کورتەیەك لە ژیان و کارەکانی پرۆدۆن

 

کۆمەکی بەرانبەرانە(Mutualism)*[1]

و: زاهیر باهیر

بەشی چوارەم:

 “سەرمایە”…لە مەیدانی سیاسیدا  هاوشێوە و تەریبە بە “حکومەت” …ئایدیای ئابووریی کاپیتاڵیزم سیاسەتی حکومەتە یاخود دەسەڵاتە،  هەروەها ئایدیای دینیانەی [ ئیتیولۆجی] یە، کەنیسە، ئەمانە سێ ئایدیای هاوجۆرن، هاوشێوەن کە لە ڕێگای جیاوازەوە پەیوەستدەبنەوە.  ‌هێڕشکردنە سەر یەکێکیان یەکسانە بە هێڕشكردنە سەر هەموویان ….ئەوەی کە سەرمایە  دەیکات بۆ کرێکار و  دەوڵەت بۆ ئازادیی، کەنیسەش بۆ ڕۆح هەر ئەوە دەکات. ئەم سیانییە [ سێ دانە] لە رەهایی دەسەڵاتا لە مامەڵەکردندا [ مومارەسە]  ژەهرێکن، هەر وەك چۆن وێرانکارییەکن  لە فەلسەفەدا. باشترین ئامرازە کاریگەرەکانی داپڵۆسێنەری خەڵكییە، خۆڕسکانە  جەستە و ئیرادە و ئاوەز دەکاتە کۆیلە.

پرۆدۆن لە کارە سەرەتاییەکانیا، خوێندنەوە و شیکردنەوەی سروشت و گرفتەکانی ئابووری سەرمایەداریی کردوە. لە کاتێکدا کە بە قووڵی ڕەخنەگری کاپیتاڵیزم بووە هەر ئاواش سۆشیالیستە هاوچەرخەکانی کە بەرگرییان لە فۆرمەکانی نێوەندگەرایی قوچکەیی لە کۆمەڵ، یاخود کۆنترۆڵی ئابووریی لەلایەن دەوڵەتەوە، رەتکردۆتەوە. لە زنجیرەیەك لە کۆمێنتەکانیا لە کتێبی: موڵکییەت چییە؟ کە ساڵی 1840 دەریکرد ، لە دوای مردنیشی Théorie de la propriété (تیئوری موڵکییەت، 1863-1864 )، ئەو بە ڕۆڵی خۆی  بانگەشەی ئەوەی کرد  ” موڵکییەت دزییە” ، ” موڵکییەت مەحاڵە [موستەحیلە] “، ” موڵکییەت ستەم  و زۆردارێتییە” هەروەها ” موڵکییەت ئازادییە”.

کاتێك کە ئەیوت ” موڵکییەت دزییە” ئەو ئاماژەی بە خاوەنزەوی یاخود سەرمایەدار کردووە، باوەڕی وابووە کە کاری کرێکارانیان ” دزیی” وە، بۆیە قازانجیان کردووە.  لای پرۆدۆن کارگەران  کە کاریان لای سەرمایەدار کردووە ” ملکەچ کراون، چەوسێنراونەتەوە :  بەردەوامبوونی ئەو هەل و مەرجەی سەر کاریان یەکێك بووە لە گوێڕایەڵییان”

لە هەڵسەنگاندنی ئەوەی کە موڵکییەت ئازادییە، ئەو ئاماژەی بە تەنها بە بەرهەمی تاکی کرێکاری نەکردوە، بەڵکو مەبەستیشی جوتیاران یاخود پیشەگەرانی  خاوەنماڵ و ئامرازەکانی پێوە مامەڵەکردن کە لە پای فرۆشتنی کاڵاکانیانا، کردووە. لای پرۆدۆن تەنها سەرچاوەی شەرعیی بۆ موڵکییەت کارە، کارکردن.  ئەوەی کە کەسێك بە خۆی بەرهەمیدەهێنێت ، ئەوە موڵکی خۆیەتی، بەدەر لەوە موڵکی نییە. ئەو لایەنگریی خۆبەڕێوەبەریی کرێکاران  دژ بە خاوەندارێتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان، بووە.  هەر وەکو لە ساڵی 1848 دا نوسیوێتی:

بە گوێرەی یاسای جەمعییە، گواستنەوەی سامان ئامرازەکانی کارکردن ناگرێتەوە، لەبەر ئەوە نابێتە هۆکاری نایەکسانیی…..ئێمەسۆشیالیستین …..لەسای کۆمەڵەی [ جەمعییە] جیهانیانەدا، خاوەندارێتی زەوی و ئامرازەکانی کارکردن خاوەنداێتی کۆمەڵایەتیی لێدەکرێت … ئێمە کانەکان و کەناڵە ئاوییەکان و هێێڵی شەمەنەفەرەکان، ئەمانە هەمووی  دەمانەوێت دیمۆکراتیانە بدرێتە دەستی کۆمەڵەکانی کرێکاران کە خۆیان ڕێکخستووە و …. دەمانەوێت ئەم جەمعیانە مۆدێلێك، نموونەیەك بن لە کشتوکاڵ و کشتیاریی و پیشەسازیی و مامەڵە و بازرگانیی.  ئەوەش کرۆکی ئایدیایەك ، مێتودێکە لە زۆربەی فیدراسوێنی  کۆمپانیاکان و هەروەها کۆمەڵەکانیش بەیەکەوە یەکدەگرن لە یەکێتییەکی [ فیدراسوێنێکی]  هاوبەش لە کۆماری دیمۆکراتیی و کۆمەڵایەتیدا.

پرۆدۆن خۆی بە سۆشیالیست زانیوە، هەر ئاواش دژ بە خاوەندارێتی دەوڵەتیش لە سەرمایە و کاڵا بووە، ئەو خوازیاری خاوەندارێتی لە لایەن خودی کرێکرانەوە لە جەمعییەکانا، بووە.  ئەم بۆچونە، پرۆدۆنی کرد بە یەکەم تئیوریناسی سۆشیالیزمی ئازادیخواز.  لە کۆتایی چەرخی نۆزدە و سەرەتای چەرخی بیست  پرۆدۆن  هەژموونی سەرەکی بووە لە سەر تئیوری خودی خۆبەڕیوەبەریی کرێکاران (autogestion)

درێژەی هەیە

[1]*  لە عەرەبیدا بە تەبادڵ ، تەبادلی وەرگێڕراوە بەڵام لە ئەسڵە  فەرەنسییەکەیدا  بە مەببەستی تەعاونی ، هەرەوەزەزی پرۆدۆن بەکاریهێناوە. من لێرەدا بە پرس و ڕای دوو هاوڕێی دیکە کردومە بە:  کۆمەکی بەرانبەرانە.

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  گۆڕین )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  گۆڕین )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.