www.facebook.com/anarsistfaaliyetorg

10418499_1670233939859156_8832094089240479327_n 12079805_1670238566525360_5683534134751942103_o 12080166_1670238573192026_266642722796929481_o 12091327_1670238486525368_453368048939455690_o 12108819_1670233936525823_3521304065082157921_n 12122871_1670233913192492_8986222564259731715_n 12132452_1670238533192030_7635918347285999517_o

فێدرالیزم

ن. دانییل گیرین

و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: سه‌لام عارف

به‌کورتی دەبێت بنه‌مای کۆمه‌ڵگه‌ی داهاتوو، تێکه‌ڵه‌یه‌ك بێت له‌ فیدریاڵییه‌ هاوبه‌شییه‌ کرێکارییه‌کان و به‌ڕێوه‌بردنی فیدراڵییه‌کانی (کۆمیونه‌کان- شاره‌وانیه‌کان)، پێویستە ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ به‌رده‌وام گه‌شه‌بکات، تا ده‌گاته‌ ئه‌و پله‌یه‌، که‌ واتایه‌کی فراواتر ببه‌خشێت و سه‌رتاسەری دونیا بگرێته‌وه‌‌‌‌‌.

چه‌نده‌ هزری (پرۆدۆن) زیاتر پێبگه‌یشتایه‌، بیرۆکه‌ی فیدراڵیی زیاتر بەرجەستەتر ده‌بوو، ئه‌و له‌ پەرتووكه‌که‌یدا (بیروباوه‌ری فیدراڵیی) ده‌ریده‌خات، که‌ خۆی به‌ فیدراڵییخوازتر ده‌زانێت، له‌وه‌ی که‌ ئازادیخوازبێت. هه‌رچه‌نده‌ شارۆچکه‌ دێرینه‌کان ناوبه‌ناو له‌نێوان خۆیاندا له‌ په‌یوه‌ندییه‌کی فێدراڵییدا یه‌کیانگرتووه‌، به‌ڵام ئه‌و چه‌رخه‌ به‌سه‌رچوو، گیروگرفتی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ به‌ڕێوه‌بردنی وڵاته‌ زه‌به‌لاحه‌کانه‌. (پرۆدۆن) ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ تێبینی داوه‌ “گه‌ر ڕووبه‌ری وڵاتێك له‌ ڕووبه‌ری شارێك زیاتر نه‌بوو، ئه‌وا له‌و بارە‌دا به‌ ئازادی چاری ئه‌و پرسە‌ له ‌ده‌ستی خۆتاندایه‌‌، به‌ڵام دەبێت ئه‌وه‌ له‌یادنه‌که‌ین، که‌ ئه‌و پرسە پابه‌ندی ئه‌وه‌یه‌، که‌ ئێستا میلونه‌ها دێهاتوو شارۆچکه ‌و شار هه‌ن، پێویستناکات کۆمه‌ڵگه‌ به‌سه‌ر چه‌ند دونیایه‌کی گچکه‌ گچکه‌دا دابه‌شبکه‌ین، چونکه‌ یه‌کێتی پێویسته‌.

(ده‌سه‌ڵاتگه‌را)کان خوازیاری ئه‌وه‌ن، که‌ به‌گوێرەی یاسای (سه‌روه‌ری) کۆمه‌که‌ ناوچه‌ییه‌کان به‌ڕێوەبەر‌ن.‌ (پرۆدۆن) دژی ئه‌وه‌یه‌ و ناڕازییه‌، چونکه‌ به‌ بیروبۆچوونی ئه‌و بەگوێرەی خودی هه‌مان یاسای یه‌کگرتن، ئه‌و جۆره‌ به‌ڕێوه‌بردنه‌ ئەستەمه ‌” ناتوانرێت ئه‌و کۆمه‌کانه‌‌ (…) که‌رت که‌رت بکرێن، چۆن ناشێت که‌سێکی نێوشار هاونیشتمانیی سه‌ربه‌خۆیی خۆی له‌ده‌ستبدات، ئاوه‌هاش، هیچ کام له‌و کۆمه‌کانه‌ نایانه‌وێت ڕێز و گه‌وره‌ییان لێزه‌وتبکرێت، زه‌وتکردن ده‌بێته‌ مایه‌ی دروستبوونی دژایه‌تییه‌کی بێچاره‌ی نێوان گه‌وره‌یی گشتییه‌کان و گه‌وره‌یی تایبه‌تییه‌کان، به‌واته‌یه‌کی دی ده‌بێته‌ مایه‌ی به‌گژاچون و ناته‌بایی نێوان دوو ده‌سه‌ڵات، له‌و باره‌شدا ڕه‌وه‌که‌ ده‌بێته‌ ڕه‌وی دژ به‌ پێشکه‌وتنی یه‌کێتی، له‌ كەتواردا ئه‌و خواسته‌ی (ده‌سه‌ڵاتخواز)ان ده‌بێته‌ خواستی ڕێکخستنی دابه‌شبوون، نه‌ك ڕێکخستنی یه‌کێتی.

سیستمی ( یه‌کێتی قوتدان) به‌پێویست شاره‌کان و کۆمه‌ڵه‌ سروشتییه‌کان له‌ مه‌نگه‌نه‌ی ڕێکخستنی پله‌به‌رزی ده‌ستکرد ده‌دات، بۆ نموونه‌ (ده‌وڵه‌ت)، ئه‌وه‌ش به‌مه‌به‌ستی به‌نێوه‌ندیکردنیان له‌ کۆمونیزمی میرایەتی (حکومه‌تی)دا، ئه‌وه‌ش سته‌مکارییه‌کی ڕاسته‌قینه‌یه ‌و دژی ویسته‌ سروشتییه‌که‌ی ئه‌و کۆمه‌ڵانه‌یه ‌و ده‌چێته‌ خانه‌ی سیستمی ئیمپریالیزمی کۆمونیسته‌وه‌.

به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و سیسته‌مه‌وه‌، یه‌کێتی و نێوه‌ندە ڕاسته‌قینه‌كان، له‌ گرێبه‌ستێکی ئازادی هه‌ره‌وه‌زی فیدراڵیی ناوچه‌کان و هه‌رێمه‌کانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرن، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ ئه‌و چه‌شنه‌ یه‌کێتی و نێوه‌ندییه‌ ئازاده‌، کارێکی ئەستەمه‌ “تاکه‌ ئازاده‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ وه‌ستای نێوه‌ندیین (…) واته‌ ئه‌و نێوه‌ندییه‌ ڕێکه‌وتنێك و یه‌کێتییه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تییه ‌(…) بۆئه‌وه‌ی یه‌کێتی نیشتمانی له‌ گومان به‌دووربێت، دەبێت ئه‌و یه‌کێتییه‌ له‌ توانا و فه‌رمانه‌کاندا نێوه‌ندی بێت، به‌و مه‌رجه‌ له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ بێت، له‌ بازنه‌وه‌ ڕوه‌ و چه‌ق بێت و خۆی فەرمانڕەوایی خۆی بکات، له‌و باره‌دا چه‌نده‌ نێوه‌نده‌کان زۆرتر بن، نێوه‌ندێتی به‌هێزتر و توندووتۆڵتر ده‌بێت “.

سیستمه فیدراڵییەكان ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی سیستمه‌ میرایەتییه‌کانه‌وه‌یه‌ و دژیانه‌، هه‌رچه‌نده‌ بیروباوه‌ڕی ئازادیخوازیی و بیروباوه‌ڕی ده‌سه‌ڵاتخوازیی له‌ ململانێیه‌کی به‌رده‌وامدان، به‌ڵام له‌وه‌ زیاتر هیچ چاره‌یه‌کی دیكە نییه‌، که‌ دەبێت ئازادی و ده‌سه‌ڵات ئاشتبنه‌وه ‌و ته‌بابن، هه‌رچی گیروگرفتێکیش له‌و ته‌باییبوون و ‌ئاشتبونه‌وه‌یە بکه‌وێته‌وه‌، فیدراڵی ده‌بێته‌ به‌ربه‌ستی ئه‌و گیروگرفتانه‌ و بواریاننادات و چاره‌یانده‌کات، شۆڕشی فه‌ره‌نسی چه‌ند سه‌ره‌تای ڕژێمێکی نوێی هێنایه‌گۆڕێ، میراتگری ئه‌و شۆڕشه‌، واته‌ چینی کرێکار، ئاگاداری سه‌ره‌تاكانی ڕژێمە نوێیهكە‌یه‌، ئه‌ویش (یه‌کگرتن)ی هه‌موو گه‌لانه‌، واته‌ دروستبوونی (کۆنفیدڕاڵی کۆنفدراڵییه‌کان) ئه‌و چەمك و واژەیە له‌ خۆڕا و به‌ ڕێکه‌وت به‌کارنه‌هێنراوه‌، میراتگری ئه‌و شۆڕشه‌ لێیان به‌ ئاگایه‌‌‌‌.

(پرۆدۆن) پێشبینی ئه‌وه‌یکردووه‌، که ‌”سه‌ده‌ی بیست‌ ده‌بێته‌ چه‌رخی دروستبوونی فێدراڵییه‌کان”.

پاشان (باکۆنین) له‌و بواره‌دا تێڕوانینی (پرۆدۆن) به‌رزده‌نرخێنێت و هه‌وڵی پێشخستن و قوڵکردنه‌وه‌ی ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆی خۆی و دژی (یه‌کێتی ده‌سه‌ڵاتخواز) ده‌وه‌ستێته‌وه ‌و لایه‌نی (یه‌کێتی فیدراڵی) ده‌گرێتەوە، ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ وتوویه‌تی ” کاتێك ده‌وڵه‌ت له‌نێودەبرێت و سته‌مکاری به‌سه‌ر تاکه‌کانه‌وە له‌نێوده‌چێت، ئه‌و کاته‌ هاوبه‌شییه‌کان و شاره‌وانییه‌کانی ناوچه‌کان و هه‌رێمه‌کان گورجوگۆڵتر و كوتوارییترو به‌هێزتر ده‌بن، (ده‌سه‌ڵاتخوازان) هه‌میشه‌ یه‌کێتی ڕوخساری دۆگماتیستی میرایەتی و یه‌کێتی زیندووی كەتواریی تێه‌ڵوپێکه‌ڵده‌که‌ن، یه‌کێتی زیندوو و كەتواریی زاده‌ی ورده‌کارییه‌کانی تاکه‌کان و په‌یمانێکی ئازادانەی (…) هاوبه‌شییه‌ کرێکارییه‌کانی شاره‌وانییه‌کانی هه‌رێمه‌کان و وڵاتەكانە.

(باکۆنین) جه‌ختی له‌سه‌رئه‌وه‌ کردووەته‌وه‌، که‌ دەبێت له‌ نێوان شاره‌وانییه‌کانی ناوچه‌کان و هه‌رێمه‌ سه‌ربه‌خۆکاندا بازنه‌یه‌کی په‌یوه‌ندیی هه‌بێت، چونکه‌ هاریکاری له‌ ئازادی جیاناکرێته‌وه‌، با شاره‌وانییه‌کانیش سه‌ربه‌خۆبن، ئێمه‌ ناتوانین ئه‌وه‌ بهێنینه‌ پێشچاومان، که‌ فیدرالی ده‌بێتە مایه‌ی دروستبوونی گۆشه‌گیری و خۆپهر‌ستی، چونکه‌ ئه‌و شاره‌وانییانه‌ هه‌ست (…) به ‌گرنگی هاریکاری نێوان خۆیان ده‌که‌ن و توندوتۆڵ یه‌کده‌گرن، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و یه‌کگرتنه‌ کاربکاته‌ سه‌ر ئازادی هیچکامێکیان.

له‌ دونیای نوێدا له‌ هه‌مان وڵاتدا و له‌نێوان هه‌موو پارچه‌کانیدا، هه‌روه‌ها له‌نێوان وڵاته‌ جۆراوجۆره‌کانیشدا، چه‌نده‌ها په‌رژه‌وه‌ندی مادی و هزریی و وره‌یی هه‌ن، که‌ دروستبوونی یه‌کێتی به‌چه‌شنێك كەتواریی بێت، گه‌ر ده‌وڵه‌تیش له‌نێوببرێت ئه‌و هه‌ر بتوانێت بژی.

فیدرالی چه‌کێکی دوولایەنەیە، باشتر بڵێین دوو جۆره‌ جگه ‌له‌وه‌ی که‌ باسمانکرد، جۆرێکی دی هه‌یه، كە بە‌ ‌ فیدراڵی (الجیرندیة girondin) ناسراوه‌ *** ئه‌م جۆره‌یان سه‌رده‌می شۆڕشی فه‌ره‌نسی دژی شۆڕشخوازیی بووه‌، ته‌وژمی پاشایی (شارل مۆراس) **** بووه‌، داوای پراکتیزه‌کردنی (ناوچه‌گه‌ریی le régionalisme)ی کردووه‌، ئه‌و جۆره‌ فێدراڵییه‌ له‌ هه‌ندێك وڵاتدا پیاده‌ده‌کرێت، بۆ نموونه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا و سروشتێکی ده‌ستووریی پێدەبه‌خشرێت، به‌بێئه‌وه‌ی ئه‌و به‌خشینه‌، هه‌موو مافه‌ شارستانییه‌کانی *******، تاکه‌کانی له‌به‌رچاوبگرێت، بۆ نموونه‌ مافه‌کانی (پێستڕه‌شه‌کان)

(باکۆنین) له‌و بڕوایه‌دا بووه‌، که‌ ته‌نها سۆسیالیزم ده‌توانێت خۆراکبه‌خشی نێوه‌ڕۆکه‌ شۆڕشگێڕه‌کەی‌ فێدرالیزم بێت، هه‌ر له‌و بڕوایه‌شه‌وه‌ بووه‌، که‌ لایه‌نگره‌کانی ئه‌و له ئیسپانیا پارتی فیدراڵیی بۆرجوازیان ڕه‌تکردەوە، ئه‌و پارتە (پی ی مارگال Pi y Margall) پێشڕه‌ویی ده‌کرد، ئه‌و زه‌لامه‌ خۆی به‌ (پرۆدۆن)ی زانیوه‌، لایه‌نگره‌کانی (باکۆنین) ته‌نها هه‌ر ئه‌و حزبه‌یان ڕيتنه‌کردەوه‌، به‌ڵکو ساڵی 1873 ***** سه‌رده‌می کۆمارییه‌ ته‌مه‌ن کورته‌ له ‌باربراوه‌که‌‌،باڵی چه‌پی (کانتونیان)یشیان ****** ڕەتکردەوە


********************************
په‌ڕاوێز
* پەرتووكی – من العقیدة الی الممارسة، دانییل گیرین
** بابه‌تی (12) له‌ (گه‌ڕان به‌دوای کۆمه‌ڵگه‌ی داهاتوودا)ی په‌رتووکی ناوبراو، به‌ بیروبۆچوونی من کارێکی خراپناکه‌ین، گه‌ر ئه‌و جۆره‌ فێدراڵییه‌ی (پرۆدن) و (باکۆنین) به‌راوردبکه‌ین به‌ ده‌ستخستنه‌ نێوده‌ست و ماچوموچه‌ ڕامیارییه‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ بۆ نموونه له ‌‌(عێراق)-و-ك

*** les girondins کۆمه‌ڵه‌یه‌کی ڕامیاریی بووه‌، سه‌رده‌می شۆڕشی فه‌ره‌نسی دژی باڵاده‌ستی پاریس بووه‌. و.ع
**** نووسه‌رێکی فه‌ره‌نسی 1868-1952 نه‌ته‌وه‌خوازی توندڕه‌و بووه‌، بیروڕاکانی کاریگه‌رییه‌کی زۆریان له‌سه‌ر باڵی کۆنەپارێزی بۆرجوازی فه‌ره‌نسی داناوه‌. و.ع
***** مافی تاك له‌وه‌ زیاتر، که‌ وێردی سه‌رزمانی سیاسه‌تبازه‌ ده‌مقه‌ڵه‌باڵغه‌کانه ‌و هیچیتر نییه‌، بۆچی؟ چونکه‌ مافی تاك له‌وێدا به‌ربه‌ستده‌کرێت، که‌ مافی ڕه‌های ده‌وڵه‌ت ده‌سپێده‌کات، مافی ڕه‌های ده‌وڵه‌تیش هه‌موو کونوقوژبنه‌کانی نێو کۆمه‌ڵگه‌ی ته‌نیوه‌ . و.كـ
****** له‌ (کانتون)ه‌وه‌ هاتووه‌، جۆرێکه‌ له‌ دابه‌شکردنی به‌ڕێوه‌بردن، له‌و چه‌شنه‌ی ئێستای سویسرا. و.ع

دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ / ٨

                                                       زاهیر باهیر-   له‌نده‌ن

     به‌شی هه‌شته‌م وکۆتایی

                  

له‌سه‌ڵی 1937 حکومه‌تی ناوه‌ندی دانی به‌وه‌دا نا، کە پیشه‌سازی جه‌نگی له‌کاته‌لۆنیا 10 جار زیاتر له‌هه‌موو پیشه‌سازی باقییه‌که‌ی دیکه‌ی ئیسپانیا به‌رهه‌مده‌هێنێت ، وتیشی گه‌ر کا‌ته‌لۆنیا ئه‌کسێسی بۆ کڕینی کەرەستەی خاوە‌ پێویستە‌کانی، هەبووایه‌، ئه‌وه‌چوار ئه‌‌وه‌نده‌ی دیکه‌ی به‌رهه‌میده‌هێنا.

گه‌ر وه‌کو نمونه‌یه‌كیش هەرەوەزییبوونەوەی گوندەکان وه‌رگرین، ئه‌وا ده‌بینین دابه‌شکردنیش گۆڕانکاری به‌سه‌ردا هاتووه‌، زۆرێك لە دەڵاڵە ‘middlemen’ مشەخۆرەکان که‌له‌نێوان به‌رهه‌مهێنه‌ر و به‌کاربه‌ری به‌رهه‌م و کاڵاکاندا بوون ، ئیدی ڕۆڵیان له‌دابه‌شکردندا نه‌ما، له‌م بواره‌شدا سه‌رجه‌می بازارە گەورەکانی کڕین و فرۆشتنی ماسی و هێلکه‌و میوه‌سه‌ره‌کییه‌کان و سه‌وزه‌، که‌وه‌تنه‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵکه‌وه. ئاڵووێری شیریش له‌به‌رشه‌لۆنه‌کرایە هەرەوەزی و زیاتر له ‌کارگه‌ی لێدروستکراوی شیره‌مه‌نی که‌پیس بوون و مه‌رجه‌کانی ته‌ندروستییان تیادا نه‌بوو داخران، له‌هه‌موو شوێنێکدا کۆمیتەکانی دابینکردنی کاڵا پێداویستییه‌کان پێکهاتن ، هه‌موو ئه‌مانه بوونە هۆی ئەوەی چینه‌کانی ناوه‌ڕاست، هیوابڕاو بن ، چونکه‌ئیدی ئه‌و ڕێگایه‌یان لێگیرا‌که‌ ببنه‌به‌ڕێوه‌به‌رانی گه‌وره‌، به‌مشێوه‌یه‌ شۆڕش هه‌نگاوێکی به‌ره‌ودواوه‌بوو بۆ ئه‌وان.

سندوقی دانانی پاره‌به‌شێوه‌یه‌کی یه‌کسانی بۆ یارمه‌تیدانی هەرەوەزییە هه‌ژاره‌کان دانرا، له‌ڕاستیشدا گرفتێکی زۆر هه‌بوون، به‌هۆی ئه‌وه‌ی بازاڕێکی زۆر که‌م‌له‌ناوچەی/سنووری فاشسته‌کاندا بوون ، ده‌ستیان پیادا ڕانه‌ده‌گه‌یشت، هه‌روه‌ها هه‌ندێکیش له‌بازاڕه‌بێیانه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی کاتی له‌ده‌ستچووبوون به‌هۆی ده‌ستنه‌گه‌یشتن به‌سه‌رچاوه‌کانی ناردن و خستنه‌به‌رده‌ست، بەزۆری کەرەستە خاوەکان کەم بوون، وەك سەرچاوەی دابینکردن لەدەستچوبوون، له شانی ئه‌مه‌شه‌وه‌گرفتێکی دیکه‌ش هه‌بوو ئه‌ویش پاره‌ی هه‌ره‌وه‌زییه‌کان، بوو له‌لایه‌ن حکومه‌تی ناوه‌ندییه‌وه به‌( هۆکاری سیاسییه‌وه‌) ڕاگیرابوو. ئه‌مه‌ش کێشه‌یه‌کی جددی بوو، چونکه‌بواری به‌ده‌ستگه‌یشتنی شته‌کانی که‌مکردبووه‌وە، که‌خودی ئه‌مه‌ش هەرچەندە دروستکراو بوو. هه‌بوونی گرفتی نوقسانی سه‌رچاوه‌کانی پاره‌ی نقد بوو، که‌ڕێگای به‌به‌گه‌ڕخستنی پاره‌و کردنی پلانی، گرتبوو، ( له‌سه‌رده‌می شۆڕشدا بانقه‌کان ده‌ستیان به‌سه‌ردا نه‌گیرابوو، ئاڵتونی یه‌ده‌کی ده‌نێررا بۆ حکومه‌ت و له‌ده‌ستی ئه‌ودا ده‌مایه‌وه‌، CNT بەتەمای ئەوە بوو که‌ده‌ستیان به‌سه‌ردابگرێت، به‌ڵام له‌ دواساتدا پاشگه‌زبووه‌وه‌.

له‌گه‌ڵ هه‌بوونی ئه‌م گیروگرفتانه‌شدا ، بڕی به‌رهه‌مهێنان زیادیکرد و ئاستی ژیانی زۆربه‌ی چینی کرێکاران باشتر بوو. مانگی ئۆکتۆبه‌ری 1936 حکومه‌ت ناچار بوو, که‌دان به‌هەرەوەزییەکاندا بنێت و بیانناسێت، ئه‌مه‌شی به‌ده‌رکردنی ڕاگه‌یاندراوێك (مه‌رسومێك) کرد، که‌چاری نه‌مابوو و که‌وتبووه‌ئه‌مری واقیعه‌وه‌، هه‌روه‌ها هه‌وڵێکیش بوو له‌کۆنترۆڵکردنی هەرەوەزییەکان له‌ئاینده‌دا .

ئه‌مه‌ی سه‌ره‌وه‌ ته‌نها خێرا چاوپیاخشاندێك بوو، سه‌باره‌ت هەرەوەزییکردنەوە، چۆن ڕوویداوە و کاریکردووە، به‌ڵام به‌بڕوای ئه‌نارکیسته‌کان، شۆڕش له‌وێشدا نه‌ده‌وه‌ستا. بۆ یه‌که‌م جار له‌ئیسپانیادا زۆرێك له‌کرێکاران له‌خزمه‌تگوزارییه‌کانی چاره‌سه‌ر و ته‌ندروستیی، سوودبه‌خشبوون ، که‌له‌لایه‌ن کرێکارانی فێدراسیۆنی CNT به‌شی ته‌ندروستی و چاره‌سه‌ره‌وه‌ڕێکخرابوو. فێدراسیۆنەکە‌پێکهاتبوو له‌چل هه‌زار له‌کرێکارانی ته‌ندروستیو چاره‌سه‌ر که‌بریتیبوون له‌برینپێچی ژنان و پیاوان، دکتۆر و ئه‌وانه‌شی که ‌کاروباری کاغه‌زکاری [کاری ئه‌دمین]و تۆمارکردنیان ده‌کرد. هه‌روه‌ها بۆ جارێکی دیکه‌ش سه‌رکه‌وتنی گه‌وره‌له‌کا‌ته‌لۆنیا بوو، که‌دڵنیایی ئه‌وه‌ی تیادا کرایه‌وه‌،‌هه‌ر 2.5 ملیۆن دانیشتوانه‌که‌ی چاره‌سه‌ری کێشه‌ته‌ندروستییه‌کانییان به‌خۆڕایی بکرێن، له‌ته‌ك ئه‌وه‌شدا قوربانییه‌کانی جه‌نگیش چاره‌سه‌رکران. هاوکاتیش پرۆگرامی خۆپاراستن له‌نه‌خۆشی،له‌بنکه‌کانی ته‌ندروستی و چاره‌سه‌رکردنی نێو کۆمۆنێتیه‌محه‌لییه‌کاندا، دانرا. کرێکاره‌کان له‌کۆنگره‌ی ساڵی 1937دا پلانێکی به‌رچاوگرتنی ته‌ندروستییان بۆ ئاینده‌، داڕێژا و گه‌ر شۆڕش سه‌رکه‌وتوو بووایه‌، ئه‌نارکیسته‌کانی ئیسپانیا ،ده‌یانتوانی جێبه‌جێیبکه‌ن. ‌

***

بایەخ و گرنگێتی هەرەوەزییە کرێکارییه‌کان له‌ئیسپانیا له‌و نموونانه‌ی که‌پێشکه‌شیانکردن ، ده‌رده‌که‌ون، ڕاو بۆچوونه‌کانی ده‌سته‌بژێر هه‌ر له کۆن ‌و له‌و کاته‌شدا ، کاریان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ده‌کرد، که‌گوا یه‌’ یاسای جه‌ماوه‌ریی‌’ له‌لایه‌که‌وه‌کارێ ئه‌سته‌م و مه‌حاڵه‌( موسته‌حیل) و له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌چونکه‌ئه‌وه‌کاری ده‌وڵه‌ته‌، سه‌ره‌نجام ده‌بێته‌جێی مەسخەرە و قه‌شمه‌ری. کرێکارانی ئیسپانیا ئه‌وه‌یان نیشاندا که‌هه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌درۆن‌و درۆ ده‌رچوون و له‌ئاستێکی گه‌وره‌شدا ئه‌وه‌یان نیشاندا بۆ‌ئێستاش هه‌ر وه‌کو ئه‌و سه‌رده‌مه‌، ئایدیایه‌کی کۆنکرێتییان خسته‌به‌رده‌ممان، که‌چۆن کۆمه‌ڵ له‌لایه‌ن کرێکارانه‌وه‌له‌ڕێگایه‌کی ئازاد و دیمۆکراتیانه‌وه ‌ده‌توانرێت ڕێکبخرێت ، ئه‌مه‌ش جێگروه‌یه‌که‌( به‌دیل) ده‌شێ بکرێت.

له‌گه‌ڵ هه‌بوونی ئه‌م نموونه‌گه‌وره‌یه‌شدا ، ئێمه‌هێشتا ڕووبه‌ڕووی تێکۆشانێکی سه‌خت و گران له‌ئا ینده‌دا ده‌بینه‌وه‌، که‌چۆن سیسته‌می سه‌رمایه‌داری له‌ته‌ك چاوچنۆکی و ڕەنج و ژیانی هه‌ژارانه‌و هه‌‌روه‌ها ململانێکه‌یدا کۆتایی پێبهێنین. ئێستاش هه‌ر وه‌کو هه‌ر کات و سەردەمێکی دیکه‌ئه‌وه‌به‌رچاوبگرین، که‌چۆن ئه‌م تیكۆشانه‌مان یه‌کبخه‌ین، ئامانجه‌کانی چیبن و چ شێوازێك ده‌توانین به‌کاربهێنین . ده‌بێت ئامانجمان شۆڕش بێت و ئامانجمان دیمۆکراسی ڕاسته‌قینه‌بێت. ئه‌مانه‌‌ئامانجە بنەڕەتییەکان/ کرۆکییەکانن، چه‌ند خاڵێکن ده‌بێت پێیان بگه‌ین و له‌سه‌ریان ڕێکبکه‌وین پێشئه‌وه‌ی هه‌رگیز بتوانین شتێك بگۆڕین. بۆکردنی ئه‌مه‌ش، ئێمه‌وه‌کو ئه‌نارکیسته‌کان ، مشتومڕ لەسەر ئه‌وه‌ده‌که‌ین، که‌ده‌بێت خۆمان له‌و شوێنه‌ی که‌به‌هێزین ، دروستبکه‌ین و ڕێکبخه‌ین، ئیدی له‌سه‌ر کار بێت یاخود ناو کۆمۆنێتییه‌که‌. ڕێگاو شێوازه‌کانمان ده‌بێت له‌سه‌ر بنچینه‌ی هاوپشتی کرێکاران و هه‌ژاران بینا بکه‌ین، چالاکی ڕاسته‌وخۆ ئه‌نجامبده‌ین، ده‌بێت نیشانه‌له‌زیادکردنی خودچالاکی کرێکاران و هه‌ژاران بگرین، هه‌میشه‌ش ده‌بێت هانی به‌شداریکردن بده‌ین .

شتێك که‌‌هیچ گومانێکمان تیایدا نه‌بێت،ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌که‌په‌ڕله‌مان گۆڕانکاری بۆ ئێمه‌ناهێنێت، گوڕانکارییه‌ك که‌ئێسته‌پێویسته‌. په‌ڕله‌مان ڕێگا و ئامرازه‌کانی چه‌واشه‌کردنی دیمۆکراسییه‌، ئاراستەکردنی تێکۆشانە کەتوارییەکان بەرەو کۆتاییەکی پارێزراو و ئه‌مین (ئاساییش)، ده‌بات، ڕۆژ بە ڕۆژ په‌ڕله‌مان بۆ بزوتنه‌وه‌ی کرێکاران ده‌بێته‌‌گۆڕستان. ئه‌وه‌هه‌ڵه‌یه‌که‌و‌نابێت ئێمە دووباره‌ی بکه‌ینه‌وه‌.

چەند لینکێك لەبارەی دیمۆکراسی ڕاستەوخۆوە

https://en.wikipedia.org/wiki/Direct_democracy

https://en.wikipedia.org/wiki/Democracy

http://usgovinfo.about.com/od/thepoliticalsystem/a/Direct-Democracy.htm

http://dictionary.reference.com/browse/direct+democracy

دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ / ٧

و: زاهیر باهیر- له‌نده‌ن

ىه‌شی حه‌وته‌م:

له‌شاره‌کاندا:

له شوێنه‌پیشه‌سازییه‌کاندا بارودۆخه‌که‌تۆزێك جیاوازبوو، هەرەوەزییبونه‌وه‌ به‌و فراوانیی و چه‌قبه‌ستوه‌ی که‌له‌ده‌ره‌وه‌ی شاره‌کاندا ( لادێکاندا) هه‌بوون ، له‌وێ نه‌بوون ، به‌ڵام هێشتا له‌ئاستێکی گه‌وره‌دا بوونیان هه‌بوو. له‌به‌رشه‌لۆنه‌زیاتر له‌3000 کۆمپانیا، هەرەوەزیی کرابوون ، سه‌ر‌جه‌می به‌شی‌گشتی‌خزمه‌تگوزارییه‌کان نه‌ك هه‌ر له‌که‌ته‌لۆنیا به‌ڵکو له‌سه‌رانسه‌ری ناوچه‌ی کۆمارییدا، ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیرابوو و له‌لایه‌ن کۆمیته‌‌کرێکارییه‌کانه‌وه‌، به‌ڕێوه‌ده‌بران.‌

بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ندێك ئایدیا و زانیاری له‌سه‌ر فراوانی هه‌ره‌وه‌زییه‌کان بده‌ین، با ته‌ماشای ئه‌م لیسته‌بکه‌ین که‌له‌لایه‌ن یه‌کێك له‌چاودێره‌کانه‌وه‌خراوه‌ته‌به‌رده‌ست . ئه‌و ده‌ڵێت:
‘ هێڵەکانی ئاسن، فارگۆنی شەمەندەفەرەکان و باسەکان، ته‌کسی و پاپۆڕ و کۆمپانیای کاره‌با و گاز و ئاو و کارخانه‌کانی ئه‌ندازیاری پێکه‌وه‌نانی پارچه‌کانی سه‌یاره‌و دروستکردنیان، کانه‌کانی خه‌ڵووز و چیمه‌نتۆ و چنین و کارگه‌کانی کاخه‌ز و کارخانه‌ی که‌ره‌سه‌و پێویستییه‌کانی ئه‌وانه‌ی له‌مه‌تیریاڵی کاره‌بایی و کیمیاوی دروستده‌کران، کارگه‌کانی دروستکردنی بوتڵی شووشه‌و عه‌تر و کارگه‌کانی پرۆسه‌و دروستکردنی خواردن وپرۆسه‌ی دروستکردنی بیره‌، ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیرا، هه‌روه‌ها ڕۆژانامه‌کان و کارگه‌ی چاپکردن و دوکانه‌کان و مه‌خزه‌نه‌کان و هۆتێله‌کان و چێشتخانه‌فاخیره‌کان و باڕه‌کان و هاوچه‌شنه‌کانی ئه‌مانه‌که‌خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی بوون له‌لایه‌ن هەرەوەزییەکان و کۆمیتەکانی کرێکارانه‌وه‌‌کۆنترۆڵکران یا مانەوەیان لە دەستی خاوەنەکانیان هەمان گرنگییان هەبوو….شانۆی وێنەری جولاو و شانۆی ئاسایی، ڕۆژنامەکان و جاپخانەکان، دوکانەکان، هەنبارەکان و هوتێلەکان، ڕیێستورانە ناودارەکان و یانەکان/باڕەکانیش بەهەمان شێوە دەستیان بەسەردا گیرا.

بەزۆری شوێنه‌کانی کارکردن که‌خاوه‌نه‌کانیان به‌رهه‌مهێنانیان بۆ تێشکاندنی شۆڕش وه‌ستاندبوو یاخود هه‌ڵهاتبوون، ده‌ستی به‌سه‌ردا ده‌گیرا، به‌ڵام کرێکاره‌کان له‌م شوێنانه‌دا له‌کارکردن نه‌وه‌ستاون هه‌ر هه‌موو شوێنه ‌گه‌وره‌کانی کارکردن ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیرابوو، هه‌ندێکیان خراونه‌وه‌کار و لەلایەن کرێکاره‌کانه‌وه‌به‌ڕێوه‌براون‌. له‌شوێنه‌کانی دیکه‌” کۆمیتەکانی کۆنترۆڵکردن” دروستبوون تاکو دڵنیایی به‌رده‌وامبوونی به‌رهه‌مهێنان هه‌بێت‌( ئه‌مه‌ش له‌و شوێنانه‌دا بوون که‌کرێکاران ده‌سه‌ڵاتی ته‌واویان له‌به‌ڕێو‌ەبە‌ره‌کان نه‌سه‌ندبووه‌وه‌،‌بۆ به‌کارهێنانی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان، ئه‌م کۆمیتانەیان بۆ‌ڤیتۆدان بۆ وەستانەوە و بەرگرتن لە ده‌سه‌ڵاته‌کانی بڕیارەکانی به‌ڕێوه‌به‌ره‌کان دروستکردبوو‌)
له‌هه‌ر شوێنێکی کارکردندا گردبوونه‌وه‌ی هه‌موو کرێکاران کارێکی (یه‌که‌یی)بناخه‌یی بوو، له‌نێو کرێکارانی کارخانه‌که‌دا نوێنەرەکانیان هه‌ڵده‌بژارد، تاکو بۆ کاروباره‌کانی ڕۆژانه‌نوێنه‌رایه‌تییان بکه‌ن ، هه‌ر شتێك که‌زۆر گرنگبووایه‌ده‌بوو بگه‌یه‌نرایه‌ته‌گردبوونه‌وه‌که، که ‌لێره‌شدا کۆمیتەیەكی پێنج تا پازده‌ کەسی لە کرێکاران هه‌ڵده‌بژێررا، له‌نێوان ئه‌وانیشدا به‌ڕێوه‌به‌رێك بۆ به‌ڕێوه‌بردن و چاودێریکردنی کاروباره‌کانی ڕۆژانه‌له‌شوێنی کارکردندا، هه‌ڵده‌بژێررا. له‌هه‌ر به‌شێکی پیشه‌سازیشدا شورایەکی/ ئه‌نجوومه‌نێکی پیشه‌سازی هه‌بوو، که‌نوێنه‌رایه‌تی هه‌ردوو یەکێتییە سه‌ره‌کییه‌که‌ی (CNT و UGT)و نوێنەرانی کۆمیتەکانی پێکهاتبوو، هه‌روه‌ها شارەزایانی تەکنیکی لەو کۆمیتانەدا بۆ ڕێنوێنی تەکنیکی‌، بوونیان هه‌بوو. ئه‌رکی شورا پیشەسازییەکان داڕشتنی پلانی گشتی ته‌واو، بۆ پیشه‌سازییه‌کان، بوو.

ترامی [شەمەندەفەری خیابانی] به‌رشه‌لۆنه‌نموونه‌یه‌کی باشه، بۆ ئه‌وه‌ی که‌وەك‌نموونه‌ی کاتی ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی شوێنه‌کانی سه‌رکار له‌لایه‌ن کرێکاران، بهێنرێته‌وه‌‌:
له‌سه‌رجه‌می 7000 کرێکار که ‌له‌سه‌رده‌می شۆڕشدا له‌هێڵی ترامدا کاریانده‌کرد ، 6500 کرێکاریان ئه‌ندامی نقابه‌یCNT بوون . به‌هۆی هه‌بوونی شه‌ڕ له‌شه‌قامه‌کاندا هه‌موو ئامرازه‌کانی هاتووچۆ له‌کارکردن وه‌ستابوون، له‌به‌ر ئه‌مه‌ش نقابه‌ی کرێکارانی هاتووچۆ ( که‌به‌نقابه‌کانی CNT ناوده‌بران) کۆمیسیۆنێکی له‌7 که‌س، پێکهێنا، تاکو ئۆفیسه‌کانی به‌ڕێوه‌بردن، داگیربکه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وانی دیکه‌ئامرازه‌کانی هاتووچۆ بپشکنن و ئه‌وانه‌یان که‌کار ناکه‌ن، پلانی چاککردنه‌وه‌و شتی دیکه‌که‌بۆ به‌گه‌ڕخستنه‌وه‌یان پێویسته‌، بکه‌ن. پێنج ڕۆژ دوای وه‌ستانی شه‌ڕ 700 ترام له‌بری 600 که‌له‌کاتی ئاساییدا به‌کارده‌هێنران، هه‌موویان به‌ڕه‌نگی ڕه‌ش و سوور که‌ڕه‌نگه‌کانی نقابه‌یCNT بوون ڕه‌نگکران و له‌شه‌قامه‌کانی به‌رشه‌لۆنه‌، که‌وتنه‌وه ‌گه‌ڕ.

له‌گه‌ڵ ڕۆیشتن و کۆتاییهێنان به‌هاندانی کارکردن بۆ مه‌به‌ستی دروستکردنی قازانج ، سه‌لامه‌تی چووه ‌پله‌ی یه‌که‌م و زۆریش بایەخی پێدرا‌، به‌و هۆیه‌شه‌وه ‌ژماره‌ی ڕووداوه‌کانی هاتووچۆ (حادیسه‌) هاتنه‌خواره‌وه‌، له‌شانی ئه‌وه‌شه‌وه ‌نرخی بیتاقه‌ش‌هاته‌خواره‌وه‌و خزمه‌تگوزاریش باشتر بوون. له‌ساڵی 1936 دا زیاتر له‌183 ملیۆن نه‌فه‌ر گوێزراوه‌ته‌وه‌، له‌ساڵی 1937 دا ئه‌م ژماره‌یه‌چووه‌سه‌ره‌وه‌بۆ 233 ملیۆن . ترامه‌کان وا به‌ڕێکوپێکی و بێ گرفت به‌ڕێوه‌ده‌بران که‌‌کرێکاران توانییان به‌پاره ‌ یارمه‌تی به‌شه‌کانی دیکه‌ی هاتوچۆ له‌ده‌ره‌وه‌ی شاره‌کان ( گونده‌کا ن و ده‌وروبه‌ری شار) بده‌ن . کرێ و مووچه‌بۆ هه‌موو کرێکاران‌یه‌کسانی کراو و به‌رزکرایه‌وه‌، بۆ یه‌که‌م جار داووده‌رمان و چاره‌سه‌ری به‌لاش/ ‌خۆڕایی بۆ کرێکاران، به‌ده‌ستهات.

بۆ ئه‌وه‌ی به‌شه‌کانی پیشه‌سازی ڕێكوپێك بن و به‌باشی به‌ڕیوه‌بچن، سه‌رله‌نوێ ڕێکخرانه‌وه‌، زۆر به‌شی بچووکی نائابووری که‌له‌ڕاستیدا مه‌رجه‌کانی ته‌ندروستییان تیادانه‌بوون ( بۆ ته‌ندروستی خراپ بوون) داخران و به‌به‌کارهێنانی باشترین ئامرازه‌کانی کارکردن به‌رهه‌می دیکه‌ی پێدروستده‌کرا، له‌کاته‌لۆنیا‌70 کارگه‌ی مه‌عادن و کان و پالافتگە و داڕشتن، داخران، ژماره‌ی کارگه‌کانی پێسته‌خۆشکردن له‌71 دانه‌وه‌که‌مکرانه‌وه‌بۆ 40، هه‌روه‌ها سه‌رجه‌می پیشه‌سازی ته‌خته‌و دار له‌لایه‌ن نقابه‌ی کرێکارانی ته‌خته‌که‌به‌شێك بوون له‌نقابه‌یCNT، ڕێکخرانه‌وه‌.

درێژه‌ی هه‌یه

دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ / ٦

دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ      

                                                                                                                                                                             و: زاهیر باهیر- له‌نده‌ن

به‌شی شه‌شه‌م

له‌كێشه‌ی زه‌ویدا:

به‌هه‌ره‌‌وه‌زیکردنی زه‌وییه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی فراوان به‌رده‌وامبوون، نزیکه‌ی سێیه‌كی ( 1 له‌سه‌ر 3) هه‌موو زه‌وییه‌کان له‌ناوچه‌ی کۆمارییدا(ئه‌و ناوچه‌یه‌یه‌که‌له‌لایه‌ن هێزی ئه‌نتی فاشسته‌وه‌کۆنترۆڵکرابوو) ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیرابوون،‌له‌سه‌ر پانتایی ئه‌م زه‌وییه‌یانه‌شدا له‌پێنج بۆ حەوت ملیۆن جوتیار کاریان تیاداده‌کرد . شوێنی هه‌ره‌گه‌وره‌ئه‌راگۆن بوو که‌450 هه‌ره‌وه‌زی، تیادابوو، به‌شی خۆرهه‌ڵات ( ئه‌و ناوچه‌یه‌ی ده‌وروبه‌ری ڤالێنسیا) 900 هه‌ره‌وه‌زی، قشتالة ( ئه‌و‌ناوچه‌یه‌ی ده‌وره‌ی مه‌دریدی داوه‌) کە 300 هەرەوەزیی تیادابوون. نه‌ك ته‌نها زه‌وییه‌کان ‌هەرەوەزییکران، به‌ڵکو له‌گونده‌کانیشدا کارگه‌ی بچوك بچوك دروستکرابوون، تاکو خه‌ڵکانی ده‌ستڕه‌نگینی ناوچه‌که‌‌ئامرازه‌کانی به‌رهه‌مهێنان و کەرەستەی نێوماڵ و شتی دیکه‌به‌رهه‌م بهێنن. به‌هه‌مان شێوه‌ش نانه‌واخانه‌، قه‌سابخانه‌، سه‌رتاشخانه‌زۆری دیکه‌له‌وانه ‌بڕیاردرا که‌بکرێنە هەرەوەزیی.

هەرەوەزییبوونەوە خۆبه‌خشانه‌بوو ئه‌مه‌ش زۆر جیاواز بوو له‌وانه‌ی که‌ستالین به‌زۆره‌ملێ له‌ڕوسیا دروستیده‌کردن، بۆ ئه‌مه‌ش بانگی خه‌ڵکی گوند بۆ کۆبوونه‌وه‌ده‌کرا( زۆربه‌ی هه‌ره‌وه‌زییه‌کان له‌گوندێکی دیاریکراودا چه‌قیان به‌ستبو) ئاماده‌بووانی کۆبوونه‌وه‌که ڕازیده‌بوون له‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ی که‌هه‌یانبوو‌، وه‌کو، ئامراز و کەرەستە، ئاژاڵ و زه‌وی له‌گه‌ڵ زه‌وییه‌کانی دیکه‌ی که‌له‌خاوه‌نزه‌وییه‌گه‌وره‌کان سەندرابوونەوە، بیانکه‌نه‌موڵکی هه‌موان. زه‌وییه‌کانیش پەسەندانە دابه‌شده‌کران و ده‌درانه ‌گروپه‌کرێکارییه‌کان که‌ده‌یانخواست به‌کارییانبهێنن، هه‌ر گروپه‌ش نێره‌ره‌که‌ی [وه‌فد] خۆینوێنه‌رایه‌تی سه‌رنجه‌کانیانی لە کۆبوونەوە هەرەوزییەکاندا ده‌کرد. به‌و چه‌شنه‌ش کۆمیته‌ی به‌ڕێوه‌بردنیش هه‌ڵده‌بژێررا و به‌رپرسیار دەبوو له‌سه‌رجه‌می به‌ڕێوه‌بردنی کاروباری هەرەوەزییەکان، ئه‌مانیش چاودێریی و سه‌رپه‌رشتیی کڕینی که‌ره‌سه‌کان، ئاڵووێرکردنیان و گۆڕینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ شوێنه‌کانی دیکه‌دا، دابه‌شکردنی به‌رهه‌مه‌کان ، هه‌روه‌ها به‌رپرسیاریش بوون له ‌ئیشه‌گشتییه‌زه‌رووره‌ییه‌کانی وه‌کو بیناکردنی قوتابخانه‌کان. هه‌ر یه‌کێکیش له‌م هه‌ره‌وه‌زییانه‌ کۆبوونه‌وه‌ی گشتی به‌رده‌وامی خۆیان به‌ئاماده‌یی هه‌مو به‌شداربووان، ده‌کرد. ئه‌گه‌ر نه‌شتخواستایه‌که‌به‌شداری له‌هه‌ره‌وه‌زییه‌کاندا بکه‌یت ئه‌وه‌بڕێك زه‌وییان پێده‌دای، ئه‌ویش هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی که‌به‌شی کارکردنی خۆتی بکردایه‌و ڕێگات پێنه‌ده‌درا که‌کرێکار به‌کرێبگریت و کارت بۆ بکات.‌

شۆڕش وه‌کو چۆن بڕی به‌رهه‌مهێنانی گۆڕی و سه‌رخست، هه‌ر ئاوا دابه‌شکردنیش گۆڕرا و ده‌بووایه ‌له‌سه‌ر بناخه‌ی پێویستی خه‌ڵکی بوایه‌، له‌زۆر شوێنیشدا به‌کارهێنانی پاره هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌و خه‌ڵکی ده‌ڕۆیشتنه ‌هه‌مباره‌کانی (مه‌خزه‌نه‌کانی) هەرەوەزی و ( زۆر جار هه‌مباره‌کان که‌نیسه‌کان بوون که‌کرابوونه‌هه‌مبار ) ئه‌وه‌ی که‌پێویستیان بوو، له‌وەی لەوێ هه‌بوو ده‌یانبرد‌. له‌حاڵه‌تی که‌می شمه‌کدا ( نوقسانی) ، سیسته‌می بیتاقه‌به‌کارده‌هێنرا بۆ دڵنیابوونه‌وه‌له‌وه‌ی که‌هه‌موو که‌سێک ئه‌وه‌ی هه‌قی بووه‌ده‌ستی که‌وێت‌، به‌ڵام به‌گشتی له‌سایه‌ی سیسته‌می نوێدا، به‌رهه‌مهێنان زیادی کردبوو ، ئه‌مه‌ش گرفتی که‌می شمه‌کی ، نه‌هێڵابووه‌وه‌‌.

له‌به‌شی کشتیاریشدا، شۆڕش له‌کاتێکی له‌باردا ده‌رکه‌وت، له‌حاڵه‌تی ئاساییدا که‌دروێنه ‌ده‌کرا و به‌رهه‌مه‌که‌ی ده‌فرۆشرا و تاکو قازانجێکی باش بۆ چه‌ند خاوه‌نزه‌وییه‌ك بهێنێت، به‌ڵام له‌سه‌رده‌می شۆڕشدا له‌بری ئه‌وه‌ی بفرۆشررێت دابه‌شده‌کرا به‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌پێویستیان پێیبوو. دکتۆره‌کان، نانه‌واکان، ده‌لاکه‌کان….هتد له‌به‌رامبه‌ر پێشکه‌شکردنی خزمه‌ته‌که‌یاندا ئه‌وه‌نده‌ی که‌پێویستیان پێیبوو ، ده‌یاندرایه. له‌و شوێنانه‌شدا که‌ پاره‌هه‌ڵنه‌وه‌شابووه‌وه‌و هێشتا ئه‌و سیسته‌مه‌مابوو’ موچه‌ی خێزانی’ هێنرایه‌کایه‌وه‌، مووچه‌که‌ش له‌سه‌ر بناخه‌ی پێداویستی بوو، نه‌ك به‌گوێره‌ی ژماره‌ی کاژێره‌کانی سه‌رکار.‌

له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌کرێکاره‌ فه‌نییه‌کان و ئه‌ندازیارانی کشتوکاڵ له‌به‌کارهێنانی باشتری زه‌وییه‌کاندا، یارمه‌تی جوتیاره‌کانیان ده‌دا، له‌به‌ر ئه‌مه‌ش به‌رهه‌م به‌شێوه‌یه‌کی زۆر زیادیکرد، هاوکاتیش میتۆده‌زانستییه‌مۆدێرنه‌کان خرانه‌به‌ر‌ده‌ست و له‌هه‌ندێك شوێندا بڕی به‌‌رهه‌م به ‌ڕێژه‌ی له‌%50 سه‌رکه‌وت .به‌رهه‌م و خواردنی کافی بۆ به‌شداربووانی ناو هەرەوەزییەکان و دەستەچەکدارەکان له‌و ناوچانه‌ی که‌بوونیان هه‌بووایه‌، هه‌بوو، زۆربه‌ی کاتیش ئه‌وه‌ندش هه‌بوو تاکو ئاڵووێر له‌گه‌ڵ هەرەوەزییەکانی شاردا، بۆ ده‌ستخستنی ئامراز و ماشێنه‌کان، پێبکرێت. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش خواردن به‌لیژنه‌کانی دابه‌شکردنیش که‌له‌ناوچه‌شارنشینییه‌کاندا داده‌نیشتن، ده‌درا.

سه‌رکه‌وتووترین فێدراسیۆنەکانی هەره‌وەزییەکان که‌دروستکرابوون له‌ئاراگۆن بوون، له‌مانگی حوزه‌یرانی ساڵی 1937دا پلێنوێمی فێدراسیۆنەکانی جوتیارانی ده‌ڤه‌ره‌کان، به‌سترا، ئامانجی ئه‌مه‌ش دروستکردنی فیدراسیۆنی سەرتاسەری ‘بۆ هاوکاریکردن و فراوانکردنی بزوتنه‌وه‌ی به‌شداربووانی هەرەوەزییەکان بوو،هه‌روه‌ها بۆ دڵنیابوونه‌وه‌بوو له‌دادوه‌رێتی دابه‌شکردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی که‌زه‌وییه‌کان ده‌یاندا، نه‌ك هه‌ر به‌ته‌نها له‌نێوانی هەرەوەزییەکاندا به‌ڵکو بۆ هه‌موو وڵاته‌که’‌.به‌داخه‌وه ‌زۆر له‌هەرەوەزییەکان تێکشکێنران نه‌ك له‌لایه‌ن هێزی (فرانکۆ)وه‌، به‌ڵکو له‌سه‌رده‌ستی سه‌ربازه‌کانی جەنەڕاڵ (لیستەر)ی ستالینیست، پێشئه‌وه‌ی ئەوە ڕووبدات.

بەشداربووانی هەرەوەزییەکان تەنیا به‌دووی بەرهەمهێنانی کەرەستەکانی خۆشگوزەرانییەوە نەبوون، به‌ڵکو به‌قووڵیش خۆیان به‌خوێندن و په‌روه‌رده‌شه‌وه‌، خەریککردبوو، ئاوڕیان لەو بوارەش دابووەوە، هه‌ر به‌هۆی ئه‌م هه‌وڵه‌شه‌وه‌گه‌لێک له‌منداڵان بۆ یه‌که‌مجار که‌وتنه‌به‌ر خوێندن و په‌روه‌ردکردنه‌وه، دیاره‌ئه‌مه‌ش قوتابخانه‌یه‌کی ئاسایی نه‌بوو‌، به‌ڵکو میتۆدەکانی/ شیوازەکانی Francisco Ferrer (فرانسیسکۆ فێرێر)ی پەروەردەکاری ئەنارکیستی ناسراوی جیهانی بەکاربران. له‌وێدا منداڵان فێری مه‌هاره‌تی خویندنه‌وه‌و نووسینی بناخه‌یی ده‌بوون و دواتریش هانده‌دران له‌سه‌ر مه‌هاره‌ی بیرکردنه‌وه‌به‌خۆیان و ده‌ستپێشخه‌رییان (موباده‌ره‌)، پیره‌کانیش چاودێریده‌کران و گه‌ر پێویستیشی بکردایه‌خانووی تایبه‌تییان بۆ دروستده‌کرا، هه‌روه‌ها هەڵهاتووانی ئەو دەڤەرانەی کە فاشیستەکان دەستیان بەسەردا گرتبوون و په‌نایان هێنابوو چاودێریده‌کران و کاروباره‌کانیان ڕێکده‌خرا.

درێژه‌ی هه‌یه