بریتانیا و ڕوبەڕووبوونەوەی قەیران:

زاهیر باهیر

28/09/2021

لە ماوەی دو هەفتە سێ گرفتی گەورە کە تا ڕادەی قەیران ڕووبەروی کۆمەڵی بریتانیا بووەتەوە .  گرفتی یەکەمیان، گرفتی کەمبوونەوەی کەرەسەکانی خۆراك  خوردەمەنی و خواردنەوە و شلەمەنییەکان بوو کە لە ئێستادا ئەو گرفتە بەرەو قەیران دەڕوات. ئەمەش بەهۆی کەمبوونەوەی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنەوەیە،  کە دووەم ئۆکسیدی کاربۆنیش بۆ زۆر شت، بۆ پێداویستی ڕۆژانەی خەڵك بەکاردەهێنریت،  لەوانە:  لە خواردنەوە گازییەکانا، لە پاراستنی بۆگەنکردنی  خواردەمەنی خۆراكی گوێزراوەدا، لە کەبسکردنی پێداویستییەکانی خەڵکی لە شۆپە گەورەکانا ، لە سڕکردنی گیانلەبەر و ئاژەڵدا پێش سەربڕینیان و بەکارهێنانی ئەم غازە لە دروستکردنی سەهۆڵی وشکدا.  پێویستی بوونی ئەم غازە ناتوانرێت لە ستایەڵی ژیانی ئێستاماندا دەستبەرداری ببین . 

گرفتی دووەم هەرەسهێنانی 4 کۆمپانیای وزە لە بریتانیا کە گەیاندنی غاز بۆ ژمارەیەکی زۆری دانیشتوانی نێو ماڵەکان و دوکانەکان ، دابین دەکات، تا ئەو ڕادەیە کە ئەمە کێشەی بۆ زیاتر لە 1.5 ملیۆن مەعمیلی ئەو کۆپمپانیانە دروستکردووە و دەبێت بەدوای کۆمپانیای دیکەدا بگەڕین دەنا بێ غاز دەمێننەوە.

گرفتی سێیەم کە نەك هەر خۆی بوەتە قەیران بەڵکو دوو گرفتەکەی پێشتریشی بۆ ڕادەی قەیران قوڵکردەوە، کە ئەویش کەمی بەنزینە .  ئەم گرفتە بوەتە هۆی داخستنی ژمارەیەکی زۆر لە بەنزینخانەکان و سەرەگرتنیێکی دوور و درێژ لەبەردەم ئەو بەنزینخانانەی کە بەنزینیان هەیە.

ئەم قەیرانە بە هۆی وەکو دەڵێن هاتنە دەرەوەی بریتانیا لە یەکێتی ئەورپاوە دروستبووە ، کە لێرەدا کارئاسایی بۆ سایەقی لۆری و تەنکەر و شاحینەکان نەکراوە نە بەدانی ڤیزە پێیان و نە بە کارائاساییکردن بۆ کارکردنیان .  زۆربەی ئەم سایەقانەش خەڵکانی ئەوروپا و ئەوروپای ڕۆژهەڵاتن ، بۆیە لێرە لە بریتانیا بەم هۆیەوە 100 هەزار سایەقمان نوقسانە بە بەراودە بە ئەڵمانیا لە 45 بۆ 60 هەزار سایەق و پۆڵۆنیا 124 هەزار سایەق . 

ئەم گرفتە گەوەرەیە حکومەتی بریتانی شپرزە کردووە و نازانن چۆن حەلی بکەن ، لە ئێستادا مۆڵەتی ڤیزەیان بە 5 هەزار سایەق داوە ، هەر ئاواش نامەیان بۆ سایەقە خانەنشینکراوەکان یا ئەوانەی کە لە ماڵەوە دانیشتون بە هۆکارێک، تاکو بگەڕینەوە سەر کارەکانیان بە هەندێك ئیمتیازەوە ، هاوکاتیش لە سەروبەندی دانی بڕیاردان کە لە بەشی سوپا بەشێکی زۆر بکەنە پاریزەری بەنزینخانەکان و بەشێکیشیان کە سایەقن لە بواری لێخوڕینی شاحینە و لۆری و تەنکەردا بەکاربانبهێنن.

خاڵی گرنگ لەم قەیرانەدا:

ئەوە ئاشکرایە کە ئێمە هەر لایەنە بەهێزەکەی ئەم سیستەمە زۆر زیاتر لە لایەنە لاوازەکانی دەزانین ، بەڵام گەر تەماشای ئەم بارو دۆخەی بریتانیا بکەیت دەبینیت کە ئەم سیستەمە کە جۆرێك لە ستایەڵی ژیانی بەسەردا سەپاندوین چەند لاوازە کە تەنها بە چەند سەد هەزار سایەقێکی تەنکەر و لۆری و شاحینە لە ماوەی ڕەنگە کەمتر لە مانگێکدا حکومەت بڕوخێنن و سیستەمەکەش زۆر زۆر لاواز و بێ دەسەلات بکەیت .

بۆچی و چۆن ؟

هەر لێرەدا چەند لایەنێکی ژیانی نێو کۆمەڵگە ببینە کە چۆن ئەم قەیرانەی ئێستا ئیفلیجی کردووە و گەر ئاواش بروات ژیان دەوەستێنێت ، جونکە هەموو شتێك بە نەوت و گازۆییل و بەنزین دەکرێت واتە ژیان بێ ئەوانە لە ئێستادا نامێنێت.  چەند نموونیەکی زۆر کەم:

  • کە سایەقی لۆری و شاحینە و تەنکەرر ئیشی نەکرد یانی سوپەرمارکێتەکان بەتاڵ دەبن لە خواردنا ، سەفەری ناو خۆ،  بریتانیاو جیهان ، چوونە سەرکار ، ڕۆیشتن بۆ قوتابخانە ، بۆ شارەوانی ، منداڵبردن بۆ لای دایەن و باخچەی ساوایان، بۆ شوێنی دیکە هەمووی دەوەستێ.
  • کە بەنزین نەبوو دکتۆر و نێرس و کارمەند و کرێکارانی پاکەرەوە ناگەنە خەستەخانەکانمان ، ئیسعاف ناتوانێت دەرچێت و نەخۆش بگەیەنێتە خەستەخانە.
  • کە بەنزین نەبوو ئیتر دوکانەکان بە گەوەرە و بچوکیانەو ، سێنەری کۆمۆنێتییەکان، سێنتەری مەلە و جیم و وەرزشەکانی دیکە هەمووی دادەخرێی تەنانەت کارایی خۆی لەسەر مەرکەزی پۆلیسیش دادەنێت.
  • لە ڕووداوی ئاگرکوژانەوەدا کرێکارانی ئاگرکوژێنەرەوە ناتوانن فریا بکەون و ئاگرەکان بکوژێننەوە.
  • کاتێك کە خەڵك وەرزش ناکات ، سێنتەرەکان دادەخرێت ، ناگەنە پارکەکان توشی نەخۆشی دەرونی و خەمۆکی و لەشقورسی و زیادکردنی سەنگ و نەخۆشی دیکە دەبن .
  • لێکدابڕانی تەواو دروستدەبێت .
  • بە هۆی کەمی یا نەبوونی خۆراك و خوردەمەنییەوە برسێتی سەرهەڵدەدات.

ئەمانە بڕێکی کەمن لە کارایی نەبوونی سایەقی لۆری و شاحینە و تەنکەرەکان یاخود لە ڕوودانی مانگرتنیانا.

ئەمانە گەرچی بارودۆخی خەڵکی ناخۆش دەکات بەڵام هاوكاتیش هاندەرێکی زۆر باش دەبێت بۆ بیرکردنەوە لە ئەڵتەرناتیڤ لە لایەن خودی خەڵکەوە ، بیرکردنەوە لە گۆڕینی ستایەڵی ژیانیان، متمانەنەکردن بە حکومەت و سیاسی و دەسەڵات ، بە مارکێت و بازرگانیکردن بە پێداویستییەکانی ژیانەوە.

CIA لە هەوڵی فڕاندن یا تیرۆرکردنی  Julian Assange دا، بووە

28/09/2021

پاش 5 ساڵ دواتر دەردەکەوێت کە گەورە تۆڕی سیخوڕی ئەمریکا سی ئای ئەی لە ساڵی 2017 قسەیان لەسەر فڕاندنی یا کوشتنی جولیان ئەسەنج کە ئەو کاتە سەفارەتی ئیکۆدۆر پەنایداوە لە گرتن و ناردنی بۆ وڵاتی سوید بۆ دادگاییکردنی، کردووە.

تەگبیری فڕاندنی یا کوشتنی چەند جارێك لە لایەن Mike Pompeo و دۆناڵد ترامپی ئەو کاتەی سەرۆکی حکومەتی ئەمەریکا، کراوە . 

بۆ راستی و دروستی ئەم هەواڵە ، پەیوەندی بە سی ئای ئەی وە کراوە بۆ کۆمێنت بەڵام بێ دەنگ ماونەتەوە.  ئەوەش دەوڵەتی دیمۆکراتی ئەمەریکا کە زۆربەی گەلان و چەوساوانی جیهانو بزوتنەوکانیان بڕواو متمانەی پێدەکەن . 

 https://i.guim.co.uk/img/media/b76732f2ded50f4084e80092bf359494240f4a37/0_247_4392_2635/master/4392.jpg?width=605&quality=45&auto=format&fit=max&dpr=2&s=0ee72d006f7992d66e55ff3bb46a6131

ئێمە ئاومان لەبەر دەڕوات و ئەوان خوێن:

24/09/2021

بەگوێرەی ڕاپۆرتێكی نوێی ڕۆژنامەی گاردیان، کە بەشی سەربازیی بریتانیا لە ئەفغانستان سەلماندویانە و پارەی خۆێنەکانیان داوە  لە نێوانی 2006 و 2013 دا 289 کەسی مەدەنی لە لایەن سەربازە بریتانییەکانەوە کوژراوە کە لەمانە 86 کەسیان منداڵن و تەمەنی هەر بچوکەکەیان تەنها 3 ساڵە .  بۆ ئەم هەموو خوێنە تەنها بە بڕی 2380 پاوەندی بریتانی دراوە لە هەقی خوێنی هەر کەسێکدا.

  • بۆ ئەو خێزانانەی کە منداڵەکانیان کوژراون بە هەر هەموویان 4233.60 پاوەن دراوە.
  • پارەی هەندێکیا کەمتر بووە لە چەند سەد پاوەنێك.
  • لە مانگی شوباتی 2008 دا خێزانێك تەنها 104.17 پاوەندیان پێدراوە. لە کاتێکدا خیزانێکی دیکە لە هەقی خوێنی کوڕە 10 ساڵانەکەیانا تەنها 586.42 پاوەندیان پێدراوە کە لە مانگی دوازدەی 2009 دا کوژراوە.
  • بە گوێرەی هەر ئەو ڕاپۆرتە لە شەڕی “دژە تیرۆرۆری” 20 ساڵەدا 20،390 کەسی مەدەنی کوژراون کە لەمانە سێیەکیان بەدەستی تالیبان بووە ، ئەوانی دیکەیان بە دەستی هێزە ڕازگارکەرەکان بووە لە دەست
  •  گروپە تیرۆریستییەکان.  بەڵام ڕاپۆرتەکانی دیکە ئەو ژمارەیان زۆر زیاتر لەوە خەمڵاندووە.  هاوکاتیش 457 سەربازی بریتانی کوژراون.
  • بە گشتی ئەو خوێنەی کە لەلایە سوپای بریتانییەوە دراوە بە خێزانی قوربانییەکان تەنها 688،000 پاوەند بووە بۆ 289 قوربانی.
  • لە هەندێک کەیسدا پارەی دراو لە هەقی وێرانکردنی خانوودا یا کوشتنی ماڵاتا زۆرتر  بووە لە خوێنی مرۆڤەکان .  بۆ نمونە لە وێرانکردنی خانوویەکدا 873 پاوەن دراوە لە کوشتنی6  گوێدرێژدا 662 پاوەند دراوە.   

” گۆڕانکارییەکان ڕوودەدەن، بەڵام  لە شەقامەوە دێن”

24/09/2021

ئەمە قسەی کچە گەنجێکی ئەڵمانییە کە لە خۆپیشاندانەکەی ئەڵمانیا بۆ بەرگریی لە ژینگە کە بەشێکە لەو خۆپیشاندانە جیهاننییەی کە ئەمڕۆ ، هەینی دەستپێکرد، کە ئەمە یەکەمجارە لە سەردەمی هاتنی پەتای کۆرۆناوە ، جارێکی تر گەنجەکانی دونیا بێنەوە سەر شەقامەکان بۆ بەرگریی لە ژینگە. ئەمڕۆ لە زیاتر لە 1400 شوێندا لە جیهاندا خۆپیشاندان دەکرێت لە خواروی  ئەفەریقا لە 12 شاردا ، لە 64 شارۆجکە و شاری کەنەدا، لانی کەم لە 12 شاری ئەرجەنتینا ، لە 420 شار و شارۆجکەی ئەڵمانیا، لە بەرازیل ، لە لەندەن ، لە بەنگلادش،  لە مەکسیکۆ لە زۆرێك لە ولاتانی دیکەدا دەستپێکردووە یاخود دەستپێدەکات.  

کرێکارانی بەشی پیشەسازی ئوتۆمبێل لە بێرمینگەهام دەنگیان بۆ مانگرتن دا:

23/09/2021

بە هۆی هاتنە دەرەوەی بریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا ئیتر وەکو بیانو بێت یاخود هەر پێویست بکات، هەندێك لە کۆمپانیاکان بارگە و بنە و ماڵیان دەگوێزنەوە بۆ وڵاتانی ئەوروپا.  پیشەسازیی سەیارە دروستکردن و تەجمیعکردنی لە هەموو پیشەسازییەکان و بزنسەکانی دیکە، بەم هۆیەوە  زەرەرمەندتر بوون.

بەشێکی دروستکردنی سەیارە لە بێرمینگەهام کە ژمارەی کرێکارانی 500 کەسن، خاوەنکارگەکە بڕیاری داوە کە لە ساڵی 2022 بنەی بگوێزێتەوە بۆ وڵاتێکی ئەوروپی کە لە کاتێکدا ئاڵتەرناتیڤی تر هەیە.

ئاڵتەرناتیڤەکە ئەوەیە کە نقابەی کرێکاران [ یونایت] پێشنیارێکی 90 لاپەڕەییان خستۆتە بەردەم ئیدارە کە دەکرێت ئەم کارگەی بە هەمان وەزن و ژمارەی ئێستای کریكارانەوە کارەکەیان بکەنە کاری سەپۆرتی ژینگە و بەم شێوەیە پێویست ناکات کە کارگەکە دابخرێت و هاوکاتیش خاوەنکارگە و پشکەکانی هەمان قازانجی ئێستایان دابیندەکەنەوە، بەڵام ئیدارە ئەمەی ڕەتکردەوە و ئێستا کرێکارانیش دەنگیان بۆ مانگرتن داوە.

شایانی باسە کە بێرمینگەهام کە بنکەی بەشێکی زۆری دروستکردن و تەجمیعکردنی سەیارەیە هەر لە کۆنەوە ڕووبەڕوی کێشەی گەورەی داخستنی کارگە و بارکردنیان بۆ شوێنی دیکە ، بوونەتەوە، 5 لە هەر بنکەیەکی دەنگدان بەرزترین ڕێژەی بێکاری تێدا هەیە کە ڕێژەکەی لە سەدا 12.5 کە زۆر بەرزترە لە ڕێژەی بێکاری لەسەر ئاستی بریتانیا.  کەلە ساڵی 2005 دا کارگەی سەیارەی ڕۆڤەر داخرا  گەرچی لە سەدا 90 ی کرێکارەکانی کاریان دۆزییەوە بەڵام لە سەدا 66 یان کارەکەیان زۆر خراپتر بوو لە  کاری پێشویان ، بڕی داهاتیان بە بڕی 6000 پاوەند لە ساڵێکدا دابەزی ، لە سەدا 25 یان یا بە هۆی قەرزەوە یاخود لە سەر پاشەکەوتەکەیان دەژین

خۆپیشاندانوپرۆتێستەکانیکوبابەردەوامە

١14/07/2021

لەڕۆژیشەمەوە،١٠/٧وەلەزیاترلە٤٠شوێنداخۆپیشاندانوپرۆتێستبەردەوامە. داخوازییەکانیخەڵکپێداویستییەکانیژیانەکەدەبێتبۆدەستکەوتنیپێداویستییەکدەبێتلەسەرەیەکیدوورودرێژدابن،ھاتنیکۆرۆناشبارودۆخەکەیخراپترکردووە. ھەندێککەسبەئاڵایئەمەریکاوەڕۆژیشەمەھاتنەناوخۆپیشاندانەکانەوەلەھاڤانابەڵامھەرزووئاڵاکەیانلەدەستھەڵپڕوکێنراوە.

زیاترلە١٤٠کەستاسەرلەبەیانیڕۆژی٣شەمەدەسگیرکراونھاەکاتیشێەمەریکادەیەوێتبارودۆخەکەبقۆزێتەوەوکاریگرنگیلەسەردەکاتھەرلەڕویئیعلامییەوەتادەگاتەدنەدانیکوبییەپەنابەروکۆچەرەکانیکوبا،  لەئەمەریکادەنگۆیئەوەھەیەکەبەچەکیشئامادەنکەیارمەتییانبدەن.

بارودۆخەکەلەئێستادانادیارەکەبەرەوکوێدەڕواتبەلامئەوەیتاڕادەیەک  ئاشکرایەئەمەریکاڕەنگەبیقۆزێتەوەوبەرەوناڕەزاییفراوانوتوندووتیژیبەرێتبۆ  بەدرستھێنانیبەرژەوەندییەکانی. 

درۆێ دەستکەوتە دیمۆکراسییەکان

درۆی دەستکەوتە دیمۆکراسییەکان.
سوشیال دیمۆکراسەکان، رێفۆرمیستە لیبرالیستەکانو باڵی چەپی دەوڵەت، هەر تەوژمێكیان بە وەهمی ئیدیۆلۆژی جیاوازو بەرژەوەندی چینایەتی تایبەتی، بەردەوام ئەو درۆ کوشندەیە دەدەنەوە بە گوێی چەوساوەکاندا کە بارووزروفی ژیانی کۆیلەیەتیان، لە رێگای چاکسازیکردنو بەدیهێنانی مافو سەربەستییە دیمۆکراسییەکاندا، نەك هەر باشتر دەبێت، بەڵکو تەنها ڕێگاشە بۆ ئازادی بوونی تەواویان، یاخود بۆ شۆڕش!
وەڵامی راستی ئەو درۆ ژەهراوییە نەك تەنها بەردەوام بوونی چەوساندنەوەیە، بەلکو توانادارتربوونی پایەی چەوسێنەرانە، زیاد بوونی ئاشکرای مەترسی تێکدانی ژیانو ژینگەیە، بەرفراوانبوونی هێزی تێرۆریستی کاریکرێگرتەیە، واتە کۆیلەکردنی مرۆڤایەتی. راستییەکانی خەباتی چینایەتی هەموو ساتێك ئەو دەرسەمان پێدەڵێنەوە کە خەباتو چالاکی راستەقینە بۆ ژیان، بۆ ئازادیو پێکەوەژیانی دوور لە هەموو شێوازێکی چەوساندنەوە، هەرگیز مافی پێنەدراوە، هەرگیز ئازاد نەبووەو نابێت لە سایەی سیستەمی کەپیتالیزمدا. وێرانکاریەکانی دونیا، کوشتنو زیندانیو تێرۆرکردنەکان، سەرەرای بەرزبوونەوەی رادەی کۆیلەبوونو زیادبوونی توانای کۆیلەکردن لە هەموو جێگایەکو لە هەموو ئاستێکی ژیاندا، بەلگەن بۆ ئەم راستییە.
گەر چەوساوەکان بە درێژایی مێژووی خەباتیان شتێکیان بە دەست هێنابێ تەنها هۆشیاربوونی بە کردارە بە:
١- سروشتی نا مرۆڤایەتی، دژە ژیانو دژە ژینگەی سەرمایەو دەوڵەت بە هەموو شێوازێکییەوە.
٢- پرۆگرامی خەباتەکەیان لە هیچ پەرتوکێکدا نە هاتووە، لە دەست هیچ دامەزراوەیەکی تایبەتی پێشرەو رابەردا نییە، بەلکو پێداویستی پێکەوە ژیانی دوور لە چەوساندنەوەو ئازادە بە رێزگرتنی لە تواناکانی ژیانبەخشینی ژینگە.
٣- هیچ بوونێك، جگە لە خەباتی یەکگرتووی خۆییان، بەدەر لە سنوری رەگەزو نیشتمانو ئایین، ناتوانێت لە چەوساندنەوە رزگارییان بکات.
٤- چەوسێنەرەکانیان دەرەکیو بێگانە نین، ئاسمانیو شەیتانێکی خەیالدروستکراو نین، بەلکو راستەوخۆ لە نێو ژیانی کۆیلەکراویاندایە.
٥- خەباتەکانیان هەموو هەولو هەلوێستێکە دژ بە قوربانی دان بۆ دەستەلاتی نیشتمانی، بۆ ئابووری، بۆ یاساو رەوشتو کولتوری کۆیلەیەتی سەرمایەداران. هاوکاریو یەکگرتنە لە تەك هەموو خاوەن هەلوێستو رەفتارێکدا کە دژ بە چەوساندنەوەیە، کە دژ بە دەستەلاتی سەرمایەدارانە.
٦- هەموو پێشکەوتنێکی شارستانیەتی سەرمایە، دواکەوتنێکە بۆ کۆمەڵی مرۆڤایەتی.
٧- تواناو مەرجی لە ناوبردنی چەوساندنەوەو پێکەوەژیانی ئازاد لە ئێستاو لێرەدا ئامادەیە، لە هەلوێستو رەفتارو خەباتدایە دژ بە کۆمەلگەو دەولەتی سەرمایە.