هەڵوێسی ئەمریکا و غەرب

زاهیر باهیر

28/10/2022

من وا هەست دەکەم کە ئەمەریکا و غەرب ڕوخانی  ڕژێمی ئێرانیان پێ باش نەبێت لەبەر بوونی چەند هۆکارێك کە مانەوەی هەمان ڕژێم تا رادەیەكی زۆر لە بەرژەوەندی هەردوولایانە .

یەك: مانەوەی ئیران وەکو تەرەفێکی سەرەکی لە بەرانبەر عەرەبی سعودییەدا لای ئەوان مەبەستە هەر هیچ نەبێت لەبەر دوو هۆ: یەکەم : کڕینی چەك و تەقەمەنی و وابەستەیی زیاتری سعودییە بە ئەمان . دووەم: ئەو لە بەرانبەر وەستانەوەی ئێران و سعودییە بە یەکدی، هەمیشە وەکو پشکۆیەکی نەگەشاوە وایە و هەر کات بیانەوێت بۆ نانەوەی پشێوییەك لە ناوچەکەدا بە فویەك یا باوەشێنێك ئەو پشکۆیە دەگەشێننەوە.  لەم بارەشدا هەردوولا دەکرێت ببنە بنەمای دروستکردنی گروپی تووندڕەو بەکارهینانیان لە هەر شوێنێکدا ئەمەریکا و غەرب بیانەوێت.

دوو: هەتا  ڕژێمی ئێران بمێنێت ئیسرائییل هەست بە ئارامی تەواو ناکات هەر وەکو هێزێکی سەرەکی ناوچەکە دژی و هەم وەکو سەرچاوە وکۆمەککاری حەماس و حیزبوڵا و سوریا  و عێراقی شیعە.  لەم بارەشدا ئیسرائیل هەر وەکو هەمیشە لە باوەشی غەرب و ئەمریکادا دەمێنیتەوە هەردوولایان دەکرێت سوود بە یەکدی بگەیەنن و یەکدیش بەکاربهێنن.

سێ : تا ئێستا ئەو بزوتنەوە جەماوەرییەی ئێران وەکو بزوتنەوەیەکی بێ خاوەنی سەربەخۆ ماوەتەوە و هیچ لایەك و هیچ حیزبێك نەیتوانیوە ئیدیعای خاوەندارێتی لێبکات.  ئەمەش لە ئێستادا پرسیارێکی بێ وەڵام لای ئەمریکییەکان و غەربییەکان دروست دەکات کە ئایا لەگەڵ شەیتانی هەنووکەدا دەست و پەنجە نەرم بکەن یا جاوەڕوانیکردنی شتێکی ” خراپتر ” کە ڕەنگە گۆڕانکارییەکی جیاواز لە ویست و خواستی ئەوان بهێنێتە کایە.

چوار: مانەوەی ڕژێمی ئێران بەهانە و بیانویەکی باشە بە جێگیربوونی زیاتر و داکوتانی پێگەی باشتر و دانانی بنکەی سەربازی  لە لایەن ئەمەریکاوە لە عێراق و لە سعودییەوە و شوێنەکانی دیکە وەکو هێزێکی ئێحتیاتی لە ناوچەکەدا لە بەرانبەر هەموو ڕودا و مەترسییەکی ناوخۆی ناوچەکە و وجوودی ڕوسیاش دژ بەوان.

پێنج: داڕمانی ڕژێمی ئێران یانی تەواوبوونی ئەو گەمە خوێناوییە کە 42 ساڵی ڕەبەقە ئەوان ڕەشوڕووتی ئێران و عێراق و تەواوی ناوچەکە لەو خوینەدا دەگەوزێنن، کە مانەوەی سەرەوەریی و سەروەتی ئەوانە.بە دڵنیاییەوە  ڕەنگە هۆکاری دیکەش هەبن بەڵام من لە ئێستادا پەیان پێ نابەم.

داڕمانی ئابووریی بریتانیا نەك بە گۆڕینی دەموچاوەکان بەڵکو بە گۆڕینی حیزبەکانیش زەحمەتە چارەسەر بکرێت

زاهیر باهیر

17/10/2022

ئەوەی کە ئەمڕۆ بە ناوی ئابوری  لیبراڵ لە زۆرێك لە وڵاتاندا پیادەدەکرێت، ئابووریی نییە بەڵکو جەنگێکی سەرانسەرییە کە بەرانبەر بە دانیشتوانەکەی بەڕێدەکرێت. جەنگی ڕووتانەوە و چەوساندنەوە و برسسیکردنی زۆرینە و هەڵکەندنی زۆرێك لە زێدی خۆیان و باوباپیرانیان و دروستکردنی جەنگێکی ڕاستەوخۆی کوشتن و بڕین و وێرانکارییە.

ئابوورییەك کە لەسەر خۆێن و جەنگ و کوشتن و بڕین بژی و بەردەوام بێت ئەمە چ ئابوورییەکە؟ ئابوورییەك کە بۆ کەمایەتییەکی ئێکجار کەم خێرێکی زۆر بداتەوە نەك بۆ هەموان ، چ ئابوورییەکە؟ ئابوورییەك چەند فۆرمیلەیەکی وەکو بەرزکردنەوەی بەهای پارە و دابەزینی، زیادکردنی ڕێژەی سوو و کەمکردنەوەی، هەڵئاوسانی پارە و دابەزاندنی بیسوڕێنێ و بەڕێی بکات، چ ئابوورییەکە؟ ئابوورییەك کە بە پژمەی کەسێكی زۆر دەوڵەمەندی وەکو ڕۆبێرت مەردۆك ، جۆرج سۆرۆ، ئێلون میسك ، جێف بیزۆس و بیڵ گەیت و هەندێکی تریان بدات لە تایەك لە دارایی وڵاتان، چ ئابوورییەکە؟، ئابوورییەك کە تەنها 4 وشەی بەسە لەلایەن ئەو زاتانەی سەرەو بۆ داڕمانی: ” ئەم سیستەمە هەرەس دەهێنێت” ، دەبێت چ ئابووریەك بێت؟

بریتانیاش یەکێکە لەو وڵاتانە  خاوەنی ئەو چەشنە ئابوورییە و لەم جەنگەدایە. دوای قەیرانە داراییەکەی ساڵی 2008 تا ئێستا بارودۆخی ژیانی دانیشتوانی بریتانیا لە خراپیدایە و  ڕۆژ بە ڕۆژیش بەرەو خراپتر دەڕوات کە لە ئێستادا گەیشتۆتە لوتکە.  هەر بەهۆی ئەو بارودۆخەوە لە شەش ساڵدا چوار سەرەك وەزیری سەر بە هەمان حیزب هاتوون و ڕۆیشتوون .

لەگەڵ ئەوەشدا باری ژیانی خەڵکی بریتانی بەرەو خراپ و خراپتر ڕۆیشتووە.  کولفەی ژیان بە ڕێژەی لە سەدا 10 کە ئابووریناسەکان و حکومەت پێیدەڵێن هەڵئاوسانی پارە سەرکەوتووە ، لیستی بینینی دکتۆری پسپۆڕ و داخڵبوون بە خەستەخانەکان لە 6 ملیۆن کەسەوە لە مانگی نیسانەوە بۆ 7 ملیۆن کەس سەرکەوتووە، کولفەی منداڵ لە حەزانەدا، باخچەی منداڵاندا سێیەک و دوو لەسەرسێی داهاتی خێزان دەبات ، بەهای پاوەند لە ساڵی 1976 وە وەکو ئێستا دانەبەزیوە، بەرزبوونەوەی غاز و کارەبا بە ڕێژەی لە سەدا 84 لە سەرەتای ئەم مانگەوە سەرکەوتنی زیاتریش لە ساڵی نوێدا، ئەوانەی کە سلفەی عەقاری 200 هەزار پاوەندیان لەسەرە کە تا ڕادەیەك کەمە، وا پێشبینی دەکرێت تا کۆتایی ساڵی 2024 بڕی سلفەکەیان بە بڕی 5 هەزار و 100 پاوەند سەرکەوێت، کرێی خانووش بە ڕادەیەك لەبەرزبوونەوەدایە کە زۆرێك چی تر ناتوانن بیدەن، مەرکەزی خۆراك بەخشینەوەکان هەفتانە زیاتر قەرەباڵغ دەبن و خۆی داوە لە ملیۆنێك کە بەشێكی زۆریان کار دەکەن.

بە هاتنی سەرەك وەزیرانی نوێ ، لیز ترووس، و دەستەو تاقمەکەی ئابووری وڵاتی بەرەو داڕمان برد.  سیاسەتەکانی حکومەتی نوێ لە ئابووریدا کە چەند ڕۆژێک لەمەوبەر بەیانیان کرد هەر لە دژایەتی ژینگە، هەڕەشەی زیاتری سەرکوتکردنی خەڵکی و سنوردارکردنی زیاتری ئازادییەکان لە ڕێگای یاساوە، هەڵوەشاندنەەوەی لە سەدا 45 باج لەسەر داهاتی زیاد لە 150 هەزار پاوەند کە بڕیار بوو لە مانگی نیسانی ساڵی ئایندەوە بکەوێتە کار، هێڵانەوەی باج لەسەر کۆمپانیاکان کە لە ئێستادا  بە ڕێژەی لە سەدا 19 یە کە ئەمیش بڕیار بوو لە مانگی نیسانی ساڵی ئایندەدا ببێتە لەسەدا 25 ،  زیادکردنی بەشدارایکردنی بیمەی نیشتمانیی، هەڕەشەی دەستگرتنەوەی سەرفکردنی پارە  لە خزمەتگوزارییەکاندا، هەندێکی دیکە لەم سیاسەتانە وای کرد کە بەهای پاوەند هاڕە بکات و هاوکاتیش کارایی زۆر خراپی لەسەر تەواوی ئابووریی دانا. هەموو ئەمانە ڕۆژانە لە سەر ژیانی ئاسایی هەرە زۆرینەی خەڵك ڕەنگدەداتەوە.

بۆ چارەسەری ئەو بارەی کە خولقێندارا و بۆ ئەوەی بەهای پاوەند زیاتر نەشكێ، بانکی مەرکەزی بەدەم حکومەتەوە هات وبڕیاری دا کە بۆ ماوەی دوو هەفتە بایی 65 ملیار پاوەند ‘بۆند’ی [ لام وایە بە کوردی کۆمپیالە و سەنەدی کۆنی خۆمان دەگرێتەوە]  کڕی بۆ فرۆشتنەوەی .  ماوەی ئەو دوو هەفتەیەیە کە بۆی دیاریکرابوو  تا ڕۆژی هەینی هەفتەی پێشوو بوو، 14/10 تەنها بایی 7 ملیار بۆند کڕڕا و نرخی پاوەندیش هیچ نەچووە سەرەوە و یارمەتی حکومەتیشی نەدا لە ئارمکردنەوەی بازاڕ و بۆرصەدا.  ناچار سەرەك وەزیران وەزیری دارایی کە برادەر و هاوپەیمانێکی زۆر نزیك و دێرینی خۆی بوو دەرکرد و کەسێکی دیکەی کردە وەزیری دارایی .

ئایا دانانی  وەزیری دارایی نوێ ئەم گرفتە لابەلا دەکاتەوە؟

بە بڕوای من گرفتەکە نەك هەر بە گۆڕینی دەموچاوەکان، بەڵکو بە گۆڕینی حیزبەکانیش لابەلا نابێتەوە. ڕاستە سەرەك وەزیران وەزیرێكی نوێی داناوە و بڕێك ئایدیای هەیە بۆ چارەسەری کێشەکان و هەرەها لە گەلێك لەو سیاسەتانەی  پەشمیان بووەتەوە بەڵام پەشیمانبوونەوە و هەڵپەساردنی بڕیارەکانی بۆ ئایندە، نە یارمەتی بەردەوامبوونی حوکمی دەدات و نەچارەسەری گرفتەکانیش دەکات،  چونکە 40 ملیار پاوەند دەبێت جێگای بۆ بکرێتەوە و پڕ بکرێتەوە کە نازانرێت لە کوێوە هاتووە.

 لەم وڵاتانەدا لەبەرئەوەی حکومەت لەسەر پارەی باج دەژی ناتوانێت و ناکرێت بڕیاری هاوکاری کەرتێکی خزمەتگوزاریی وەکو پەروەردە، تەندروستیی، هاتوو چۆو ئەوانی دیکە بدات، یاخود باج  لەسەر لایەنێك بهێنێتە خوارەوە یا بیمەکان زیاد بکات  ئەگەر بە گوێرەی ئەو پارەیە، پارەی بۆ دیاری نەکرابێت و سەرچاوەی هاتنی ئەو پارەیە یا ئەو بڕە باجە داشکاوە بەیان نەکرابێت.

چارەسەرکردنی ئەم 40 ملیارەش کە ڕەنگە بڕێك بەهای پاوەند بەرزبکاتەوە و ئابووریش تۆزێك ببوژێنێتەوە. بەڵام نانی ئەم هەنگاوە بۆ  وەزیری نوێی دارایی یاخود هاتنی حیزبی  لەیبەر  بۆ سەر حوکم زۆر زەحمەتە چونکە پەیداکردنی ئەم 40 ملیار پاوەندە بە ڕای من تەنها لە یەكێك لەم  چوار ڕێگایەوە دەکرێت . 

یەکەم: کەمکردنەوە و بڕینی بەشێك لە بیمەکان و پارەی شارەوانییەکان و خزمەگوزارییەکانی کە لە سەرەوە دەستنیشانم کردن.  ئەمەش گرفتی زیاتر دروست دەکات هەر لە زیادبوونی ژمارەی بەتاڵە و بوون بە بارێکی قورس بەسەر دەوڵەتەوە و  کەمبوونەوەی توانای کڕینی کاڵاکان، واتە هێواشکردنەوەی نشونمای ئابووریی ڕۆیشتن بەرەو قەیران.

دووەم: زیادکردنی باج لەسەر سامانداران و کۆمپانیاکانی بزنس و سەپاندنی باج بە سەر ئەو سەرمایانەی کە لە وڵاتانێك دانراون و باجیان لەسەر نییە.  ئەمەش ناکرێت و مایەی قەبوڵ نییە لە لایەن ئەو لایەنانەوە.

سێیەم: چاپکردنی پارەی زیادە لە لایەن بانقی مەرکەزییەو هەر وەکو لە سەردەمی کۆرۆنادا کرا لەژێر ناوی quantitative easing  ، ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی زیاتری قەرزی نەتەوەیی کە دانەوەی دەوێت .

چوارەم:  بەدەوڵەتیکردنی کەرتە تایبەتییەکانی وەکو وزە و ئاو و هاتووچۆ و هەندێکی دیکەیان. کردنی ئەمەش پێویستی بە قەرەبووکردنەوە هەیە و پارەیەکی زۆری دەوێت و گرفتێکی زۆریش بۆ دەوڵەت لە ئێستادا دروست دەکات، بۆیە کردنیان زۆر زەحمەتە.  

بێ گومان ئایندەیەکی نزیك وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە و داهاتوی ئابووری بریتانیامان بۆ دەردەکەوێت .

ڕاپەڕینی ئەمجارەی خەڵکی ئێران

زاهیر باهیر

23/09/2022

هەڵچوون و هاتنە سەر شەقام و ڕاپەڕینی خۆبەخۆیانەی  خەڵكی لە ئێراندا ڕودواێکی سەیر و سەرسوڕهێنەر و ڕێکەوت نییە.  ئەوەی مێژوی نزیکی ئێران بزانێت ئەوە ڕەچاو دەکات کە لە قۆناخ و ساڵە جیاجیاکاندا ئەم بەرەنگارییە خۆڕسکیانە بەتایبەت دوای هاتنەوەی شا و لابردنی دکتۆر موصەودەق و ئیدارەکەی ، بەردەوام بوە جۆش و خرۆشی خەڵکی فشاری خۆیان داناوە.

ئەوەشی کە پێی دەوترێت شۆڕشی ئیسلامی ساڵی 1979 لەڕاستیدا ”  شۆڕش” ی ئەوان نەبوو.   ئیسلامییەکان بە چەند هۆکارێك بەری ئەو ڕاپەڕینەیان چنییەوە و لەو کاتەوە بوونەتە خاوەندەسەڵات تاکو ئێستا. هۆکاری بوون بەخاوەنی ڕاپەڕینەکە ئەو زەمینە لە بارە بوو کە ساڵەهایەکی دوور و درێژ بوو کە خەڵکی لەژێر دەسەڵاتی شادا بێبەش بوون لە ئازادیی  و نان و دادوەری کۆمەڵایەتیی و نایەکسانێتی و زەبروزەنگی ساواك و سوپا و پۆلیسی ئێران کە باڵی کێشابوو بەسەریانا.  هەموو ئەمانە لای چەوساوەکانی میللەتی ئێران بە هەمووییانەوە  پەنگیان خواردبووە. ئەمانە بوونە هۆی دەربڕینی ناڕەزایی و هاتنە سەر شەقام و پەلاماردانی پیاوانی دەوڵەت و دامەزراوەکانی و هاوکاتیش زۆرێك لە کرێکاران لە شوێنی خۆیاندا خۆیان ڕێکخست و مانگرتن و چالاکییان دەستپێکرد .

هەموو ئەمانە ئەو زەمینە لەبارە بوون کە ئاخوندەکان بە هاوکاری ئەمەریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوا و دەزگە سیخوڕییەکانیان گونجا و  برەویان بە بزوتنەوە ئیسلامییەکە دا تا  هێنانەوەی خومەینی بە ناچاریی. ئەویش بە قبوڵکردنی  شەیتانی بچوك، کە  باشترە لە شەیتانی گەورە ، یاخود ڕیگرتن لە مەترسییەکی گەورە بە قووتکردنەوەی مەترسییەکی بچوك زۆر باشتر بوو.

دواتریش خولقاندنی جەنگێکی هەشت ساڵەی وێرانکەر و بکوژی ملیۆنەها لە خەڵکی ئیرانی و عێراقی و کەمئەندامبوون و هەڵکەندنی ملیۆنەهای دیکە لە جێ و ڕێی خۆیان و بەهێزکردنی ڕۆحی قەومی و دینی و مەزەهەبی بووە هۆی دامرکاندنەوەی ناڕەزاییەکانی خەڵکی و سەرکزکردن و کپبوونەوەیان.  هەر ئاواش  هەناردە کردنی قەیرانەکانی خودی ڕژێم و ناو خودی ئێران و کۆمەڵ. هەموو ئەمانە بوونە هۆی  سەقامگیربوونی دەسەڵاتی ئاخوندەکان و بەردەوامبوونیان.

بەڕوودانی هەموو ئەوانەی سەرەوەش ئێران نەبووە ئاشی ئاوکەوتوو، نەبووە سەرزەمینی ئاشتیی و ئازادیی.  هەر دوای جەنگ ناڕازایی خەڵکی وردە وردە دەرکەوتەوە بە تایبەت لە سەرەتای ئەم چەرخەدا.  لە هەمویان گرنگتر و بەهێزتر بزوتنەوەی سەوز [ گرین]ی ساڵی 2009  بوو.  دواتریش خۆپیشاندان و ناڕەزاییە گەورەکانی ساڵانیی 2016 تا 2019 لەسەر زیادبوونی نرخی پیداویستییەکانی ژیان بەتایبەت نرخی وزە .  ئەمەش وزەیەکی زیاتری بە خەڵکی دا و لە پاڵیشیا تەکانێك بە دەوڵەت و لاوازبوونی.

هەموو ئەم چالاکی و ناڕەزاییانە لە ڕێگای پاسدار و پۆلیس و هێزی پۆلیسی مەدەنییەوە توانرا زۆر بێ ڕەحمانە و خۆێناویانە تا ڕادەیەک دامرکێنرێتەوە.  هاتنی دەردی کۆرۆناش خەڵاتێك بوو بۆ دەسەڵات و دەسەڵاتداران کە ڕێگرییەکی زۆری لە دەربڕنیی ناڕەزایی و گردبوونەوەی خەڵکی کرد، بەڵام نەیتوانی چۆڕایی بە ناڕەزاییەکان و بزوتنی خەڵکی بهێنێت.  خەڵکی ئەوەندە پڕ و توڕەیە لە دەسەڵات بەو هۆکارانەی کە هەموان دەیزانین وەك گرانیی ، نەبوونی کار و ئازادیی و چارەسەری تەندروستی، دابەزینی بەهای تومەن و زەبر و زەنگ و سەرکوتکردن، نادادوەریی کۆمەڵایەتیی، نایەکسانیی، بوونی ئێران وەکو بەندیخانەیەکی داخراو و زۆری تر.  هەموو ئەمانە هەمیشە هۆکارێك بوون بۆ تەقینەوەی خەڵکی و  هاندەرێك لە هاوبەشیکردنی دەرد و ئازاریان تاکو بە یەکەوە لە ڕێگای خەباتەوە ساڕێژی بکەن دژ بە دەسەڵات و دەوڵەت.

 ڕاپەڕینی ئەمجارەی خەڵکی ئێران کە زۆربەیان گەنجن و سەربەخۆن لە حیزبەکان زیاتر لە 50 شار و شارۆچەکەی ئێرانی لە 31 دەڤەردا گرتۆتەوە.  تا ئەمڕۆ 50 کەس قوربانیی بوون، و نزیکەی 600 کەس  برینداربوون و بە  هەزاران کەسیش دەستبەسەر کراون.

 کوژرانی دڕاندانەی ‘ژینا ئەمینی’ هۆکاری سەرەکی نەبووە و نییە بۆ ڕاپەڕینی ئەم خەڵکە.  کوژرانی ‘ ژینا’ تەنها بیانوویەکە بۆ ڕاپەڕینی خەڵکی بەڵام  تایبەتمەندی و بایاخی گرنگی خۆی هەیە لە یەککەوتنی خەڵک و تێپەڕاندنی سنوری نەتەوەیی و دینیی و مەزهەبی و ناوچەگەریی و تیرەگەریی.  خودی ئەمەش ئەوە دووپات دەکاتەوە کوشتنی کەسێك، کوشتنی هەموانە، سەرکوتکردنی لایەنێك و ڕەگەزێك هی ئەوانی دیکەشە، یەکێتی چەوساوەکان و سەرکوتکراوانیش لێرەدا ئەو پردە نەپساوەیە کە دەکرێت ئامانجی دوور و نزیکی خەڵکی لەو وڵاتەدا بەدەستبهێنێت.

یەكێك لە خەسەڵەتەکانی ئیران ڕۆڵی کەم و کەمی  هەژموونی حیزبە سیاسییەکانە لەسەر خەڵکی و بزوتنەوەکەیان.  بە واتایەکی دیکە حیزبە سیاسییەکان ئایا بە

هۆکاری لاوازی خۆیان بێت، یاخود هۆشیاری جەماوەر، نەیانتوانیوە وەکو عێراق و باشوور خەڵکی بکەنە گوێ لەمستەی خۆیان و بە فرمانی ئەوان هەڵچن و دامرکێنەوە .  لە ئێستادا هیچ حیزبێکی ئێرانی لە کورد و فارس و بەلوج و عەرەب و ئیتنکییەکانی دیکە نەیانتوانیوە بزوتنەوەکەی ئەم چەند ڕۆژە بخەنە ژێر ئاراستەی خۆیان و کۆنترۆرڵی بکەن .

لەگەڵ ئەوەشی کە وتمان ئەوە نەبێ مەترسی ئەو حیزبانە بەسەر بچێت یاخود دەستوەردانی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوا لە ڕێگەی دەزگە سیخوڕیی و تەنانەت هاوکاریکردنی حیزبەکانیشەوە ، ڕوونەدات . 

وێڕای ئەو مەترسییانەش من لام گرنگە کە هاوپشتی و هاوکاری خۆمان لەگەڵ ئەو خەڵکە ڕاپەڕیوە ڕابگەیەنین و ئومێدی سەرکەوتنیان بۆ بخوازین.  هاوکاتیش من وەکو خۆم لەوە بە ئاگام کە لە کاتێکدا خەڵکی نەتوانێت کە خۆی لە شوێنی سەر کار و زانکۆ و گەڕەك و دامەزراوە خزمەتگوزارییەکاندا سەربەخۆوانە،، ئاسۆیانە  ڕێکبخات و مانگرتنی سەرانسەری کرێکاران کە شادەماری ئابووری ئێرانیان لە دەستدایە ڕوونەدات، زۆر نزیکە خەباتی ئەم خەڵکە ڕاپەڕیوە بە گورگان خواردوو بدرێت و دەسەڵاتێکی ستەمکار بە دانەیەکی دیکەی ستەمکار بگوڕریت .  لەگەڵ ئەمەشدا هەڵتەکاندنی ڕژێمی ئاخوندەکان زۆر گرنگە چونکە دەرگایەکیش لەسەر ڕاپەڕینی خەڵکانی  عێراق دەکاتەوە و حیزبە دینی و مەزهەبیەکان و حیزبە کوردییەکانیش لە عێراقدا هەروەها ڕژێمی ئەسەد و حیزبوڵای لوبنان و حەماسی فەلەستییش  زۆر لاواز دەکات. هاوکاتیش کارایی نەرێنی خۆشی لەسەر دەوڵەتە فاشییەکەی تورکیاش دادەنێت .  هەموو ئەمانە خاڵی ئەرێیایەنەی سەرکەوتنی ڕاپەڕینەکەیە ئەمە جگە لە گەڕانەوەی ڕۆحی بوێری و پشتبەستن و متمانە بەخۆکردن.

خاڵێکی دیکە لەم ڕاپەڕینەدا کە زەروورە پەنجەی لەسەر دابنرێت  ڕەتکردنەوە و پوکانەوەی پاگەندەی نەتەوەچییەکانی باشوورە کە گوایە ‘ ژینا ئەمینی’ لەبەرئەوەی کە کورد بووە ئەشکەنجە دراوە و کوژراوە، کە ئەمە هیچ جۆرە ڕاستییەکی تێدا نیە.  بوونی دەسەڵاتەکان لەسەر شەقام ، لە خاڵێکی پشکنینیندا ، لە شوێنەکانی دیکەدا ئاوا کار ناکەن.  زوڵمی زۆر و سیاسەتی دەسەڵاتی ئاخوندەکان گشتگیرییە و تەجاوازی سنورەکانی قەومییەت و ڕەگەز و ئیتنیکییەت تەنانەت مەزهەبییەتیشی کردووە دەکات.

سەرکەوتوو بێت خەباتی رەوای چەوساوانی ئێران

ئازادیی بۆ ژنان و سەرکەوتن بۆ یەکێتی ژنان و پیاوانی چەوساوە.

نەنگی و تێشکان بۆ دەسەڵات و دەسەڵاتخوازن. سەرکەوتوو بێت خەباتی لۆکاڵی و نێونەتەوەیی چەوساوەکان بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی جەنگ و چەوساندنەوە و کاری کرێگرتە : سەرمایەداریی .      

سویسرییەکان  لە ڕاپرسییەکی سەرانسەریدا  دەنگ لەسەر گۆڕینی یاسا دەدەن سەبارەت بە مافی ئاژەڵ و پەلەوەر و گیانلەبەرانی دیکە :

زاهیر باهیر

23/09/2022

مەبەست لەم ڕاپرسییە بەدەستهێنانی مافی زیاترە بۆ گیانلەبەر و ئاژەڵ لە وڵاتی سویسرادا.  لەم ویکەندەدا [ شەمە و یەکشەمە] ئەو ڕاپرسییە دەکرێت لە سەر دەستووری سویسرا کە لە ئێستادا بەناو “ئاسوودەژیانی و کەرامەتی ئاژەڵەکان” دەپارێزێت.  گەر  ڕاپرسییەکە بیباتەوە ئەوە دەستوور   دەستکاری دەکرێت بۆ ئەوەی مافی ئاژەڵێک لەخۆ بگرێت کە بە چڕی بە کارگەیی نەکرێت، واتە وەکو ئەوەی کە لە کارگەدا دروست بکرێن و گەورە بکرێن.  یاسای نوێ گەر ڕاپرسییەکە ببرێتەوە ڕێژەی کۆکردنەوەی بڕی ئاژەڵەکان دادەبەزێنێت بۆ ئەوەی لەگەڵ ستانداردە ئۆرگانییەکاندا بگونجێت.

بە گوێرەی  پۆڵەکانی ئەم ڕۆژانەی پێشوو  دەریدەخات 52%ی دەنگدەران دژی قەدەغەکردنەکەن و 47% پشتگیری لێدەکەن.

ئەگەر پێشنیاری دەنگدان بە پرسە تازەکە واتە گۆڕینی دەستوور لەو بارەوە سەربگرێت و  پەسەند بکرێت، دەستووری سویسرا کە لە ئێستادا گوایە  “ئاسوودەژیانی و کەرامەتی ئاژەڵەکان دەپارێزێت، دەستکاری دەکرێت بۆ ئەوەی مافی ئاژەڵێک لەخۆ بگرێت کە بە چڕی وەکو لە کارگەدا بێت ڕەتبکرێتەوە.  یاسای نوێ ڕێژەی کۆکردنەوەی ئاژەڵەکان بۆ ستانداردە ئۆرگانیکەکان بەدی بهێنن.

سیلڤانۆ لیگەر، بەڕێوەبەری کارگێڕی گروپی پاراستنی ئاژەڵان بەناوی Sentience Politics کە پێشنیاری دەنگدانی کردووە، دەڵێت بەپێی یاسای ئێستای سویسرا، “دەتوانیت 27 هەزار مریشک لە شوێنێکدا بهێڵێتیەوە کە ژوورەکەیان بۆ جووڵەکردنیان نزیکەی قەبارەی لاپەڕەیەکی کاغەزی A4 یە“.

بەرازەکان لە شوێنێکدا دەهێڵرێنەوە، تا 1500 بۆ هەر کێڵگەیەک،  کە شوێنی هەر 10 بەراز بە قەدەر شوێنێ وەستانی سەیارەیەکە، چالاکوانانی کەمپەینەکە دەڵێن  ناتوانرێت لەو بارودۆخانەدا بە شێوەیەکی شکۆمەندانە مامەڵە لەگەڵ ئاژەڵەکان بکرێت،

بە دەنگدان بە گۆڕانکارییەکە لە دەستووردا، ژینگە دەپارێزێت لەڕێگەی کەمکردنەوەی پشتبەستن بە خۆراکی ئاژەڵان و پشتبەستن بە سۆیەی ئاژەڵ کە ئەویش پیوییستی بە بڕینەوەی دارەستانەکان هەیە . هاوکاتیش دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی بەکارهێنانی  پرۆتینی ئاژەڵیی .

میشێل داربێلای بەرپرسی بەرهەمهێنان و بازاڕ و ئیکۆلۆژیای SBV وتی ” جووتیارانی سویسرا دەتوانن تا 18 هەزار مریشکی هێلکەدار و 27 هەزار مریشك بۆ گۆشتەکەی بەخێو بکەن”.  ئاماژەشی  بەوەشکردووە، ئەگەر قەدەغەکردنەکە پەسەند بکرێت، زۆرترین ژمارەیان دەبێت 4 هەزار مریشکی هێلکەدار و 500 مریشک بۆ  گۆشتەکەی ، لەکاتێکدا گۆڕانکاری لە ستانداردەکانی بەرازدا بە مانای دابەزینی 50%ی بەرهەمهێنانی گۆشتی بەراز دێت.

بەڵام داربێلای ئیدیعای کردووە، تەنیا 3%ی بەکارهێنەران لە سویسرا گۆشتی پەلەوەر و بەرازی ئۆرگانیکی خۆشگوزەرانی بەرزتریان دەویست. ئەو وتیشی  هەرچەندە قەدەغەکردنی بەرهەمهێنانی گۆشتی مریشک و هێلکە و گۆشتی بەراز لە سویسرا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمدەکاتەوە، بەڵام نابێتە هۆی رێگریکردن لە هاوردەکردن و هەروەها کەمکردنەوەی بەکارهێنانی.

لە ساڵی 2020دا سویسریەکان کەمتر گۆشتیان خواردووە لە چاو تێکڕای یەکێتی ئەوروپا، کە نزیکەی 51 کیلۆگرام بووە بۆ هەر سەرێک، لە کاتێکدا بەکارهێنانی شیر و بەرهەمە شیرەمەنیەکان زیاتر بووە کە 301 کیلۆگرام بووە. دوایین زانیارییەکانی بەردەست دەریدەخەن کە تێکڕای بەکارهێنانی گۆشتی یەکێتی ئەوروپا لە ساڵی 2018دا 69.8 کیلۆگرام بووە بۆ هەر تاکێک، لە کاتێکدا شیر و شیرەمەنی لە ساڵی 2019 دا 600 گرام بووە لە ڕۆژێکدا، واتە 219 کیلۆگرام لە ساڵێکدا.

دەسبەسەریی و دیلیی قەرز

زاهیر باهیر

03/09/2022

زۆرن ئەو وڵاتانەی کە بە ڕەهن لە لایەن دەزگەی دراوی نێودەوڵەتی و بانقی جیهانی و کۆمپانیا زەبەلاحەکانی ئەمریکا و وڵاتانی خۆرئاواوە گیراون. ئەم وڵاتانە لەژێر مەرجی قورس و پابەندبوونێك کە لێدەرچوونی نییە  وەکو دیلێك دەناڵێنن و کۆتێك کراون کە ناتوانن بیپسێنن.

ئەمریکا و بریتانیا هەر بە جەنگی کوشتن و بڕین نەنیشتونەتە وێزەی هەندێك نەتەوە و وڵات، بەڵکو جەنگێکی دیکە کە چەپی کەمە لەو جەنگەی تر، بەڵام درێژخایەن و کاریگەرتر بە سەپاندنی هەل و مەرجی سەختی خۆیان بۆ تاڵانکردنی سەرەوەت و سامانی ئەو وڵاتانە و زێدە قازانجی کۆمپانیاکانیان و کۆنترۆڵکردنیان لە ژێر ناوی دانی قەرز و هاوکاری و ئاوادانکردنەوە و پێشەوەجونەوە، بە ناوی چەندەها پرۆژەوە کە یەکێکیان ” ڕێکخستنەوەی هەیکەلی دامەزراوەکانی وڵاتە…” ئا لەو ڕێگایانەوە ئەو جەنگەشیان بەرپاکردووە.

هەندێك لە وڵاتانی ئەمەریکای لاتینی  و ئەفەریقا دووچاری ئەو  قەرزە نەدراوە و و نەبڕاوەیە بوون، زۆربەشیان لە ڕێگای ئەو بڕە سووەی کە بەسەریاندا سەپێنراوە دوو جار و سێ جار ئەو قەرزەیان داوەتەوە،  بە واتایەکی دیکە ئەمان بە درێژی نیمچە تەمەنێك هەر سوویان داوەتەوە لە بری قەرزە ئەسڵییەکە.

بانکەکان، دەزگە دراوییەکان و بازرگانەکان لەلایەن گروپی حەوتەوە، G7 ، ‘ئازاد کراون’ و ئۆکەیان لەو ڕاو و ڕووتەدا بۆ کراوە. ئەمان  لە چین تاوانبارترن سەبارەت بەوەی کە بەسەر ئەو وڵاتانەدا هێناویانە و دەیهێنن.

زیاتر لە 20 ساڵ لەمەوبەر کەمپەینێك لە ژێر ناوی ” دادوەری قەرز ” یا ڕاستتر دادوەری لە قەرزدا ڕاگەیانرا.  لە ڕێڕەوی ئەم کەمپەینەدا  زانیاری زۆر کەوتە بەرچاو لە ناوی وڵاتەکان و بڕی قەرزەکان و ڕێژەی سوو و هەل و مەرجی سەپێنراو. لەوانە حکومەتەکانی ئەفریقا سێ ئەوەندەی قەرزی بانکەکانی رۆژئاوا و بەڕێوەبەرانی سەروەت و سامان و بازرگانانی نەوت و دوو هێندە زیاتریش سوودیان لێ وەردەگیرێ. 

وڵاتانی ڕۆژئاوا ئەم لایەن و دەزگایانە بە هەڵە  تەنها وڵاتی چینیان  بە هۆکاری شکستهێنانی پێشکەوتن لە داڕشتنەوەی قەرزەکاندا تاوانبار کردووە.  لەگەڵ ئەوەشدا ڕاستییەک لەمەشدا هەیە کە ماوەیەکە چینیش پەلی کوتاوە بۆ وڵاتانی ئەفەریقا و ئەمەریکای لاتین و ئێستاش ئاسیای ناوەڕاست و هەندێکیش لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوین لەوانە عێراق.

پرۆژەکانی چین لەم وڵاتانە زیاتر پرۆژەی قورسی ڕێگا و بان و دروستکردنی فڕۆکەخانە و بەنداو و تونێل و پردن، کە ئەمانیش هەل و مەرجێکی قورسیان داناوە بۆ بەرخستنی سەرمایەکەیان لەدەسکەتنی قازانجی زیاتر لەو بوارانەی سەرەوەدا.

ڕێکخراوی دادوەری قەرز  حیسابی  کردووە کە 12%ی قەرزی دەرەکی حکومەتەکانی ئەفریقا قەرزاری قەرزدەرانی چینن و ئەمە  لە کاتێکدا 35% قەرزاری قەرزدەرانی ڕۆژئاوان.  نیوەی 22 وڵاتی  ئەفریقی کە زۆرترین قەرزیان لەسەرە، زیاتر لە٪ 30 قەرزاری قەرزدەرە تایبەتەکانن، واتە کۆمپانیاکان، لە کاتێکدا تەنها شەش وڵاتیان بە هەمان ئاست قەرزاری چینن.

بەپێی ئامارەکانی بانکی نێودەوڵەتی، پەتای کۆرۆنا و قەرزی دەرەکیی وڵاتانی کەم داهات، پاڵنەر بوون بۆ بەرزترین ئاست لە ماوەی 50 ساڵدا، نزیکەی دوو لەسەر سێی وڵاتان تووشی ناڕەحەتی قەرزەکان بوون یان مەترسیی نەدانەوەی قەرزەکانیان لەسەرە.   لەشکرکێشی ڕووسیاش بۆ سەر ئۆکرانیا نیگەرانی زیاتری بەدوای خۆیدا هێناوە بەهۆی کارایی شەڕەکە لەسەر نرخی خۆراک و کاڵاکان.

نموونەیەك لەو وڵاتانەی ئەفەریقا وڵاتی زامبیایە کە یەکێکە لە دیلەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی.  پەتای کۆرۆنا ئازارە ئابوورییەکانی زامبیای ئاڵۆزتر کرد، کە هۆکارەکەی بۆ چەندین ساڵ خراپ بەڕێوەبردن و گەندەڵی بوو، کە وڵاتەکەی لە نەدانەوەی قەرزەکانیدا کۆڵەوارتر کرد.  زامبیا بەهۆی بونی گەندەڵی و کەمی داهات و پەتای کۆرۆنا بە دەست قەرزەکانییەوە دەناڵێنێت ، نەك هەر ئەوە بەڵکو ناتوانێت بڕی سووەکەش بداتەوە، بۆیە داوای لە صندوقی دراوی نێودەوڵەتی کرد بە دانی قەرزێکی دیکە کە لەسەر قەرزە کۆنەکەی کەڵەکە دەبێت .  پاش هێنان و بردنێکی زۆر و حساب و کیتابێکی بێ ئەندازە ئەم دەزگەیە  رەزامەندی دەربڕی کە بە بڕی 1.3 ملیار دۆلار (1.1 ملیار پاوەند)، قەرزی پێبدا لە کاتێکدا ئەم وڵاتە لە هەوڵێکی سەختددایە بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی ئابوورییەکەی کە تووشی قەیران بووە، بە هۆی ئەوەی کە لە ساڵی  2020 دا نەیتوانی قیستی قەرزە دەرەکییەکانی بدات.

بێ گومان دانی ئەم قەرزە نوێیەش کە ڕۆژی 5شەمە، 01/09 ڕاگەیاندرا و چەند مانگێکە دانوستانی لەسەر دەکرێت  بارو دۆخی ئابووریی زامبیا باش ناکات چونکە دانی ئەم قەرزەش کۆمەڵێك مەرجی پێوە بەستراوەتەوە کە نیوەی ئەم قەرزە نوێیە بۆ دانەوەی قەرزەکانیێتی بە قەرزدەرەکانی کە بریتین لە فەرەنسا و بریتانیا و چین ، سەرەنجامیش پاڵ بە بەردەوامبوونی سیاسەتی دەستگرتنەوە ، تەقەشوف، دەنێت و کە فشارێکی زۆر دەخاتە سەر خەڵکی زامبیا، هەر ئاوا قەیرانەکە بۆ چەندین ساڵی داهاتوو بەردەوام دەبێت.

خەڵکی زامبیا لە ساڵانی ڕابردوودا بەدەست بڕینی زۆری خزمەتگوزارییە گشتیەکانەوە دەناڵێنن، کە خەرجییەکانیان لە نێوان ساڵانی 2019 بۆ 2021 بە ڕێژەی 21% دابەزیوە، هۆکاری سەرەکی ئەمەش تێچووی قەرزی تایبەتە کە سوودێکی زۆرە، بە پلەی یەکەم لەلایەن قەرزدەرەکانی تایبەتەوە وەک کۆمپانیای بلاک ڕۆک، BlackRock وەستاوە بۆ ئەوەی قازانجی گەورە بەدەستبهێنێت ئەگەر بە تەواوی بدرێت”.

هاتنەوەی هەناسە بە زامبیا بە دانی قەرز کە پێرێ 5شەمە سندوقی دراوی نێودەوڵەتی رایگەیاند، بڕیارە دەستبەجێ پارەی 185 ملیۆن دۆلار وەربگرێت. دوای چەند مانگێک لە دانوستانەکانی  نێوانیان، قەرز بە قەرزدەرە سەرەکییەکانی زامبیا دەبێت بدرێنەوە  کە بریتین لە فەرەنسا و بەریتانیا و چین.   نزیکەی نیوەی قەرزەکانی وڵاتەکە بۆ قەرزدەرەکانی تایبەتی ڕۆژئاوایە.  لەگەڵ ئەوەشدا صندوقی دراوی نێودەوڵەتی لە ڕاگەیاندنێکیدا لۆمەی زامبیا دەکات و دەڵێت ” گەشەکردن زۆر نزم بووە بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەکانی هەژاری و نایەکسانی و بەدخۆراکی کە لە بەرزترین ئاستی جیهاندان”

بە دڵنیاییەوە ئەو هۆکارانەی سەرەوە کە لەسەر زامبیا ڕۆڵیان هەبووە لەسەر سەرجەمی وڵاتانی گیرۆدەبوو بە قەیران لە ئەفریقا و وڵاتانی دیکەدا، کارایی خۆیان داناوە وەکو قەیرانی گەندەڵی ، ئیدارەدانی زۆر خراپ، خراپی ژینگە و کەش و هەوا، جەنگی ناوخۆ ، کە هەر هەموو ئەمانە سەرچاوەکەی دەسەڵاتە و دەوڵەتە کە دەوڵەت و دەسەڵاتیش هەموو ئەو نەگبەتیانە لەگەڵ خۆیاندا دەهێنن. 

Zaherbaher.com

دەوام دان بە شەڕەکە

زاهیر باهیر

22/08/2022

دەسەڵاتداران لە ئەمەریکا و لە ئەوروپا ئەمجارەش وەکو هەموو جارەکانی دیکەیان بە هەڵەدا چوون و هەرگیزیش ئامادە نین وانەی لێوەرگرن ، یا ڕاستتر نایانەوێت و بە هەڵەشدا نەچوون،  چونکە خۆێن و قووربانیدان و  فرمێسک و زەحمەت و ماڵووێرانی لەوان سەر ناکات بەڵکو لە دانیشتوانیان .

بەڵام لەوەش سەیر تر کاوێژکارەکانیان و سیساسییەکانیان، ئابوورینساکانیشیان بە هەڵەدا چوون .

 هاوکاری دارایی و چەك و تەقەمەنی سیخوڕیی و هەڵخڕانی دەیەها ملیۆن خەڵك لە شەقامەکاندا لە سەرانسەری جیهاندا دژ بە ڕوسیا، نەك دژ بە جەنگ  بۆ کۆمەك بە  ئۆکرانیا و لەبەر خاتری ئۆکرانیا و هاووڵاتییانی ئۆکرانیا نەبوو بەڵکو بۆ گۆڕینی ڕژیـم بوو لە ڕوسیا . 

ئێستاش کە زنجیرەکە لە گەردنی ئێمە باشتر تووند دەکرێت و دەسەڵاتداران خۆشیان پەریۆشانن ،  کارەسات و سەرەنجامی جەنگەکە باشتر دەردەکەوێت  کە ناڕەزاییەکانی خەڵکییە لە شێوەی جیا جیادا .  لە ئێستادا بە هەزاران واژۆ لەلایەن خەڵکانی  ناودارەوە لە ئەڵمانیا کۆکراوەتەوە کە داوا لە حکومەت دەکەن چی تر هاوکاری ئۆکرانیا نەکات با شەڕەکە دەوام نەکات و نەبێتە جەنگی جیهانی سێیەم.

لە وڵاتانی دیکەشدا لە شێوازی جیا جیادا ناڕەزاییەکان یا سەری هەڵداوە یاخود لە سەرهەڵداندایە.  خەڵکی هەرزانیی ، ئاشتیی ، خۆشگوزەرانیی ، هۆڵیدەی دەوێت.  بەڵام دەسەڵاتداران لە ئەوروپا و لە ئەمەریکادا شتێکیان نییە بیدەن بە خەڵکەکەی جگە لەوەی کە چێرچڵ لە سەر و بەری جەنگی جیهانی دووهەمدا بە بریتانییەکانی وت ”  شتێكم نییە پێشکەشتانی کەم جگە لە خۆێن و زەحمەت و فرمێسك و ئارەق”

زەروورە چی تر بەشەڕی بەناو هاوکاری و کۆمەك بۆ ئەم و ئەو ، هەر بە خودی شەڕ ڕازی نەبین و دژی بوەستینەوە.  شەڕ و ئاشتی دەوڵەتان و دەسەڵاتداران لە زیانی ئێمەیە و لە قازانجی خۆیان و کۆمپانیا زەبەلاحەکانیان و ساماندارانە.

جاران و ئێستام :

زاهیر باهیر

11/08/2016

جاران نوقمی گۆمی مه‌نگ و جار جاره‌ش گۆمی خوڕی ئایدۆلۆژیا بووم، سه‌رگه‌رمی وتنه‌وه‌ی ده‌قی کتێبه‌کان و جێبه‌جێکردنی کوێرانه‌یان به‌سه‌ر واقیعدا، بووم ، مێشکم داخراو، ئاوه‌زم کڵۆمکراو لاشه‌م به‌دیلگیراو ته‌مه‌نی گه‌نجێتیم به‌بابراو وزه‌ی سه‌رده‌می لاوێتیم به‌فیڕۆدراو … دونیام له‌ نێوانی چاك و خراپ ..ڕه‌ش و سپی .. موعاره‌زه‌ و حکومه‌ت ، یا له‌گه‌ڵ من، یا ‌ دژ به‌ من، ده‌بینی … جاران ئایدۆلۆجیه‌ت حه‌ڵاڵ و هه‌موو شتێکی دیکه‌ حه‌رام بوو، حیزبایه‌تی و چالاکی ناوحیزبیانه‌ هه‌موو شتێکبوو، به‌ده‌ر له‌ حیزبایه‌تی ، له‌ ده‌ر له‌ حیزبچێتی مانایه‌کی نه‌بوو ، له‌ باشترین حاڵه‌تدا بێده‌ربه‌ستی و به‌ته‌نگه‌وه‌ نه‌هاتن و خۆپه‌رستی بوو….جاران ڕقم له‌ کێ نه‌ده‌بووه‌وه‌ … له‌وه‌ی که‌ هاوفکرم نه‌بوو … له‌وه‌ی که‌ به‌ من و فکرم ڕازی نه‌ده‌بوو .. له‌وه‌ی که‌ له‌گه‌ڵما یه‌کینه‌ده‌گرته‌وه‌ ، سه‌رجه‌می دونیا لای من به‌ش به‌ش کراو بوو … ده‌زانی بۆچی ؟ چونکه‌ ڕاستیییه‌کان هه‌ر لای من بوو!! دونیای کارکردن ، دونیای خێزانی ، دونیای خزمایه‌تی ، دونیای براده‌رێتی و دۆستایه‌تی ،دونیای دراوسێتی ، دونیای هه‌موو دونیاکان لای من له‌ت له‌ت بوون ، ئه‌و له‌ته‌ی له‌گه‌ڵ من بوون…به‌ هیمه‌ت و ڕاست بوون ، ئه‌و‌ له‌ته‌شی له‌گه‌ڵ من نه‌بوون بێ بایاخ و پووچ بوون…..

ئای دونیای ڕه‌شی جاران له‌ چاوی ئێستای مندا ، ئای دونیای کێشمان کێش و ژاوه‌ ژاوی جاران له‌ وزه‌ی له‌ بن نه‌هاتوی ئەو کاته‌ی مندا …..چاوم ..هزرم ..وزه‌م هه‌مووی بۆ تۆ دانا…که‌چی نه‌ك هه‌ر نه‌گه‌یشتم به‌وه‌ی که‌ باوه‌ڕم پێی هێنابوو به‌ڵکو کارم له‌سه‌ر پته‌وکردنی ئه‌وه‌ش ده‌کرد ، که‌ وجودی هه‌بوو .

ئه‌ها چ عه‌شامگه‌لێ بووین… چ مه‌خلوقێکی پێڕه‌وی کتێب و ئایدۆلۆجی و سه‌رکرده‌ و ڕابه‌ر بووین…ئای چ ئازارکێشێ… چ نه‌گه‌به‌تێ… چ ده‌روێشێ بووین….چه‌ند خوێنگه‌رم و چه‌ند‌ ڕۆحسوك و چه‌ند وابه‌سته‌ به‌ کتێب و قسه‌ی ڕابه‌ر و خودی سه‌رکرده‌ و قائید بووین .

ته‌مه‌نی ڕابوردوو .. وزه‌ی لاوێتی له‌بن نه‌هاتوو …غیره‌تی شێتانه‌ی تاودان و فووتێکردوو … هه‌رگیز کۆتایی نه‌بوو.. بۆ هاندان…بۆ خولقانی دونیایه‌کی پڕ له‌ مونافه‌سه… به‌ڵی مونافه‌سه‌ له‌سه‌ر خوێندنه‌وه … له‌سه‌ر بردنه‌وه‌ …له‌سه‌ر خۆبردنه‌ پێشه‌وه‌…له‌سه‌ر زۆری تر …. ئای که‌ دونیایه‌کی سه‌یر بوو… ئای که‌ دونیایه‌کی پڕ له‌ ئاڵۆزی و نائارامی بوو ….نائارامی ده‌روونی …نائارامی حیزبی … نائارامی کۆمه‌ڵی و نائارامی تێکۆشان و خه‌بات ….

به‌ڵام ئێستا…دونیایه‌کی تره‌…شته‌کان له‌به‌رچاوم ڕوناكتره‌..منیش زۆر کامڵترم …ئالوده‌ی هزرێکی ترم…مه‌خابن چۆن له‌ لاوێتییمدا پێی نه‌گه‌یشتم …ئای گه‌وجه‌!!…ئه‌و‌ سه‌رده‌مه!‌ ..ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ که‌ی سه‌رده‌می ..که‌ی کۆمه‌ڵی گه‌یشتن به‌و هزره‌ بوو …هێی نه‌فام‌؟ کۆمه‌ڵ و سه‌رده‌می له‌ قاڵبدان بوو.. له‌ قاڵبی ئایدۆلۆجی … له‌ قاڵبی حیزبایه‌تی ….له‌ قاڵبی نامرۆڤایه‌تی….

نا نا… به‌ دوای چووا مه‌چۆ…ئێستاش هه‌ر باشه‌ له‌م قۆناخه‌شدا …له‌م دواته‌مه‌نه‌ی ژیانیشدا …سه‌ری داوه‌کانت بۆ درکه‌وتبێت…ڕاستی درۆکانی سه‌رجه‌می گه‌نجێتیت …تاووتوێ کردبێت….خۆت له‌ کێوی هه‌ڵدێر و ته‌ماح و هه‌ژموونی پاره‌ و پله‌ و موڵکییه‌ت، قورتار کردبێت …باوه‌شی گه‌رمت به‌ ” ئه‌نارکیزم”دا ، کردبێت ..

ئای سه‌رده‌می گه‌نجێتی ، سه‌رده‌می ده‌سته‌مۆیی ئایدۆلۆجی … ئه‌ی سه‌رده‌می نه‌زانی و سه‌رلێشێواویی … چ سه‌رده‌مێکی خراپبووی …یا ڕاستتر ..ئێمه‌ چۆنمان له‌ خۆگرتبوی …چه‌ند به‌ گران …چه‌ند به‌ تاسوق و به‌ ئومێده‌وه‌ باوه‌شمان پیادا کردبووی !! بابڕوا ئه‌و سه‌رده‌مه‌ .. ئێستا بۆم ده‌ر‌ده‌که‌وێت ، که‌ چ زه‌لکاوێك بوو ، سه‌رده‌می چه‌پ و بزوتنه‌وه‌ی چه‌پێتی دیار بوو له‌سه‌ر بڵقی ئاو دروستبووبوو ..له‌سه‌ر تڕه‌ که‌ڵه‌کێی ئایدۆلۆجی سه‌ری گرتبوو … ئه‌گه‌ر وانییه‌ ..بۆچی که‌سه‌کانی ناو بزوتنه‌وه‌ی چه‌پی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ که‌ من خه‌ڵکانێکی زۆریم تیادا ده‌ناسین …هه‌نگاوێك ته‌نها هه‌نگاوێك، نه‌چوونه‌ پێشه‌وه‌ …له‌ ڕاستیدا زۆر بۆ دواوه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ …بۆ لاینگریی یه‌کێتی و پارتی ….بۆ ئیسلامی بۆ ” گۆڕانخوازیی ” بۆ نه‌ته‌وه‌چێتی ، بۆ پاره‌ و سه‌مایه‌داری ..بۆ موڵکییه‌ت و خاوه‌داریی … له‌ هه‌ر هه‌موو ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ من ده‌مناسین ته‌نها و ته‌نها 3 که‌س ، 3 که‌س نه‌گوڕان و تاڕاده‌یه‌کیش هه‌نگاوی به‌ره‌و پێشه‌وه‌یان ناوه‌ … به‌داخه‌وه‌م ..زۆر به‌داخه‌وه‌م ..بۆ ئه‌و هاوڕێیانه‌مان که‌ گیانیان به‌ختکرد … بۆ ئه‌و هاوڕێیانه‌ی که‌ تافی لاوێتیان له‌‌ عه‌زابی به‌ندیخانه‌کانی حکومه‌تی به‌عسدا ، سه‌رفکرد….. ئێستا چۆن له‌ ڕومان بێت ڕوبه‌ڕووی خێزانیان… یا ئه‌مانه‌ی دیکه‌یان که‌ ماون ببینه‌وه‌ … ئای که‌ سه‌خته‌ … ئای که‌ شه‌رمه‌زارییه‌ …ئای که‌ بێ مۆراڵییه‌… به‌تایبه‌ت که‌ له‌ کاتێکدا ئاوڕێك له‌ خۆیان و خێزانیان ناده‌ینه‌وه‌ .

نەگەبەتی شەڕەکە بەهەر حاڵ، ئەوە وشکە ساڵیشی هاتە سەر

زاهیر باهیر

09/08/2022

شەڕەکە و وشکە ساڵی گەورەترین گرفتیان بۆ  دانیشتوانی ئەوروپا بە گشتی و بریتانیا بە تایبەتی دروستکردووە .  هیوادارم لێرەدا بوەستێت و پەتایەکی کۆرۆنائاساشی نەیەت بەسەردا.

بریتانیا دووەم وڵاتی دەوڵەمەندی ئەوروپا و شەشەم وڵاتی دەوڵەمەندی دونیایە.  بە بەراورد بە ئەو سەرەوەت سامان ئەو هەموو سەرمایەدارە هەڵتۆقیوو و ئەو پاشخانە مێژوییەی کە پڕە لە دزی و تاڵانی  و ڕاوو ڕوتی وڵاتانی دیکە و مێژوییەکی پڕ لە شەرمەزاری لە شەڕ و داگیرکردنی وڵاتانا، کەچی نەیتوانیوە خۆی لە پاشکۆیی نەوت و وزە و نەگبەتی وشکەساڵی دەربکات، کە لە ڕاستیدا ئەمانە پارەی دوو سێ شەڕێکی تێنەدەجوو.

لە کاتێکدا کە پێشبینی ئەوە دەکرێت کە مانگی ئۆکتۆبەر هەڵئاوسانی پارە بە ڕێژەی لە سەدا 13 بەرزدەبێتەوە و قائیمەی ساڵێکی غازی ماڵێکی ئاسایی دەگاتە 3،630 پاوەند و لە مانگی یەکی ساڵی نوێدا گوایە دەچێتە 4 هەزار. 

گرفتێکی دیکە لە پێش بریاتانیایە کە دەبێتەو هۆی سەرخستنی پارەی وزە [ غاز و کارەبا] بە بڕێکی زیاتر بە هۆی وابەستەیی بە ولاتی نەرویجەوە لە وزەدا کە لە ڕێگای بەستنەوەی بۆرییەوەی لە Kvilldal لە نەرویج و Blyth لە بریتانیاوەیە  کە 730 کیلۆمەترە لە گەیاندنی وزەکەدا.

وشکە ساڵی لە نەرویجدا گەیشتۆتە ئەو ئاستەی کە داوا لە دانیشتوانی ئۆسلۆی پایتەختی وڵاتەکە کراوە، لەکاتی شوشتنی ددانەکانیاندا و دووشکردندا دوشێکی کورتتر بکەن  و هەر زووش بەلوعەکان بگرنەوە.

ئەم وشکەساڵییەی نەرویچ دەبیتە هۆی لێبرانی ئەو بڕە وزە، کارەبایەی کە لە نەرویجەوە دەگاتە بریتانیا، چونکە ئاستی ئاو لە باشووری نەرویج  زۆر کەمبووەتەوە و ئەمەش بووەتە هۆی کەمکردنەوەی بەکارهێنانی لە ناوخۆدا، خودی ئەمەش کارایی لەسەر وڵاتانی دیکەی وەکو ئەڵمانیا و هۆڵندە و بریتانیا دادەنێت .

لەم وڵاتانەدا، بەکاربەرانی بریتانی لە وزە لەم زستانەدا ڕووبەڕووی پارەی زیاتر و ئەگەری کەمیی وزە دەبنەوە، دوای ئەوەی نەرویج هەڕەشەی  ناردنی  بەشی هەناردکردنی کارەبای لە بریتانیا کرد.  بەریتانیا وزەی کارەبای ئاوی لە نەرویجەوە وەردەگرێت لە ڕێگەی کێبڵی پەیوەندی ژێر دەریاوە کە لە ژێر دەریای باکووروە دەڕوا دەگاتە بریتانیا.

وەزیری نەوت و وزەی نەرویچ ، Terje Aasland ، تێرجە ئاسلاند، دوێنی،  دووشەممە بە پەرلەمانی نەرویجی راگەیاند: ” وەزیفەی پڕکردنەوەی بەنداوەکان پێش بەرهەمهێنانی کارەبا دەکەوێت  کاتێك کە ئاستی پڕییان  لە خوار تێکڕای پڕی ساڵانی پێشووترەوەیە”.  ئاسلاند ئاماژەی بەوەشکردووە، ” بەرهەمهێنانی کارەبا لە باشووری نەرویج بە بەراورد بە ساڵی رابردوو بەڕێژەی 18% دابەزیوە و هەفتەی رابردووش بەرهەمهێنانی کارەبا لە باشووری رۆژئاوای نەرویج کەمترین ئاستی بووە لە ئەمساڵدا کە لە ئێستادا بینراوە”.

وتی: “ئەمە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی کارەبا کە مێژووییە.  دۆخێکە کە بۆ یەکەمجار چەندین ساڵە نەبینراوە، ناتوانین بە تەواوی ماوەیەك  لە بەهاری ئایندەدا دابەشکردنی کارەبا [ کارەبا بە نۆبە یاخود چەند سەعات چەند سەعاتێك ]  ڕەت بکەینەوە. بەڵام دەسەڵاتە پرۆفێشنەڵەکەمان  جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئەگەری ئەمە کەمە”.

ئاسلاند وتی زەحەمەتە کێشەی دابەشکردنی کارەبا ئەم زستانە یەخەی دانیشتوانی نەرویج بگرێت ، بەڵام ئەگەری زۆر هەیە کە پچڕانی کارەبا لە مانگی نیسان یان ئایاری داهاتوودا ڕووبدات، ئەمەش بە پلەی یەکەم بۆ بزنس  نەک بەکاربەرانی ماڵان.

لە ڕاستیدا من نازانم هۆکارەکانی ئارەزووی ئەمریکا و بریتانیا بۆ شەڕ  چییە

زاهیر باهیر

05/08/2022

دەلێم هۆکارەکانی ئارەزوویان بۆ جەنگ نەك هۆکارەکانی بەرژەوندییان. من نازانم ئایا لە گەمژەیی ئەم دوو وڵاتەیە کە هیچ وانەیەك وەرناگرن لە شەڕی دۆڕاویان لەگەڵ ڕوسیادا، یا لە غەڕایی و نێرەکەریی و کەڵەگاییانە ، یاخود گرنگ نییە شەڕ دەبێت با ببێت و چی دەبێت با ببێت کوێ وێران دەکرێت و کێ دەکوژرێت با  ببێت ، واتە لە بەتەنگ نەهاتنەوە و بێ دەربەستییەوەیە.

من باوەڕم وایە کە چین شەڕی سەربازی ناکات و تایوان بە شەڕ ناچار ناکات و خۆشی دەزانێت کە تایوانی لە دەستچووە و نابێتەوە بە بەشێك لە چین ، بەڵام ئەویش حەزی بە گێچەڵ و فشار خستنە سەر تایوان  وئەمریکایە.

دوێنێ درەنگێ وتارێکی ئابوریناسێکی بریتانیم خوێندەوە کە لەسەر چوونی نانسی پیلۆسی نوسیبووی.   من لێڕەدا دوو بڕگە لە وتارەکەی وەردەگێڕم، کە دەڵێت:

بەڵام مەترسی زێدەڕەوی چین هەیە بە هۆی پشتبەستنی تایوان بە سووتەمەنی هاوردەکراوە، چین ئەوە بقۆزێتەوە بە سەپاندنی گەمارۆ بەسەر دوورگەکەدا.  وەك مارک ویلیامز، سەرۆکی شیکەرەوە و توێژەرەوە  ئاسیا لە  ئابووریییەکانی  سەرمایە، ئاماژەی پێدەکات، کە ئەم ئابلوقەدانە  بەم زووانە پیشەسازی تایوان پەكدەخات و دەبێتە هۆی  لێکترازانی ئابووریی گەورەی جیهانی .  سەرەنجامیش لەبەر ئەو شمەك و  ماتریاڵ و موڵکە ناوکۆییەکانی لە نێوانیاندا هەیە و لە لایەن تایوانەوە بەرهەمدەهێنرێت  کە لە هەموو شتێکدا بەکاردەهێنرێت لە مۆبایلەوە تا ئۆتۆمبێل و لە ئێستاوە کەمیان کردووە.   سنووردارکردنی هەناردەکردنی چیپس[ چیپەکان ] دەبێتە هۆی بەربەست و ڕێگرتن لە چارەسەری  بەرزبوونەوەی هەڵاوسان و لاوازبوونی گەشەی ئابووری.  ئەمەش بە ناچاری فشار لەسەر ئەمریکاش دروست دەبێت نەک تەنها بۆ سەپاندنی سزای ئابووری و هەڵپەساردنی  سەروەت و سامان بەڵکو دەستوەردانی سەربازیش بکات.

ئەگەر ئەمە ئاڵۆزکردنی چین و تیژکردنەوەی گرژییەکان نەبێت، ئەی چییە؟ 

زاهیر باهیر

03/08/2022

لە سەرەتای شەڕی ئۆکرانیا و ڕوسیا زۆرمان لەدەسەڵاتدارانی ئەمریکا و بریتانیا و هەندێك ولاتی دیکە دەبیست بە پاساوی بەردەومیدان بە جەنەگەکە و تێشکانی ڕوسییا ئەوە کە : “گەر ڕوسیا لەمەدا بۆی بچێتە سەر ئەوە دواتر ولاتە بچوکە کۆنەکانی سەر بە بلۆکی کۆنی ڕوسسی-شی بە دوادا دێت ، هەر وەها ئەمە هانی چین-یش دەدات کە هێڕش بکاتە سەر تایوان”

ئێستا کە ئەمان بۆیان دەرکەوتووە کە چین هێڕش ناکاتە سەر تایوان ،  بە دڵنیاییەوە چینییەکان هێڕش ناکەنە سەر چیینییەکان ، دەیانەوێت هەرچۆن هەیە دنەی چین بدەن کە هێڕش بکاتە سەر تایوان ، وەکو ئەوەی ئەمان ئەم جەنگەیان باش بردەوە و لەمەدا زۆریان هەڵتڕان ، ئیمجا نۆبەی شەڕی چین و تایوانە، یاخود جەنگێکی دیکەیە .

بێ گومان چوونی نانسی پیلۆس ، قسەکەری فەرمی ئەنجوومەنی نوێنەررانی ئەمەریکا، نە بۆ هاوپشتی ڕژێمی تایوانە و نە دڵڕاگرتنی دەوڵەتی چین-یشە لەم وەختە ناسکەدا، بەڵکو توندەکردنەوەی گرژییەکانی نێوانی تایوان و چین و خۆشیان کە  بە تەرەفگیری و ” دیمۆکراسی” دەزانن.

ئەم ڕەفتارەی ئەمریکا و ئێستاش کە بریتانیا دەیەوێت وەفد لە مانگی نۆڤەمەبەردا بنێرێت بۆ تایوان شتێك نییە تەنها خۆشکردنی ئاگری دووبەرەکی و نانەوەی شەڕ نەبێت.

بێ گومان تایوان مافی خۆیەتی لە قەبوڵکردن و پێشوازیکردنی  هەر میوانێك و دۆستێکیان هەر ئاواش ئەمەریکاش مافی خۆیەتی لە زیارەتی هەر وڵاتێک و هاوکاریکردنی .  بەڵام گرفتەکە لێرەدا ئەوەیە کە ئەمەریکا وەکو وڵاتی باڵادەستی جیهانی بە حساب دیمۆکراسی و هەر بە حساب پاریزەری مافی مرۆڤ و لەباربردنی زەمینەی نائارامیی و کرژی و جەنگ ، لە ئێستادا نە دەبوایە بەو کارە هەڵسایە ، ئەگەر ئەمە بۆ دروستکردنی جەنگ یاخود جۆرێك لە جەنگ نییە؟!!!

چین ئەمەی پێ قەبووڵناکرێت بۆیە هەرەشەی جددی دەکات لەو بارەیەوە. هەر لە ئێستاشەوە لە دەربڕینی ڕەتدانەوەیدا  هەندێك ڕێکاری بەکارهێناوە.  هاوکاتیش سەفیری چینی لە بریتانیا ئینزاری بەریتانیای کرد کە ” دوورکەونەوەی لەوەی کە ئەمەریکا دەیکات” ، وتیشی :  “ئەوەی یاری بە ئاگر بکات خۆی دەسوتێ”

%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: